v
tato.abravInmayaH pArtha.n vAsudevasya saMnidhau .
prA~njaliH shlakShNayA vAchA pUjayitvA punaH punaH .. 1..\\
asmAchcha kR^iShNAtsa~NkruddhAtpAvakAchcha didhakShataH .
tvayA trAto.asmi kaunteya brUhi ki.n karavANi te .. 2..\\
aarj
kR^itameva tvayA sarva.n svasti gachchha mahAsura .
prItimAnbhava me nityaM prItimanto vaya.n cha te .. 3..\\
maya
yuktametattvayi vibho yathAttha puruSharShabha .
prItipUrvamaha.n kiM chitkartumichchhAmi bhArata .. 4..\\
aha.n hi vishvakarmA vai dAnavAnAM mahAkaviH .
so.aha.n vai tvatkR^ite ki.n chitkartumichchhAmi pANDava .. 5..\\
ar
prANakR^ichchhrAdvimukta.n tvamAtmAnaM manyase mayA .
eva~Ngate na shakShyAmi ki.n chitkArayituM tvayA .. 6..\\
na chApi tava sa~NkalpaM moghamichchhAmi dAnava .
kR^iShNasya kriyatA.n kiM chittathA pratikR^itaM mayi .. 7..\\
v
chodito vAsudevastu mayena bharatarShabha .
muhUrtamiva sandadhyau kimaya.n chodyatAm iti .. 8..\\
chodayAmAsa ta.n kR^iShNaH sabhA vai kriyatAm iti .
dharmarAjasya daiteya yAdR^ishIm iha manyase .. 9..\\
yA.n kR^itAM nAnukuryuste mAnavAH prekShya vismitAH .
manuShyaloke kR^itsne.asmi.nstAdR^ishI.n kuru vai sabhAm .. 10..\\
yatra divyAnabhiprAyAnpashyema vihitA.nstvayA .
AsurAnmAnuShAMshchaiva tA.n sabhA.n kuru vai maya .. 11..\\
pratigR^ihya tu tadvAkya.n samprahR^iShTo mayastadA .
vimAnapratimA.n chakre pANDavasya sabhAM mudA .. 12..\\
tataH kR^iShNashcha pArthashcha dharmarAje yudhiShThire .
sarvametadyathAvedya darshayAmAsaturmayam .. 13..\\
tasmai yudhiShThiraH pUjA.n yathArhamakarottadA .
sa tu tAM pratijagrAha mayaH satkR^itya satkR^itaH .. 14..\\
sa pUrvadeva charita.n tatra tatra vishAM pate .
kathayAmAsa daiteyaH pANDuputreShu bhArata .. 15..\\
sa kAla.n kaM chidAshvasya vishvakarmA prachintya cha .
sabhAM prachakrame kartuM pANDavAnAM mahAtmanAm .. 16..\\
abhiprAyeNa pArthAnA.n kR^iShNasya cha mahAtmanaH .
puNye.ahani mahAtejAH kR^itakautuka ma~NgalaH .. 17..\\
tarpayitvA dvijashreShThAnpAyasena sahasrashaH .
dhanaM bahuvidha.n dattvA tebhya eva cha vIryavAn .. 18..\\
sarvartuguNasampannA.n divyarUpAM manoramAm .
dasha kiShku sahasrA.n tAM mApayAmAsa sarvataH .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
v
uShitvA khANDava prasthe sukhavAsa.n janArdanaH .
pArthaiH prItisamAyuktaiH pUjanArho.abhipUjitaH .. 1..\\
gamanAya mati.n chakre piturdarshanalAlasaH .
dharmarAjamathAmantrya pR^ithA.n cha pR^ithulochanaH .. 2..\\
vavande charaNau mUrdhnA jagadvandyaH pitR^isvasuH .
sa tayA mUrdhnyupAghrAtaH pariShvaktashcha keshavaH .. 3..\\
dadarshAnantara.n kR^iShNo bhaginI.n svAM mahAyashAH .
tAmupetya hR^iShIkeshaH prItyA bAShpasamanvitaH .. 4..\\
arthya.n tathya.n hitaM vAkyaM laghu yuktamanuttamam .
uvAcha bhagavAnbhadrA.n subhadrAM bhadra bhAShiNIm .. 5..\\
tayA svajanagAmIni shrAvito vachanAni saH .
sampUjitashchApyasakR^ichchhirasA chAbhivAditaH .. 6..\\
tAmanuGYApya vArShNeyaH pratinandya cha bhAminIm .
dadarshAnantara.n kR^iShNAM daumyaM chApi janArdanaH .. 7..\\
vavande cha yathAnyAya.n dhaumyaM puruShasattamaH .
draupadI.n sAntvayitvA cha Amantrya cha janArdanaH .. 8..\\
bhrAtR^InabhyagamaddhImAnpArthena sahito balI .
bhrAtR^ibhiH pa~nchabhiH kR^iShNo vR^itaH shakra ivAmaraiH .. 9..\\
archayAmAsa devAMshcha dvijAMshcha yadupu~NgavaH .
mAlyajapya namaH kArairgandhairuchchAvachairapi .
sa kR^itvA sarvakAryANi pratasthe tasthuShA.n varaH .. 10..\\
svasti vAchyArhato viprAndadhi pAtraphalAkShataiH .
vasu pradAya cha tataH pradakShiNamavartata .. 11..\\
kA~nchana.n rathamAsthAya tArkShya ketanamAshugam .
gadA chakrAsishAr~NgAdyairAyudhaish cha samanvitam .. 12..\\
tithAvatha cha nakShatre muhUrte cha guNAnvite .
prayayau puNDarIkAkShaH sainyasugrIva vAhanaH .. 13..\\
anvAruroha chApyenaM premNA rAjA yudhiShThiraH .
apAsya chAsya yantAra.n dAruka.n yantR^isattamam .
abhIShUnsamprajagrAha svaya.n kurupatistadA .. 14..\\
upAruhyArjunashchApi chAmaravyajana.n sitam .
rukmadaNDaM bR^ihanmUrdhni dudhAvAbhipradakShiNam .. 15..\\
tathaiva bhImaseno.api yamAbhyA.n sahito vashI .
pR^iShThato.anuyayau kR^iShNamR^itvikpaurajanairvR^itaH .. 16..\\
sa tathA bhrAtR^ibhiH sArdha.n keshavaH paravIrahA .
anugamyamAnaH shushubhe shiShyairiva guruH priyaiH .. 17..\\
pArthamAmantrya govindaH pariShvajya cha pIDitam .
yudhiShThiraM pUjayitvA bhImasena.n yamau tathA .. 18..\\
pariShvakto bhR^isha.n tAbhyA.n yamAbhyAmabhivAditaH .
tatastaiH sa.nvida.n kR^itvA yathAvanmadhusUdanaH .. 19..\\
nivartayitvA cha tadA pANDavAnsapadAnugAn .
svAM purIM prayayau kR^iShNaH purandara ivAparaH .. 20..\\
lochanairanujagmuste tamAdR^iShTi pathAttadA .
manobhiranujagmuste kR^iShNaM prItisamanvayAt .. 21..\\
atR^ipta manasAmeva teShA.n keshava darshane .
kShipramantardadhe shaurishchakShuShAM priyadarshanaH .. 22..\\
akAmA iva pArthAste govinda gatamAnasAH .
nivR^ityopayayuH sarve svapuraM puruSharShabhAH .
syandanenAtha kR^iShNo.api samaye dvArakAmagAt .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
v
athAbravInmayaH pArthamarjuna.n jayatA.n varam .
ApR^ichchhe tvA.n gamiShyAmi kShiprameShyAmi chApyaham .. 1..\\
uttareNa tu kailAsaM mainAkaM parvataM prati .
yakShyamANeShu sarveShu dAnaveShu tadA mayA .
kR^itaM maNimayaM bhANDa.n ramyaM bindusaraH prati .. 2..\\
sabhAyA.n satyasandhasya yadAsIdvR^iShaparvaNaH .
AgamiShyAmi tadgR^ihya yadi tiShThati bhArata .. 3..\\
tataH sabhA.n kariShyAmi pANDavAya yasho vine .
manaH prahlAdinI.n chitrA.n sarvaratra vibhUShitAm .. 4..\\
asti bindusarasyeva gadA shreShThA kurUdvaha .
nihitA yauvanAshvena rAGYA hatvA raNe ripUn .
suvarNabindubhishchitrA gurvI bhArasahA dR^iDhA .. 5..\\
sA vai shatasahasrasya saMmitA sarvaghAtinI .
anurUpA cha bhImasya gANDIvaM bhavato yathA .. 6..\\
vAruNashcha mahAsha~Nkho devadattaH sughoShavAn .
sarvametatpradAsyAmi bhavate nAtra saMshayaH .
ityuktvA so.asuraH pArthaM prAgudIchImagAddisham .. 7..\\
uttareNa tu kailAsaM mainAkaM parvataM prati .
hiraNyashR^i~Ngo bhagavAnmahAmaNimayo giriH .. 8..\\
ramyaM bindusaro nAma yatra rAjA bhagIrathaH .
dR^iShTvA bhAgIrathI.n ga~NgAmuvAsa bahulAH samAH .. 9..\\
yatreShTvA sarvabhUtAnAmIshvareNa mahAtmanA .
AhR^itAH kratavo mukhyAH shataM bharatasattama .. 10..\\
yatra yUpA maNimayAshchityAshchApi hiranmayAH .
shobhArtha.n vihitAstatra na tu dR^iShTAntataH kR^itAH .. 11..\\
yatreShTvA sa gataH siddhi.n sahasrAkShaH shachIpatiH .
yatra bhUtapatiH sR^iShTvA sarvalokAnsanAtanaH .
upAsyate tigmatejA vR^ito bhUtaiH sahasrashaH .. 12..\\
naranArAyaNau brahmA yamaH sthANushcha pa~nchamaH .
upAsate yatra satra.n sahasrayugaparyaye .. 13..\\
yatreShTa.n vAsudevena sarvairvarShasahasrakaiH .
shraddadhAnena satata.n shiShTasampratipattaye .. 14..\\
suvarNamAlino yUpAshchityAshchApyati bhAsvarAH .
dadau yatra sahasrANi prayutAni cha keshavaH .. 15..\\
tatra gatvA sa jagrAha gadA.n sha~Nkha.n cha bhArata .
sphATika.n cha sabhA dravya.n yadAsIdvR^iShaparvaNaH .
ki~NkaraiH saha rakShobhiragR^ihNAtsarvameva tat .. 16..\\
tadAhR^itya tu tA.n chakre so.asuro.apratimA.n sabhAm .
vishrutA.n triShu lokeShu divyAM maNimayI.n shubhAm .. 17..\\
gadA.n cha bhImasenAya pravarAM pradadau tadA .
devadatta.n cha pArthAya dadau sha~Nkhamanuttamam .. 18..\\
sabhA tu sA mahArAja shAtakumbhamaya drumA .
dasha kiShku sahasrANi samantAdAyatAbhavat .. 19..\\
yathA vahneryathArkasya somasya cha yathaiva sA .
bhrAjamAnA tathA divyA babhAra parama.n vapuH .. 20..\\
pratighnatIva prabhayA prabhAmarkasya bhAsvarAm .
prababhau jvalamAneva divyA divyena varchasA .. 21..\\
nagameghapratIkAshA divamAvR^itya viShThitA .
AyatA vipulA shlakShNA vipApmA vigataklamA .. 22..\\
uttamadravyasampannA maNiprAkAramAlinI .
bahuratnA bahudhanA sukR^itA vishvakarmaNA .. 23..\\
na dAshArhI sudharmA vA brahmaNo vApi tAdR^ishI .
AsIdrUpeNa sampannA yA.n chakre.apratimAM mayaH .. 24..\\
tA.n sma tatra mayenoktA rakShanti cha vahanti cha .
sabhAmaShTau sahasrANi ki~NkarA nAma rAkShasAH .. 25..\\
antarikShacharA ghorA mahAkAyA mahAbalAH .
raktAkShAH pi~NgalAkShAshcha shuktikarNAH prahAriNaH .. 26..\\
tasyA.n sabhAyAM nalinI.n chakArApratimAM mayaH .
vaiDUrya patravitatAM maNinAla mayAmbujAm .. 27..\\
padmasaugandhika vatIM nAnAdvija gaNAyutAm .
puShpitaiH pa~NkajaishchitrA.n kUrmamatsyaishcha shobhitAm .. 28..\\
sUpatIrthAmakaluShA.n sarvartusalilAM shubhAm .
mArutenaiva choddhUtairmuktA bindubhirAchitAm .. 29..\\
maNiratnachitA.n tAM tu ke chidabhyetya pArthivAH .
dR^iShTvApi nAbhyajAnanta te.aGYAnAtprapatantyuta .. 30..\\
tA.n sabhAmabhito nityaM puShpavanto mahAdrumAH .
AsannAnAvidhA nIlAH shItachchhAyA manoramAH .. 31..\\
kAnanAni sugandhIni puShkariNyashcha sarvashaH .
ha.nsakAraNDava yutAshchakravAkopashobhitAH .. 32..\\
jalajAnA.n cha mAlyAnA.n sthalajAnAM cha sarvashaH .
mAruto gandhamAdAya pANDavAnsma niShevate .. 33..\\
IdR^ishI.n tA.n sabhAM kR^itvA mAsaiH pari chaturdashaiH .
niShThitA.n dharmarAjAya mayo rAGYe nyavedayat .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
v
tataH praveshana.n chakre tasyA.n rAjA yudhiShThiraH .
ayutaM bhojayAmAsa brAhmaNAnAM narAdhipaH .. 1..\\
ghR^itapAyasena madhunA bhakShyairmUlaphalaistathA .
ahataishchaiva vAsobhirmAlyairuchchAvachairapi .. 2..\\
dadau tebhyaH sahasrANi gavAM pratyekashaH prabhuH .
puNyAhaghoShastatrAsIddivaspR^igiva bhArata .. 3..\\
vAditrairvividhairgItairgandhairuchchAvachairapi .
pUjayitvA kurushreShTho daivatAni niveshya cha .. 4..\\
tatra mallA naTA jhallAH sUtA vaitAlikAstathA .
upatasthurmahAtmAna.n saptarAtraM yudhiShThiram .. 5..\\
tathA sa kR^itvA pUjA.n tAM bhrAtR^ibhiH saha pANDavaH .
tasyA.n sabhAyAM ramyAyAM reme shakro yathA divi .. 6..\\
sabhAyAmR^iShayastasyAM pANDavaiH saha Asate .
AsA.n chakrurnarendrAshcha nAnAdeshasamAgatAH .. 7..\\
asito devalaH satyaH sarpamAlI mahAshirAH .
arvAvasuH sumitrashcha maitreyaH shunako baliH .. 8..\\
bako dAlbhyaH sthUlashirAH kR^iShNadvaipAyanaH shukaH .
sumanturjaiminiH pailo vyAsa shiShyAstathA vayam .. 9..\\
tittiriryAGYavalkyashcha sasuto lomaharShaNaH .
apsu homyashcha dhaumyashcha ANI mANDavya kaushikau .. 10..\\
dAmoShNIShastraivaNishcha parNAdo ghaTajAnukaH .
mau~njAyano vAyubhakShaH pArAsharyashcha sArikau .. 11..\\
balavAkaH shinI vAkaH satyapAlaH kR^itashramaH .
jAtU karNaH shikhAvAMshcha subalaH pArijAtakaH .. 12..\\
parvatashcha mahAbhAgo mArkaNDeyastathA muniH .
pavitrapANiH sAvarNirbhAlukirgAlavastathA .. 13..\\
ja~NghA bandhushcha raibhyashcha kopavegashravA bhR^iguH .
hari babhrushcha kauNDinyo babhru mAlI sanAtanaH .. 14..\\
kakShIvAnaushijashchaiva nAchiketo.atha gautamaH .
pai~Ngo varAhaH shunakaH shANDilyashcha mahAtapAH .
karkaro veNuja~Nghashcha kalApaH kaTha eva cha .. 15..\\
munayo dharmasahitA dhR^itAtmAno jitendriyAH .
ete chAnye cha bahavo vedavedA~NgapAragAH .. 16..\\
upAsate mahAtmAna.n sabhAyAmR^iShisattamAH .
kathayantaH kathAH puNyA dharmaGYAH shuchayo.amalAH .. 17..\\
tathaiva kShatriya shreShThA dharmarAjamupAsate .
shrImAnmahAtmA dharmAtmA mu~nja keturvivardhanaH .. 18..\\
sa~NgrAmajiddurmukhashcha ugrasenashcha vIryavAn .
kakShasenaH kShitipatiH kShemakashchAparAjitaH .
kAmbojarAjaH kamalaH kampanashcha mahAbalaH .. 19..\\
satata.n kampayAmAsa yavanAneka eva yaH .
yathAsurAnkAlakeyAndevo vajradharastathA .. 20..\\
jaTAsuro madrakAntashcha rAjA
kuntiH kuNindashcha kirAta rAjaH .
tathA~Ngava~Ngau saha puNDrakeNa
pANDyoDra rAjau saha chAndhrakeNa .. 21..\\
kirAta rAjaH sumanA yavanAdhipatistathA .
chANUro devarAtashcha bhojo bhIma rathashcha yaH .. 22..\\
shrutAyudhashcha kAli~Ngo jayatsenashcha mAgadhaH .
susharmA chekitAnashcha suratho.amitrakarShaNaH .. 23..\\
ketumAnvasu dAnashcha vaideho.atha kR^itakShaNaH .
sudharmA chAniruddhashcha shrutAyushcha mahAbalaH .. 24..\\
anUpa rAjo durdharShaH kShemajichcha sudakShiNaH .
shishupAlaH sahasutaH karUShAdhipatistathA .. 25..\\
vR^iShNInA.n chaiva durdharShAH kumArA devarUpiNaH .
Ahuko vi pR^ithushchaiva gadaH sAraNa eva cha .. 26..\\
akrUraH kR^itavarmA cha sAtyakishcha shineH sutaH .
bhIShmako.athAhR^itishchaiva dyumatsenashcha vIryavAn .
kekayAshcha maheShvAsA yaGYasenashcha saumakiH .. 27..\\
arjuna.n chApi saMshritya rAjaputrA mahAbalAH .
ashikShanta dhanurveda.n rauravAjinavAsasaH .. 28..\\
tatraiva shikShitA rAjankumArA vR^iShNinandanAH .
raukmiNeyashcha sAmbashcha yuyudhAnashcha sAtyakiH .. 29..\\
ete chAnye cha bahavo rAjAnaH pR^ithivIpate .
dhana~njaya sakhA chAtra nityamAste sma tumburuH .. 30..\\
chitrasenaH sahAmAtyo gandharvApsarasastathA .
gItavAditrakushalAH shamyA tAlavishAradAH .. 31..\\
pramANe.atha layasthAne kiMnarAH kR^itanishramAH .
sa~ncoditAstumburuNA gandharvAH sahitA jaguH .. 32..\\
gAyanti divyatAnaiste yathAnyAyaM manasvinaH .
pANDuputrAnR^iShIMshchaiva ramayanta upAsate .. 33..\\
tasyA.n sabhAyAmAsInAH suvratAH satyasa~NgarAH .
divIva devA brahmANa.n yudhiShThiramupAsate .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
v
tatra tatropaviShTeShu pANDaveShu mahAtmasu .
mahatsu chopaviShTeShu gandharveShu cha bhArata .. 1..\\
lokAnanucharansarvAnAgamattA.n sabhAmR^iShiH .
nAradaH sumahAtejA R^iShibhiH sahitastadA .. 2..\\
pArijAtena rAjendra raivatena cha dhImatA .
sumukhena cha saumyena devarShiramitadyutiH .
sabhAsthAnpANDavAndraShTuM prIyamANo manojavaH .. 3..\\
tamAgatamR^iShi.n dR^iShTvA nArada.n sarvadharmavit .
sahasA pANDavashreShThaH pratyutthAyAnujaiH saha .
abhyavAdayata prItyA vinayAvanatastadA .. 4..\\
tadarhamAsana.n tasmai sampradAya yathAvidhi .
archayAmAsa ratnaishcha sarvakAmaish cha dharmavit .. 5..\\
so.architaH pANDavaiH sarvairmaharShirvedapAragaH .
dharmakAmArtha sa.nyuktaM paprachchheda.n yudhiShThiram .. 6..\\
n
kachchidarthAshcha kalpante dharme cha ramate manaH .
sukhAni chAnubhUyante manash cha na vihanyate .. 7..\\
kachchidAcharitAM pUrvairnaradeva pitA mahaiH .
vartase vR^ittimakShINA.n dharmArthasahitAM nR^iShu .. 8..\\
kachchidarthena vA dharma.n dharmeNArthamathApi vA .
ubhau vA prItisAreNa na kAmena prabAdhase .. 9..\\
kachchidartha.n cha dharmaM cha kAmaM cha jayatA.n vara .
vibhajya kAle kAlaGYa sadA varada sevase .. 10..\\
kachchidrAjaguNaiH ShaDbhiH saptopAyA.nstathAnagha .
balAbala.n tathA samyakchaturdasha parIkShase .. 11..\\
kachchidAtmAnamanvIkShya parAMshcha jayatA.n vara .
tathA sandhAya karmANi aShTau bhArata sevase .. 12..\\
kachchitprakR^itayaH ShaTte na luptA bharatarShabha .
ADhyAstathAvyasaninaH svanuraktAshcha sarvashaH .. 13..\\
kachchinna tarkairdUtairvA ye chApyaparisha~NkitAH .
tvatto vA tava vAmAtyairbhidyate jAtu mantritam .. 14..\\
kachchitsandhi.n yathAkAlaM vigraha.n chopasevase .
kachchidvR^ittimudAsIne madhyame chAnuvartase .. 15..\\
kachchidAtmasamA buddhyA shuchayo jIvitakShamAH .
kulInAshchAnuraktAshcha kR^itAste vIra mantriNaH .. 16..\\
vijayo mantramUlo hi rAGYAM bhavati bhArata .
susa.nvR^ito mantradhanairamAtyaiH shAstrakovidaiH .. 17..\\
kachchinnidrAvashaM naiShi kachchitkAle vibudhyase .
kachchichchApararAtreShu chintayasyarthamarthavit .. 18..\\
kachchinmantrayase naikaH kachchinna bahubhiH saha .
kachchitte mantrito mantro na rAShTramanudhAvati .. 19..\\
kachchidarthAnvinishchitya laghumUlAnmahodayAn .
kShipramArabhase kartuM na vighnayasi tAdR^ishAn .. 20..\\
kachchinna sarve karmAntAH parokShAste visha~NkitAH .
sarve vA punarutsR^iShTAH sa.nsR^iShTa.n hyatra kAraNam .. 21..\\
kachchidrAjankR^itAnyeva kR^itaprAyAni vA punaH .
viduste vIrakarmANi nAnavAptAni kAni chit .. 22..\\
kachchitkAraNikAH sarve sarvashAstreShu kovidAH .
kArayanti kumArAMshcha yodhamukhyAMshcha sarvashaH .. 23..\\
kachchitsahasrairmUrkhANAmeka.n krINAsi paNDitam .
paNDito hyarthakR^ichchhreShu kuryAnniHshreyasaM param .. 24..\\
kachchiddurgANi sarvANi dhanadhAnyAyudhodakaiH .
yantraishcha paripUrNAni tathA shilpidhanurdharaiH .. 25..\\
eko.apyamAtyo medhAvI shUro dAnto vichakShaNaH .
rAjAna.n rAjaputraM vA prApayenmahatIM shriyam .. 26..\\
kachchidaShTA dashAnyeShu svapakShe dasha pa~ncha cha .
tribhistribhiraviGYAtairvetsi tIrthAni chArakaiH .. 27..\\
kachchiddviShAmaviditaH pratiyattashcha sarvadA .
nityayukto ripUnsarvAnvIkShase ripusUdana .. 28..\\
kachchidvinayasampannaH kulaputro bahushrutaH .
anasUyuranupraShTA satkR^itaste purohitaH .. 29..\\
kachchidagniShu te yukto vidhiGYo matimAnR^ijuH .
huta.n cha hoShyamAnaM cha kAle vedayate sadA .. 30..\\
kachchida~NgeShu niShNAto jyotiShAM pratipAdakaH .
utpAteShu cha sarveShu daivaGYaH kushalastava .. 31..\\
kachchinmukhyA mahatsveva madhyameShu cha madhyamAH .
jaghanyAshcha jaghanyeShu bhR^ityAH karmasu yojitAH .. 32..\\
amAtyAnupadhAtItAnpitR^ipaitAmahA~nshuchIn .
shreShThA~nshreShTheShu kachchittvaM niyojayasi karmasu .. 33..\\
kachchinnogreNa daNDena bhR^ishamudvejita prajAH .
rAShTra.n tavAnushAsanti mantriNo bharatarShabha .. 34..\\
kachchittvAM nAvajAnanti yAjakAH patita.n yathA .
ugrapratigrahItAra.n kAmayAnamiva striyaH .. 35..\\
kachchiddhR^iShTashcha shUrashcha matimAndhR^itimA~nshuchiH .
kulInashchAnuraktashcha dakShaH senApatistava .. 36..\\
kachchidbalasya te mukhyAH sarve yuddhavishAradAH .
dR^iShTApadAnA vikrAntAstvayA satkR^itya mAnitAH .. 37..\\
kachchidbalasya bhakta.n cha vetanaM cha yathochitam .
samprAptakAla.n dAtavyaM dadAsi na vikarShasi .. 38..\\
kAlAtikramaNAddhyete bhakta vetanayorbhR^itAH .
bhartuH kupyanti daurgatyAtso.anarthaH sumahAnsmR^itaH .. 39..\\
kachchitsarve.anuraktAstvA.n kulaputrAH pradhAnataH .
kachchitprANA.nstavArtheShu santyajanti sadA yudhi .. 40..\\
kachchinnaiko bahUnarthAnsarvashaH sAmparAyikAn .
anushAssi yathAkAma.n kAmAtmA shAsanAtigaH .. 41..\\
kachchitpuruShakAreNa puruShaH karmashobhayan .
labhate mAnamadhikaM bhUyo vA bhakta vetanam .. 42..\\
kachchidvidyAvinItAMshcha narA~nGYAnavishAradAn .
yathArha.n guNatashchaiva dAnenAbhyavapadyase .. 43..\\
kachchiddArAnmanuShyANA.n tavArthe mR^ityumeyuShAm .
vyasana.n chAbhyupetAnAM bibharShi bharatarShabha .. 44..\\
kachchidbhayAdupanata.n klIba.n vA ripumAgatam .
yuddhe vA vijitaM pArtha putravatparirakShasi .. 45..\\
kachchittvameva sarvasyAH pR^ithivyAH pR^ithivIpate .
samashcha nAbhisha~Nkyashcha yathA mAtA yathA pitA .. 46..\\
kachchidvyasanina.n shatruM nishamya bharatarShabha .
abhiyAsi javenaiva samIkShya trividhaM balam .. 47..\\
pArShNimUla.n cha viGYAya vyavasAyaM parAjayam .
balasya cha mahArAja dattvA vetanamagrataH .. 48..\\
kachchichcha balamukhyebhyaH pararAShTre parantapa .
upachchhannAni ratnAni prayachchhasi yathArhataH .. 49..\\
kachchidAtmAnamevAgre vijitya vijitendriyaH .
parA~njigIShase pArtha pramattAnajitendriyAn .. 50..\\
kachchitte yAsyataH shatrUnpUrva.n yAnti svanuShThitAH .
sAma.n dAnaM cha bhedashcha daNDashcha vidhivadguNAH .. 51..\\
kachchinmUla.n dR^iDhaM kR^itvA yAtrA.n yAsi vishAM pate .
tAMshcha vikramase jetu.n jitvA cha parirakShasi .. 52..\\
kachchidaShTA~Ngasa.nyuktA chaturvidha balA chamUH .
balamukhyaiH sunItA te dviShatAM pratibAdhanI .. 53..\\
kachchillava.n cha muShTiM cha pararAShTre parantapa .
avihAya mahArAja viha.nsi samare ripUn .. 54..\\
kachchitsvapararAShTreShu bahavo.adhikR^itAstava .
arthAnsamanutiShThanti rakShanti cha parasparam .. 55..\\
kachchidabhyavahAryANi gAtrasa.nsparshakAni cha .
ghreyANi cha mahArAja rakShantyanumatAstava .. 56..\\
kachchitkosha.n cha koShTthaM cha vAhanaM dvAramAyudham .
Ayashcha kR^itakalyANaistava bhaktairanuShThitaH .. 57..\\
kachchidAbhyantarebhyashcha bAhyebhyashcha vishAM pate .
rakShasyAtmAnamevAgre tAMshcha svebhyo mithashcha tAn .. 58..\\
kachchinna pAne dyUte vA krIDAsu pramadAsu cha .
pratijAnanti pUrvAhNe vyaya.n vyasanaja.n tava .. 59..\\
kachchidAyasya chArdhena chaturbhAgena vA punaH .
pAdabhAgaistribhirvApi vyayaH saMshodhyate tava .. 60..\\
kachchijGYAtIngurUnvR^iddhAnvaNijaH shilpinaH shritAn .
abhIkShNamanugR^ihNAsi dhanadhAnyena durgatAn .. 61..\\
kachchidAyavyaye yuktAH sarve gaNaka lekhakAH .
anutiShThanti pUrvAhNe nityamAyavyaya.n tava .. 62..\\
kachchidartheShu samprauDhAnhitakAmAnanupriyAn .
nApakarShasi karmabhyaH pUrvamaprApya kilbiSham .. 63..\\
kachchidviditvA puruShAnuttamAdhamamadhyamAn .
tva.n karmasvanurUpeShu niyojayasi bhArata .. 64..\\
kachchinna lubdhAshchaurA vA vairiNo vA vishAM pate .
aprAptavyavahArA vA tava karmasvanuShThitAH .. 65..\\
kachchinna lubdhaishchaurairvA kumAraiH strI balena vA .
tvayA vA pIDyate rAShTra.n kachchitpuShTAH kR^iShI valAH .. 66..\\
kachchidrAShTre taDAgAni pUrNAni cha mahAnti cha .
bhAgasho viniviShTAni na kR^iShirdeva mAtR^ikA .. 67..\\
kachchidbIja.n cha bhaktaM cha karShakAyAvasIdate .
pratika.n cha shata.n vR^iddhyA dadAsyR^iNamanugraham .. 68..\\
kachchitsvanuShThitA tAta vArttA te sAdhubhirjanaiH .
vArttAyA.n saMshritastAta loko.ayaM sukhamedhate .. 69..\\
kachchichchhuchikR^itaH prAGYAH pa~ncha pa~ncha svanuShThitAH .
kShema.n kurvanti sa.nhatya rAja~n janapade tava .. 70..\\
kachchinnagaraguptyartha.n grAmA nagaravatkR^itAH .
grAmavachcha kR^itA rakShA te cha sarve tadarpaNAH .. 71..\\
kachchidbalenAnugatAH samAni viShamANi cha .
purANachaurAH sAdhyakShAshcharanti viShaye tava .. 72..\\
kachchitstriyaH sAntvayasi kachchittAshcha surakShitAH .
kachchinna shraddadhAsyAsA.n kachchidguhyaM na bhAShase .. 73..\\
kachchichchArAnnishi shrutvA tatkAryamanuchintya cha .
priyANyanubhava~nsheShe viditvAbhyantara.n janam .. 74..\\
kachchiddvau prathamau yAmau rAtryA.n suptvA vishAM pate .
sa~ncintayasi dharmArthau yAma utthAya pashchime .. 75..\\
kachchiddarshayase nityaM manuShyAnsamala~NkR^itAn .
utthAya kAle kAlaGYaH saha pANDava mantribhiH .. 76..\\
kachchidraktAmbaradharAH khaDgahastAH svala.n kR^itAH .
abhitastvAmupAsante rakShaNArthamarindama .. 77..\\
kachchiddaNDyeShu yamavatpUjyeShu cha vishAM pate .
parIkShya vartase samyagapriyeShu priyeShu cha .. 78..\\
kachchichchhArIramAbAdhamauShadhairniyamena vA .
mAnasa.n vR^iddhasevAbhiH sadA pArthApakarShasi .. 79..\\
kachchidvaidyAshchikitsAyAmaShTA~NgAyA.n vishAradAH .
suhR^idashchAnuraktAshcha sharIre te hitAH sadA .. 80..\\
kachchinna mAnAnmohAdvA kAmAdvApi vishAM pate .
arthi pratyarthinaH prAptAnapAsyasi katha.n chana .. 81..\\
kachchinna lobhAnmohAdvA vishrambhAtpraNayena vA .
AshritAnAM manuShyANA.n vR^itti.n tvaM sa.nruNatsi cha .. 82..\\
kachchitpaurA na sahitA ye cha te rAShTravAsinaH .
tvayA saha virudhyante paraiH krItAH katha.n chana .. 83..\\
kachchitte durbalaH shatrurbalenopanipIDitaH .
mantreNa balavAnkashchidubhAbhyA.n vA yudhiShThira .. 84..\\
kachchitsarve.anuraktAstvAM bhUmipAlAH pradhAnataH .
kachchitprANA.nstvadartheShu santyajanti tvayA hR^itAH .. 85..\\
kachchitte sarvavidyAsu guNato.archA pravartate .
brAhmaNAnA.n cha sAdhUnAM tava niHshreyase shubhA .. 86..\\
kachchiddharme trayI mUle pUrvairAcharite janaiH .
vartamAnastathA kartu.n tasminkarmaNi vartase .. 87..\\
kachchittava gR^ihe.annAni svAdUnyashnanti vai dvijAH .
guNavanti guNopetAstavAdhyakSha.n sadakShiNam .. 88..\\
kachchitkratUnekachitto vAjapeyAMshcha sarvashaH .
puNDarIkAMshcha kArtsnyena yatase kartumAtmavAn .. 89..\\
kachchijGYAtIngurUnvR^iddhAndaivatA.nstApasAnapi .
chaityAMshcha vR^ikShAnkalyANAnbrAhmaNAMsh cha namasyasi .. 90..\\
kachchideShA cha te buddhirvR^ittireShA cha te.anagha .
AyuShyA cha yashasyA cha dharmakAmArtha darshinI .. 91..\\
etayA vartamAnasya buddhyA rAShTraM na sIdati .
vijitya cha mahI.n rAjA so.atyantaM sukhamedhate .. 92..\\
kachchidAryo vishuddhAtmA kShAritashchaura karmaNi .
adR^iShTashAstrakushalairna lobhAdvadhyate shuchiH .. 93..\\
pR^iShTo gR^ihItastatkArI tajGYairdR^iShTaH sa kAraNaH .
kachchinna muchyate steno dravyalobhAnnararShabha .. 94..\\
vyutpanne kachchidADhyasya daridrasya cha bhArata .
arthAnna mithyA pashyanti tavAmAtyA hR^itA dhanaiH .. 95..\\
nAstikyamanR^ita.n krodhaM pramAdaM dIrghasUtratAm .
adarshana.n GYAnavatAmAlasya.n kShiptachittatAm .. 96..\\
ekachintanamarthAnAmanarthaGYaish cha chintanam .
nishchitAnAmanArambhaM mantrasyAparirakShaNam .. 97..\\
ma~NgalyasyAprayoga.n cha prasa~Nga.n viShayeShu cha .
kachchittva.n varjayasyetAnrAjadoShAMshchaturdasha .. 98..\\
kachchitte saphalA vedAH kachchitte saphala.n dhanam .
kachchitte saphalA dArAH kachchitte saphala.n shrutam .. 99..\\
y
katha.n vai saphalA vedAH kathaM vai saphala.n dhanam .
katha.n vai saphalA dArAH kathaM vai saphalaM shrutam .. 100..\\
n
agnihotraphalA vedA dattabhukta phala.n dhanam .
ratiputra phalA dArAH shIlavR^ittaphala.n shrutam .. 101..\\
v
etadAkhyAya sa munirnAradaH sumahAtapAH .
paprachchhAnantaramida.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .. 102..\\
n
kachchidabhyAgatA dUrAdvaNijo lAbhakAraNAt .
yathoktamavahAryante shulka.n shulkopajIvibhiH .. 103..\\
kachchitte puruShA rAjanpure rAShTre cha mAnitAH .
upAnayanti paNyAni upadhAbhirava~nchitAH .. 104..\\
kachchichchhR^iNoShi vR^iddhAnA.n dharmArthasahitA giraH .
nityamarthavidA.n tAta tathA dharmAnudarshinAm .. 105..\\
kachchitte kR^iShitantreShu goShu puShpaphaleShu cha .
dharmArtha.n cha dvijAtibhyo dIyate madhusarpiShI .. 106..\\
dravyopakaraNa.n kachchitsarvadA sarvashilpinAm .
chAturmAsyAvara.n samya~NniyataM samprayachchhasi .. 107..\\
kachchitkR^ita.n vijAnIShe kartAra.n cha prasha.nsasi .
satAM madhye mahArAja satkaroShi cha pUjayan .. 108..\\
kachchitsUtrANi sarvANi gR^ihNAsi bharatarShabha .
hastisUtrAshvasUtrANi rathasUtrANi chAbhibho .. 109..\\
kachchidabhyasyate shashvadgR^ihe te bharatarShabha .
dhanurvedasya sUtra.n cha yantrasUtraM cha nAgaram .. 110..\\
kachchidastrANi sarvANi brahmadaNDash cha te.anagha .
viShayogAshcha te sarve viditAH shatrunAshanAH .. 111..\\
kachchidagnibhayAchchaiva sarpavyAla bhayAttathA .
rogarakShobhayAchchaiva rAShTra.n svaM parirakShasi .. 112..\\
kachchidandhAMshcha mUkAMshcha pa~NgUnvya~NgAnabAndhavAn .
piteva pAsi dharmaGYa tathA pravrajitAnapi .. 113..\\
v
etAH kurUNAmR^iShabho mahAtmA
shrutvA giro brAhmaNasattamasya .
praNamya pAdAvabhivAdya hR^iShTo
rAjAbravInnArada.n devarUpam .. 114..\\
eva.n kariShyAmi yathA tvayoktaM
praGYA hi me bhUya evAbhivR^iddhA .
uktvA tathA chaiva chakAra rAjA
lebhe mahI.n sAgaramekhalA.n cha .. 115..\\
n
eva.n yo vartate rAjA chAturvarNyasya rakShaNe .
sa vihR^ityeha susukhI shakrasyaiti salokatAm .. 116..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
v
sampUjyAthAbhyanuGYAto maharShervachanAtparam .
pratyuvAchAnupUrvyeNa dharmarAjo yudhiShThiraH .. 1..\\
bhagavannyAyyamAhaita.n yathAvaddharmanishchayam .
yathAshakti yathAnyAya.n kriyate.aya.n vidhirmayA .. 2..\\
rAjabhiryadyathA kAryaM purA tattanna saMshayaH .
yathAnyAyopanItArtha.n kR^ita.n hetumadarthavat .. 3..\\
vaya.n tu satpathaM teShA.n yAtumichchhAmahe prabho .
na tu shakya.n tathA gantu.n yathA tairniyatAtmabhiH .. 4..\\
evamuktvA sa dharmAtmA vAkya.n tadabhipUjya cha .
muhUrtAtprAptakAla.n cha dR^iShTvA lokacharaM munim .. 5..\\
nArada.n svasthamAsInamupAsIno yudhiShThiraH .
apR^ichchhatpANDavastatra rAjamadhye mahAmatiH .. 6..\\
bhavAnsa~ncarate lokAnsadA nAnAvidhAnbahUn .
brahmaNA nirmitAnpUrvaM prekShamANo manojavaH .. 7..\\
IdR^ishI bhavatA kA chiddR^iShTapUrvA sabhA kva chit .
ito vA shreyasI brahma.nstanmamAchakShva pR^ichchhataH .. 8..\\
tachchhrutvA nAradastasya dharmarAjasya bhAShitam .
pANDavaM pratyuvAcheda.n smayanmadhurayA girA .. 9..\\
mAnuSheShu na me tAta dR^iShTapUrvA na cha shrutA .
sabhA maNimayI rAjanyatheya.n tava bhArata .. 10..\\
sabhA.n tu pitR^irAjasya varuNasya cha dhImataH .
kathayiShye tathendrasya kailAsanilayasya cha .. 11..\\
brahmaNashcha sabhA.n divyAM kathayiShye gataklamAm .
yadi te shravaNe buddhirvartate bharatarShabha .. 12..\\
nAradenaivamuktastu dharmarAjo yudhiShThiraH .
prA~njalirbhrAtR^ibhiH sArdha.n taishcha sarvairnR^ipairvR^itaH .. 13..\\
nAradaM pratyuvAcheda.n dharmarAjo mahAmanAH .
sabhAH kathaya tAH sarvAH shrotumichchhAmahe vayam .. 14..\\
ki.n dravyAstAH sabhA brahmanki.n vistArAH kimAyatAH .
pitAmaha.n cha ke tasyA.n sabhAyAM paryupAsate .. 15..\\
vAsava.n devarAjaM cha yama.n vaivasvataM cha ke .
varuNa.n cha kuberaM cha sabhAyAM paryupAsate .. 16..\\
etatsarva.n yathAtattva.n devarShe vadatastava .
shrotumichchhAma sahitAH para.n kautUhala.n hi naH .. 17..\\
evamuktaH pANDavena nAradaH pratyuvAcha tam .
krameNa rAjandivyAstAH shrUyantAmiha naH sabhAH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
n
shakrasya tu sabhA divyA bhAsvarA karmabhirjitA .
svaya.n shakreNa kauravya nirmitArka samaprabhA .. 1..\\
vistIrNA yojanashata.n shatamadhyardhamAyatA .
vaihAyasI kAmagamA pa~nchayojanamuchchhritA .. 2..\\
jarA shokaklamApetA nirAta~NkA shivA shubhA .
veshmAsanavatI ramyA divyapAdapa shobhitA .. 3..\\
tasyA.n deveshvaraH pArtha sabhAyAM paramAsane .
Aste shachyA mahendrANyA shriyA lakShmyA cha bhArata .. 4..\\
bibhradvapuranirdeshya.n kirITI lohitA~NgadaH .
virajo.ambarashchitramAlyo hrIkIrtidyutibhiH saha .. 5..\\
tasyAmupAsate nityaM mahAtmAna.n shatakratum .
marutaH sarvato rAjansarve cha gR^ihamedhinaH .
siddhA devarShayashchaiva sAdhyA devagaNAstathA .. 6..\\
ete sAnucharAH sarve divyarUpAH svala~NkR^itAH .
upAsate mahAtmAna.n devarAjamarindamam .. 7..\\
tathA devarShayaH sarve pArtha shakramupAsate .
amalA dhUtapApmAno dIpyamAnA ivAgnayaH .
tejasvinaH somayujo vipApA vigataklamAH .. 8..\\
parAsharaH parvatashcha tathA sAvarNi gAlavau .
sha~Nkhashcha likhitashchaiva tathA gaura shirA muniH .. 9..\\
durvAsAshcha dIrghatapA yAGYavalkyo.atha bhAlukiH .
uddAlakaH shvetaketustathA shATyAyanaH prabhuH .. 10..\\
haviShmAMshcha gaviShThashcha harishchandrashcha pArthivaH .
hR^idyashchodara shANDilyaH pArAsharyaH kR^iShI hvalaH .. 11..\\
vAtaskandho vishAkhashcha vidhAtA kAla eva cha .
ananta dantastvaShTA cha vishvakarmA cha tumburuH .. 12..\\
ayonijA yonijAshcha vAyubhakShA hutAshinaH .
IshAna.n sarvalokasya vajriNaM samupAsate .. 13..\\
sahadevaH sunIthashcha vAlmIkishcha mahAtapAH .
samIkaH satyavAMshchaiva prachetAH satyasa~NgaraH .. 14..\\
medhAtithirvAmadevaH pulastyaH pulahaH kratuH .
maruttashcha marIchishcha sthANushchAtrirmahAtapAH .. 15..\\
kakShIvAngautamastArkShyastathA vaishvAnaro muniH .
muniH kAlaka vR^ikShIya AshrAvyo.atha hiraNyadaH .
sa.nvarto deva havyashcha viShvaksenashcha vIryavAn .. 16..\\
divyA ApastathauShadhyaH shraddhA medhA sarasvatI .
artho dharmashcha kAmashcha vidyutashchApi pANDava .. 17..\\
jalavAhAstathA meghA vAyavaH stanayitnavaH .
prAchI digyaGYavAhAshcha pAvakAH sapta viMshatiH .. 18..\\
agnI Shomau tathendrAgnI mitro.atha savitAryamA .
bhago vishve cha sAdhyAshcha shukro manthI cha bhArata .. 19..\\
yaGYAshcha dakShiNAshchaiva grahAH stobhAshcha sarvashaH .
yaGYavAhAshcha ye mantrAH sarve tatra samAsate .. 20..\\
tathaivApsaraso rAjangandharvAshcha manoramAH .
nR^ityavAditragItaishcha hAsyaish cha vividhairapi .
ramayanti sma nR^ipate devarAja.n shatakratum .. 21..\\
stutibhirma~Ngalaishchaiva stuvantaH karmabhistathA .
vikramaishcha mahAtmAnaM balavR^itraniShUdanam .. 22..\\
brahma rAjarShayaH sarve sarve devarShayastathA .
vimAnairvividhairdivyairbhrAjamAnairivAgnibhiH .. 23..\\
sragviNo bhUShitAshchAnye yAnti chAyAnti chApare .
bR^ihaspatishcha shukrashcha tasyAmAyayatuH saha .. 24..\\
ete chAnye cha bahavo yatAtmAno yatavratAH .
vimAnaishchandrasa~NkAshaiH somavatpriyadarshanAH .
brahmaNo vachanAdrAjanbhR^iguH saptarShayastathA .. 25..\\
eShA sabhA mayA rAjandR^iShTA puShkara mAlinI .
shatakratormahArAja yAmyA.n shR^iNu mamAnagha .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
n
kathayiShye sabhA.n divyA.n yudhiShThira nibodha tAm .
vaivasvatasya yAmarthe vishvakarmA chakAra ha .. 1..\\
taijasI sA sabhA rAjanbabhUva shatayojanA .
vistArAyAma sampannA bhUyasI chApi pANDava .. 2..\\
arkaprakAshA bhrAjiShNuH sarvataH kAmachAriNI .
naivAtishItA nAtyuShNA manasashcha praharShiNI .. 3..\\
na shoko na jarA tasyA.n kShutpipAse na chApriyam .
na cha dainya.n klamo vApi pratikUlaM na chApyuta .. 4..\\
sarve kAmAH sthitAstasyA.n ye divyA ye cha mAnuShAH .
rasavachcha prabhUta.n cha bhakShyabhojyamarindama .. 5..\\
puNyagandhAH srajastatra nityapuShpaphaladrumAH .
rasavanti cha toyAni shItAnyuShNAni chaiva ha .. 6..\\
tasyA.n rAjarShayaH puNyAstathA brahmarShayo.amalAH .
yama.n vaivasvata.n tAta prahR^iShTAH paryupAsate .. 7..\\
yayAtirnahuShaH pUrurmAndhAtA somako nR^igaH .
trasadasyushcha turayaH kR^itavIryaH shrutashravAH .. 8..\\
aripraNutsusi.nhashcha kR^itavegaH kR^itirnimiH .
pratardanaH shibirmatsyaH pR^ithvakSho.atha bR^ihadrathaH .. 9..\\
aiDo maruttaH kushikaH sA~NkAshyaH sA~NkR^itirbhavaH .
chaturashvaH sadashvormiH kArtavIryashcha pArthivaH .. 10..\\
bharatastathA surathaH sunItho naiShadho nalaH .
divodAso.atha sumanA ambarISho bhagIrathaH .. 11..\\
vyashvaH sadashvo vadhryashvaH pa~ncha hastaH pR^ithushravAH .
ruShadgurvR^iShasenashcha kShupashcha sumahAbalaH .. 12..\\
ruShadashvo vasu manAH puru kutso dhvajI rathI .
ArShTiSheNo dilIpashcha mahAtmA chApyushInaraH .. 13..\\
aushInaraH puNDarIkaH sharyAtiH sharabhaH shuchiH .
a~Ngo.ariShTashcha venashcha duHShantaH sa~njayo jayaH .. 14..\\
bhA~NgAsvariH sunIthashcha niShadho.atha tviShI rathaH .
karandhamo bAhlikashcha sudyumno balavAnmadhuH .. 15..\\
kapota romA tR^iNakaH sahadevArjunau tathA .
rAmo dAsharathishchaiva lakShmaNo.atha pratardanaH .. 16..\\
alarkaH kakShasenashcha gayo gaurAshva eva cha .
jAmadagnyo.atha rAmo.atra nAbhAga sagarau tathA .. 17..\\
bhUri dyumno mahAshvashcha pR^ithvashvo janakastathA .
vainyo rAjA vAri SheNaH purujo janamejayaH .. 18..\\
brahmadattastrigartashcha rAjopari charastathA .
indra dyumno bhIma jAnurgayaH pR^iShTho nayo.anagha .. 19..\\
padmo.atha muchukundashcha bhUri dyumnaH prasenajit .
ariShTanemiH pradyumnaH pR^ithagashvo.ajakastathA .. 20..\\
shataM matsyA nR^ipatayaH shataM nIpAH shata.n hayAH .
dhR^itarAShTrAshchaikashatamashItirjanamejayAH .. 21..\\
shata.n cha brahmadattAnAmIriNA.n vairiNAM shatam .
shantanushchaiva rAjarShiH pANDushchaiva pitA tava .. 22..\\
ushadgavaH shataratho devarAjo jayadrathaH .
vR^iShA darbhishcha rAjarShirdhAmnA saha samantriNA .. 23..\\
athApare sahasrANi ye gatAH shashabindavaH .
iShTvAshvamedhairbahubhirmahadbhirbhUridakShiNaiH .. 24..\\
ete rAjarShayaH puNyAH kIrtimanto bahushrutAH .
tasyA.n sabhAyAM rAjarShe vaivasvatamupAsate .. 25..\\
agastyo.atha mata~Ngashcha kAlo mR^ityustathaiva cha .
yajvAnashchaiva siddhAshcha ye cha yogasharIriNaH .. 26..\\
agniShvAttAshcha pitaraH phenapAshchoShmapAsh cha ye .
svadhAvanto barhi Shado mUrtimantastathApare .. 27..\\
kAlachakra.n cha sAkShAchcha bhagavAnhavyavAhanaH .
narA duShkR^itakarmANo dakShiNAyana mR^ityavaH .. 28..\\
kAlasya nayane yuktA yamasya puruShAsh cha ye .
tasyA.n shiMshapa pAlAshAstathA kAshakushAdayaH .
upAsate dharmarAjaM mUrtimanto nirAmayAH .. 29..\\
ete chAnye cha bahavaH pitR^irAja sabhA sadaH .
ashakyAH parisa~NkhyAtuM nAmabhiH karmabhistathA .. 30..\\
asambAdhA hi sA pArtha ramyA kAmagamA sabhA .
dIrghakAla.n tapastaptvA nirmitA vishvakarmaNA .. 31..\\
prabhAsantI jvalantIva tejasA svena bhArata .
tAmugratapaso yAnti suvratAH satyavAdinaH .. 32..\\
shAntAH saMnyAsinaH siddhA pUtAH puNyena karmaNA .
sarve bhAsvaradehAshcha sarve cha virajo.ambarAH .. 33..\\
chitrA~NgadAshchitramAlyAH sarve jvalitakuNDalAH .
sukR^itaiH karmabhiH puNyaiH paribarhairvibhUShitAH .. 34..\\
gandharvAshcha mahAtmAnaH shatashashchApsarogaNAH .
vAditraM nR^ittagIta.n cha hAsya.n lAsyaM cha sarvashaH .. 35..\\
puNyAshcha gandhAH shabdAshcha tasyAM pArtha samantataH .
divyAni mAlyAni cha tAmupatiShThanti sarvashaH .. 36..\\
shata.n shatasahasrANi dharmiNA.n taM prajeshvaram .
upAsate mahAtmAna.n rUpayuktA manasvinaH .. 37..\\
IdR^ishI sA sabhA rAjanpitR^irAGYo mahAtmanaH .
varuNasyApi vakShyAmi sabhAM puShkara mAlinIm .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
n
yudhiShThira sabhA divyA varuNasya sitaprabhA .
pramANena yathA yAmyA shubhaprAkAratoraNA .. 1..\\
antaH salilamAsthAya vihitA vishvakarmaNA .
divyaratnamayairvR^ikShaiH phalapuShpapradairyutA .. 2..\\
nIlapItAsita shyAmaiH sitairlohitakairapi .
avatAnaistathA gulmaiH puShpama~njari dhAribhiH .. 3..\\
tathA shakunayastasyAM nAnArUpA mR^idu svarAH .
anirdeshyA vapuShmantaH shatasho.atha sahasrashaH .. 4..\\
sA sabhA sukhasa.nsparshA na shItA na cha gharmadA .
veshmAsanavatI ramyA sitA varuNapAlitA .. 5..\\
yasyAmAste sa varuNo vAruNyA saha bhArata .
divyaratnAmbara dharo bhUShaNairupashobhitaH .. 6..\\
sragviNo bhUShitAshchApi divyamAlyAnukarShiNaH .
AdityAstatra varuNa.n jaleshvaramupAsate .. 7..\\
vAsukistakShakashchaiva nAgashchairAvatastathA .
kR^iShNashcha lohitashchaiva padmashchitrashcha vIryavAn .. 8..\\
kambalAshvatarau nAgau dhR^itarAShTra balAhakau .
maNimAnkuNDaladharaH karkoTaka dhana~njayau .. 9..\\
prahlAdo mUShikAdashcha tathaiva janamejayaH .
patAkino maNDalinaH phaNavantashcha sarvashaH .. 10..\\
ete chAnye cha bahavaH sarpAstasyA.n yudhiShThira .
upAsate mahAtmAna.n varuNaM vigataklamAH .. 11..\\
balirvairochano rAjA narakaH pR^ithivI.n jayaH .
prahlAdo vipra chittishcha kAlakha~njAshcha sarvashaH .. 12..\\
suhanurdurmukhaH sha~NkhaH sumanAH sumatiH svanaH .
ghaTodaro mahApArshvaH krathanaH piTharastathA .. 13..\\
vishvarUpaH surUpashcha virUpo.atha mahAshirAH .
dashagrIvashcha bAlI cha meghavAsA dashAvaraH .. 14..\\
kaiTabho viTaTUtashcha sa.nhrAdashchendra tApanaH .
daityadAnava sa~NghAshcha sarve ruchirakuNDalAH .. 15..\\
sragviNo maulinaH sarve tathA divyaparichchhadAH .
sarve labdhavarAH shUrAH sarve vigatamR^ityavaH .. 16..\\
te tasyA.n varuNa.n devaM dharmapAshasthitAH sadA .
upAsate mahAtmAna.n sarve sucharitavratAH .. 17..\\
tathA samudrAshchatvAro nadI bhAgIrathI cha yA .
kAlindI vidishA veNNA narmadA vegavAhinI .. 18..\\
vipAshA cha shatadrushcha chandra bhAgA sarasvatI .
irAvatI vitastA cha sindhurdeva nadastathA .. 19..\\
godAvarI kR^iShNa veNNA kAverI cha saridvarA .
etAshchAnyAshcha saritastIrthAni cha sarA.nsi cha .. 20..\\
kUpAshcha saprasravaNA dehavanto yudhiShThira .
palvalAni taDAgAni dehavantyatha bhArata .. 21..\\
dishastathA mahI chaiva tathA sarve mahIdharAH .
upAsate mahAtmAna.n sarve jalacharAstathA .. 22..\\
gItavAditravantashcha gandharvApsarasA.n gaNAH .
stuvanto varuNa.n tasyA.n sarva eva samAsate .. 23..\\
mahIdharA ratnavanto rasA yeShu pratiShThitAH .
sarve vigrahavantaste tamIshvaramupAsate .. 24..\\
eShA mayA sampatatA vAruNI bharatarShabha .
dR^iShTapUrvA sabhA ramyA kuberasya sabhA.n shR^iNu .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
n
sabhA vaishravaNI rAja~nshatayojanamAyatA .
vistIrNA saptatishchaiva yojanAni sitaprabhA .. 1..\\
tapasA nirmitA rAjansvaya.n vaishravaNena sA .
shashiprabhA khecharINA.n kailAsashikharopamA .. 2..\\
guhyakairuhyamAnA sA khe viShakteva dR^ishyate .
divyA hemamayairuchchaiH pAdapairupashobhitA .. 3..\\
rashmivatI bhAsvarA cha divyagandhA manoramA .
sitAbhrashikharAkArA plavamAneva dR^ishyate .. 4..\\
tasyA.n vaishravaNo rAjA vichitrAbharaNAmbaraH .
strIsahasrAvR^itaH shrImAnAste jvalitakuNDalaH .. 5..\\
divAkaranibhe puNye divyAstaraNa sa.nvR^ite .
divyapAdopadhAne cha niShaNNaH paramAsane .. 6..\\
mandArANAmudArANA.n vanAni surabhINi cha .
saugandhikAnA.n chAdAya gandhAngandhavahaH shuchiH .. 7..\\
nalinyAshchAlakAkhyAyAshchandanAnA.n vanasya cha .
mano hR^idayasa.nhlAdI vAyustamupasevate .. 8..\\
tatra devAH sagandharvA gaNairapsarasA.n vR^itAH .
divyatAnena gItAni gAnti divyAni bhArata .. 9..\\
mishrakeshI cha rambhA cha chitrasenA shuchismitA .
chArunetrA ghR^itAchI cha menakA pu~njikasthalA .. 10..\\
vishvAchI saha janyA cha pramlochA urvashI irA .
vargA cha saurabheyI cha samIchI budbudA latA .. 11..\\
etAH sahasrashashchAnyA nR^ittagItavishAradAH .
upatiShThanti dhanadaM pANDavApsarasA.n gaNAH .. 12..\\
anisha.n divyavAditrairnR^ittairgItaishcha sA sabhA .
ashUnyA ruchirA bhAti gandharvApsarasA.n gaNaiH .. 13..\\
kiMnarA nAma gandharvA narA nAma tathApare .
maNibhadro.atha dhanadaH shvetabhadrashcha guhyakaH .. 14..\\
kasherako gaNDakaNDuH pradyotashcha mahAbalaH .
kustumburuH pishAchashcha gajakarNo vishAlakaH .. 15..\\
varAhakarNaH sAndrauShThaH phalabhakShaH phalodakaH .
a~NgachUDaH shikhAvarto hemanetro vibhIShaNaH .. 16..\\
puShpAnanaH pi~NgalakaH shoNitodaH pravAlakaH .
vR^ikShavAsya niketashcha chIravAsAshcha bhArata .. 17..\\
ete chAnye cha bahavo yakShAH shatasahasrashaH .
sadA bhagavatI cha shrIstathaiva nalakUbaraH .. 18..\\
aha.n cha bahushastasyAM bhavantyanye cha madvidhAH .
AchAryAshchAbhava.nstatra tathA devarShayo.apare .. 19..\\
bhagavAnbhUtasa~Nghaishcha vR^itaH shatasahasrashaH .
umApatiH pashupatiH shUladhR^igbhaga netrahA .. 20..\\
tryambako rAjashArdUla devI cha vigataklamA .
vAmanairvikaTaiH kubjaiH kShatajAkShairmanojavaiH .. 21..\\
mA.nsamedo vasAhArairugrashravaNa darshanaiH .
nAnApraharaNairghorairvAtairiva mahAjavaiH .
vR^itaH sakhAyamanvAste sadaiva dhanadaM nR^ipa .. 22..\\
sA sabhA tAdR^ishI rAjanmayA dR^iShTAntarikShagA .
pitAmaha sabhA.n rAjankathayiShye gataklamAm .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
n
purA devayuge rAjannAdityo bhagavAndivaH .
AgachchhanmAnuSha.n loka.n didR^ikShurvigataklamaH .. 1..\\
charanmAnuSharUpeNa sabhA.n dR^iShTvA svayaM bhuvaH .
sabhAmakathayanmahyaM brAhmI.n tattvena pANDava .. 2..\\
aprameyaprabhA.n divyAM mAnasIM bharatarShabha .
anirdeshyAM prabhAvena sarvabhUtamanoramAm .. 3..\\
shrutvA guNAnaha.n tasyAH sabhAyAH pANDunandana .
darshanepsustathA rAjannAdityamahamabruvam .. 4..\\
bhagavandraShTumichchhAmi pitAmaha sabhAm aham .
yena sA tapasA shakyA karmaNA vApi gopate .. 5..\\
auShadhairvA tathAyuktairuta vA mAyayA yayA .
tanmamAchakShva bhagavanpashyeya.n tA.n sabhAM katham .. 6..\\
tataH sa bhagavAnsUryo mAmupAdAya vIryavAn .
agachchhattA.n sabhAM brAhmIM vipApAM vigataklamAm .. 7..\\
eva.nrUpeti sA shakyA na nirdeShTu.n janAdhipa .
kShaNena hi bibhartyanyadanirdeshya.n vapustathA .. 8..\\
na veda parimAna.n vA sa.nsthAnaM vApi bhArata .
na cha rUpaM mayA tAdR^igdR^iShTapUrva.n kadA chana .. 9..\\
susukhA sA sabhA rAjanna shItA na cha gharmadA .
na kShutpipAse na glAniM prApya tAM prApnuvantyuta .. 10..\\
nAnArUpairiva kR^itA suvichitraiH subhAsvaraiH .
stambhairna cha dhR^itA sA tu shAshvatI na cha sA kSharA .. 11..\\
ati chandra.n cha sUryaM cha shikhinaM cha svayamprabhA .
dIpyate nAkapR^iShThasthA bhAsayantIva bhAskaram .. 12..\\
tasyA.n sa bhagavAnAste vidadhaddeva mAyayA .
svayameko.anisha.n rAja.NllokA.NllokapitA mahaH .. 13..\\
upatiShThanti chApyenaM prajAnAM patayaH prabhum .
dakShaH prachetAH pulaho marIchiH kashyapastathA .. 14..\\
bhR^iguratrirvasiShThashcha gautamashcha tathA~NgirAH .
mano.antarikSha.n vidyAshcha vAyustejo jalaM mahI .. 15..\\
shabdaH sparshastathArUpa.n raso gandhashcha bhArata .
prakR^itishcha vikArashcha yachchAnyatkAraNaM bhuvaH .. 16..\\
chandramAH saha nakShatrairAdityashcha gabhastimAn .
vAyavaH kratavashchaiva sa~NkalpaH prANa eva cha .. 17..\\
ete chAnye cha bahavaH svayambhuvamupasthitAH .
artho dharmashcha kAmashcha harSho dveShastapo damaH .. 18..\\
AyAnti tasyA.n sahitA gandharvApsarasastathA .
viMshatiH sapta chaivAnye lokapAlAshcha sarvashaH .. 19..\\
shukro bR^ihaspatishchaiva budho.a~NgAraka eva cha .
shanaishcharashcha rAhushcha grahAH sarve tathaiva cha .. 20..\\
mantro rathantarashchaiva harimAnvasumAnapi .
AdityAH sAdhirAjAno nAnA dvandvairudAhR^itAH .. 21..\\
maruto vishvakarmA cha vasavashchaiva bhArata .
tathA pitR^igaNAH sarve sarvANi cha havI.nsyatha .. 22..\\
R^igvedaH sAmavedashcha yajurvedashcha pANDava .
atharvavedashcha tathA parvANi cha vishAM pate .. 23..\\
itihAsopavedAshcha vedA~NgAni cha sarvashaH .
grahA yaGYAshcha somashcha daivatAni cha sarvashaH .. 24..\\
sAvitrI durga taraNI vANI sapta vidhA tathA .
medhA dhR^itiH shrutishchaiva praGYA buddhiryasho kShamA .. 25..\\
sAmAni stutishastrANi gAthAshcha vividhAstathA .
bhAShyANi tarka yuktAni dehavanti vishAM pate .. 26..\\
kShaNA lavA muhUrtAshcha divArAtristathaiva cha .
ardhamAsAshcha mAsAshcha R^itavaH ShaTcha bhArata .. 27..\\
sa.nvatsarAH pa~ncha yugamahorAtrAshchaturvidhA .
kAlachakra.n cha yaddivyaM nityamakShayamavyayam .. 28..\\
aditirditirdanushchaiva surasA vinatA irA .
kAlakA surabhirdevI saramA chAtha gautamI .. 29..\\
AdityA vasavo rudrA marutashchAshvinAvapi .
vishve devAshcha sAdhyAshcha pitarashcha manojavAH .. 30..\\
rAkShasAshcha pishAchAshcha dAnavA guhyakAstathA .
suparNanAgapashavaH pitAmahamupAsate .. 31..\\
devo nArAyaNastasyA.n tathA devarShayash cha ye .
R^iShayo vAlakhilyAshcha yonijAyonijAstathA .. 32..\\
yachcha ki.n chittriloke.asmindR^ishyate sthANuja~Ngamam .
sarva.n tasyAM mayA dR^iShTaM tadviddhi manujAdhipa .. 33..\\
aShTAshIti sahasrANi yatInAmUrdhvaretasAm .
prajAvatA.n cha pa~nchAshadR^iShINAmapi pANDava .. 34..\\
te sma tatra yathAkAma.n dR^iShTvA sarve divaukasaH .
praNamya shirasA tasmai pratiyAnti yathAgatam .. 35..\\
atithInAgatAndevAndaityAnnAgAnmunI.nstathA .
yakShAnsuparNAnkAleyAngandharvApsarasastathA .. 36..\\
mahAbhAgAnamitadhIrbrahmA lokapitA mahaH .
dayAvAnsarvabhUteShu yathArhaM pratipadyate .. 37..\\
pratigR^ihya cha vishvAtmA svayambhUramitaprabhaH .
sAntvamAnArtha sambhogairyunakti manujAdhipa .. 38..\\
tathA tairupayAtaishcha pratiyAtaishcha bhArata .
AkulA sA sabhA tAta bhavati sma sukhapradA .. 39..\\
sarvatejomayI divyA brahmarShigaNasevitA .
brAhmyA shriyA dIpyamAnA shushubhe vigataklamA .. 40..\\
sA sabhA tAdR^iShI dR^iShTA sarvalokeShu durlabhA .
sabheya.n rAjashArdUla manuShyeShu yathA tava .. 41..\\
etA mayA dR^iShTapUrvAH sabhA deveShu pANDava .
taveyaM mAnuShe loke sarvashreShThatamA sabhA .. 42..\\
y
prAyasho rAjalokaste kathito vadatA.n vara .
vaivasvatasabhAyA.n tu yathA vadasi vai prabho .. 43..\\
varuNasya sabhAyA.n tu nAgAste kathitA vibho .
daityendrAshchaiva bhUyiShThAH saritaH sAgarAstathA .. 44..\\
tathA dhanapateryakShA guhyakA rAkShasAstathA .
gandharvApsarasashchaiva bhagavAMshcha vR^iShadhvajaH .. 45..\\
pitAmaha sabhAyA.n tu kathitAste maharShayaH .
sarvadeva nikAyAshcha sarvashAstrANi chaiva hi .. 46..\\
shatakratusabhAyA.n tu devAH sa~NkIrtitA mune .
uddeshatashcha gandharvA vividhAshcha maharShayaH .. 47..\\
eka eva tu rAjarShirharishchandro mahAmune .
kathitaste sabhA nityo devendrasya mahAtmanaH .. 48..\\
ki.n karma tenAcharitaM tapo vA niyatavratam .
yenAsau saha shakreNa spardhate sma mahAyashAH .. 49..\\
pitR^ilokagatashchApi tvayA vipra pitA mama .
dR^iShTaH pANDurmahAbhAgaH katha.n chAsi samAgataH .. 50..\\
kimuktavAMshcha bhagavannetadichchhAmi veditum .
tvattaH shrotumaha.n sarvaM para.n kautUhalaM hi me .. 51..\\
n
yanmAM pR^ichchhasi rAjendra harishchandraM prati prabho .
tatte.aha.n sampravakShyAmi mAhAtmya.n tasya dhImataH .. 52..\\
sa rAjA balavAnAsItsamrATsarvamahIkShitAm .
tasya sarve mahIpAlAH shAsanAvanatAH sthitAH .. 53..\\
tenaika.n rathamAsthAya jaitraM hemavibhUShitam .
shastrapratApena jitA dvIpAH sapta nareshvara .. 54..\\
sa vijitya mahI.n sarvAM sa shailavanakAnanAm .
AjahAra mahArAja rAjasUyaM mahAkratum .. 55..\\
tasya sarve mahIpAlA dhanAnyAjahrurAGYayA .
dvijAnAM pariveShTArastasminyaGYe cha te.abhavan .. 56..\\
prAdAchcha draviNaM prItyA yAjakAnAM nareshvaraH .
yathokta.n tatra taistasmi.nstataH pa~ncha guNAdhikam .. 57..\\
atarpayachcha vividhairvasubhirbrAhmaNA.nstathA .
prAsarpa kAle samprApte nAnAdigbhyaH samAgatAn .. 58..\\
bhakShyairbhojyaishcha vividhairyathA kAmapuraskR^itaiH .
ratnaughatarpitaistuShTairdvijaishcha samudAhR^itam .
tejasvI cha yashasvI cha nR^ipebhyo.abhyadhiko.abhavat .. 59..\\
etasmAtkAraNAtpArtha harishchandro virAjate .
tebhyo rAjasahasrebhyastadviddhi bharatarShabha .. 60..\\
samApya cha harishchandro mahAyaGYaM pratApavAn .
abhiShiktaH sa shushubhe sAmrAjyena narAdhipa .. 61..\\
ye chAnye.api mahIpAlA rAjasUyaM mahAkratum .
yajante te mahendreNa modante saha bhArata .. 62..\\
ye chApi nidhanaM prAptAH sa~NgrAmeShvapalAyinaH .
te tatsado samAsAdya modante bharatarShabha .. 63..\\
tapasA ye cha tIvreNa tyajantIha kalevaram .
te.api tatsthAnamAsAdya shrImanto bhAnti nityashaH .. 64..\\
pitA cha tvAha kaunteya pANDuH kauravanandanaH .
harishchandre shriya.n dR^iShTvA nR^ipatau jAtavismayaH .. 65..\\
samartho.asi mahI.n jetuM bhrAtaraste vashe sthitAH .
rAjasUya.n kratushreShThamAharasveti bhArata .. 66..\\
tasya tvaM puruShavyAghra sa~Nkalpa.n kuru pANDava .
gantAraste mahendrasya pUrvaiH saha salokatAm .. 67..\\
bahuvighnashcha nR^ipate kratureSha smR^ito mahAn .
chhidrANyatra hi vA~nchhanti yaGYaghnA brahmarAkShasAH .. 68..\\
yuddha.n cha pR^iShThagamanaM pR^ithivI kShayakArakam .
ki.n chideva nimittaM cha bhavatyatra kShayAvaham .. 69..\\
etatsa~ncintya rAjendra yatkShama.n tatsamAchara .
apramattotthito nitya.n chAturvarNyasya rakShaNe .
bhava edhasva modasva dAnaistarpaya cha dvijAn .. 70..\\
etatte vistareNokta.n yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .
ApR^ichchhe tvA.n gamiShyAmi dAshArha nagarIM prati .. 71..\\
v
evamAkhyAya pArthebhyo nArado janamejaya .
jagAma tairvR^ito rAjannR^iShibhiryaiH samAgataH .. 72..\\
gate tu nArade pArtho bhrAtR^ibhiH saha kaurava .
rAjasUya.n kratushreShThaM chintayAmAsa bhArata .. 73..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
v
R^iShestadvachana.n shrutvA nishashvAsa yudhiShThiraH .
chintayanrAjasUyAptiM na lebhe sharma bhArata .. 1..\\
rAjarShINA.n hi taM shrutvA mahimAnaM mahAtmanAm .
yajvanA.n karmabhiH puNyairlokaprApti.n samIkShya cha .. 2..\\
harishchandra.n cha rAjarShi.n rochamAnaM visheShataH .
yajvAna.n yaGYamAhartuM rAjasUyamiyeSha saH .. 3..\\
yudhiShThirastataH sarvAnarchayitvA sabhA sadaH .
pratyarchitashcha taiH sarvairyaGYAyaiva mano dadhe .. 4..\\
sa rAjasUya.n rAjendra kurUNAmR^iShabhaH kratum .
AhartuM pravaNa.n chakre mano sa~ncintya so.asakR^it .. 5..\\
bhUyo chAdbhutavIryaujA dharmamevAnupAlayan .
ki.n hitaM sarvalokAnAM bhavediti mano dadhe .. 6..\\
anugR^ihNanprajAH sarvAH sarvadharmavidA.n varaH .
avisheSheNa sarveShA.n hita.n chakre yudhiShThiraH .. 7..\\
eva~Ngate tatastasminpitarIvAshvasa~njanAH .
na tasya vidyate dveShTA tato.asyAjAta shatrutA .. 8..\\
sa mantriNaH samAnAyya bhrAtR^IMshcha vadatA.n varaH .
rAjasUyaM prati tadA punaH punarapR^ichchhata .. 9..\\
te pR^ichchhyamAnAH sahitA vacho.arthyaM mantriNastadA .
yudhiShThiraM mahAprAGYa.n yiyakShumidamabruvan .. 10..\\
yenAbhiShikto nR^ipatirvAruNa.n guNamR^ichchhati .
tena rAjApi sankR^itsna.n samrADguNamabhIpsati .. 11..\\
tasya samrADguNArhasya bhavataH kurunandana .
rAjasUyasya samayaM manyante suhR^idastava .. 12..\\
tasya yaGYasya samayaH svAdhInaH kShatrasampadA .
sAmnA ShaDagnayo yasmiMshchIyante saMshitavrataiH .. 13..\\
darvI homAnupAdAya sarvAnyaH prApnute kratUn .
abhiSheka.n cha yaGYAnte sarvajittena chochyate .. 14..\\
samartho.asi mahAbAho sarve te vashagA vayam .
avichArya mahArAja rAjasUye mano kuru .. 15..\\
ityeva.n suhR^idaH sarve pR^ithakcha saha chAbruvan .
sa dharmyaM pANDavasteShA.n vacho shrutvA vishAM pate .
dhR^iShTamiShTa.n variShTha.n cha jagrAha manasArihA .. 16..\\
shrutvA suhR^idvachastachcha jAnaMshchApyAtmanaH kShamam .
punaH punarmano dadhre rAjasUyAya bhArata .. 17..\\
sa bhrAtR^ibhiH punardhImAnR^itvigbhishcha mahAtmabhiH .
dhaumya dvaipAyanAdyaishcha mantrayAmAsa mantribhiH .. 18..\\
y
iya.n yA rAjasUyasya samrADarhasya sukratoH .
shraddadhAnasya vadataH spR^ihA me sA kathaM bhavet .. 19..\\
v
evamuktAstu te tena rAGYA rAjIvalochana .
idamUchurvacho kAle dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
arhastvamasi dharmaGYa rAjasUyaM mahAkratum .. 20..\\
athaivamukte nR^ipatAvR^itvigbhirR^iShibhistathA .
mantriNo bhrAtarashchAsya tadvacho pratyapUjayan .. 21..\\
sa tu rAjA mahAprAGYaH punarevAtmanAtmavAn .
bhUyo vimamR^ishe pArtho lokAnA.n hitakAmyayA .. 22..\\
sAmarthya yoga.n samprekShya deshakAlau vyayAgamau .
vimR^ishya samyakcha dhiyA kurvanprAGYo na sIdati .. 23..\\
na hi yaGYasamArambhaH kevalAtma vipattaye .
bhavatIti samAGYAya yatnataH kAryamudvahan .. 24..\\
sa nishchayArtha.n kAryasya kR^iShNameva janArdanam .
sarvalokAtparaM matvA jagAma manasA harim .. 25..\\
aprameyaM mahAbAhu.n kAmAjjAtamajaM nR^iShu .
pANDavastarkayAmAsa karmabhirdeva saMmitaiH .. 26..\\
nAsya ki.n chidaviGYAtaM nAsya kiM chidakarmajam .
na sa ki.n chinna viShahediti kR^iShNamamanyata .. 27..\\
sa tu tAM naiShThikIM buddhi.n kR^itvA pArtho yudhiShThiraH .
guruvadbhUtagurave prAhiNoddUtama~njasA .. 28..\\
shIghragena rathenAshu sa dUtaH prApya yAdavAn .
dvArakAvAsina.n kR^iShNaM dvAravatyA.n samAsadat .. 29..\\
darshanAkA~NkShiNaM pArtha.n darshanAkA~NkShayAchyutaH .
indrasenena sahita indraprastha.n yayau tadA .. 30..\\
vyatItya vividhAndeshA.nstvarAvAnkShipravAhanaH .
indraprasthagataM pArthamabhyagachchhajjanArdanaH .. 31..\\
sa gR^ihe bhrAtR^ivadbhrAtrA dharmarAjena pUjitaH .
bhImena cha tato.apashyatsvasAraM prItimAnpituH .. 32..\\
prItaH priyeNa suhR^idA reme sa sahitastadA .
arjunena yamAbhyA.n cha guruvatparyupasthitaH .. 33..\\
ta.n vishrAntaM shubhe deshe kShaNina.n kalyamachyutam .
dharmarAjaH samAgamya GYApayatsvaM prayojanam .. 34..\\
y
prArthito rAjasUyo me na chAsau kevalepsayA .
prApyate yena tatte ha vidita.n kR^iShNa sarvashaH .. 35..\\
yasminsarva.n sambhavati yashcha sarvatra pUjyate .
yashcha sarveshvaro rAjA rAjasUya.n sa vindati .. 36..\\
ta.n rAjasUyaM suhR^idaH kAryamAhuH sametya me .
tatra me nishchitatama.n tava kR^iShNagirA bhavet .. 37..\\
kechiddhi sauhR^idAdeva doShaM na parichakShate .
arthahetostathaivAnye priyameva vadantyuta .. 38..\\
priyameva parIpsante ke chidAtmaNi yaddhitam .
evaM prAyAshcha dR^ishyante janavAdAH prayojane .. 39..\\
tva.n tu hetUnatItyaitAnkAmakrodhau vyatItya cha .
paramaM naH kShama.n loke yathAvadvaktumarhasi .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
k
sarvairguNairmahArAja rAjasUya.n tvamarhasi .
jAnatastveva te sarva.n kiM chidvakShyAmi bhArata .. 1..\\
jAmadagnyena rAmeNa kShatra.n yadavasheShitam .
tasmAdavaraja.n loke yadida.n kShatrasa~nj~nitam .. 2..\\
kR^ito.aya.n kulasa~NkalpaH kShatriyairvasudhAdhipa .
nideshavAgbhistatte ha viditaM bharatarShabha .. 3..\\
ailasyekShvAku vaMshasya prakR^itiM parichakShate .
rAjAnaH shreNi baddhAshcha tato.anye kShatriyA bhuvi .. 4..\\
aila vaMshyAstu ye rAja.nstathaivekShvAkavo nR^ipAH .
tAni chaikashata.n viddhi kulAni bharatarShabha .. 5..\\
yayAtestveva bhojAnA.n vistaro.atiguNo mahAn .
bhajate cha mahArAja vistaraH sa chaturdasham .. 6..\\
teShA.n tathaiva tA.n lakShmIM sarvakShatramupAsate .
so.avanIM madhyamAM bhuktvA mitho bhedeShvamanyata .. 7..\\
chaturyustvaparo rAjA yasminnekashato.abhavat .
sa sAmrAjya.n jarAsandhaH prApto bhavati yonitaH .. 8..\\
ta.n sa rAjA mahAprAGYa saMshritya kila sarvashaH .
rAjansenApatirjAtaH shishupAlaH pratApavAn .. 9..\\
tameva cha mahArAja shiShyavatsamupasthitaH .
vakraH karUShAdhipatirmAyA yodhI mahAbalaH .. 10..\\
aparau cha mahAvIryau mahAtmAnau samAshritau .
jarAsandhaM mahAvIrya.n tau ha.nsaDibhakAvubhau .. 11..\\
dantavakraH karUShashcha kalabho meghavAhanaH .
mUrdhnA divyaM maNiM bibhradya.n taM bhUtamaNi.n viduH .. 12..\\
mura.n cha narakaM chaiva shAsti yo yavanAdhipau .
aparyanta balo rAjA pratIchyA.n varuNo yathA .. 13..\\
bhagadatto mahArAja vR^iddhastava pituH sakhA .
sa vAchA praNatastasya karmaNA chaiva bhArata .. 14..\\
snehabaddhastu pitR^ivanmanasA bhaktimA.nstvayi .
pratIchyA.n dakShiNaM chAntaM pR^ithivyAH pAti yo nR^ipaH .. 15..\\
mAtulo bhavataH shUraH purujitkuntivardhanaH .
sa te saMnatimAnekaH snehataH shatrutApanaH .. 16..\\
jarAsandha.n gatastvevaM purA yo na mayA hataH .
puruShottama viGYAto yo.asau chediShu durmatiH .. 17..\\
AtmAnaM pratijAnAti loke.asminpuruShottamam .
Adatte satataM mohAdyaH sa chihna.n cha mAmakam .. 18..\\
va~Nga puNDra kirAteShu rAjA balasamanvitaH .
pauNDrako vAsudeveti yo.asau lokeShu vishrutaH .. 19..\\
chaturyuH sa mahArAja bhoja indra sakho balI .
vidyA balAdyo vyajayatpANDya krathaka kaishikAn .. 20..\\
bhrAtA yasyAhR^itiH shUro jAmadagnya samo yudhi .
sa bhakto mAgadha.n rAjA bhIShmakaH paravIrahA .. 21..\\
priyANyAcharataH prahvAnsadA sambandhinaH sataH .
bhajato na bhajatyasmAnapriyeShu vyavasthitaH .. 22..\\
na kulaM na bala.n rAjannabhijAna.nstathAtmanaH .
pashyamAno yasho dIpta.n jarAsandhamupAshritaH .. 23..\\
udIchyabhojAshcha tathA kulAnyaShTA dashAbhibho .
jarAsandha bhayAdeva pratIchI.n dishamAshritAH .. 24..\\
shUrasenA bhadra kArA bodhAH shAlvAH patachcharAH .
sustharAshcha sukuTTAshcha kuNindAH kuntibhiH saha .. 25..\\
shAlveyAnA.n cha rAjAnaH sodaryAnucharaiH saha .
dakShiNA ye cha pA~nchAlAH pUrvAH kuntiShu koshalAH .. 26..\\
tathottarA.n dishaM chApi parityajya bhayArditAH .
matsyAH saMnyastapAdAshcha dakShiNA.n dishamAshritAH .. 27..\\
tathaiva sarvapA~nchAlA jarAsandha bhayArditAH .
svarAShTra.n samparityajya vidrutAH sarvatodisham .. 28..\\
kasya chittvatha kAlasya ka.nso nirmathya bAndhavAn .
bArhadratha sute devyAvupAgachchhadvR^ithA matiH .. 29..\\
astiH prAptishcha nAmnA te sahadevAnuje.abale .
balena tena sa GYAtInabhibhUya vR^ithA matiH .. 30..\\
shraiShThyaM prAptaH sa tasyAsIdatIvApanayo mahAn .
bhojarAjanya vR^iddhaistu pIDyamAnairdurAtmanA .. 31..\\
GYAtitrANamabhIpsadbhirasmatsambhAvanA kR^itA .
dattvAkrUrAya sutanu.n tAmAhuka sutAM tadA .. 32..\\
sa~NkarShaNa dvitIyena GYAtikAryaM mayA kR^itam .
hatau ka.nsa sunAmAnau mayA rAmeNa chApyuta .. 33..\\
bhaye tu samupakrAnte jarAsandhe samudyate .
mantro.ayaM mantrito rAjankulairaShTA dashAvaraiH .. 34..\\
anAramanto nighnanto mahAstraiH shataghAtibhiH .
na hanyAma vaya.n tasya tribhirvarShashatairbalam .. 35..\\
tasya hyamarasa~NkAshau baleNa balinA.n varau .
nAmabhyA.n ha.nsaDibhakAvityAstAM yodhasattamau .. 36..\\
tAvubhau sahitau vIrau jarAsandhashcha vIryavAn .
trayastrayANA.n lokAnAM paryAptA iti me matiH .. 37..\\
na hi kevalamasmAka.n yAvanto.anye cha pArthivAH .
tathaiva teShAmAsIchcha buddhirbuddhimatA.n vara .. 38..\\
atha ha.nsa iti khyAtaH kashchidAsInmahAnnR^ipaH .
sa chAnyaiH sahito rAjansa~NgrAme.aShTA dashAvaraiH .. 39..\\
hato ha.nsa iti proktamatha kenApi bhArata .
tachchhrutvA Dibhako rAjanyamunAmbhasyamajjata .. 40..\\
vinA ha.nsena loke.asminnAha.n jIvitumutsahe .
ityetAM matimAsthAya Dibhako nidhana.n gataH .. 41..\\
tathA tu Dibhaka.n shrutvA ha.nsaH parapura~njayaH .
prapede yamunAmeva so.api tasyAM nyamajjata .. 42..\\
tau sa rAjA jarAsandhaH shrutvApsu nidhana.n gatau .
svapura.n shUrasenAnAM prayayau bharatarShabha .. 43..\\
tato vayamamitraghna tasminpratigate nR^ipe .
punarAnanditAH sarve mathurAyA.n vasAmahe .. 44..\\
yadA tvabhyetya pitara.n sA vai rAjIvalochanA .
ka.nsa bhAryA jarAsandha.n duhitA mAgadhaM nR^ipam .. 45..\\
chodayatyeva rAjendra pativyasanaduHkhitA .
patighnaM me jahItyevaM punaH punararindama .. 46..\\
tato vayaM mahArAja taM mantraM pUrvamantritam .
sa.nsmaranto vimanaso vyapayAtA narAdhipa .. 47..\\
pR^ithaktvena drutA rAjansa~NkShipya mahatI.n shriyam .
prapatAmo bhayAttasya sadhana GYAtibAndhavAH .. 48..\\
iti sa~ncintya sarve sma pratIchI.n dishamAshritAH .
kusha sthalIM purI.n ramyAM raivatenopashobhitAm .. 49..\\
punarniveshana.n tasyAM kR^itavanto vayaM nR^ipa .
tathaiva durga sa.nskAra.n devairapi durAsadam .. 50..\\
striyo.api yasyA.n yudhyeyuH kiM punarvR^iShNipu~NgavAH .
tasyA.n vayamamitraghna nivasAmo.akutobhayAH .. 51..\\
Alokya girimukhya.n taM mAdhavI tIrthameva cha .
mAdhavAH kurushArdUla parAM mudamavApnuvan .. 52..\\
eva.n vaya.n jarAsandhAdAditaH kR^itakilbiShAH .
sAmarthyavantaH sambandhAdbhavanta.n samupAshritAH .. 53..\\
triyojanAyata.n sadma triskandhaM yojanAdadhi .
yojanAnte shatadvAra.n vikramakramatoraNam .
aShTA dashAvarairnaddha.n kShatriyairyuddhadurmadaiH .. 54..\\
aShTA dashasahasrANi vratAnA.n santi naH kule .
Ahukasya shataM putrA ekaikastrishatAvaraH .. 55..\\
chAru deShNaH saha bhrAtrA chakradevo.atha sAtyakiH .
aha.n cha rauhiNeyashcha sAmbaH shauri samo yudhi .. 56..\\
evamete rathA sapta rAjannanyAnnibodha me .
kR^itavarmA anAdhR^iShTiH samIkaH samiti~njayaH .. 57..\\
kahvaH sha~NkurnidAntashcha saptaivaite mahArathAH .
putrau chAndhakabhojasya vR^iddho rAjA cha te dasha .. 58..\\
lokasa.nhananA vIrA vIryavanto mahAbalAH .
smaranto madhyama.n desha.n vR^iShNimadhye gatavyathAH .. 59..\\
sa tva.n samrADguNairyuktaH sadA bharatasattama .
kShatre samrAjamAtmAna.n kartumarhasi bhArata .. 60..\\
na tu shakya.n jarAsandhe jIvamAne mahAbale .
rAjasUyastvayA prAptumeShA rAjanmatirmama .. 61..\\
tena ruddhA hi rAjAnaH sarve jitvA girivraje .
kandarAyA.n girIndrasya si.nheneva mahAdvipAH .. 62..\\
so.api rAjA jarAsandho yiyakShurvasudhAdhipaiH .
ArAdhya hi mahAdevaM nirjitAstena pArthivAH .. 63..\\
sa hi nirjitya nirjitya pArthivAnpR^itanA gatAn .
puramAnIya baddhvA cha chakAra puruShavrajam .. 64..\\
vaya.n chaiva mahArAja jarAsandha bhayAttadA .
mathurA.n samparityajya gatA dvAravatIM purIm .. 65..\\
yadi tvenaM mahArAja yaGYaM prAptumihechchhasi .
yatasva teShAM mokShAya jarAsandha vadhAya cha .. 66..\\
samArambho hi shakyo.ayaM nAnyathA kurunandana .
rAjasUyasya kArtsnyena katruM matimatA.n vara .. 67..\\
ityeShA me matI rAjanyathA vA manyase.anagha .
eva~Ngate mamAchakShva svayaM nishchitya hetubhiH .. 68..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
y
ukta.n tvayA buddhimatA yannAnyo vaktumarhati .
saMshayAnA.n hi nirmoktA tvannAnyo vidyate bhuvi .. 1..\\
gR^ihe gR^ihe hi rAjAnaH svasya svasya priya.n karAH .
na cha sAmrAjyamAptAste samrATshabdo hi kR^itsnabhAk .. 2..\\
kathaM parAnubhAvaGYaH svaM prasha.nsitumarhati .
pareNa samavetastu yaH prashastaH sa pUjyate .. 3..\\
vishAlA bahulA bhUmirbahuratnasamAchitA .
dUra.n gatvA vijAnAti shreyo vR^iShNikulodvaha .. 4..\\
shamameva paraM manye na tu mokShAdbhavechchhamaH .
Arambhe pArameShThya.n tu na prApyamiti me matiH .. 5..\\
evamevAbhijAnanti kule jAtA manasvinaH .
kashchitkadA chideteShAM bhavechchhreyo janArdana .. 6..\\
bh
anArambha paro rAjA valmIka iva sIdati .
durbalashchAnupAyena balina.n yo.adhitiShThati .. 7..\\
atandritastu prAyena durbalo balina.n ripum .
jayetsamya~Nnayo rAjannItyArthAnAtmano hitAn .. 8..\\
kR^iShNe nayo mayi bala.n jayaH pArthe dhana~njaye .
mAgadha.n sAdhayiShyAmo vaya.n traya ivAgnayaH .. 9..\\
k
Adatte.arthaparo bAlo nAnubandhamavekShate .
tasmAdariM na mR^iShyanti bAlamarthaparAyaNam .. 10..\\
hitvA karAnyauvanAshvaH pAlanAchcha bhagIrathaH .
kArtavIryastapoyogAdbalAttu bharato vibhuH .
R^iddhyA maruttastAnpa~ncha samrAja iti shushrumaH .. 11..\\
nigrAhya lakShaNaM prApto dharmArthanaya lakShaNaiH .
bArhadratho jarAsandhastadviddhi bharatarShabha .. 12..\\
na chainamanurudhyante kulAnyekashataM nR^ipAH .
tasmAdetadbalAdeva sAmrAjya.n kurute.adya saH .. 13..\\
ratnabhAjo hi rAjAno jarAsandhamupAsate .
na cha tuShyati tenApi bAlyAdanayamAsthitaH .. 14..\\
mUrdhAbhiShiktaM nR^ipatiM pradhAnapuruShaM balAt .
Adatte na cha no dR^iShTo.abhAgaH puruShataH kva chit .. 15..\\
eva.n sarvAnvashe chakre jarAsandhaH shatAvarAn .
ta.n durbalataro rAjA kathaM pArtha upaiShyati .. 16..\\
prokShitAnAM pramR^iShTAnA.n rAGYAM pashupatergR^ihe .
pashUnAmiva kA prItirjIvite bharatarShabha .. 17..\\
kShatriyaH shastramaraNo yadA bhavati satkR^itaH .
nanu sma mAgadha.n sarve pratibAdhema yadvayam .. 18..\\
ShaDashItiH samAnItAH sheShA rAjaMshchaturdasha .
jarAsandhena rAjAnastataH krUraM prapatsyate .. 19..\\
prApnuyAtsa yasho dIpta.n tatra yo vighnamAcharet .
jayedyashcha jarAsandha.n sa samrANniyataM bhavet .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
y
samrADguNamabhIpsanvai yuShmAnsvArthaparAyaNaH .
kathaM prahiNuyAM bhImaM balAtkevalasAhasAt .. 1..\\
bhImArjunAvubhau netre mano manye janArdanam .
manashchakShurvihInasya kIdR^isha.n jIvitaM bhavet .. 2..\\
jarAsandha balaM prApya duShpAraM bhImavikramam .
shramo hi vaH parAjayyAtkimu tatra vicheShTitam .. 3..\\
asminnarthAntare yuktamanarthaH pratipadyate .
yathAha.n vimR^ishAmyekastattAvachchhrUyatAM mama .. 4..\\
saMnyAsa.n rochaye sAdhukAryasyAsya janArdana .
pratihanti mano me.adya rAjasUyo durAsadaH .. 5..\\
v
pArthaH prApya dhanuHshreShThamakShayyau cha maheShudhI .
ratha.n dhvaja.n sabhAM chaiva yudhiShThiramabhAShata .. 6..\\
dhanurastra.n sharA vIryaM pakSho bhUmiryashobalam .
prAptametanmayA rAjanduShprApa.n yadabhIpsitam .. 7..\\
kule janma prasha.nsanti vaidyAH sAdhu suniShThitAH .
balena sadR^ishaM nAsti vIrya.n tu mama rochate .. 8..\\
kR^itavIryakule jAto nirvIryaH ki.n kariShyati .
kShatriyaH sarvasho rAjanyasya vR^ittiH parAjaye .. 9..\\
sarvairapi guNairhIno vIryavAnhi taredripUn .
sarvairapi guNairyukto nirvIryaH ki.n kariShyati .. 10..\\
dravyabhUtA guNAH sarve tiShThanti hi parAkrame .
jayasya hetuH siddhirhi karma daiva.n cha saMshritam .. 11..\\
sa.nyukto hi balaiH kashchitpramAdAnnopayujyate .
tena dvAreNa shatrubhyaH kShIyate sabalo ripuH .. 12..\\
dainya.n yathAbalavati tathA moho balAnvite .
tAvubhau nAshakau hetU rAGYA tyAjyau jayArthinA .. 13..\\
jarAsandha vinAsha.n cha rAGYAM cha parimokShaNam .
yadi kuryAma yaGYArtha.n kiM tataH paramaM bhavet .. 14..\\
anArambhe tu niyato bhavedaguNa nishchayaH .
guNAnniHsaMshayAdrAjannairguNyaM manyase katham .. 15..\\
kAShAya.n sulabhaM pashchAnmunInAM shamamichchhatAm .
sAmrAjya.n tu tavechchhanto vaya.n yotsyAmahe paraiH .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
vaa
jAtasya bhArate vaMshe tathA kuntyAH sutasya cha .
yA vai yuktA matiH seyamarjunena pradarshitA .. 1..\\
na mR^ityoH samaya.n vidma rAtrau vA yadi vA divA .
na chApi ka.n chidamaramayuddhenApi shushrumaH .. 2..\\
etAvadeva puruShaiH kArya.n hR^idayatoShaNam .
nayena vidhidR^iShTena yadupakramate parAn .. 3..\\
sunayasyAnapAyasya sa.nyuge paramaH kramaH .
saMshayo jAyate sAmye sAmya.n cha na bhaveddvayoH .. 4..\\
te vayaM nayamAsthAya shatrudehasamIpagAH .
kathamantaM na gachchhema vR^ikShasyeva nadIrayAH .
pararandhre parAkrAntAH svarandhrAvaraNe sthitAH .. 5..\\
vyUDhAnIkairanubalairnopeyAdbalavattaram .
iti buddhimatAM nItistanmamApIha rochate .. 6..\\
anavadyA hyasambuddhAH praviShTAH shatrusadma tat .
shatrudehamupAkramya ta.n kAmaM prApnuyAmahe .. 7..\\
eko hyeva shriyaM nityaM bibharti puruSharShabha .
antarAtmeva bhUtAnA.n tatkShaye vai balakShayaH .. 8..\\
atha chettaM nihatyAjau sheSheNAbhisamAgatAH .
prApnuyAma tataH svarga.n GYAtitrANa parAyanAH .. 9..\\
y
kR^iShNa ko.aya.n jarAsandhaH ki.n vIryaH kiM parAkramaH .
yastvA.n spR^iShTvAgnisadR^ishaM na dagdhaH shalabho yathA .. 10..\\
k
shR^iNu rAja~njarAsandho yadvIryo yatparAkramaH .
yathA chopekShito.asmAbhirbahushaH kR^itavipriyaH .. 11..\\
akShauhiNInA.n tisR^iNAmAsItsamaradarpitaH .
rAjA bR^ihadratho nAma magadhAdhipatiH patiH .. 12..\\
rUpavAnvIryasampannaH shrImAnatulavikramaH .
nitya.n dIkShA kR^isha tanuH shatakraturivAparaH .. 13..\\
tejasA sUryasadR^ishaH kShamayA pR^ithivIsamaH .
yamAntakasamaH kope shriyA vaishravaNopamaH .. 14..\\
tasyAbhijana sa.nyuktairguNairbharatasattama .
vyApteyaM pR^ithivI sarvA sUryasyeva gabhastibhiH .. 15..\\
sa kAshirAjasya sute yamaje bharatarShabha .
upayeme mahAvIryo rUpadraviNa saMmate .. 16..\\
tayoshchakAra samayaM mithaH sa puruSharShabhaH .
nAtivartiShya ityevaM patnIbhyA.n saMnidhau tadA .. 17..\\
sa tAbhyA.n shushubhe rAjA patnIbhyAM manujAdhipa .
priyAbhyAmanurUpAbhyA.n kareNubhyAmiva dvipaH .. 18..\\
tayormadhyagatashchApi rarAja vasudhAdhipaH .
ga~NgAyamunayormadhye mUrtimAniva sAgaraH .. 19..\\
viShayeShu nimagnasya tasya yauvanamatyagAt .
na cha vaMshakaraH putrastasyAjAyata kash chana .. 20..\\
ma~NgalairbahubhirhomaiH putra kAmAbhiriShTibhiH .
nAsasAda nR^ipashreShThaH putra.n kulavivardhanam .. 21..\\
atha kAkShIvataH putra.n gautamasya mahAtmanaH .
shushrAva tapasi shrAntamudAra.n chaNDakaushikam .. 22..\\
yadR^ichchhayAgata.n taM tu vR^ikShamUlamupAshritam .
patnIbhyA.n sahito rAjA sarvaratnairatoShayat .. 23..\\
tamabravItsatyadhR^itiH satyavAgR^iShisattamaH .
parituShTo.asmi te rAjanvara.n varaya suvrata .. 24..\\
tataH sabhAryaH pranaTastamuvAcha bR^ihadrathaH .
putradarshananairAshyAdbAShpagadgadayA girA .. 25..\\
b
bhagavanrAjyamutsR^ijya prasthitasya tapovanam .
ki.n vareNAlpa bhAgyasya kiM rAjyenAprajasya me .. 26..\\
k
etachchhrutvA munirdhyAnamagamatkShubhitendriyaH .
tasyaiva chAmra vR^ikShasya chhAyAyA.n samupAvishat .. 27..\\
tasyopaviShTasya munerutsa~Nge nipapAta ha .
avAtamashukAdaShTamekamAmraphala.n kila .. 28..\\
tatpragR^ihya munishreShTho hR^idayenAbhimantrya cha .
rAGYe dadAvapratimaM putrasamprApti kArakam .. 29..\\
uvAcha cha mahAprAGYasta.n rAjAnaM mahAmuniH .
gachchha rAjankR^itArtho.asi nivarta manujAdhipa .. 30..\\
yathA samayamAGYAya tadA sa nR^ipasattamaH .
dvAbhyAmekaM phalaM prAdAtpatnIbhyAM bharatarShabha .. 31..\\
te tadAmra.n dvidhAkR^itvA bhakShayAmAsatuH shubhe .
bhAvitvAdapi chArthasya satyavAkyAttathA muneH .. 32..\\
tayoH samabhavadgarbhaH phalaprAshana sambhavaH .
te cha dR^iShTvA narapatiH parAM mudamavApa ha .. 33..\\
atha kAle mahAprAGYa yathA samayamAgate .
prajAyetAmubhe rAja~nsharIrashakale tadA .. 34..\\
ekAkShibAhucharaNe ardhodara mukhasphije .
dR^iShTvA sharIrashakale pravepAte ubhe bhR^isham .. 35..\\
udvigne saha saMmantrya te bhaginyau tadAbale .
sajIve prANishakale tatyajAte suduHkhite .. 36..\\
tayordhAtryau susa.nvIte kR^itvA te garbhasamplave .
nirgamyAntaH puradvArAtsamutsR^ijyAshu jagmatuH .. 37..\\
te chatuShpatha nikShipte jarA nAmAtha rAkShasI .
jagrAha manujavyAghramA.nsashoNitabhojanA .. 38..\\
kartukAmA sukhavahe shakale sA tu rAkShasI .
sa~NghaTTayAmAsa tadA vidhAnabalachoditA .. 39..\\
te samAnIta mAtre tu shakale puruSharShabha .
ekamUrti kR^ite vIraH kumAraH samapadyata .. 40..\\
tataH sA rAkShasI rAjanvismayotphullalochanA .
na shashAka samudvodhu.n vajrasAra mayaM shishum .. 41..\\
bAlastAmratalaM muShTi.n kR^itvA chAsye nidhAya saH .
prAkroshadatisa.nrambhAtsatoya iva toyadaH .. 42..\\
tena shabdena sambhrAntaH sahasAntaH pure janaH .
nirjagAma naravyAghra rAGYA saha parantapa .. 43..\\
te chAbale pariglAne payaH pUrNapayodhare .
nirAshe putralAbhAya sahasaivAbhyagachchhatAm .. 44..\\
atha dR^iShTvA tathA bhUte rAjAna.n cheShTa santatim .
ta.n cha bAla.n subalinaM chintayAmAsa rAkShasI .. 45..\\
nArhAmi viShaye rAGYo vasantI putragR^iddhinaH .
bAlaM putramupAdAtuM meghalekheva bhAskaram .. 46..\\
sA kR^itvA mAnuSha.n rUpamuvAcha manujAdhipam .
bR^ihadrathasutaste.ayaM maddattaH pratigR^ihyatAm .. 47..\\
tava patnI dvaye jAto dvijAtivarashAsanAt .
dhAtrI janaparityakto mamAyaM parirakShitaH .. 48..\\
tataste bharatashreShTha kAshirAjasute shubhe .
taM bAlamabhipatyAshu prasnavairabhiShi~nchatAm .. 49..\\
tataH sa rAjA sa.nhR^iShTaH sarva.n tadupalabhya cha .
apR^ichchhannavahemAbhA.n rAkShasI.n tAmarAkShasIm .. 50..\\
kA tva.n kamalagarbhAbhe mama putra pradAyinI .
kAmayA brUhi kalyANi devatA pratibhAsi me .. 51..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
r
jarA nAmAsmi bhadra.n te rAkShasI kAmarUpiNI .
tava veshmani rAjendra pUjitA nyavasa.n sukham .. 1..\\
sAhaM pratyupakArArtha.n chintayantyanishaM nR^ipa .
taveme putra shakale dR^iShTavatyasmi dhArmika .. 2..\\
saMshleShite mayA daivAtkumAraH samapadyata .
tava bhAgyairmahArAja hetumAtramaha.n tviha .. 3..\\
k
evamuktvA tu sA rAja.nstatraivAntaradhIyata .
sa gR^ihya cha kumAra.n taM prAvishatsvagR^ihaM nR^ipaH .. 4..\\
tasya bAlasya yatkR^itya.n tachchakAra nR^ipastadA .
AGYApayachcha rAkShasyA mAgadheShu mahotsavam .. 5..\\
tasya nAmAkarottatra prajApatisamaH pitA .
jarayA sandhito yasmAjjarAsandhastato.abhavat .. 6..\\
so.avardhata mahAtejA magadhAdhipateH sutaH .
pramANa balasampanno hutAhutirivAnalaH .. 7..\\
kasya chittvatha kAlasya punareva mahAtapAH .
magadhAnupachakrAma bhagavAMshchaNDakaushikaH .. 8..\\
tasyAgamanasa.nhR^iShTaH sAmAtyaH sapuraHsaraH .
sabhAryaH saha putreNa nirjagAma bR^ihadrathaH .. 9..\\
pAdyArghyAchamanIyaistamarchayAmAsa bhArata .
sa nR^ipo rAjyasahitaM putra.n chAsmai nyavedayat .. 10..\\
pratigR^ihya tu tAM pUjAM pArthivAdbhagavAnR^iShiH .
uvAcha mAgadha.n rAjanprahR^iShTenAntarAtmanA .. 11..\\
sarvametanmayA rAjanviGYAta.n GYAnachakShuShA .
putrastu shR^iNu rAjendra yAdR^isho.ayaM bhaviShyati .. 12..\\
asya vIryavato vIryaM nAnuyAsyanti pArthivAH .
devairapi visR^iShTAni shastrANyasya mahIpate .
na ruja.n janayiShyanti gireriva nadIrayAH .. 13..\\
sarvamUrdhAbhiShiktAnAmeSha mUrdhni jvaliShyati .
sarveShAM niShprabha karo jyotiShAmiva bhAskaraH .. 14..\\
enamAsAdya rAjAnaH samR^iddhabalavAhanAH .
vinAshamupayAsyanti shalabhA iva pAvakam .. 15..\\
eSha shriya.n samuditAM sarvarAGYA.n grahIShyati .
varShAsvivoddhata jalA nadIrnadanadIpatiH .. 16..\\
eSha dhArayitA samyakchAturvarNyaM mahAbalaH .
shubhAshubhamiva sphItA sarvasasya dharAdharA .. 17..\\
asyAGYA vashagAH sarve bhaviShyanti narAdhipAH .
sarvabhUtAtmabhUtasya vAyoriva sharIriNaH .. 18..\\
eSha rudraM mahAdeva.n tripurAnta kara.n haram .
sarvalokeShvati balaH svaya.n drakShyati mAgadhaH .. 19..\\
evaM bruvanneva muniH svakAryArtha.n vichintayan .
visarjayAmAsa nR^ipaM bR^ihadrathamathArihan .. 20..\\
pravishya nagara.n chaiva GYAtisambandhibhirvR^itaH .
abhiShichya jarAsandhaM magadhAdhipatistadA .
bR^ihadratho narapatiH parAM nirvR^itimAyayau .. 21..\\
abhiShikte jarAsandhe tadA rAjA bR^ihadrathaH .
patnI dvayenAnugatastapovanarato.abhavat .. 22..\\
tapovanasthe pitari mAtR^ibhyA.n saha bhArata .
jarAsandhaH svavIryeNa pAthivAnakarodvashe .. 23..\\
atha dIrghasya kAlasya tapovanagato nR^ipaH .
sabhAryaH svargamagamattapastaptvA bR^ihadrathaH .. 24..\\
tasyAstA.n ha.nsaDibhakAvashastranidhanAvubhau .
mantre matimatA.n shreShThau yuddhashAstravishAradau .. 25..\\
yau tau mayA te kathitau pUrvameva mahAbalau .
trayastrayANA.n lokAnAM paryAptA iti me matiH .. 26..\\
evameSha tadA vIra balibhiH kukurAndhakaiH .
vR^iShNibhishcha mahArAja nItihetorupekShitaH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
vaa
patitau ha.nsaDibhakau ka.nsAmAtyau nipAtitau .
jarAsandhasya nidhane kAlo.aya.n samupAgataH .. 1..\\
na sa shakyo raNe jetu.n sarvairapi surAsuraiH .
prANayuddhena jetavyaH sa ityupalabhAmahe .. 2..\\
mayi nItirbalaM bhIme rakShitA chAvayo.arjunaH .
sAdhayiShyAmi ta.n rAjanvaya.n traya ivAgnayaH .. 3..\\
tribhirAsAdito.asmAbhirvijane sa narAdhipaH .
na sandeho yathA yuddhamekenAbhyupayAsyati .. 4..\\
avamAnAchcha lokasya vyAyatatvAchcha dharShitaH .
bhImasenena yuddhAya dhruvamabhyupayAsyati .. 5..\\
ala.n tasya mahAbAhurbhImaseno mahAbalaH .
lokasya samudIrNasya nidhanAyAntako yathA .. 6..\\
yadi te hR^idaya.n vetti yadi te pratyayo mayi .
bhImasenArjunau shIghraM nyAsabhUtau prayachchha me .. 7..\\
vai
evamukto bhagavatA pratyuvAcha yudhiShThiraH .
bhIma pArthau samAlokya samprahR^iShTamukhau sthitau .. 8..\\
achyutAchyuta mA maiva.n vyAharAmitra karShaNa .
pANDavAnAM bhavAnnAtho bhavanta.n chAshritA vayam .. 9..\\
yathA vadasi govinda sarva.n tadupapadyate .
na hi tvamagratasteShA.n yeShAM lakShmIH parA~NmukhI .. 10..\\
nihatashcha jarAsandho mokShitAshcha mahIkShitaH .
rAjasUyashcha me labdho nideshe tava tiShThataH .. 11..\\
kShiprakArinyathA tvetatkArya.n samupapadyate .
mama kArya.n jagatkAryaM tathA kuru narottama .. 12..\\
tribhirbhavadbhirhi vinA nAha.n jIvitumutsahe .
dharmakAmArtha rahito rogArta iva durgataH .. 13..\\
na shauriNA vinA pArtho na shauriH pANDava.n vinA .
nAjeyo.astyanayorloke kR^iShNayoriti me matiH .. 14..\\
aya.n cha balinA.n shreShThaH shrImAnapi vR^ikodaraH .
yuvAbhyA.n sahito vIraH kiM na kuryAnmahAyashAH .. 15..\\
supraNIto balaugho hi kurute kAryamuttamam .
andha.n jaDaM balaM prAhuH praNetavya.n vichakShaNaiH .. 16..\\
yato hi nimnaM bhavati nayantIha tato jalam .
yatashchhidra.n tatashchApi nayante dhIdhanA balam .. 17..\\
tasmAnnayavidhAnaGYaM puruSha.n lokavishrutam .
vayamAshritya govinda.n yatAmaH kAryasiddhaye .. 18..\\
evaM praGYA nayabala.n kriyopAya samanvitam .
puraskurvIta kAryeShu kR^iShNa kAryArthasiddhaye .. 19..\\
evameva yadushreShThaM pArthaH kAryArthasiddhaye .
arjunaH kR^iShNamanvetu bhImo.anvetu dhana~njayam .
nayo jayo bala.n chaiva vikrame siddhimeShyati .. 20..\\
evamuktAstataH sarve bhrAtaro vipulaujasaH .
vArShNeyaH pANDaveyau cha pratasthurmAgadhaM prati .. 21..\\
varchasvinAM brAhmaNAnA.n snAtakAnAM parichchhadAn .
AchchhAdya suhR^idA.n vAkyairmanoGYairabhinanditAH .. 22..\\
amarShAdabhitaptAnA.n GYAtyarthaM mukhyavAsasAm .
ravisomAgnivapuShAM bhImamAsIttadA vapuH .. 23..\\
hataM mene jarAsandha.n dR^iShTvA bhIma purogamau .
ekakAryasamudyuktau kR^iShNau yuddhe.aparAjitau .. 24..\\
Ishau hi tau mahAtmAnau sarvakAryapravartane .
dharmArthakAmakAryANA.n kAryANAm iva nigrahe .. 25..\\
kurubhyaH prasthitAste tu madhyena kurujA~Ngalam .
ramyaM padmasaro gatvA kAlakUTamatItya cha .. 26..\\
gaNDakIyA.n tathA shoNa.n sadA nIrAM tathaiva cha .
ekaparvatake nadyaH krameNaitya vrajanti te .. 27..\\
santIrya sarayU.n ramyA.n dR^iShTvA pUrvAMshcha kosalAn .
atItya jagmurmithilAM mAlA.n charmaNvatIM nadIm .. 28..\\
uttIrya ga~NgA.n shoNa.n cha sarve te prA~NmukhAstrayaH .
kuravorashchhada.n jagmurmAgadhaM kShetramachyutAH .. 29..\\
te shashvadgodhanAkIrNamambumanta.n shubhadrutam .
goratha.n girimAsAdya dadR^ishurmAgadhaM puram .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
vaa
eSha pArtha mahAnsvAduH pashumAnnityamambumAn .
nirAmayaH suveshmADhyo nivesho mAgadhaH shubhaH .. 1..\\
vaihAro vipulaH shailo varAho vR^iShabhastathA .
tathaivarShigiristAta shubhAshchaityaka pa~nchamAH .. 2..\\
ete pa~ncha mahAshR^i~NgAH parvatAH shItaladrumAH .
rakShantIvAbhisa.nhatya sa.nhatA~NgA girivrajam .. 3..\\
puShpaveShTita shAkhAgrairgandhavadbhirmanoramaiH .
nigUDhA iva lodhrANA.n vanaiH kAmi janapriyaiH .. 4..\\
shUdrAyA.n gautamo yatra mahAtmA saMshitavrataH .
aushInaryAmajanayatkAkShIvAdInsutAnR^iShiH .. 5..\\
gautamaH kShayaNAdasmAdathAsau tatra veshmani .
bhajate mAgadha.n vaMshaM sa nR^ipANAmanugrahAt .. 6..\\
a~Ngava~NgAdayashchaiva rAjAnaH sumahAbalAH .
gautama kShayamabhyetya ramante sma purArjuna .. 7..\\
vanarAjIstu pashyemAH priyAlAnAM manoramAH .
lodhrANA.n cha shubhAH pArtha gautamaukaH samIpajAH .. 8..\\
arbudaH shakra vApI cha pannagau shatrutApanau .
svastikasyAlayashchAtra maNinAgasya chottamaH .. 9..\\
aparihAryA meghAnAM mAgadheyaM maNeH kR^ite .
kaushiko maNimAMshchaiva vavR^idhAte hyanugraham .. 10..\\
arthasiddhi.n tvanapagAM jarAsandho.abhimanyate .
vayamAsAdane tasya darpamadya nihanmi hi .. 11..\\
v
evamuktvA tataH sarve bhrAtaro vipulaujasaH .
vArShNeyaH pANDaveyau cha pratasthurmAgadhaM puram .. 12..\\
tuShTapuShTajanopeta.n chAturvarNyajanAkulam .
sphItotsavamanAdhR^iShyamAsedush cha girivrajam .. 13..\\
te.atha dvAramanAsAdya purasya girimuchchhritam .
bArhadrathaiH pUjyamAna.n tathA nagaravAsibhiH .. 14..\\
yatra mAShAdamR^iShabhamAsasAda bR^ihadrathaH .
ta.n hatvA mAShanAlAshcha tisro bherIrakArayat .. 15..\\
Anahya charmaNA tena sthApayAmAsa sve pure .
yatra tAH prANadanbheryo divyapuShpAvachUrNitAH .. 16..\\
mAgadhAnA.n suruchira.n chaityakAntaM samAdravan .
shirasIva jighA.nsanto jarAsandha jighAnsavaH .. 17..\\
sthira.n suvipulaM shR^i~NgaM sumahAntaM purAtanam .
architaM mAlyadAmaishcha satata.n supratiShThitam .. 18..\\
vipulairbAhubhirvIrAste.abhihatyAbhyapAtayan .
tataste mAgadha.n dR^iShTvA puraM pravivishustadA .. 19..\\
etasminneva kAle tu jarAsandha.n samarchayan .
paryagnikurvaMshcha nR^ipa.n dviradasthaM purohitAH .. 20..\\
snAtaka vratinaste tu bAhushastrA nirAyudhAH .
yuyutsavaH pravivishurjarAsandhena bhArata .. 21..\\
bhakShyamAlyApaNAnA.n cha dadR^ishuH shriyamuttamAm .
sphItA.n sarvaguNopetAM sarvakAmasamR^iddhinIm .. 22..\\
tA.n tu dR^iShTvA samR^iddhiM te vIthyAM tasyAM narottamAH .
rAjamArgeNa gachchhantaH kR^iShNa bhIma dhana~njayAH .. 23..\\
balAdgR^ihItvA mAlyAni mAlAkArAnmahAbalAH .
virAga vasanAH sarve sragviNo mR^iShTakuNDalAH .. 24..\\
niveshanamathAjagmurjarAsandhasya dhImataH .
govAsamiva vIkShantaH si.nhA haimavatA yathA .. 25..\\
shailastambhanibhAsteShA.n chandanAgurubhUShitAH .
ashobhanta mahArAja bAhavo bAhushAlinAm .. 26..\\
tAndR^iShTvA dviradaprakhyA~nshAlaskandhAnivodgatAn .
vyUDhoraskAnmAgadhAnA.n vismayaH samajAyata .. 27..\\
te tvatItya janAkIrNAstisraH kakShyA nararShabhAH .
aha.n kAreNa rAjAnamupatasthurmahAbalAH .. 28..\\
tAnpAdya madhuparkArhAnmAnArhAnsatkR^iti.n gatAn .
pratyutthAya jarAsandha upatasthe yathAvidhi .. 29..\\
uvAcha chaitAnrAjAsau svAgata.n vo.astviti prabhuH .
tasya hyetadvrata.n rAjanbabhUva bhuvi vishrutam .. 30..\\
snAtakAnbrAhmaNAnprAptA~nshrutvA sa samiti~njayaH .
apyardharAtre nR^ipatiH pratyudgachchhati bhArata .. 31..\\
tA.nstvapUrveNa veSheNa dR^iShTvA nR^ipatisattamaH .
upatasthe jarAsandho vismitashchAbhavattadA .. 32..\\
te tu dR^iShTvaiva rAjAna.n jarAsandhaM nararShabhAH .
idamUchuramitraghnAH sarve bharatasattama .. 33..\\
svastyastu kushala.n rAjanniti sarve vyavasthitAH .
taM nR^ipaM nR^ipashArdUla vipraikShanta parasparam .. 34..\\
tAnabravIjjarAsandhastadA yAdava pANDavAn .
AsyatAmiti rAjendra brAhmaNachchhadma sa.nvR^itAn .. 35..\\
athopavivishuH sarve trayaste puruSharShabhAH .
sampradIptAstrayo lakShmyA mahAdhvara ivAgnayaH .. 36..\\
tAnuvAcha jarAsandhaH satyasandho narAdhipaH .
vigarhamANaH kauravya veShagrahaNakAraNAt .. 37..\\
na snAtaka vratA viprA bahirmAlyAnulepanAH .
bhavantIti nR^iloke.asminviditaM mama sarvashaH .. 38..\\
te yUyaM puShpavantashcha bhujairjyAghAta lakShaNaiH .
bibhrataH kShAtramojo cha brAhmaNyaM pratijAnatha .. 39..\\
eva.n virAga vasanA bahirmAlyAnulepanAH .
satya.n vadata ke yUyaM satyaM rAjasu shobhate .. 40..\\
chaityaka.n cha gireH shR^i~NgaM bhittvA kimiva sadma naH .
advAreNa praviShTAH stha nirbhayA rAjakilbiShAt .. 41..\\
karma chaitadvili~Ngasya ki.n vAdya prasamIkShitam .
vadadhva.n vAchi vIrya.n cha brAhmaNasya visheShataH .. 42..\\
eva.n cha mAmupasthAya kasmAchcha vidhinArhaNAm .
praNItAM no na gR^ihNIta kArya.n kiM chAsmadAgame .. 43..\\
evamuktastataH kR^iShNaH pratyuvAcha mahAmanAH .
snigdhagambhIrayA vAchA vAkya.n vAkyavishAradaH .. 44..\\
snAtaka vratino rAjanbrAhmaNAH kShatriyA vishaH .
visheShaniyamAshchaiShAmavisheShAsh cha santyuta .. 45..\\
visheShavAMshcha satata.n kShatriyaH shriyamarchhati .
puShpavatsu dhruvA shrIshcha puShpavantastato vayam .. 46..\\
kShatriyo bAhuvIryastu na tathA vAkyavIryavAn .
apragalbha.n vachastasya tasmAdbArhadrathe smR^itam .. 47..\\
svavIrya.n kShatriyANAM cha bAhvordhAtA nyaveshayat .
taddidR^ikShasi chedrAjandraShTAsyadya na saMshayaH .. 48..\\
advAreNa riporgeha.n dvAreNa suhR^ido gR^iham .
pravishanti sadA santo dvAraM no varjita.n tataH .. 49..\\
kAryavanto gR^ihAnetya shatruto nArhaNA.n vayam .
pratigR^ihNIma tadviddhi etannaH shAshvata.n vratam .. 50..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
j
na smareya.n kadA vairaM kR^ita.n yuShmAbhirityuta .
chintayaMshcha na pashyAmi bhavatAM prati vaikR^itam .. 1..\\
vaikR^ite chAsati kathaM manyadhvaM mAmanAgasam .
ari.n vibrUta tadviprAH satAM samaya eSha hi .. 2..\\
atha dharmopaghAtAddhi manaH samupatapyate .
yo.anAgasi prasR^ijati kShatriyo.api na saMshayaH .. 3..\\
ato.anyathAchara.Nlloke dharmaGYaH sanmahAvrataH .
vR^ijinA.n gatimApnoti shreyaso.apyupahanti cha .. 4..\\
trailokye kShatradharmAddhi shreyA.nsa.n sAdhu chAriNAm .
anAgasaM prajAnAnAH pramAdAdiva jalpatha .. 5..\\
vaasu
kulakAryaM mahArAja kashchidekaH kulodvahaH .
vahate tanniyogAdvai vayamabhyutthitAstrayaH .. 6..\\
tvayA chopahR^itA rAjankShatriyA lokavAsinaH .
tadAgo krUramutpAdya manyase ki.n tvanAgasam .. 7..\\
rAjA rAGYaH katha.n sAdhUnhi.nsyAnnR^ipatisattama .
tadrAGYaH saMnigR^ihya tva.n rudrAyopajihIrShasi .. 8..\\
asmA.nstadeno gachchheta tvayA bArhadrathe kR^itam .
vaya.n hi shaktA dharmasya rakShaNe dharmachAriNaH .. 9..\\
manuShyANA.n samAlambho na cha dR^iShTaH kadA chana .
sa kathaM mAnuShairdeva.n yaShTumichchhasi sha~Nkaram .. 10..\\
savarNo hi savarNAnAM pashusa~nj~nA.n kariShyati .
ko.anya eva.n yathA hi tva.n jarAsandha vR^ithA matiH .. 11..\\
te tvA.n GYAtikShayakaraM vayamArtAnusAriNaH .
GYAtivR^iddhi nimittArtha.n viniyantumihAgatAH .. 12..\\
nAsti loke pumAnanyaH kShatriyeShviti chaiva yat .
manyase sa cha te rAjansumahAnbuddhiviplavaH .. 13..\\
ko hi jAnannabhijanamAtmanaH kShatriyo nR^ipa .
nAvishetsvargamatula.n raNAnantaramavyayam .. 14..\\
svarga.n hyeva samAsthAya raNayaGYeShu dIkShitAH .
yajante kShatriyA lokA.nstadviddhi magadhAdhipaH .. 15..\\
svargayonirjayo rAjansvargayonirmahadyashaH .
svargayonistapo yuddhe mArgaH so.avyabhichAravAn .. 16..\\
eSha hyaindro vaijayanto guNo nitya.n samAhitaH .
yenAsurAnparAjitya jagatpAti shatakratuH .. 17..\\
svargamAsthAya kasya syAdvigrahitva.n yathA tava .
mAgadhairvipulaiH sainyairbAhulya baladarpitaiH .. 18..\\
mAvamansthAH parAnrAjannAsti vIryaM nare nare .
sama.n tejastvayA chaiva kevalaM manujeshvara .. 19..\\
yAvadeva na sambuddha.n tAvadeva bhavettava .
viShahyametadasmAkamato rAjanbravImi te .. 20..\\
jahi tva.n sadR^isheShveva mAna.n darpaM cha mAgadha .
mA gamaH sasutAmAtyaH sabalashcha yamakShayam .. 21..\\
dambhodbhavaH kArtavIrya uttarashcha bR^ihadrathaH .
shreyaso hyavamanyeha vineshuH sabalA nR^ipAH .. 22..\\
mumukShamANAstvattashcha na vayaM brAhmaNa bruvAH .
shaurirasmi hR^iShIkesho nR^ivIrau pANDavAvimau .. 23..\\
tvAmAhvayAmahe rAjansthiro yudhyasva mAgadha .
mu~ncha vA nR^ipatInsarvAnmA gamastva.n yamakShayam .. 24..\\
j
nAjitAnvai narapatInahamAdadmi kAMsh chana .
jitaH kaH paryavasthAtA ko.atra yo na mayA jitaH .. 25..\\
kShatriyasyaitadevAhurdharmya.n kR^iShNopajIvanam .
vikramya vashamAnIya kAmato yatsamAcharet .. 26..\\
devatArthamupAkR^itya rAGYaH kR^iShNa kathaM bhayAt .
ahamadya vimu~ncheya.n kShAtra.n vratamanusmaran .. 27..\\
sainya.n sainyena vyUDhena eka ekena vA punaH .
dvAbhyA.n tribhirvA yotsye.aha.n yugapatpR^ithageva vA .. 28..\\
v
evamuktvA jarAsandhaH sahadevAbhiShechanam .
AGYApayattadA rAjA yuyutsurbhImakarmabhiH .. 29..\\
sa tu senApatI rAjA sasmAra bharatarShabha .
kaushika.n chitrasenaM cha tasminyuddha upasthite .. 30..\\
yayoste nAmanI loke ha.nseti Dibhaketi cha .
pUrva.n sa~Nkathite pumbhirnR^iloke lokasatkR^ite .. 31..\\
ta.n tu rAjanvibhuH shaurI rAjAnaM balinA.n varam .
smR^itvA puruShashArdUla shArdUlasamavikramam .. 32..\\
satyasandho jarAsandhaM bhuvi bhImaparAkramam .
bhAgamanyasya nirdiShTa.n vadhyaM bhUmibhR^idachyutaH .. 33..\\
nAtmanAtmavatAM mukhya iyeSha madhusUdanaH .
brahmaNa AGYAM puraskR^itya hantu.n haladharAnujaH .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
v
tatastaM nishchitAtmAna.n yuddhAya yadunandanaH .
uvAcha vAgmI rAjAna.n jarAsandhamadhokShajaH .. 1..\\
trayANA.n kena te rAjanyoddhu.n vitarate manaH .
asmadanyatameneha sajjIbhavatu ko yudhi .. 2..\\
evamuktaH sa kR^iShNena yuddha.n vavre mahAdyutiH .
jarAsandhastato rAjanbhImasenena mAgadhaH .. 3..\\
dhArayannagadAnmukhyAnnirvR^itIrvedanAni cha .
upatasthe jarAsandha.n yuyutsuM vai purohitaH .. 4..\\
kR^itasvastyayano vidvAnbrAhmaNena yashasvinA .
samanahyajjarAsandhaH kShatradharmamanuvrataH .. 5..\\
avamuchya kirITa.n sa keshAnsamanumR^ijya cha .
udatiShThajjarAsandho velAtiga ivArNavaH .. 6..\\
uvAcha matimAnrAjA bhImaM bhImaparAkramam .
bhIma yotsye tvayA sArdha.n shreyasA nirjitaM varam .. 7..\\
evamuktvA jarAsandho bhImasenamarindamaH .
pratyudyayau mahAtejAH shakraM balirivAsuraH .. 8..\\
tataH saMmantrya kR^iShNena kR^itasvastyayano balI .
bhImaseno jarAsandhamAsasAda yuyutsayA .. 9..\\
tatastau narashArdUlau bAhushastrau samIyatuH .
vIrau paramasa.nhR^iShTAvanyonyajaya kA~NkShiNau .. 10..\\
tayoratha bhujAghAtAnnigrahapragrahAttathA .
AsItsubhIma sa.nhrAdo vajraparvatayoriva .. 11..\\
ubhau paramasa.nhR^iShTau balenAtibalAvubhau .
anyonyasyAntaraM prepsU parasparajayaiShiNau .. 12..\\
tadbhImamutsArya jana.n yuddhamAsIdupahvare .
balinoH sa.nyuge rAjanvR^itravAsavayoriva .. 13..\\
prakarShaNAkarShaNAbhyAmabhyAkarSha vikarShaNaiH .
AkarShetA.n tathAnyonyaM jAnubhishchAbhijaghnatuH .. 14..\\
tataH shabdena mahatA bhartsayantau parasparam .
pAShANa sa~NghAtanibhaiH prahArairabhijaghnatuH .. 15..\\
vyUDhoraskau dIrghabhujau niyuddha kushalAvubhau .
bAhubhiH samasajjetAmAyasaiH parighairiva .. 16..\\
kArttikasya tu mAsasya pravR^ittaM prathame.ahani .
anArata.n divArAtramavishrAntamavartata .. 17..\\
tadvR^itta.n tu trayodashyA.n samavetaM mahAtmanoH .
chaturdashyAM nishAyA.n tu nivR^itto mAgadhaH klamAt .. 18..\\
ta.n rAjAna.n tathA klAntaM dR^iShTvA rAja~njanArdanaH .
uvAcha bhImakarmANaM bhIma.n sambodhayanniva .. 19..\\
klAntaH shatrurna kaunteya labhyaH pIDayitu.n raNe .
pIDyamAno hi kArtsnyena jahyAjjIvitamAtmanaH .. 20..\\
tasmAtte naiva kaunteya pIDanIyo narAdhipaH .
samametena yudhyasva bAhubhyAM bharatarShabha .. 21..\\
evamuktaH sa kR^iShNena pANDavaH paravIrahA .
jarAsandhasya tadrandhra.n GYAtvA chakre matiM vadhe .. 22..\\
tatastamajita.n jetuM jarAsandha.n vR^ikodaraH .
sa.nrabhya balinAM mukhyo jagrAha kurunandanaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
v
bhImasenastataH kR^iShNamuvAcha yadunandanam .
buddhimAsthAya vipulA.n jarAsandha jighA.nsayA .. 1..\\
nAyaM pApo mayA kR^iShNa yuktaH syAdanurodhitum .
prANena yadushArdUla baddhava~NkShaNa vAsasA .. 2..\\
evamuktastataH kR^iShNaH pratyuvAcha vR^ikodaram .
tvarayanpuruShavyAghro jarAsandha vadhepsayA .. 3..\\
yatte daivaM para.n sattvaM yachcha te mAtarishvanaH .
balaM bhIma jarAsandhe darshayAshu tadadya naH .. 4..\\
evamuktastadA bhImo jarAsandhamarindamaH .
utkShipya bhrAmayadrAjanbalavantaM mahAbalaH .. 5..\\
bhrAmayitvA shataguNaM bhujAbhyAM bharatarShabha .
babha~nja pR^iShThe sa~NkShipya niShpiShya vinanAda cha .. 6..\\
tasya niShpiShyamANasya pANDavasya cha garjataH .
abhavattumulo nAdaH sarvaprANi bhaya~NkaraH .. 7..\\
vitresurmAgadhAH sarve strINA.n garbhAshcha susruvuH .
bhImasenasya nAdena jarAsandhasya chaiva ha .. 8..\\
kiM nu sviddhimavAnbhinnaH kiM nu sviddIryate mahI .
iti sma mAgadhA jaGYurbhImasenasya nisvanAt .. 9..\\
tato rAjakuladvAri prasuptamiva taM nR^ipam .
rAtrau parAsumutsR^ijya nishchakramurarindamAH .. 10..\\
jarAsandha ratha.n kR^iShNo yojayitvA patAkinam .
Aropya bhrAtarau chaiva mokShayAmAsa bAndhavAn .. 11..\\
te vai ratnabhuja.n kR^iShNa.n ratnArhaM pR^ithivIshvarAH .
rAjAnashchakrurAsAdya mokShitA mahato bhayAt .. 12..\\
akShataH shastrasampanno jitAriH saha rAjabhiH .
rathamAsthAya ta.n divyaM nirjagAma girivrajAt .. 13..\\
yaH sasodaryavAnnAma dviyodhaH kR^iShNasArathiH .
abhyAsaghAtI sandR^ishyo durjayaH sarvarAjabhiH .. 14..\\
bhImArjunAbhyA.n yodhAbhyAmAsthitaH kR^iShNasArathiH .
shushubhe rathavaryo.asau durjayaH sarvadhanvibhiH .. 15..\\
shakra viShNU hi sa~NgrAme cheratustArakA maye .
rathena tena ta.n kR^iShNa upAruhya yayau tadA .. 16..\\
taptachAmIkarAbheNa ki~NkiNIjAlamAlinA .
meghanirghoShanAdena jaitreNAmitra ghAtinA .. 17..\\
yena shakro dAnavAnA.n jaghAna navatIrnava .
taM prApya samahR^iShyanta ratha.n te puruSharShabhAH .. 18..\\
tataH kR^iShNaM mahAbAhuM bhrAtR^ibhyA.n sahita.n tadA .
rathasthaM mAgadhA dR^iShTvA samapadyanta vismitAH .. 19..\\
hayairdivyaiH samAyukto ratho vAyusamo jave .
adhiShThitaH sa shushubhe kR^iShNenAtIva bhArata .. 20..\\
asa~NgI deva vihitastasminrathavare dhvajaH .
yojanAddadR^ishe shrImAnindrAyudhasamaprabhaH .. 21..\\
chintayAmAsa kR^iShNo.atha garutmanta.n sa chAbhyayAt .
kShaNe tasminsa tenAsIchchaityayUpa ivochchhritaH .. 22..\\
vyAditAsyairmahAnAdaiH saha bhUtairdhvajAlayaiH .
tasthau rathavare tasmingarutmAnpannagAshanaH .. 23..\\
durnirIkShyo hi bhUtAnA.n tejasAbhyadhikaM babhau .
Aditya iva madhyAhne sahasrakiraNAvR^itaH .. 24..\\
na sa sajjati vR^ikSheShu shastraishchApi na riShyate .
divyo dhvajavaro rAjandR^ishyate deva mAnuShaiH .. 25..\\
tamAsthAya ratha.n divyaM parjanyasamanisvanam .
niryayau puruShavyAghraH pANDavAbhyA.n sahAchyutaH .. 26..\\
ya.n lebhe vAsavAdrAjA vasustasmAdbR^ihadrathaH .
bR^ihadrathAtkrameNaiva prApto bArhadrathaM nR^ipam .. 27..\\
sa niryayau mahAbAhuH puNDarIkekShaNastataH .
girivrajAdbahistasthau same deshe mahAyashAH .. 28..\\
tatrainaM nAgarAH sarve satkAreNAbhyayustadA .
brAhmaNa pramukhA rAjanvidhidR^iShTeNa karmaNA .. 29..\\
bandhanAdvipramuktAshcha rAjAno madhusUdanam .
pUjayAmAsurUchushcha sAntvapUrvamida.n vachaH .. 30..\\
naitachchitraM mahAbAho tvayi devakinandana .
bhImArjunabalopete dharmasya paripAlanam .. 31..\\
jarAsandha hrade ghore duHkhapa~Nke nimajjatAm .
rAGYA.n samabhyuddharaNaM yadida.n kR^itamadya te .. 32..\\
viShNo samavasannAnA.n giridurge sudAruNe .
diShTyA mokShAdyasho dIptamApta.n te puruShottama .. 33..\\
ki.n kurmaH puruShavyAghra bravIhi puruSharShabha .
kR^itamityeva tajGYeyaM nR^ipairyadyapi duShkaram .. 34..\\
tAnuvAcha hR^iShIkeshaH samAshvAsya mahAmanAH .
yudhiShThiro rAjasUya.n kratumAhartumichchhati .. 35..\\
tasya dharmapravR^ittasya pArthiva tva.n chikIrShataH .
sarvairbhavadbhiryaGYArthe sAhAyya.n dIyatAm iti .. 36..\\
tataH pratItamanasaste nR^ipA bharatarShabha .
tathetyevAbruvansarve pratijaGYushcha tA.n giram .. 37..\\
ratnabhAja.n cha dAshArhaM chakruste pR^ithivIshvarAH .
kR^ichchhrAjjagrAha govindasteShA.n tadanukampayA .. 38..\\
jarAsandhAtmajashchaiva sahadevo mahArathaH .
niryayau sajanAmAtyaH puraskR^itya purohitam .. 39..\\
sa nIchaiH prashrito bhUtvA bahuratnapurogamaH .
sahadevo nR^iNA.n deva.n vAsudevamupasthitaH .. 40..\\
bhayArtAya tatastasmai kR^iShNo dattvAbhaya.n tadA .
abhyaShi~nchata tatraiva jarAsandhAtmaja.n tadA .. 41..\\
gatvaikatva.n cha kR^iShNena pArthAbhyAM chaiva satkR^itaH .
vivesha rAjA matimAnpunarbArhadrathaM puram .. 42..\\
kR^iShNastu saha pArthAbhyA.n shriyA paramayA jvalan .
ratnAnyAdAya bhUrINi prayayau puShkarekShaNaH .. 43..\\
indraprasthamupAgamya pANDavAbhyA.n sahAchyutaH .
sametya dharmarAjAnaM prIyamANo.abhyabhAShata .. 44..\\
diShTyA bhImena balavA~njarAsandho nipAtitaH .
rAjAno mokShitAshcheme bandhanAnnR^ipasattama .. 45..\\
diShTyA kushalinau chemau bhImasenadhana~njayau .
punaH svanagaraM prAptAvakShatAviti bhArata .. 46..\\
tato yudhiShThiraH kR^iShNaM pUjayitvA yathArhataH .
bhImasenArjunau chaiva prahR^iShTaH pariShasvaje .. 47..\\
tataH kShINe jarAsandhe bhrAtR^ibhyA.n vihita.n jayam .
ajAtashatrurAsAdya mumude bhrAtR^ibhiH saha .. 48..\\
yathA vayaH samAgamya rAjabhistaishcha pANDavaH .
satkR^itya pUjayitvA cha visasarja narAdhipAn .. 49..\\
yudhiShThirAbhyanuGYAtAste nR^ipA hR^iShTamAnasAH .
jagmuH svadeshA.nstvaritA yAnairuchchAvachaistataH .. 50..\\
evaM puruShashArdUlo mahAbuddhirjanArdanaH .
pANDavairghAtayAmAsa jarAsandhamari.n tadA .. 51..\\
ghAtayitvA jarAsandhaM buddhipUrvamarindamaH .
dharmarAjamanuGYApya pR^ithA.n kR^iShNAM cha bhArata .. 52..\\
subhadrAM bhImasena.n cha phAlguNa.n yamajau tathA .
dhaumyamAmantrayitvA cha prayayau svAM purIM prati .. 53..\\
tenaiva rathamukhyena taruNAdityavarchasA .
dharmarAja visR^iShTena divyenAnAdayandishaH .. 54..\\
tato yudhiShThira mukhAH pANDavA bharatarShabha .
pradakShiNamakurvanta kR^iShNamakliShTakAriNam .. 55..\\
tato gate bhagavati kR^iShNe devakinandane .
jaya.n labdhvA suvipulaM rAGYAmabhayadAstadA .. 56..\\
sa.nvardhitaujaso bhUyo karmaNA tena bhArata .
draupadyAH pANDavA rAjanparAM prItimavardhayan .. 57..\\
tasminkAle tu yadyukta.n dharmakAmArtha sa.nhitam .
tadrAjA dharmatashchakre rAjyapAlana kIrtimAn .. 58..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
v
pArthaH prApya dhanuHshreShThamakShayyau cha maheShudhI .
ratha.n dhvaja.n sabhAM chaiva yudhiShThiramabhAShata .. 1..\\
dhanurastra.n sharA vIryaM pakSho bhUmiryashobalam .
prAptametanmayA rAjanduShprApa.n yadabhIpsitam .. 2..\\
tatra kR^ityamahaM manye koshasyAsya vivardhanam .
karamAhArayiShyAmi rAGYaH sarvAnnR^ipottama .. 3..\\
vijayAya prayAsyAmi disha.n dhanada rakShitAm .
tithAvatha muhUrte cha nakShatre cha tathA shive .. 4..\\
dhana~njaya vacho shrutvA dharmarAjo yudhiShThiraH .
snigdhagambhIra nAdinyA ta.n girA pratyabhAShata .. 5..\\
svasti vAchyArhato viprAnprayAhi bharatarShabha .
durhR^idAmapraharShAya suhR^idAM nandanAya cha .
vijayaste dhruvaM pArtha priya.n kAmamavApnuhi .. 6..\\
ityuktaH prayayau pArthaH sainyena mahatA vR^itaH .
agnidattena divyena rathenAdbhutakarmaNA .. 7..\\
tathaiva bhImaseno.api yamau cha puruSharShabhau .
sa sainyAH prayayuH sarve dharmarAjAbhi pUjitAH .. 8..\\
disha.n dhanapateriShTAmajayatpAkashAsaniH .
bhImasenastathA prAchI.n sahadevastu dakShiNAm .. 9..\\
pratIchIM nakulo rAjandisha.n vyajayadastravit .
khANDava prasthamadhyAste dharmarAjo yudhiShThiraH .. 10..\\
j
dishAmabhijayaM brahmanvistareNAnukIrtaya .
na hi tR^ipyAmi pUrveShA.n shR^iNvAnashcharitaM mahat .. 11..\\
vai
dhana~njayasya vakShyAmi vijayaM pUrvameva te .
yaugapadyena pArthairhi vijiteya.n vasundharA .. 12..\\
pUrva.n kuNinda viShaye vashe chakre mahIpatIn .
dhana~njayo mahAbAhurnAtitIvreNa karmaNA .. 13..\\
AnartAnkAlakUTAMshcha kuNindAMshcha vijitya saH .
sumaNDalaM pApajita.n kR^itavAnanu sainikam .. 14..\\
sa tena sahito rAjansavyasAchI parantapaH .
vijigye sakala.n dvIpaM prativindhyaM cha pArthivam .. 15..\\
sakala dvIpavAsAMshcha sapta dvIpe cha ye nR^ipAH .
arjunasya cha sainyAnA.n vigrahastumulo.abhavat .. 16..\\
sa tAnapi maheShvAso vijitya bharatarShabha .
taireva sahitaH sarvaiH prAgjyotiShamupAdravat .. 17..\\
tatra rAjA mahAnAsIdbhagadatto vishAM pate .
tenAsItsumahadyuddhaM pANDavasya mahAtmanaH .. 18..\\
sa kirAtaishcha chInaishcha vR^itaH prAgjyotiSho.abhavat .
anyaishcha bahubhiryodhaiH sAgarAnUpavAsibhiH .. 19..\\
tataH sa divasAnaShTau yodhayitvA dhana~njayam .
prahasannabravIdrAjA sa~NgrAme vigataklamaH .. 20..\\
upapannaM mahAbAho tvayi pANDavanandana .
pAkashAsanadAyAde vIryamAhavashobhini .. 21..\\
aha.n sakhA surendrasya shakrAdanavamo raNe .
na cha shaknomi te tAta sthAtuM pramukhato yudhi .. 22..\\
kimIpsitaM pANDaveya brUhi ki.n karavANi te .
yadvakShyasi mahAbAho tatkariShyAmi putraka .. 23..\\
ar
kurUNAmR^iShabho rAjA dharmaputro yudhiShThiraH .
tasya pArthivatAmIpse karastasmai pradIyatAm .. 24..\\
bhavAnpitR^isakhA chaiva prIyamANo mayApi cha .
tato nAGYApayAmi tvAM prItipUrvaM pradIyatAm .. 25..\\
bha
kuntI mAtaryathA me tva.n tathA rAjA yudhiShThiraH .
sarvametatkariShyAmi ki.n chAnyatkaravANi te .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
vai
ta.n vijitya mahAbAhuH kuntIputro dhana~njayaH .
prayayAvuttarA.n tasmAddishaM dhanada pAlitam .. 1..\\
antargiri.n cha kaunteyastathaiva cha bahirgirim .
tathopari giri.n chaiva vijigye puruSharShabhaH .. 2..\\
vijitya parvatAnsarvAnye cha tatra narAdhipAH .
tAnvashe sthApayitvA sa ratnAnyAdAya sarvashaH .. 3..\\
taireva sahitaH sarvairanurajya cha tAnnR^ipAn .
kulUtavAsina.n rAjanbR^ihantamupajagmivAn .. 4..\\
mR^ida~NgavaranAdena rathanemi svanena cha .
hastinA.n cha ninAdena kampayanvasudhAmimAm .. 5..\\
tato bR^ihantastaruNo balena chatura~NginA .
niShkramya nagarAttasmAdyodhayAmAsa pANDavam .. 6..\\
sumahAnsaMnipAto.abhUddhana~njaya bR^ihantayoH .
na shashAka bR^ihantastu soDhuM pANDava vikramam .. 7..\\
so.aviShahyatama.n GYAtvA kaunteyaM parvateshvaraH .
upAvartata durmedhA ratnAnyAdAya sarvashaH .. 8..\\
sa tadrAjyamavasthApya kulUta sahito yayau .
senA bindumatho rAjanrAjyAdAshu samAkShipat .. 9..\\
modA pura.n vAmadevaM sudAmAnaM susa~Nkulam .
kulUtAnuttarAMshchaiva tAMshcha rAGYaH samAnayat .. 10..\\
tatrasthaH puruShaireva dharmarAjasya shAsanAt .
vyajayaddhana~njayo rAjandeshAnpa~ncha pramANataH .. 11..\\
sa divaH prasthamAsAdya senA bindoH puraM mahat .
balena chatura~NgeNa niveshamakarotprabhuH .. 12..\\
sa taiH parivR^itaH sarvairviShvagashvaM narAdhipam .
abhyagachchhanmahAtejAH pauravaM puruSharShabhaH .. 13..\\
vijitya chAhave shUrAnpArvatIyAnmahArathAn .
dhvajinyA vyajayadrAjanpuraM pauravarakShitam .. 14..\\
paurava.n tu vinirjitya dasyUnparvatavAsinaH .
gaNAnutsava sa~NketAnajayatsapta pANDavaH .. 15..\\
tataH kAshmIrakAnvIrAnkShatriyAnkShatriyarShabhaH .
vyajayallohita.n chaiva maNDalairdashabhiH saha .. 16..\\
tatastrigartAnkaunteyo dArvAnkoka nadAsh cha ye .
kShatriyA bahavo rAjannupAvartanta sarvashaH .. 17..\\
abhisArI.n tato ramyA.n vijigye kurunandanaH .
uragAvAsina.n chaiva rochamAna.n raNe.ajayat .. 18..\\
tataH si.nhapura.n ramya.n chitrAyudhasurakShitam .
prAmathadbalamAsthAya pAkashAsanirAhave .. 19..\\
tataH suhmAMshcha cholAMshcha kirITI pANDavarShabhaH .
sahitaH sarvasainyena prAmathatkurunandanaH .. 20..\\
tataH paramavikrAnto bAhlIkAnkurunandanaH .
mahatA parimardena vashe chakre durAsadAn .. 21..\\
gR^ihItvA tu bala.n sAraM phalgu chotsR^ijya pANDavaH .
daradAnsaha kAmbojairajayatpAkashAsaniH .. 22..\\
prAguttarA.n disha.n ye cha vasantyAshritya dasyavaH .
nivasanti vane ye cha tAnsarvAnajayatprabhuH .. 23..\\
lohAnparamakAmbojAnR^iShikAnuttarAnapi .
sahitA.nstAnmahArAja vyajayatpAkashAsaniH .. 24..\\
R^iShikeShu tu sa~NgrAmo babhUvAtibhaya.n karaH .
tArakA maya sa~NkAshaH paramarShika pArthayoH .. 25..\\
sa vijitya tato rAjannR^iShikAnraNamUrdhani .
shukodara samaprakhyAnhayAnaShTau samAnayat .
mayUrasadR^ishAnanyAnubhayAneva chAparAn .. 26..\\
sa vinirjitya sa~NgrAme himavanta.n sa niShkuTam .
shvetaparvatamAsAdya nyavasatpuruSharShabhaH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
v
sa shvetaparvata.n vIraH samatikramya bhArata .
desha.n kiM puruShAvAsaM drumaputreNa rakShitam .. 1..\\
mahatA saMnipAtena kShatriyAntakareNa ha .
vyajayatpANDavashreShThaH kare chaiva nyaveshayat .. 2..\\
ta.n jitvA hATakaM nAma deshaM guhyaka rakShitam .
pAkashAsaniravyagraH saha sainyaH samAsadat .. 3..\\
tA.nstu sAntvena nirjitya mAnasa.n sara uttamam .
R^iShikulyAshcha tAH sarvA dadarsha kurunandanaH .. 4..\\
saro mAnasamAsAdya hATakAnabhitaH prabhuH .
gandharvarakShita.n desha.n vyajayatpANDavastataH .. 5..\\
tatra tittiri kalmAShAnmaNDUkAkShAnhayottamAn .
lebhe sa karamatyanta.n gandharvanagarAttadA .. 6..\\
uttara.n harivarSha.n tu samAsAdya sa pANDavaH .
iyeSha jetu.n taM deshaM pAkashAsananandanaH .. 7..\\
tata enaM mahAkAyA mahAvIryA mahAbalAH .
dvArapAlAH samAsAdya hR^iShTA vachanamabruvan .. 8..\\
pArtha neda.n tvayA shakyaM puraM jetuM kathaM chana .
upAvartasva kalyANa paryAptamidamachyuta .. 9..\\
idaM pura.n yaH pravisheddhruvaM sa na bhavennaraH .
prIyAmahe tvayA vIra paryApto vijayastava .. 10..\\
na chApi ki.n chijjetavyamarjunAtra pradR^ishyate .
uttarAH kuravo hyete nAtra yuddhaM pravartate .. 11..\\
praviShTashchApi kaunteya neha drakShyasi ki.n chana .
na hi mAnuShadehena shakyamatrAbhivIkShitum .. 12..\\
atheha puruShavyAghra ki.n chidanyachchikIrShasi .
tadbravIhi kariShyAmo vachanAttava bhArata .. 13..\\
tatastAnabravIdrAjannarjunaH pAkashAsaniH .
pArthivatva.n chikIrShAmi dharmarAjasya dhImataH .. 14..\\
na pravekShyAmi vo deshaM bAdhyatva.n yadi mAnuShaiH .
yudhiShThirAya tatki.n chitkaravannaH pradIyatAm .. 15..\\
tato divyAni vastrANi divyAnyAbharaNAni cha .
mokAjinAni divyAni tasmai te pradaduH karam .. 16..\\
eva.n sa puruShavyAghro vijigye dishamuttarAm .
sa~NgrAmAnsubahUnkR^itvA kShatriyairdasyubhistathA .. 17..\\
sa vinirjitya rAGYastAnkare cha viniveshya ha .
dhanAnyAdhAya sarvebhyo ratnAni vividhAni cha .. 18..\\
hayA.nstittiri kalmAShA~nshukapatranibhAnapi .
mayUrasadR^ishAMshchAnyAnsarvAnanilara.nhasaH .. 19..\\
vR^itaH sumahatA rAjanbalena chatura~NgiNA .
AjagAma punarvIraH shakra prasthaM purottamam .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
v
etasminneva kAle tu bhImaseno.api vIryavAn .
dharmarAjamanuGYApya yayau prAchI.n dishaM prati .. 1..\\
mahatA balachakreNa pararAShTrAvamardinA .
vR^ito bharatashArdUlo dviShachchhokavivardhanaH .. 2..\\
sa gatvA rAjashArdUlaH pA~nchAlAnAM puraM mahat .
pA~nchAlAnvividhopAyaiH sAntvayAmAsa pANDavaH .. 3..\\
tataH sagaNDakI.n shUro videhAMshcha nararShabhaH .
vijityAlpena kAlena dashArNAnagamatprabhuH .. 4..\\
tatra dAshArhako rAjA sudharmA lomaharShaNam .
kR^itavAnkarma bhImena mahadyuddhaM nirAyudham .. 5..\\
bhImasenastu taddR^iShTvA tasya karma parantapaH .
adhisenA pati.n chakre sudharmANaM mahAbalam .. 6..\\
tataH prAchI.n dishaM bhImo yayau bhImaparAkramaH .
sainyena mahatA rAjankampayanniva medinIm .. 7..\\
so.ashvamedheshvara.n rAjanrochamAnaM sahAnujam .
jigAya samare vIro balena balinA.n varaH .. 8..\\
sa taM nirjitya kaunteyo nAtitIvreNa karmaNA .
pUrvadeshaM mahAvIryo vijigye kurunandanaH .. 9..\\
tato dakShiNamAgamya pulinda nagaraM mahat .
sukumAra.n vashe chakre sumitra.n cha narAdhipam .. 10..\\
tatastu dharmarAjasya shAsanAdbharatarShabhaH .
shishupAlaM mahAvIryamabhyayAjjanamejaya .. 11..\\
chedirAjo.api tachchhrutvA pANDavasya chikIrShitam .
upaniShkramya nagarAtpratyagR^ihNAtparantapaH .. 12..\\
tau sametya mahArAja kuru chedivR^iShau tadA .
ubhayorAtmakulayoH kaushalyaM paryapR^ichchhatAm .. 13..\\
tato nivedya tadrAShTra.n chedirAjo vishAM pate .
uvAcha bhImaM prahasankimida.n kuruShe.anagha .. 14..\\
tasya bhImastadAchakhyau dharmarAja chikIrShitam .
sa cha tatpratigR^ihyaiva tathA chakre narAdhipaH .. 15..\\
tato bhImastatra rAjannuShitvA tridashAH kShapAH .
satkR^itaH shishupAlena yayau sabalavAhanaH .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
v
tataH kumAra viShaye shreNimantamathAjayat .
kosalAdhipati.n chaiva bR^ihadbalamarindamaH .. 1..\\
ayodhyAyA.n tu dharmaGYaM dIrghapraGYaM mahAbalam .
ajayatpANDavashreShTho nAtitIvreNa karmaNA .. 2..\\
tato gopAla kachchha.n cha sottamAnapi chottarAn .
mallAnAmadhipa.n chaiva pArthiva.n vyajayatprabhuH .. 3..\\
tato himavataH pArshve samabhyetya jaradgavam .
sarvamalpena kAlena desha.n chakre vashe balI .. 4..\\
evaM bahuvidhAndeshAnvijitya puruSharShabhaH .
unnATamabhito jigye kukShimanta.n cha parvatam .
pANDavaH sumahAvIryo balena balinA.n varaH .. 5..\\
sa kAshirAja.n samare subandhamanivartinam .
vashe chakre mahAbAhurbhImo bhImaparAkramaH .. 6..\\
tataH supArshvamabhitastathA rAjapati.n kratham .
yudhyamAnaM balAtsa~Nkhye vijigye pANDavarShabhaH .. 7..\\
tato matsyAnmahAtejA malayAMshcha mahAbalAn .
anavadyAngayAMshchaiva pashubhUmi.n cha sarvashaH .. 8..\\
nivR^itya cha mahAbAhurmadarvIkaM mahIdharam .
sopadesha.n vinirjitya prayayAvuttarA mukhaH .
vatsabhUmi.n cha kaunteyo vijigye balavAnbalAt .. 9..\\
bhargANAmadhipa.n chaiva niShAdAdhipatiM tathA .
vijigye bhUmipAlAMshcha maNimatpramukhAnbahUn .. 10..\\
tato dakShiNamallAMshcha bhogavanta.n cha pANDavaH .
tarasaivAjayadbhImo nAtitIvreNa karmaNA .. 11..\\
sharmakAnvarmakAMshchaiva sAntvenaivAjayatprabhuH .
vaidehaka.n cha rAjAnaM janakaM jagatIpatim .
vijigye puruShavyAghro nAtitIvreNa karmaNA .. 12..\\
vaidehasthastu kaunteya indra parvatamantikAt .
kirAtAnAmadhipatInvyajayatsapta pANDavaH .. 13..\\
tataH suhmAnprAchya suhmAnsamakShAMshchaiva vIryavAn .
vijitya yudhi kaunteyo mAgadhAnupayAdbalI .. 14..\\
daNDa.n cha daNDadhAraM cha vijitya pR^ithivIpatIn .
taireva sahitaH sarvairgirivrajamupAdravat .. 15..\\
jArA sandhi.n sAntvayitvA kare cha viniveshya ha .
taireva sahito rAjankarNamabhyadravadbalI .. 16..\\
sa kampayanniva mahIM balena chatura~NgiNA .
yuyudhe pANDavashreShThaH karNenAmitra ghAtinA .. 17..\\
sa karNa.n yudhi nirjitya vashe kR^itvA cha bhArata .
tato vijigye balavAnrAGYaH parvatavAsinaH .. 18..\\
atha modA giri.n chaiva rAjAnaM balavattaram .
pANDavo bAhuvIryeNa nijaghAna mahAbalam .. 19..\\
tataH pauNDrAdhipa.n vIraM vAsudevaM mahAbalam .
kaushikI kachchha nilaya.n rAjAna.n cha mahaujasam .. 20..\\
ubhau balavR^itau vIrAvubhau tIvraparAkramau .
nirjityAjau mahArAja va~Nga rAjamupAdravat .. 21..\\
samudrasenaM nirjitya chandra sena.n cha pArthivam .
tAmralipta.n cha rAjAnaM kAcha.n va~NgAdhipaM tathA .. 22..\\
suhmAnAmadhipa.n chaiva ye cha sAgaravAsinaH .
sarvAnmlechchha gaNAMshchaiva vijigye bharatarShabhaH .. 23..\\
evaM bahuvidhAndeshAnvijitya pavanAtmajaH .
vasu tebhya upAdAya lauhityamagamadbalI .. 24..\\
sa sarvAnmlechchha nR^ipatinsAgaradvIpavAsinaH .
karamAhArayAmAsa ratnAni vividhAni cha .. 25..\\
chandanAguruvastrANi maNimuktamanuttamam .
kA~nchana.n rajataM vajraM vidruma.n cha mahAdhanam .. 26..\\
sa koTishatasa~Nkhyena dhanena mahatA tadA .
abhyavarShadameyAtmA dhanavarSheNa pANDavam .. 27..\\
indraprasthamathAgamya bhImo bhImaparAkramaH .
nivedayAmAsa tadA dharmarAjAya taddhanam .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28}
v
tathaiva sahadevo.api dharmarAjena pUjitaH .
mahatyA senayA sArdhaM prayayau dakShiNA.n disham .. 1..\\
sa shUrasenAnkArtsnyena pUrvamevAjayatprabhuH .
matsyarAja.n cha kauravyo vashe chakre balAdbalI .. 2..\\
adhirAjAdhipa.n chaiva dantavakraM mahAhave .
jigAya karada.n chaiva svarAjye saMnyaveshayat .. 3..\\
sukumAra.n vashe chakre sumitra.n cha narAdhipam .
tathaivAparamatsyAMshcha vyajayatsa paTachcharAn .. 4..\\
niShAdabhUmi.n goshR^i~NgaM parvata pravaraM tathA .
tarasA vyajayaddhImA~nshreNimanta.n cha pArthivam .. 5..\\
nava rAShTra.n vinirjitya kuntibhojamupAdravat .
prItipUrva.n cha tasyAsau pratijagrAha shAsanam .. 6..\\
tatashcharmaNvatI kUle jambhakasyAtmajaM nR^ipam .
dadarsha vAsudevena sheShitaM pUrvavairiNA .. 7..\\
chakre tatra sa sa~NgrAma.n saha bhojena bhArata .
sa tamAjau vinirjitya dakShiNAbhimukho yayau .. 8..\\
karA.nstebhya upAdAya ratnAni vividhAni cha .
tatastaireva sahito narmadAm abhito yayau .. 9..\\
vindAnuvindAvAvantyau sainyena mahatA vR^itau .
jigAya samare vIrAvAshvineyaH pratApavAn .. 10..\\
tato ratnAnyupAdAya purIM mAhiShmatI.n yayau .
tatra nIlena rAGYA sachakre yuddhaM nararShabhaH .. 11..\\
pANDavaH paravIraghnaH sahadevaH pratApavAn .
tato.asya sumahadyuddhamAsIdbhIru bhaya~Nkaram .. 12..\\
sainyakShayakara.n chaiva prANAnA.n saMshayAya cha .
chakre tasya hi sAhAyyaM bhagavAnhavyavAhanaH .. 13..\\
tato hayA rathA nAgAH puruShAH kavachAni cha .
pradIptAni vyadR^ishyanta sahadeva bale tadA .. 14..\\
tataH susambhrAnta manA babhUva kurunandanaH .
nottaraM prativaktu.n cha shakto.abhUjjanamejaya .. 15..\\
j
kimarthaM bhagavAnagniH pratyamitro.abhavadyudhi .
sahadevasya yaGYArtha.n ghaTamAnasya vai dvija .. 16..\\
v
tatra mAhiShmatI vAsI bhagavAnhavyavAhanaH .
shrUyate nigR^ihIto vai purastatpAradArikaH .. 17..\\
nIlasya rAGYaH pUrveShAmupanItash cha so.abhavat .
tadA brAhmaNarUpeNa charamANo yadR^ichchhayA .. 18..\\
ta.n tu rAjA yathAshAstramanvashAddhArmikastadA .
prajajvAla tataH kopAdbhagavAnhavyavAhanaH .. 19..\\
ta.n dR^iShTvA vismito rAjA jagAma shirasA kavim .
chakre prasAda.n cha tadA tasya rAGYo vibhAvasuH .. 20..\\
vareNa chhandayAmAsa taM nR^ipa.n sviShTakR^ittamaH .
abhaya.n cha sa jagrAha svasainye vai mahIpatiH .. 21..\\
tataH prabhR^iti ye ke chidaGYAnAttAM purIM nR^ipAH .
jigIShanti balAdrAja.nste dahyantIha vahninA .. 22..\\
tasyAM puryA.n tadA chaiva mAhiShmatyAM kurUdvaha .
babhUvuranabhigrAhyA yoShitashchhandataH kila .. 23..\\
evamagnirvaraM prAdAtstrINAmaprativAraNe .
svairiNyastatra nAryo hi yatheShTaM pracharantyuta .. 24..\\
varjayanti cha rAjAnastadrAShTraM puruShottama .
bhayAdagnermahArAja tadA prabhR^iti sarvadA .. 25..\\
sahadevastu dharmAtmA sainya.n dR^iShTvA bhayArditam .
parItamagninA rAjannAkampata yathA giriH .. 26..\\
upaspR^ishya shuchirbhUtvA so.abravItpAvaka.n tataH .
tvadartho.aya.n samArambhaH kR^iShNavartmannamo.astu te .. 27..\\
mukha.n tvamasi devAnA.n yaGYastvamasi pAvaka .
pAvanAtpAvakashchAsi vahanAddhavyavAhanaH .. 28..\\
vedAstvadartha.n jAtAshcha jAtavedAstato hyasi .
yaGYavighnamima.n kartuM nArhastva.n havyavAhana .. 29..\\
evamuktvA tu mAdreyaH kushairAstIrya medinIm .
vidhivatpuruShavyAghraH pAvakaM pratyupAvishat .. 30..\\
pramukhe sarvasainyasya bhItodvignasya bhArata .
na chainamatyagAdvahnirvelAmiva mahodadhiH .. 31..\\
tamabhyetya shanairvahniruvAcha kurunandanam .
sahadevaM nR^iNA.n deva.n sAntvapUrvamidaM vachaH .. 32..\\
uttiShThottiShTha kauravya jiGYAseya.n kR^itA mayA .
vedmi sarvamabhiprAya.n tava dharmasutasya cha .. 33..\\
mayA tu rakShitavyeyaM purI bharatasattama .
yAvadrAGYo.asya nIlasya kulavaMshadharA iti .
Ipsita.n tu kariShyAmi manasastava pANDava .. 34..\\
tata utthAya hR^iShTAtmA prA~njaliH shirasAnataH .
pUjayAmAsa mAdreyaH pAvakaM puruSharShabhaH .. 35..\\
pAvake vinivR^itte tu nIlo rAjAbhyayAttadA .
satkAreNa naravyAghra.n sahadevaM yudhAM patim .. 36..\\
pratigR^ihya cha tAM pUjA.n kare cha viniveshya tam .
mAdrI sutastataH prAyAdvijayI dakShiNA.n disham .. 37..\\
traipura.n sa vashe kR^itvA rAjAnamamitaujasam .
nijagrAha mahAbAhustarasA potaneshvaram .. 38..\\
AhR^iti.n kaushikAchArya.n yatnena mahatA tataH .
vashe chakre mahAbAhuH surAShTrAdhipati.n tathA .. 39..\\
surAShTra viShayasthashcha preShayAmAsa rukmiNe .
rAGYe bhojakaTasthAya mahAmAtrAya dhImate .. 40..\\
bhIShmakAya sa dharmAtmA sAkShAdindra sakhAya vai .
sa chAsya sasuto rAjanpratijagrAha shAsanam .. 41..\\
prItipUrvaM mahAbAhurvAsudevamavekShya cha .
tataH sa ratnAnyAdAya punaH prAyAdyudhAM patiH .. 42..\\
tataH shUrpAraka.n chaiva gaNaM chopakR^itAhvayam .
vashe chakre mahAtejA daNDakAMshcha mahAbalaH .. 43..\\
sAgaradvIpavAsAMshcha nR^ipatInmlechchha yonijAn .
niShAdAnpuruShAdAMshcha karNaprAvaraNAnapi .. 44..\\
ye cha kAlamukhA nAma narA rAkShasayonayaH .
kR^itsna.n kolla giriM chaiva murachI pattanaM tathA .. 45..\\
dvIpa.n tAmrAhvayaM chaiva parvata.n rAmakaM tathA .
timi~Ngila.n cha nR^ipati.n vashe chakre mahAmatiH .. 46..\\
ekapAdAMshcha puruShAnkevalAnvanavAsinaH .
nagarI.n sa~njayantI.n cha pichchhaNDaM karahATakam .
dUtaireva vashe chakre kara.n chainAnadApayat .. 47..\\
pANDyAMshcha dravidAMshchaiva sahitAMshchodra keralaiH .
andhrA.nstalavanAMshchaiva kali~NgAnoShTra karNikAn .. 48..\\
antAkhI.n chaiva romAM cha yavanAnAM puraM tathA .
dUtaireva vashe chakre kara.n chainAnadApayat .. 49..\\
bharu kachchha.n gato dhImAndUtAnmAdravatIsutaH .
preShayAmAsa rAjendra paulastyAya mahAtmane .
vibhIShaNAya dharmAtmA prItipUrvamarindamaH .. 50..\\
sa chAsya pratijagrAha shAsanaM prItipUrvakam .
tachcha kAlakR^ita.n dhImAnanvamanyata sa prabhuH .. 51..\\
tataH sampreShayAmAsa ratnAni vividhAni cha .
chandanAgurumukhyAni divyAnyAbharaNAni cha .. 52..\\
vAsA.nsi cha mahArhANi maNIMshchaiva mahAdhanAn .
nyavartata tato dhImAnsahadevaH pratApavAn .. 53..\\
evaM nirjitya tarasA sAntvena vijayena cha .
karadAnpArthivAnkR^itvA pratyAgachchhadarindamaH .. 54..\\
dharmarAjAya tatsarvaM nivedya bharatarShabha .
kR^itakarmA sukha.n rAjannuvAsa janamejaya .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29}
v
nakulasya tu vakShyAmi karmANi vijaya.n tathA .
vAsudeva jitAmAshA.n yathAsau vyajayatprabhuH .. 1..\\
niryAya khANDava prasthAtpratIchImabhito disham .
uddishya matimAnprAyAnmahatyA senayA saha .. 2..\\
si.nhanAdena mahatA yodhAnA.n garjitena cha .
rathanemi ninAdaishcha kampayanvasudhAmimAm .. 3..\\
tato bahudhana.n ramya.n gavAshvadhanadhAnyavat .
kArtikeyasya dayita.n rohItakamupAdravat .. 4..\\
tatra yuddhaM mahadvR^itta.n shUrairmattamayUrakaiH .
maru bhUmi.n cha kArtsnyena tathaiva bahu dhAnyakam .. 5..\\
shairIShakaM mahechchha.n cha vashe chakre mahAdyutiH .
shibI.nstrigartAnambaShThAnmAlavAnpa~ncha karpaTAn .. 6..\\
tathA madhyamikAyAMshcha vATadhAnAndvijAnatha .
punashcha parivR^ityAtha puShkarAraNyavAsinaH .. 7..\\
gaNAnutsava sa~NketAnvyajayatpuruSharShabha .
sindhukUlAshritA ye cha grAmaNeyA mahAbalAH .. 8..\\
shUdrAbhIra gaNAshchaiva ye chAshritya sarasvatIm .
vartayanti cha ye matsyairye cha parvatavAsinaH .. 9..\\
kR^itsnaM pa~nchanada.n chaiva tathaivAparaparyaTam .
uttarajyotika.n chaiva tathA vR^iNDATakaM puram .
dvArapAla.n cha tarasA vashe chakre mahAdyutiH .. 10..\\
ramaThAnhArahUNAMshcha pratIchyAshchaiva ye nR^ipAH .
tAnsarvAnsa vashe chakre shAsanAdeva pANDavaH .. 11..\\
tatrasthaH preShayAmAsa vAsudevAya chAbhibhuH .
sa chAsya dashabhI rAjyaiH pratijagrAha shAsanam .. 12..\\
tataH shAkalamabhyetya madrANAM puTabhedanam .
mAtulaM prItipUrveNa shalya.n chakre vashe balI .. 13..\\
sa tasminsatkR^ito rAGYA satkArArho vishAM pate .
ratnAni bhUrINyAdAya sampratasthe yudhAM patiH .. 14..\\
tataH sAgarakukShisthAnmlechchhAnparamadAruNAn .
pahlavAnbarbarAMshchaiva tAnsarvAnanayadvasham .. 15..\\
tato ratnAnyupAdAya vashe kR^itvA cha pArthivAn .
nyavartata narashreShTho nakulashchitramArgavit .. 16..\\
karabhANA.n sahasrANi kosha.n tasya mahAtmanaH .
Uhurdasha mahArAja kR^ichchhrAdiva mahAdhanam .. 17..\\
indraprasthagata.n vIramabhyetya sa yudhiShThiram .
tato mAdrI sutaH shrImAndhana.n tasmai nyavedayat .. 18..\\
evaM pratIchIM nakulo disha.n varuNapAlitAm .
vijigye vAsudevena nirjitAM bharatarShabhaH .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30}
v
rakShaNAddharmarAjasya satyasya paripAlanAt .
shatrUNA.n kShapaNAchchaiva svakarmaniratAH prajAH .. 1..\\
balInA.n samyagAdAnAddharmatashchAnushAsanAt .
nikAmavarShI parjanyaH sphIto janapado.abhavat .. 2..\\
sarvArambhAH supravR^ittA gorakSha.n karShaNa.n vanik .
visheShAtsarvamevaitatsa~njaGYe rAjakarmaNaH .. 3..\\
dasyubhyo va~nchakebhyo vA rAjanprati parasparam .
rAjavallabhatashchaiva nAshrUyanta mR^iShA giraH .. 4..\\
avarSha.n chAtivarShaM cha vyAdhipAvaka mUrchhanam .
sarvametattadA nAsIddharmanitye yudhiShThire .. 5..\\
priya.n kartumupasthAtuM balikarma svabhAvajam .
abhihartuM nR^ipA jagmurnAnyaiH kAryaiH pR^ithakpR^ithak .. 6..\\
dharmyairdhanAgamaistasya vavR^idhe nichayo mahAn .
kartu.n yasya na shakyeta kShayo varShashatairapi .. 7..\\
svakoshasya parImANa.n koShThasya cha mahIpatiH .
viGYAya rAjA kaunteyo yaGYAyaiva mano dadhe .. 8..\\
suhR^idashchaiva ta.n sarve pR^ithakcha saha chAbruvan .
yaGYakAlastava vibho kriyatAmatra sAmpratam .. 9..\\
athaivaM bruvatAmeva teShAmabhyAyayau hariH .
R^iShiH purANo vedAtmA dR^ishyashchApi vijAnatAm .. 10..\\
jagatastasthuShA.n shreShThaH prabhavashchApyayash cha ha .
bhUtabhavya bhavannAthaH keshavaH keshi sUdanaH .. 11..\\
prAkAraH sarvavR^iShNInAmApatsvabhayado.arihA .
balAdhikAre nikShipya sa.nhatyAnaka dundubhim .. 12..\\
uchchAvachamupAdAya dharmarAjAya mAdhavaH .
dhanaughaM puruShavyAghro balena mahatA vR^itaH .. 13..\\
ta.n dhanaughamaparyanta.n ratnasAgaramakShayam .
nAdayanrathaghoSheNa pravivesha purottamam .. 14..\\
asUryamiva sUryeNa nivAtamiva vAyunA .
kR^iShNena samupetena jahR^iShe bhArataM puram .. 15..\\
taM mudAbhisamAgamya satkR^itya cha yathAvidhi .
sampR^iShTvA kushala.n chaiva sukhAsIna.n yudhiShThiraH .. 16..\\
dhaumya dvaipAyana mukhairR^itvigbhiH puruSharShabha .
bhImArjunayamaishchApi sahitaH kR^iShNamabravIt .. 17..\\
tvatkR^ite pR^ithivI sarvA madvashe kR^iShNa vartate .
dhana.n cha bahu vArShNeya tvatprasAdAdupArjitam .. 18..\\
so.ahamichchhAmi tatsarva.n vidhivaddevakI suta .
upayoktu.n dvijAgryeShu havyavAhe cha mAdhava .. 19..\\
tadaha.n yaShTumichchhAmi dAshArha sahitastvayA .
anujaishcha mahAbAho tanmAnuGYAtumarhasi .. 20..\\
sa dIkShApaya govinda tvamAtmAnaM mahAbhuja .
tvayIShTavati dAshArha vipApmA bhavitA hyaham .. 21..\\
mA.n vApyabhyanujAnIhi sahaibhiranujairvibho .
anuGYAtastvayA kR^iShNa prApnuyA.n kratumuttamam .. 22..\\
ta.n kR^iShNaH pratyuvAchedaM bahUktvA guNavistaram .
tvameva rAjashArdUla samrADarho mahAkratum .
samprApnuhi tvayA prApte kR^itakR^ityAstato vayam .. 23..\\
yajasvAbhIpsita.n yaGYaM mayi shreyasyavasthite .
niyu~NkShva chApi mA.n kR^itye sarvaM kartAsmi te vachaH .. 24..\\
y
saphalaH kR^iShNa sa~NkalpaH siddhishcha niyatA mama .
yasya me tva.n hR^iShIkeshayathepsitamupasthitaH .. 25..\\
v
anuGYAtastu kR^iShNena pANDavo bhrAtR^ibhiH saha .
Ihitu.n rAjasUyAya sAdhanAnyupachakrame .. 26..\\
tata AGYApayAmAsa pANDavo.arinibarhaNaH .
sahadeva.n yudhAM shreShThaM mantriNashchaiva sarvashaH .. 27..\\
asminkratau yathoktAni yaGYA~NgAni dvijAtibhiH .
tathopakaraNa.n sarvaM ma~NgalAni cha sarvashaH .. 28..\\
adhiyaGYAMshcha sambhArAndhaumyoktAnkShiprameva hi .
samAnayantu puruShA yathAyoga.n yathAkramam .. 29..\\
indraseno vishokashcha pUrushchArjuna sArathiH .
annAdyAharaNe yuktAH santu matpriyakAmyayA .. 30..\\
sarvakAmAshcha kAryantA.n rasagandhasamanvitAH .
manoharAH prItikarA dvijAnA.n kurusattama .. 31..\\
tadvAkyasamakAla.n tu kR^ita.n sarvamavedayat .
sahadevo yudhA.n shreShTho dharmarAje mahAtmani .. 32..\\
tato dvaipAyano rAjannR^itvijaH samupAnayat .
vedAniva mahAbhAgAnsAkShAnmUrtimato dvijAn .. 33..\\
svayaM brahmatvamakarottasya satyavatI sutaH .
dhana~njayAnAmR^iShabhaH susAmA sAmago.abhavat .. 34..\\
yAGYavalkyo babhUvAtha brahmiShTho.adhvaryu sattamaH .
pailo hotA vasoH putro dhaumyena sahito.abhavat .. 35..\\
eteShA.n shiShyavargAshcha putrAshcha bharatarShabha .
babhUvurhotragAH sarve vedavedA~NgapAragAH .. 36..\\
te vAchayitvA puNyAhamIhayitvA cha ta.n vidhim .
shAstrokta.n yojayAmAsustaddevayajanaM mahat .. 37..\\
tatra chakruranuGYAtAH sharaNAnyuta shilpinaH .
ratnavanti vishAlAni veshmAnIva divaukasAm .. 38..\\
tata AGYApayAmAsa sa rAjA rAjasattamaH .
sahadeva.n tadA sadyo mantriNaM kurusattamaH .. 39..\\
AmantraNArtha.n dUtA.nstvaM preShayasvAshugAndrutam .
upashrutya vacho rAGYo sa dUtAnprAhinottadA .. 40..\\
Amantrayadhva.n rAShTreShu brAhmaNAnbhUmipAnapi .
vishashcha mAnyA~nshUdrAMshcha sarvAnAnayateti cha .. 41..\\
te sarvAnpR^ithivIpAlAnpANDaveyasya shAsanAt .
AmantrayAM babhUvushcha preShayAmAsa chAparAn .. 42..\\
tataste tu yathAkAla.n kuntIputra.n yudhiShThiram .
dIkShayA.n chakrire viprA rAjasUyAya bhArata .. 43..\\
dIkShitaH sa tu dharmAtmA dharmarAjo yudhiShThiraH .
jagAma yaGYAyatana.n vR^ito vipraiH sahasrashaH .. 44..\\
bhrAtR^ibhirGYAtibhishchaiva suhR^idbhiH sachivaistathA .
kShatriyaishcha manuShyendra nAnAdeshasamAgataiH .
amAtyaishcha nR^ipashreShTho dharmo vigrahavAniva .. 45..\\
AjagmurbrAhmaNAstatra viShayebhyastatastataH .
sarvavidyAsu niShNAtA vedavedA~NgapAra gAH .. 46..\\
teShAmAvasathAMshchakrurdharmarAjasya shAsanAt .
bahvannA~nshayanairyuktAnsagaNAnAM pR^ithakpR^ithak .
sarvartuguNasampannA~nshilpino.atha sahasrashaH .. 47..\\
teShu te nyavasanrAjanbrAhmaNA bhR^ishasatkR^itAH .
kathayantaH kathA bahvIH pashyanto naTanartakAn .. 48..\\
bhu~njatA.n chaiva viprANA.n vadatAM cha mahAsvanaH .
anisha.n shrUyate smAtra muditAnAM mahAtmanAm .. 49..\\
dIyatA.n dIyatAmeShAM bhujyatAM bhujyatAm iti .
evaM prakArAH sa~njalpAH shrUyante smAtra nityashaH .. 50..\\
gavA.n shatasahasrANi shayanAnA.n cha bhArata .
rukmasya yoShitA.n chaiva dharmarAjaH pR^ithagdadau .. 51..\\
prAvartataiva.n yaGYaH sa pANDavasya mahAtmanaH .
pR^ithivyAmekavIrasya shakrasyeva triviShTape .. 52..\\
tato yudhiShThiro rAjA preShayAmAsa pANDavam .
nakula.n hAstinapuraM bhIShmAya bharatarShabha .. 53..\\
droNAya dhR^itarAShTrAya vidurAya kR^ipAya cha .
bhrAtR^INA.n chaiva sarveShA.n ye.anuraktA yudhiShThira .. 54..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31}
v
sa gatvA hAstinapuraM nakulaH samiti~njayaH .
bhIShmamAmantrayAmAsa dhR^itarAShTra.n cha pANDavaH .. 1..\\
prayayuH prItamanaso yaGYaM brahma puraHsarAH .
saMshrutya dharmarAjasya yaGYa.n yaGYavidastadA .. 2..\\
anye cha shatashastuShTairmanobhirmanujarShabha .
draShTukAmAH sabhA.n chaiva dharmarAjaM cha pANDavam .. 3..\\
digbhyaH sarve samApetuH pArthivAstatra bhArata .
samupAdAya ratnAni vividhAni mahAnti cha .. 4..\\
dhR^itarAShTrashcha bhIShmashcha vidurashcha mahAmatiH .
duryodhana purogAshcha bhrAtaraH sarva eva te .. 5..\\
satkR^ityAmantritAH sarve AchArya pramukhA nR^ipAH .
gAndhArarAjaH subalaH shakunishcha mahAbalaH .. 6..\\
achalo vR^iShakashchaiva karNashcha rathinA.n varaH .
R^itaH shalyo madrarAjo bAhlikashcha mahArathaH .. 7..\\
somadatto.atha kauravyo bhUrirbhUrishravAH shalaH .
ashvatthAmA kR^ipo droNaH saindhavashcha jayadrathaH .. 8..\\
yaGYasenaH saputrashcha shAlvashcha vasudhAdhipaH .
prAgjyotiShashcha nR^ipatirbhagadatto mahAyashAH .. 9..\\
saha sarvaistathA mlechchhaiH sAgarAnUpavAsibhiH .
pArvatIyAshcha rAjAno rAjA chaiva bR^ihadbalaH .. 10..\\
pauNDrako vAsudevashcha va~NgaH kAli~NgakastathA .
AkarShaH kuntalashchaiva vAnavAsyAndhrakAstathA .. 11..\\
draviDAH si.nhalAshchaiva rAjA kAshmIrakastathA .
kuntibhojo mahAtejAH suhmashcha sumahAbalaH .. 12..\\
bAhlikAshchApare shUrA rAjAnaH sarva eva te .
virATaH saha putraishcha mAchellashcha mahArathaH .
rAjAno rAjaputrAshcha nAnAjanapadeshvarAH .. 13..\\
shishupAlo mahAvIryaH saha putreNa bhArata .
AgachchhatpANDaveyasya yaGYa.n sa~NgrAmadurmadaH .. 14..\\
rAmashchaivAniruddhashcha babhrushcha sahasA raNaH .
gada pradyumna sAmbAshcha chAru deShNashcha vIryavAn .. 15..\\
ulmuko nishaThashchaiva vIraH prAdyumnireva cha .
vR^iShNayo nikhilenAnye samAjagmurmahArathAH .. 16..\\
ete chAnye cha bahavo rAjAno madhyadeshajAH .
AjagmuH pANDuputrasya rAjasUyaM mahAkratum .. 17..\\
dadusteShAmAvasathAndharmarAjasya shAsanAt .
bahu kakShyAnvitAnrAjandIrghikA vR^ikShashobhitAn .. 18..\\
tathA dharmAtmajasteShA.n chakre pUjAmanuttamAm .
satkR^itAshcha yathoddiShTA~njagmurAvasathAnnR^ipAH .. 19..\\
kailAsashikharaprakhyAnmanoGYAndravyabhUShitAn .
sarvataH sa.nvR^itAnuchchaiH prAkAraiH sukR^itaiH sitaiH .. 20..\\
suvarNajAlasa.nvItAnmaNikuTTima shobhitAn .
sukhArohaNa sopAnAnmahAsanaparichchhadAn .. 21..\\
sragdAma samavachhannAnuttamAguru gandhinaH .
ha.nsAMshu varNasadR^ishAnAyojanasudarshanAn .. 22..\\
asambAdhAnsamadvArAnyutAnuchchAvachairguNaiH .
bahudhAtupinaddhA~NgAnhimavachchhikharAniva .. 23..\\
vishrAntAste tato.apashyanbhUmipA bhUridakShiNam .
vR^ita.n sadasyairbahubhirdharmarAjaM yudhiShThiram .. 24..\\
tatsado pArthivaiH kIrNaM brAhmaNaishcha mahAtmabhiH .
bhrAjate sma tadA rAjannAkapR^iShThamivAmaraiH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32}
v
pitA maha.n guruM chaiva pratyudgamya yudhiShThiraH .
abhivAdya tato rAjannida.n vachanamabravIt .
bhIShma.n droNaM kR^ipaM drauNiM duryodhana viviMshatI .. 1..\\
asminyaGYe bhavanto mAmanugR^ihNantu sarvashaH .
ida.n vaH svamaha.n chaiva yadihAsti dhanaM mama .
prINayantu bhavanto mA.n yatheShTamaniyantritAH .. 2..\\
evamuktvA sa tAnsarvAndIkShitaH pANDavAgrajaH .
yuyoja ha yathAyogamadhikAreShvanantaram .. 3..\\
bhakShyabhojyAdhikAreShu duHshAsanamayojayat .
parigrahe brAhmaNAnAmashvatthAmAnamuktavAn .. 4..\\
rAGYA.n tu pratipUjArtha.n sa~njayaM saMnyayojayat .
kR^itAkR^ita pariGYAne bhIShmadroNau mahAmatI .. 5..\\
hiraNyasya suvarNasya ratnAnA.n chAnvavekShaNe .
dakShiNAnA.n cha vai dAne kR^ipa.n rAjA nyayojayat .
tathAnyAnpuruShavyAghrA.nstasmi.nstasminnyayojayat .. 6..\\
bAhliko dhR^itarAShTrashcha somadatto jayadrathaH .
nakulena samAnItAH svAmivattatra remire .. 7..\\
kShattA vyayakarastvAsIdviduraH sarvadharmavit .
duryodhanastvarhaNAni pratijagrAha sarvashaH .. 8..\\
sarvalokaH samAvR^ittaH piprIShuH phalamuttamam .
draShTukAmaH sabhA.n chaiva dharmarAjaM cha pANDavam .. 9..\\
na kashchidAharattatra sahasrAvaramarhaNam .
ratnaishcha bahubhistatra dharmarAjamavardhayan .. 10..\\
kathaM nu mama kauravyo ratnadAnaiH samApnuyAt .
yaGYamityeva rAjAnaH spardhamAnA dadurdhanam .. 11..\\
bhavanaiH savimAnAgraiH sodarkairbalasa.nvR^itaiH .
lokarAja vimAnaishcha brAhmaNAvasathaiH saha .. 12..\\
kR^itairAvasathairdivyairvimAnapratimaistathA .
vichitrai ratnavadbhishcha R^iddhyA paramayA yutaiH .. 13..\\
rAjabhishcha samAvR^ittairatIva shrIsamR^iddhibhiH .
ashobhata sado rAjankaunteyasya mahAtmanaH .. 14..\\
R^iddyA cha varuNa.n deva.n spardhamAno yudhiShThiraH .
ShaDagninAtha yaGYena so.ayajaddakShiNAvatA .
sarvA~njanAnsarvakAmaiH samR^iddhairsamatarpayat .. 15..\\
annavAnbahubhakShyashcha bhuktavajjanasa.nvR^itaH .
ratnopahAra karmaNyo babhUva sa samAgamaH .. 16..\\
iDAjya homAhutibhirmantrashikShA samanvitaiH .
tasminhi tatR^ipurdevAstate yaGYe maharShibhiH .. 17..\\
yathA devAstathA viprA dakShiNAnna mahAdhanaiH .
tatR^ipuH sarvavarNAshcha tasminyaGYe mudAnvitAH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33}
v
tato.abhiShechanIye.ahni brAhmaNA rAjabhiH saha .
antarvedIM pravivishuH satkArArthaM maharShayaH .. 1..\\
nAradapramukhAstasyAmantarvedyAM mahAtmanaH .
samAsInAH shushubhire saha rAjarShibhistadA .. 2..\\
sametA brahmabhavane devA devarShayo yathA .
karmAntaramupAsanto jajalpuramitaujasaH .. 3..\\
idamevaM na chApyevamevametanna chAnyathA .
ityUchurbahavastatra vitaNDAnAH parasparam .. 4..\\
kR^ishAnarthA.nstathA ke chidakR^ishA.nstatra kurvate .
akR^ishAMshcha kR^ishAMshchakrurhetubhiH shAstranishchitaiH .. 5..\\
tatra medhAvinaH ke chidarthamanyaiH prapUritam .
vichikShipuryathA shyenA nabhogatamivAmiSham .. 6..\\
ke chiddharmArthasa.nyuktAH kathAstatra mahAvratAH .
remire kathayantashcha sarvavedavidA.n varAH .. 7..\\
sA vedirvedasampannairdevadvija maharShibhiH .
AbabhAse samAkIrNA nakShatrairdyaurivAmalA .. 8..\\
na tasyA.n samidhau shUdraH kashchidAsInna chAvrataH .
antarvedyA.n tadA rAjanyudhiShThira niveshane .. 9..\\
tA.n tu lakShmIvato lakShmIM tadA yaGYavidhAnajAm .
tutoSha nAradaH pashyandharmarAjasya dhImataH .. 10..\\
atha chintA.n samApede sa munirmanujAdhipa .
nAradasta.n tadA pashyansarvakShatrasamAgamam .. 11..\\
sasmAra cha purAvR^ittA.n kathAM tAM bharatarShabha .
aMshAvataraNe yAsau brahmaNo bhavane.abhavat .. 12..\\
devAnA.n sa~Ngama.n taM tu viGYAya kurunandana .
nAradaH puNDarIkAkSha.n sasmAra manasA harim .. 13..\\
sAkShAtsa vibudhArighnaH kShatre nArAyaNo vibhuH .
pratiGYAM pAlayandhImA~njAtaH parapura~njayaH .. 14..\\
sandidesha purA yo.asau vibudhAnbhUtakR^itsvayam .
anyonyamabhinighnantaH punarlokAnavApsyatha .. 15..\\
iti nArAyaNaH shambhurbhagavA~njagataH prabhuH .
Adishya vibudhAnsarvAnajAyata yadukShaye .. 16..\\
kShitAvandhakavR^iShNINA.n vaMshe vaMshabhR^itAM varaH .
parayA shushubhe lakShmyA nakShatrANAmivoDurAT .. 17..\\
yasya bAhubala.n sendrAH surAH sarva upAsate .
so.ayaM mAnuShavannAma harirAste.arimardanaH .. 18..\\
aho bata mahadbhUta.n svayambhUryadidaM svayam .
AdAsyati punaH kShatramevaM balasamanvitam .. 19..\\
ityetAM nAradashchintA.n chintayAmAsa dharmavit .
hariM nArAyaNa.n GYAtvA yaGYairIDya.n tamIshvaram .. 20..\\
tasmindharmavidA.n shreShTho dharmarAjasya dhImataH .
mahAdhvare mahAbuddhistasthau sa bahumAnataH .. 21..\\
tato bhIShmo.abravIdrAjandharmarAja.n yudhiShThiram .
kriyatAmarhaNa.n rAGYAM yathArhamiti bhArata .. 22..\\
AchAryamR^itvija.n chaiva sa.nyuktaM cha yudhiShThira .
snAtaka.n cha priyaM chAhuH ShaDarghyArhAnnR^ipaM tathA .. 23..\\
etAnarhAnabhigatAnAhuH sa.nvatsaroShitAn .
ta ime kAlapUgasya mahato.asmAnupAgatAH .. 24..\\
eShAmekaikasho rAjannarghyamAnIyatAm iti .
atha chaiShA.n variShThAya samarthAyopanIyatAm .. 25..\\
y
kasmai bhavAnmanyate.arghamekasmai kurunandana .
upanIyamAna.n yukta.n cha tanme brUhi pitAmaha .. 26..\\
v
tato bhIShmaH shAntanavo buddhyA nishchitya bhArata .
vArShNeyaM manyate kR^iShNamarhaNIyatamaM bhuvi .. 27..\\
eSha hyeShA.n sametAnA.n tejobalaparAkramaiH .
madhye tapannivAbhAti jyotiShAmiva bhAskaraH .. 28..\\
asUryamiva sUryeNa nivAtamiva vAyunA .
bhAsita.n hlAdita.n chaiva kR^iShNenedaM sado hi naH .. 29..\\
tasmai bhIShmAbhyanuGYAtaH sahadevaH pratApavAn .
upajahre.atha vidhivadvArShNeyAyArghyamuttamam .. 30..\\
pratijagrAha tatkR^iShNaH shAsra dR^iShTena karmaNA .
shishupAlastu tAM pUjA.n vAsudeve na chakShame .. 31..\\
sa upAlabhya bhIma.n cha dharmarAjaM cha sa.nsadi .
apAkShipadvAsudeva.n chedirAjo mahAbalaH .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34}
z
nAyamarhati vArShNeyastiShThatsviha mahAtmasu .
mahIpatiShu kauravya rAjavatpArthivArhaNam .. 1..\\
nAya.n yuktaH samAchAraH pANDaveShu mahAtmasu .
yatkAmAtpuNDarIkAkShaM pANDavArchitavAnasi .. 2..\\
bAlA yUyaM na jAnIdhva.n dharmaH sUkShmo hi pANDavAH .
aya.n tatrAbhyatikrAnta Apageyo.alpadarshanaH .. 3..\\
tvAdR^isho dharmayukto hi kurvANaH priyakAmyayA .
bhavatyabhyadhikaM bhIShmo lokeShvavamataH satAm .. 4..\\
katha.n hyarAjA dAshArho madhye sarvamahIkShitAm .
arhaNAmarhati tathA yathA yuShmAbhirarchitaH .. 5..\\
atha vA manyase kR^iShNa.n sthaviraM bharatarShabha .
vasudeve sthite vR^iddhe kathamarhati tatsutaH .. 6..\\
atha vA vAsudevo.api priyakAmo.anuvR^ittavAn .
drupade tiShThati kathaM mAdhavo.arhati pUjanam .. 7..\\
AchAryaM manyase kR^iShNamatha vA kurupu~Ngava .
droNe tiShThati vArShNeya.n kasmAdarchitavAnasi .. 8..\\
R^itvijaM manyase kR^iShNamatha vA kurunandana .
dvaipAyane sthite vipre katha.n kR^iShNo.architastvayA .. 9..\\
naiva R^itvinna chAchAryo na rAjA madhusUdanaH .
architashcha kurushreShTha kimanyatpriyakAmyayA .. 10..\\
atha vApyarchanIyo.aya.n yuShmAkaM madhusUdanaH .
ki.n rAjabhirihAnItairavamAnAya bhArata .. 11..\\
vaya.n tu na bhayAdasya kaunteyasya mahAtmanaH .
prayachchhAmaH karAnsarve na lobhAnna cha sAntvanAt .. 12..\\
asya dharmapravR^ittasya pArthiva tva.n chikIrShataH .
karAnasmai prayachchhAmaH so.ayamasmAnna manyate .. 13..\\
kimanyadavamAnAddhi yadima.n rAjasa.nsadi .
aprAptalakShaNa.n kR^iShNamarghyeNArchitavAnasi .. 14..\\
akasmAddharmaputrasya dharmAtmeti yasho gatam .
ko hi dharmachyute pUjAmeva.n yuktAM prayojayet .
yo.aya.n vR^iShNikule jAto rAjAnaM hatavAnpurA .. 15..\\
adya dharmAtmatA chaiva vyapakR^iShTA yudhiShThirAt .
kR^ipaNatvaM niviShTa.n cha kR^iShNe.arghyasya nivedanAt .. 16..\\
yadi bhItAshcha kaunteyAH kR^ipaNAshcha tapasvinaH .
nanu tvayApi boddhavya.n yAM pUjAM mAdhavo.arhati .. 17..\\
atha vA kR^ipaNairetAmupanItA.n janArdana .
pUjAmanarhaH kasmAttvamabhyanuGYAtavAnasi .. 18..\\
ayuktAmAtmanaH pUjA.n tvaM punarbahu manyase .
haviShaH prApya niShyandaM prAshitu.n shveva nirjane .. 19..\\
na tvayaM pArthivendrANAmavamAnaH prayujyate .
tvAmeva kuravo vyaktaM pralambhante janArdana .. 20..\\
klIbe dArakriyA yAdR^igandhe vA rUpadarshanam .
arAGYo rAjavatpUjA tathA te madhusUdana .. 21..\\
dR^iShTo yudhiShThiro rAjA dR^iShTo bhIShmashcha yAdR^ishaH .
vAsudevo.apyaya.n dR^iShTaH sarvametadyathAtatham .. 22..\\
ityuktvA shishupAlastAnutthAya paramAsanAt .
niryayau sadasastasmAtsahito rAjabhistadA .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35}
v
tato yudhiShThiro rAjA shishupAlamupAdravat .
uvAcha chainaM madhura.n sAntvapUrvamidaM vachaH .. 1..\\
neda.n yuktaM mahIpAla yAdR^ishaM vai tvamuktavAn .
adharmashcha paro rAjanpAruShya.n cha nirarthakam .. 2..\\
na hi dharmaM para.n jAtu nAvabudhyeta pArthiva .
bhIShmaH shAntanavastvenaM mAvama.nsthA ato.anyathA .. 3..\\
pashya chemAnmahIpAlA.nstvatto vR^iddhatamAnbahUn .
mR^iShyante chArhaNA.n kR^iShNe tadvattvaM kShantumarhasi .. 4..\\
veda tattvena kR^iShNa.n hi bhIShmashchedipate bhR^isham .
na hyena.n tvaM tathA vettha yathaina.n veda kauravaH .. 5..\\
bhs
nAsmA anunayo deyo nAyamarhati sAntvanam .
lokavR^iddhatame kR^iShNe yo.arhaNAM nAnumanyate .. 6..\\
kShatriyaH kShatriya.n jitvA raNe raNakR^itA.n varaH .
yo mu~nchati vashe kR^itvA gururbhavati tasya saH .. 7..\\
asyA.n cha samitau rAGYAmekamapyajita.n yudhi .
na pashyAmi mahIpAla.n sAtvatI putra tejasA .. 8..\\
na hi kevalamasmAkamayamarchyatamo.achyutaH .
trayANAmapi lokAnAmarchanIyo janArdanaH .. 9..\\
kR^iShNena hi jitA yuddhe bahavaH kShatriyarShabhAH .
jagatsarva.n cha vArShNeye nikhilena pratiShThitam .. 10..\\
tasmAtsatsvapi vR^iddheShu kR^iShNamarchAma netarAn .
eva.n vaktuM na chArhastvaM mA bhUtte buddhirIdR^ishI .. 11..\\
GYAnavR^iddhA mayA rAjanbahavaH paryupAsitAH .
teShA.n kathayatA.n shaurerahaM guNavato guNAn .
samAgatAnAmashrauShaM bahUnbahumatAnsatAm .. 12..\\
karmANyapi cha yAnyasya janmaprabhR^iti dhImataH .
bahushaH kathyamAnAni narairbhUyo shrutAni me .. 13..\\
na kevala.n vaya.n kAmAchchedirAjajanArdanam .
na sambandhaM puraskR^itya kR^itArtha.n vA katha.n chana .. 14..\\
archAmahe.archita.n sadbhirbhuvi bhauma sukhAvaham .
yasho shaucha.n jayaM chAsya viGYAyArchAM prayujmahe .. 15..\\
na hi kashchidihAsmAbhiH subAlo.apyaparIkShitaH .
guNairvR^iddhAnatikramya harirarchyatamo mataH .. 16..\\
GYAnavR^iddho dvijAtInA.n kShatriyANAM balAdhikaH .
pUjye tAviha govinde hetU dvAvapi sa.nsthitau .. 17..\\
vedavedA~NgaviGYAnaM bala.n chApyamitaM tathA .
nR^iNA.n hi loke kasyAsti vishiShTa.n keshavAdR^ite .. 18..\\
dAna.n dAkShya.n shrutaM shauryaM hrIH kIrtirbuddhiruttamA .
saMnatiH shrIrdhR^itistuShTiH puShTishcha niyatAchyute .. 19..\\
tamima.n sarvasampannamAchAryaM pitara.n gurum .
archyamarchitamarchArha.n sarve saMmantumarthatha .. 20..\\
R^itviggururvivAhyashcha snAtako nR^ipatiH priyaH .
sarvametaddhR^iShI keshe tasmAdabhyarchito.achyutaH .. 21..\\
kR^iShNa eva hi lokAnAmutpattirapi chApyayaH .
kR^iShNasya hi kR^ite bhUtamida.n vishvaM samarpitam .. 22..\\
eSha prakR^itiravyaktA kartA chaiva sanAtanaH .
parashcha sarvabhUtebhyastasmAdvR^iddhatamo.achyutaH .. 23..\\
buddhirmano mahAnvAyustejo.ambhaH khaM mahI cha yA .
chaturvidha.n cha yadbhUta.n sarvaM kR^iShNe pratiShThitam .. 24..\\
AdityashchandramAshchaiva nakShatrANi grahAsh cha ye .
dishashchopadishashchaiva sarva.n kR^iShNe pratiShThitam .. 25..\\
aya.n tu puruSho bAlaH shishupAlo na budhyate .
sarvatra sarvadA kR^iShNa.n tasmAdevaM prabhAShate .. 26..\\
yo hi dharma.n vichinuyAdutkR^iShTaM matimAnnaraH .
sa vai pashyedyathA dharmaM na tathA chedirAD ayam .. 27..\\
sa vR^iddhabAleShvatha vA pArthiveShu mahAtmasu .
ko nArhaM manyate kR^iShNa.n ko vApyenaM na pUjayet .. 28..\\
athemA.n duShkR^itAM pUjA.n shishupAlo vyavasyati .
duShkR^itAyA.n yathAnyAya.n tathAyaM kartumarhati .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36}
v
evamuktvA tato bhIShmo virarAma mahAyashAH .
vyAjahArottara.n tatra sahadevo.arthavadvachaH .. 1..\\
keshava.n keshi hantAramaprameyaparAkramam .
pUjyamAnaM mayA yo vaH kR^iShNaM na sahate nR^ipAH .. 2..\\
sarveShAM balinAM mUrdhni mayedaM nihitaM padam .
evamukte mayA samyaguttaraM prabravItu saH .. 3..\\
matimantastu ye ke chidAchAryaM pitara.n gurum .
archyamarchitamarchArhamanujAnantu te nR^ipAH .. 4..\\
tato na vyAjahAraiShA.n kashchidbuddhimatA.n satAm .
mAninAM balinA.n rAGYAM madhye sandarshite pade .. 5..\\
tato.apatatpuShpavR^iShTiH sahadevasya mUrdhani .
adR^ishya rUpA vAchashchApyabruvansAdhu sAdhviti .. 6..\\
Avidhyadajina.n kR^iShNaM bhaviShyadbhUtajalpakaH .
sarvasaMshaya nirmoktA nAradaH sarvalokavit .. 7..\\
tatrAhUtAgatAH sarve sunItha pramukhA gaNAH .
samprAdR^ishyanta sa~NkruddhA vivarNavadanAstathA .. 8..\\
yudhiShThirAbhiSheka.n cha vAsudevasya chArhaNam .
abruva.nstatra rAjAno nirvedAdAtmanishchayAt .. 9..\\
suhR^idbhirvAryamANAnA.n teShA.n hi vapurAbabhau .
AmiShAdapakR^iShTAnA.n si.nhAnAmiva garjatAm .. 10..\\
taM balaughamaparyanta.n rAjasAgaramakShayam .
kurvANa.n samaya.n kR^iShNo yuddhAya bubudhe tadA .. 11..\\
pUjayitvA tu pUjArhaM brahmakShatra.n visheShataH .
sahadevo nR^iNA.n devaH samApayata karma tat .. 12..\\
tasminnabhyarchite kR^iShNe sunIthaH shatrukarShaNaH .
atitAmrekShaNaH kopAduvAcha manujAdhipAn .. 13..\\
sthitaH senApatirvo.ahaM manyadhva.n kiM nu sAmpratam .
yudhi tiShThAma saMnahya sametAnvR^iShNipANDavAn .. 14..\\
iti sarvAnsamutsAhya rAGYastAMshchedipu~NgavaH .
yaGYopaghAtAya tataH so.amantrayata rAjabhiH .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37}
v
tataH sAgarasa~NkAsha.n dR^iShTvA nR^ipatisAgaram .
roShAtprachalita.n sarvamidamAha yudhiShThiraH .. 1..\\
bhIShmaM matimatA.n shreShThaM vR^iddha.n kuru pitA maham .
bR^ihaspatiM bR^ihattejAH puruhUtA ivArihA .. 2..\\
asau roShAtprachalito mahAnnR^ipatisAgaraH .
atra yatpratipattavya.n tanme brUhi pitAmaha .. 3..\\
yaGYasya cha na vighnaH syAtprajAnA.n cha shivaM bhavet .
yathA sarvatra tatsarvaM brUhi me.adya pitAmaha .. 4..\\
ityuktavati dharmaGYe dharmarAje yudhiShThire .
uvAcheda.n vacho bhIShmastataH kuru pitA mahaH .. 5..\\
mA bhaistva.n kurushArdUla shvA si.nha.n hantumarhati .
shivaH panthAH sunIto.atra mayA pUrvatara.n vR^itaH .. 6..\\
prasupte hi yathA si.nhe shvAnastatra samAgatAH .
bhaSheyuH sahitAH sarve tatheme vasudhAdhipAH .. 7..\\
vR^iShNisi.nhasya suptasya tatheme pramukhe sthitAH .
bhaShante tAta sa~NkruddhAH shvAnaH si.nhasya saMnidhau .. 8..\\
na hi sambudhyate tAvatsuptaH si.nha ivAchyutaH .
tena si.nhI karotyetAnnR^isi.nhashchedipu~NgavaH .. 9..\\
pArthivAnpArthivashreShTha shishupAlo.alpachetanaH .
sarvAnsarvAtmanA tAta netu kAmo yamakShayam .. 10..\\
nUnametatsamAdAtuM punarichchhatyadho.akShajaH .
yadasya shishupAlastha.n tejastiShThati bhArata .. 11..\\
viplutA chAsya bhadra.n te buddhirbuddhimatA.n vara .
chedirAjasya kaunteya sarveShA.n cha mahIkShitAm .. 12..\\
AdAtu.n hi naravyAghro yaM yamichchhatyayaM yadA .
tasya viplavate buddhireva.n chedipateryathA .. 13..\\
chaturvidhAnAM bhUtAnA.n triShu lokeShu mAdhavaH .
prabhavashchaiva sarveShAM nidhana.n cha yudhiShThira .. 14..\\
iti tasya vacho shrutvA tatashchedipatirnR^ipaH .
bhIShma.n rUkShAkSharA vAchaH shrAvayAmAsa bhArata .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38}
shishupAla uvAcha
vibhIShikAbhirbahvIbhirbhIShayansarvapArthivAn .
na vyapatrapase kasmAdvR^iddhaH sankulapA.nsanaH .. 1..\\
yuktametattR^itIyAyAM prakR^itau vartatA tvayA .
vaktu.n dharmAdapetArthaM tva.n hi sarvakurUttamaH .. 2..\\
nAvi nauriva sambaddhA yathAndho vAndhamanviyAt .
tathAbhUtA hi kauravyA bhIShma yeShA.n tvamagraNIH .. 3..\\
pUtanAghAtapUrvANi karmANyasya visheShataH .
tvayA kIrtayatAsmAkaM bhUyaH prachyAvitaM manaH .. 4..\\
avaliptasya mUrkhasya keshava.n stotumichchhataH .
kathaM bhIShma na te jihvA shatadheya.n vidIryate .. 5..\\
yatra kutsA prayoktavyA bhIShma bAlatarairnaraiH .
tamima.n GYAnavR^iddhaH sangopaM sa.nstotumichchhasi .. 6..\\
yadyanena hatA bAlye shakunish chitramatra kim .
tau vAshvavR^iShabhau bhIShma yau na yuddhavishAradau .. 7..\\
chetanArahita.n kAShTha.n yadyanena nipAtitam .
pAdena shakaTaM bhIShma tatra ki.n kR^itamadbhutam .. 8..\\
valmIkamAtraH saptAha.n yadyanena dhR^ito.achalaH .
tadA govardhano bhIShma na tachchitraM mataM mama .. 9..\\
bhuktametena bahvanna.n krIDatA nagamUrdhani .
iti te bhIShma shR^iNvAnAH para.n vismayamAgatAH .. 10..\\
yasya chAnena dharmaGYa bhuktamannaM balIyasaH .
sa chAnena hataH ka.nsa ityetanna mahAdbhutam .. 11..\\
na te shrutamidaM bhIShma nUna.n kathayatA.n satAm .
yadvakShye tvAmadharmaGYa vAkya.n kurukulAdhama .. 12..\\
strIShu goShu na shastrANi pAtayedbrAhmaNeShu cha .
yasya chAnnAni bhu~njIta yashcha syAchchharaNAgataH .. 13..\\
iti santo.anushAsanti sajjanA dharmiNaH sadA .
bhIShma loke hi tatsarva.n vitatha.n tvayi dR^ishyate .. 14..\\
GYAnavR^iddha.n cha vR^iddhaM cha bhUyA.nsaM keshavaM mama .
ajAnata ivAkhyAsi sa.nstuvankurusattama .
goghnaH strIghnashcha sanbhIShma katha.n sa.nstavamarhati .. 15..\\
asau matimatA.n shreShTho ya eSha jagataH prabhuH .
sambhAvayati yadyeva.n tvadvAkyAchcha janArdanaH .
evametatsarvamiti sarva.n tadvitathaM dhruvam .. 16..\\
na gAthA gAthina.n shAsti bahu chedapi gAyati .
prakR^iti.n yAnti bhUtAni bhUli~NgashakuniryathA .. 17..\\
nUnaM prakR^itireShA te jaghanyA nAtra saMshayaH .
ataH pApIyasI chaiShAM pANDavAnAmapIShyate .. 18..\\
yeShAmarchyatamaH kR^iShNastva.n cha yeShAM pradarshakaH .
dharmavAktvamadharmaGYaH satAM mArgAdavaplutaH .. 19..\\
ko hi dharmiNamAtmAna.n jAna~nGYAnavatA.n varaH .
kuryAdyathA tvayA bhIShma kR^ita.n dharmamavekShatA .. 20..\\
anyakAmA hi dharmaGYa kanyakA prAGYamAninA .
ambA nAmeti bhadra.n te katha.n sApahR^itA tvayA .. 21..\\
yA.n tvayApahR^itAM bhIShma kanyAM naiShitavAnnR^ipaH .
bhrAtA vichitravIryaste satA.n vR^ittamanuShThitaH .. 22..\\
dArayoryasya chAnyena miShataH prAGYamAninaH .
tava jAtAnyapatyAni sajjanAcharite pathi .. 23..\\
na hi dharmo.asti te bhIShma brahmacharyamida.n vR^ithA .
yaddhArayasi mohAdvA klIbatvAdvA na saMshayaH .. 24..\\
na tvaha.n tava dharmaGYa pashyAmyupachayaM kva chit .
na hi te sevitA vR^iddhA ya eva.n dharmamabruvan .. 25..\\
iShTa.n dattamadhItaM cha yaGYAshcha bahudakShiNAH .
sarvametadapatyasya kalAM nArhati ShoDashIm .. 26..\\
vratopavAsairbahubhiH kR^itaM bhavati bhIShma yat .
sarva.n tadanapatyasya moghaM bhavati nishchayAt .. 27..\\
so.anapatyashcha vR^iddhashcha mithyAdharmAnushAsanAt .
ha.nsavattvamapIdAnI.n GYAtibhyaH prApnuyA vadham .. 28..\\
eva.n hi kathayantyanye narA GYAnavidaH purA .
bhIShma yattadaha.n samyagvakShyAmi tava shR^iNvataH .. 29..\\
vR^iddhaH kila samudrAnte kashchiddha.nso.abhavatpurA .
dharmavAganyathAvR^ittaH pakShiNaH so.anushAsti ha .. 30..\\
dharma.n charata mAdharmamiti tasya vachaH kila .
pakShiNaH shushruvurbhIShma satata.n dharmavAdinaH .. 31..\\
athAsya bhakShyamAjahruH samudrajalachAriNaH .
aNDajA bhIShma tasyAnye dharmArthamiti shushruma .. 32..\\
tasya chaiva samabhyAshe nikShipyANDAni sarvashaH .
samudrAmbhasyamodanta charanto bhIShma pakShiNaH .. 33..\\
teShAmaNDAni sarveShAM bhakShayAmAsa pApakR^it .
sa ha.nsaH sampramattAnAmapramattaH svakarmaNi .. 34..\\
tataH prakShIyamANeShu teShvaNDeShvaNDajo.aparaH .
asha~Nkata mahAprAGYasta.n kadA chiddadarsha ha .. 35..\\
tataH sa kathayAmAsa dR^iShTvA ha.nsasya kilbiSham .
teShAM paramaduHkhArtaH sa pakShI sarvapakShiNAm .. 36..\\
tataH pratyakShato dR^iShTvA pakShiNaste samAgatAH .
nijaghnusta.n tadA ha.nsaM mithyAvR^ittaM kurUdvaha .. 37..\\
te tvA.n ha.nsasadharmANamapIme vasudhAdhipAH .
nihanyurbhIShma sa~NkruddhAH pakShiNastamivANDajam .. 38..\\
gAthAmapyatra gAyanti ye purANavido janAH .
bhIShma yA.n tAM cha te samyakkathayiShyAmi bhArata .. 39..\\
antarAtmani vinihite
rauShi patraratha vitatham .
aNDabhakShaNamashuchi te
karma vAchamatishayate .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39}
zizu
sa me bahumato rAjA jarAsandho mahAbalaH .
yo.anena yuddhaM neyeSha dAso.ayamiti sa.nyuge .. 1..\\
keshavena kR^ita.n yattu jarAsandha vadhe tadA .
bhImasenArjunAbhyA.n cha kastatsAdhviti manyate .. 2..\\
advAreNa praviShTena chhadmanA brahmavAdinA .
dR^iShTaH prabhAvaH kR^iShNena jarAsandhasya dhImataH .. 3..\\
yena dharmAtmanAtmAnaM brahmaNyamabhijAnatA .
naiShitaM pAdyamasmai taddAtumagre durAtmane .. 4..\\
bhujyatAmiti tenoktAH kR^iShNa bhIma dhana~njayAH .
jarAsandhena kauravya kR^iShNena vikR^ita.n kR^itam .. 5..\\
yadyaya.n jagataH kartA yathainaM mUrkha manyase .
kasmAnna brAhmaNa.n samyagAtmAnamavagachchhati .. 6..\\
ida.n tvAshcharyabhUtaM me yadime pANDavAstvayA .
apakR^iShTAH satAM mArgAnmanyante tachcha sAdhviti .. 7..\\
atha vA naitadAshcharya.n yeShA.n tvamasi bhArata .
strI sadharmA cha vR^iddhashcha sarvArthAnAM pradarshakaH .. 8..\\
v
tasya tadvachana.n shrutvA rUkShaM rUkShAkSharaM bahu .
chukopa balinA.n shreShTho bhImasenaH pratApavAn .. 9..\\
tasya padmapratIkAshe svabhAvAyata vistR^ite .
bhUyo krodhAbhitAmrAnte rakte netre babhUvatuH .. 10..\\
trishikhAM bhrukuTI.n chAsya dadR^ishuH sarvapArthivAH .
lalATasthA.n trikUTasthAM ga~NgAM tripathagAm iva .. 11..\\
dantAnsandashatastasya kopAddadR^ishurAnanam .
yugAnte sarvabhUtAni kAlasyeva didhakShataH .. 12..\\
utpatanta.n tu vegena jagrAhainaM manasvinam .
bhIShma eva mahAbAhurmahAsenamiveshvaraH .. 13..\\
tasya bhImasya bhIShmeNa vAryamANasya bhArata .
guruNA vividhairvAkyaiH krodhaH prashamamAgataH .. 14..\\
nAtichakrAma bhIShmasya sa hi vAkyamarindamaH .
samuddhUto ghanApAye velAmiva mahodadhiH .. 15..\\
shishupAlastu sa~Nkruddhe bhImasene narAdhipa .
nAkampata tadA vIraH pauruShe sve vyavasthitaH .. 16..\\
utpatanta.n tu vegena punaH punararindamaH .
na sa ta.n chintayAmAsa si.nhaH kShudramR^iga.n yathA .. 17..\\
prahasaMshchAbravIdvAkya.n chedirAjaH pratApavAn .
bhImasenamatikruddha.n dR^iShTvA bhImaparAkramam .. 18..\\
mu~nchainaM bhIShma pashyantu yAvadenaM narAdhipAH .
matpratApAgninirdagdhaM pata~Ngamiva vahninA .. 19..\\
tatashchedipatervAkya.n tachchhrutvA kurusattamaH .
bhImasenamuvAchedaM bhIShmo matimatA.n varaH .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40}
bh
chedirAjakule jAtastryakSha eSha chaturbhujaH .
rAsabhArAva sadR^isha.n rurAva cha nanAda cha .. 1..\\
tenAsya mAtA pitarau tresatustau sa bAndhavau .
vaikR^ita.n tachcha tau dR^iShTvA tyAgAya kurutAM matim .. 2..\\
tataH sabhAryaM nR^ipati.n sAmAtyaM sapurohitam .
chintA saMmUDhahR^idaya.n vAguvAchAsharIriNI .. 3..\\
eSha te nR^ipate putraH shrImA~njAto mahAbalaH .
tasmAdasmAnna bhetavyamavyagraH pAhi vai shishum .. 4..\\
na chaivaitasya mR^ityustvaM na kAlaH pratyupasthitaH .
mR^ityurhantAsya shastreNa sa chotpanno narAdhipa .. 5..\\
saMshrutyodAhR^ita.n vAkyaM bhUtamantarhita.n tataH .
putrasnehAbhisantaptA jananI vAkyamabravIt .. 6..\\
yenedamIrita.n vAkyaM mamaiva tanayaM prati .
prA~njalistaM namasyAmi bravItu sa punarvachaH .. 7..\\
shrotumichchhAmi putrasya ko.asya mR^ityurbhaviShyati .
antarhita.n tato bhUtamuvAchedaM punarvachaH .. 8..\\
yenotsa~Nge gR^ihItasya bhujAvabhyadhikAvubhau .
patiShyataH kShititale pa~nchashIrShAvivoragau .. 9..\\
tR^itIyametadbAlasya lalATastha.n cha lochanam .
nimajjiShyati ya.n dR^iShTvA so.asya mR^ityurbhaviShyati .. 10..\\
tryakSha.n chaturbhuja.n shrutvA tathA cha samudAhR^itam .
dharaNyAM pArthivAH sarve abhyagachchhandidR^ikShavaH .. 11..\\
tAnpUjayitvA samprAptAnyathArha.n sa mahIpatiH .
ekaikasya nR^ipasyA~Nke putramAropayattadA .. 12..\\
eva.n rAjasahasrANAM pR^ithaktvena yathAkramam .
shishura~Nke samArUDho na tatprApa nidarshanam .. 13..\\
tatashchedipuraM prAptau sa~NkarShaNa janArdanau .
yAdavau yAdavI.n drastu.n svasAraM tAM pitustadA .. 14..\\
abhivAdya yathAnyAya.n yathA jyeShThaM nR^ipAMshcha tAn .
kushalAnAmayaM pR^iShTvA niShaNNau rAma keshavau .. 15..\\
abhyarchitau tadA vIrau prItyA chAbhyadhika.n tataH .
putra.n dAmodarotsa~Nge devI saMnyadadhAtsvayam .. 16..\\
nyastamAtrasya tasyA~Nke bhujAvabhyadhikAvubhau .
petatustachcha nayanaM nimamajja lalATajam .. 17..\\
taddR^iShTvA vyathitA trastA vara.n kR^iShNamayAchata .
dadasva me vara.n kR^iShNa bhayArtAya mahAbhuja .. 18..\\
tva.n hyArtAnAM samAshvAso bhItAnAmabhaya~NkaraH .
pitR^isvasAraM mA bhaiShIrityuvAcha janArdanaH .. 19..\\
dadAni ka.n vara.n kiM vA karavANi pitR^isvasaH .
shakya.n vA yadi vAshakya.n kariShyAmi vachastava .. 20..\\
evamuktA tataH kR^iShNamabravIdyadunandanam .
shishupAlasyAparAdhAnkShamethAstvaM mahAbala .. 21..\\
k
aparAdhashata.n kShAmyaM mayA hyasya pitR^iShvasaH .
putrasya te vadhArhANAM mA tva.n shoke manaH kR^ithAH .. 22..\\
bhs
evameSha nR^ipaH pApaH shishupAlaH sumandadhIH .
tvA.n samAhvayate vIra govinda varadarpitaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41}
bhs
naiShA chedipaterbuddhiryayA tvAhvayate.achyutam .
nUnameSha jagadbhartuH kR^iShNasyaiva vinishchayaH .. 1..\\
ko hi mAM bhImasenAdya kShitAvarhati pArthivaH .
kSheptu.n daivaparItAtmA yathaiSha kulapA.nsanaH .. 2..\\
eSha hyasya mahAbAho tejo.aMshash cha harerdhruvam .
tameva punarAdAtumichchhatpR^ithu yashA hariH .. 3..\\
yenaiSha kurushArdUla shArdUla iva chedirAT .
garjatyatIva durbuddhiH sarvAnasmAnachintayan .. 4..\\
v
tato na mamR^iShe chaidyastadbhIShma vachana.n tadA .
uvAcha chaina.n sa~NkruddhaH punarbhIShmamathottaram .. 5..\\
z
dviShatAM no.astu bhIShmaiSha prabhAvaH keshavasya yaH .
yasya sa.nstava vaktA tvaM bandivatsatatotthitaH .. 6..\\
sa.nstavAya mano bhIShma pareShA.n ramate sadA .
yadi sa.nstauShi rAGYastvamima.n hitvA janArdanam .. 7..\\
darada.n stuhi bAhlIkamimaM pArthiva sattamam .
jAyamAnena yeneyamabhavaddAritA mahI .. 8..\\
va~NgA~NgaviShayAdhyakSha.n sahasrAkShasamaM bale .
stuhi karNamimaM bhIShma mahAchApa vikarShaNam .. 9..\\
droNa.n drauNiM cha sAdhu tvaM pitA putrau mahArathau .
stuhi stutyAvimau bhIShma satata.n dvijasattamau .. 10..\\
yayoranyataro bhIShma sa~NkruddhaH sa charAcharAm .
imA.n vasumatI.n kuryAdasheShAmiti me matiH .. 11..\\
droNasya hi sama.n yuddhe na pashyAmi narAdhipam .
ashvatthAmnastathA bhIShma na chaitau stotumichchhasi .. 12..\\
shalyAdInapi kasmAttvaM na stauShi vasudhAdhipAn .
stavAya yadi te buddhirvartate bhIShma sarvadA .. 13..\\
ki.n hi shakyaM mayA kartuM yadvR^iddhAnA.n tvayA nR^ipa .
purA kathayatAM nUnaM na shruta.n dharmavAdinAm .. 14..\\
AtmanindAtmapUjA cha paranindA parastavaH .
anAcharitamAryANA.n vR^ittametachchaturvidham .. 15..\\
yadastavyamima.n shashvanmohAtsa.nstauShi bhaktitaH .
keshava.n tachcha te bhIShma na kash chidanumanyate .. 16..\\
kathaM bhojasya puruShe varga pAle durAtmani .
samAveshayase sarva.n jagatkevalakAmyayA .. 17..\\
atha vaiShA na te bhaktiH pakR^iti.n yAti bhArata .
mayaiva kathitaM pUrvaM bhUli~NgashakuniryathA .. 18..\\
bhUli~NgashakunirnAma pArshve himavataH pare .
bhIShma tasyAH sadA vAcho shrUyante.arthavigarhitAH .. 19..\\
mA sAhasamitIda.n sA satataM vAshate kila .
sAhasa.n chAtmanAtIva charantI nAvabudhyate .. 20..\\
sA hi mA.nsArgalaM bhIShma mukhAtsi.nhasya khAdataH .
dantAntara vilagna.n yattadAdatte.alpachetanA .. 21..\\
ichchhataH sA hi si.nhasya bhIShma jIvatyasaMshayam .
tadvattvamapyadharmaGYa sadA vAcho prabhAShase .. 22..\\
ichchhatAM pArthivendrANAM bhIShma jIvasyasaMshayam .
lokavidviShTa karmA hi nAnyo.asti bhavatA samaH .. 23..\\
v
tatashchedipateH shrutvA bhIShmaH sakaTuka.n vachaH .
uvAcheda.n vacho rAjaMshchedirAjasya shR^iNvataH .. 24..\\
ichchhatA.n kila nAmAhaM jIvAmyeShAM mahIkShitAm .
yo.ahaM na gaNayAmyetA.nstR^iNAnIva narAdhipAn .. 25..\\
evamukte tu bhIShmeNa tataH sa~ncukrudhurnR^ipAH .
ke chijjahR^iShire tatra ke chidbhIShma.n jagarhire .. 26..\\
ke chidUchurmaheShvAsAH shrutvA bhIShmasya tadvachaH .
pApo.avalipto vR^iddhashcha nAyaM bhIShmo.arhati kShamAm .. 27..\\
hanyatA.n durmatirbhIShmaH pashuvatsAdhvayaM nR^ipaiH .
sarvaiH sametya sa.nrabdhairdahyatA.n vA kaTAgninA .. 28..\\
iti teShA.n vacho shrutvA tataH kuru pitA mahaH .
uvAcha matimAnbhIShmastAneva vasudhAdhipAn .. 29..\\
uktasyoktasya nehAntamaha.n samupalakShaye .
yattu vakShyAmi tatsarva.n shR^iNudhvaM vasudhAdhipAH .. 30..\\
pashuvadghAtana.n vA me dahanaM vA kaTAgninA .
kriyatAM mUrdhni vo nyastaM mayeda.n sakalaM padam .. 31..\\
eSha tiShThati govindaH pUjito.asmAbhirachyutaH .
yasya vastvarate buddhirmaraNAya sa mAdhavam .. 32..\\
kR^iShNamAhvayatAmadya yuddhe shAr~NgagadAdharam .
yAvadasyaiva devasya deha.n vishatu pAtitaH .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42}
v
tataH shrutvaiva bhIShmasya chedirADuruvikramaH .
yuyutsurvAsudevena vAsudevamuvAcha ha .. 1..\\
Ahvaye tvA.n raNa.n gachchha mayA sArdhaM janArdana .
yAvadadya nihanmi tvA.n sahitaM sarvapANDavaiH .. 2..\\
saha tvayA hi me vadhyAH pANDavAH kR^iShNa sarvathA .
nR^ipatInsamatikramya yairarAjA tvamarchitaH .. 3..\\
ye tvA.n dAsamarAjAnaM bAlyAdarchanti durmatim .
anarhamarhavatkR^iShNa vadhyAsta iti me matiH .
ityuktvA rAjashArdUlastasthau garjannamarShaNaH .. 4..\\
evamukte tataH kR^iShNo mR^idupUrvamida.n vachaH .
uvAcha pArthivAnsarvA.nstatsamakSha.n cha pANDavAn .. 5..\\
eSha naH shatruratyantaM pArthivAH sAtvatI sutaH .
sAtvatAnAM nR^isha.nsAtmA na hito.anapakAriNAm .. 6..\\
prAgjyotiSha pura.n yAtAnasmA~nGYAtvA nR^isha.nsakR^it .
adahaddvArakAmeSha svasrIyaH sannarAdhipAH .. 7..\\
krIDato bhojarAjanyAneSha raivatake girau .
hatvA baddhvA cha tAnsarvAnupAyAtsvapuraM purA .. 8..\\
ashvamedhe hayaM medhyamutsR^iShTa.n rakShibhirvR^itam .
piturme yaGYavighnArthamaharatpApanishchayaH .. 9..\\
suvIrAnpratipattau cha babhroreSha yashasvinaH .
bhAryAmabhyaharanmohAdakAmA.n tAmito gatAm .. 10..\\
eSha mAyA pratichchhannaH karUShArthe tapasvinIm .
jahAra bhadrA.n vaishAlIM mAtulasya nR^isha.nsakR^it .. 11..\\
pitR^isvasuH kR^ite duHkha.n sumahanmarShayAmyaham .
diShTyA tvida.n sarvarAGYAM saMnidhAvadya vartate .. 12..\\
pashyanti hi bhavanto.adya mayyatIva vyatikramam .
kR^itAni tu parokShaM me yAni tAni nibodhata .. 13..\\
ima.n tvasya na shakShyAmi kShantumadya vyatikramam .
avalepAdvadhArhasya samagre rAjamaNDale .. 14..\\
rukmiNyAmasya mUDhasya prArthanAsInmumUrShataH .
na cha tAM prAptavAnmUDhaH shUdro vedashruti.n yathA .. 15..\\
evamAdi tataH sarve sahitAste narAdhipAH .
vAsudeva vacho shrutvA chedirAja.n vyagarhayan .. 16..\\
tatastadvachana.n shrutvA shishupAlaH pratApavAn .
jahAsa svanavaddhAsaM prahasyedamuvAcha ha .. 17..\\
matpUrvA.n rukmiNI.n kR^iShNa sa.nsatsu parikIrtayan .
visheShataH pArthiveShu vrIDAM na kuruShe katham .. 18..\\
manyamAno hi kaH satsu puruShaH parikIrtayet .
anyapUrvA.n striya.n jAtu tvadanyo madhusUdana .. 19..\\
kShama vA yadi te shraddhA mA vA kR^iShNa mama kShama .
kruddhAdvApi prasannAdvA kiM me tvatto bhaviShyati .. 20..\\
tathA bruvata evAsya bhagavAnmadhusUdanaH .
vyapAharachchhiro kruddhashchakreNAmitra karShaNaH .
sa papAta mahAbAhurvajrAhata ivAchalaH .. 21..\\
tatashchedipaterdehAttejo.agrya.n dadR^ishurnR^ipAH .
utpatantaM mahArAja gagaNAdiva bhAskaram .. 22..\\
tataH kamalapatrAkSha.n kR^iShNa.n lokanamaskR^itam .
vavande tattadA tejo vivesha cha narAdhipa .. 23..\\
tadadbhutamamanyanta dR^iShTvA sarve mahIkShitaH .
yadvivesha mahAbAhu.n tattejo puruShottamam .. 24..\\
anabhre pravavarSha dyauH papAta jvalitAshaniH .
kR^iShNena nihate chaidye chachAla cha vasundharA .. 25..\\
tataH ke chinmahIpAlA nAbruva.nstatra ki.n chana .
atItavAkpathe kAle prekShamANA janArdanam .. 26..\\
hastairhastAgramapare pratyapIShannamarShitAH .
apare dashanairoShThAnadashankrodhamUrchhitAH .. 27..\\
rahastu ke chidvArShNeyaM prashasha.nsurnarAdhipAH .
ke chideva tu sa.nrabdhA madhyasthAstvapare.abhavan .. 28..\\
prahR^iShTAH keshava.n jagmuH sa.nstuvanto maharShayaH .
brAhmaNAshcha mahAtmAnaH pArthivAshcha mahAbalAH .. 29..\\
pANDavastvabravIdbhrAtR^InsatkAreNa mahIpatim .
damaghoShAtmaja.n vIraM sa.nsAdhayata mAchiram .
tathA cha kR^itavantaste bhrAturvai shAsana.n tadA .. 30..\\
chedInAmAdhipatye cha putramasya mahIpatim .
abhyasi~nchattadA pArthaH saha tairvasudhAdhipaiH .. 31..\\
tataH sa kururAjasya kratuH sarva.n samR^iddhimAn .
yUnAM prItikaro rAjansambabhau vipulaujasaH .. 32..\\
shAntavighnaH sukhArambhaH prabhUtadhanadhAnyavAn .
annavAnbahubhakShyashcha keshavena surakShitaH .. 33..\\
samApayAmAsa cha ta.n rAjasUyaM mahAkratum .
ta.n tu yaGYaM mahAbAhurA samApterjanArdanaH .
rarakSha bhagavA~nshauriH shAr~NgachakragadAdharaH .. 34..\\
tatastvavabhR^itha snAta.n dharmarAja.n yudhiShThiram .
samastaM pArthiva.n kShatramabhigamyedamabravIt .. 35..\\
diShTyA vardhasi dharmaGYa sAmrAjyaM prAptavAnvibho .
AjamIDhAjamIDhAnA.n yasho sa.nvardhita.n tvayA .
karmaNaitena rAjendra dharmashcha sumahAnkR^itaH .. 36..\\
ApR^ichchhAmo naravyAghra sarvakAmaiH supUjitAH .
svarAShTrANi gamiShyAmastadanuGYAtumarhasi .. 37..\\
shrutvA tu vachana.n rAGYA.n dharmarAjo yudhiShThiraH .
yathArhaM pUjya nR^ipatInbhrAtR^InsarvAnuvAcha ha .. 38..\\
rAjAnaH sarva evaite prItyAsmAnsamupAgatAH .
prasthitAH svAni rAShTrANi mAmApR^ichchhya parantapAH .
te.anuvrajata bhadra.n te viShayAntaM nR^ipottamAn .. 39..\\
bhrAturvachanamAGYAya pANDavA dharmachAriNaH .
yathArhaM nR^ipa mukhyA.nstAnekaika.n samanuvrajan .. 40..\\
virATamanvayAttUrNa.n dhR^iShTadyumnaH pratApavAn .
dhana~njayo yaGYasenaM mahAtmAnaM mahArathaH .. 41..\\
bhIShma.n cha dhR^itarAShTraM cha bhImaseno mahAbalaH .
droNa.n cha sa suta.n vIraM sahadevo mahArathaH .. 42..\\
nakulaH subala.n rAjansaha putraM samanvayAt .
draupadeyAH sa saubhaudrAH pArvatIyAnmahIpatIn .. 43..\\
anvagachchha.nstathaivAnyAnkShatriyAnkShatriyarShabhAH .
eva.n sampUjitAste vai jagmurviprAshcha sarvashaH .. 44..\\
gateShu pArthivendreShu sarveShu bharatarShabha .
yudhiShThiramuvAcheda.n vAsudevaH pratApavAn .. 45..\\
ApR^ichchhe tvA.n gamiShyAmi dvArakAM kurunandana .
rAjasUya.n kratushreShThaM diShTyA tvaM prAptavAnasi .. 46..\\
tamuvAchaivamuktastu dharmarANmadhusUdanam .
tava prasAdAdgovinda prAptavAnasmi vai kratum .. 47..\\
samastaM pArthiva.n kShatraM tvatprasAdAdvashAnugam .
upAdAya baliM mukhyaM mAm eva samupasthitam .. 48..\\
na vaya.n tvAmR^ite vIra ra.nsyAmeha kathaM chana .
avashya.n chApi gantavyA tvayA dvAravatI purI .. 49..\\
evamuktaH sa dharmAtmA yudhiShThira sahAyavAn .
abhigamyAbravItprItaH pR^ithAM pR^ithu yashA hariH .. 50..\\
sAmrAjya.n samanuprAptAH putrAste.adya pitR^iShvasaH .
siddhArthA vasumantashcha sA tvaM prItimivApnuhi .. 51..\\
anuGYAtastvayA chAha.n dvArakAM gantumutsahe .
subhadrA.n draupadIM chaiva sabhAjayata keshavaH .. 52..\\
niShkramyAntaHpurAchchaiva yudhiShThira sahAyavAn .
snAtashcha kR^itajapyashcha brAhmaNAnsvasti vAchya cha .. 53..\\
tato meghavaraprakhya.n syandanaM vai sukalpitam .
yojayitvA mahArAja dArukaH pratyupasthitaH .. 54..\\
upasthita.n ratha.n dR^iShTvA tArkShya pravara ketanam .
pradakShiNamupAvR^itya samAruhya mahAmanAH .
prayayau puNDarIkAkShastato dvAravatIM purIm .. 55..\\
taM padbhyAmanuvavrAja dharmarAjo yudhiShThiraH .
bhrAtR^ibhiH sahitaH shrImAnvAsudevaM mahAbalam .. 56..\\
tato muhUrta.n sa~NgR^ihya syandanapravaraM hariH .
abravItpuNDarIkAkShaH kuntIputra.n yudhiShThiram .. 57..\\
apramattaH sthito nityaM prajAH pAhi vishAM pate .
parjanyamiva bhUtAni mahAdrumamivANDajAH .
bAndhavAstvopajIvantu sahasrAkShamivAmarAH .. 58..\\
kR^itvA paraspareNaiva sa.nvida.n kR^iShNa pANDavau .
anyonya.n samanuGYApya jagmatuH svagR^ihAnprati .. 59..\\
gate dvAravatI.n kR^iShNe sAtvata pravare nR^ipa .
eko duryodhano rAjA shakunishchApi saubalaH .
tasyA.n sabhAyA.n divyAyAmUShatustau nararShabhau .. 60..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43}
v
vasanduryodhanastasyA.n sabhAyAM bharatarShabha .
shanairdadarsha tA.n sarvAM sabhAM shakuninA saha .. 1..\\
tasyA.n divyAnabhiprAyAndadarsha kurunandanaH .
na dR^iShTapUrvA ye tena nagare nAgasAhvaye .. 2..\\
sa kadA chitsabhAmadhye dhArtarAShTro mahIpatiH .
sphATika.n talamAsAdya jalamityabhisha~NkayA .. 3..\\
svavastrotkarShaNa.n rAjA kR^itavAnbuddhimohitaH .
durmanA vimukhashchaiva parichakrAma tA.n sabhAm .. 4..\\
tataH sphATikatoyA.n vai sphATikAmbuja shobhitAm .
vApIM matvA sthalamiti sa vAsAH prApatajjale .. 5..\\
jale nipatita.n dR^iShTvA kiM karA jahasurbhR^isham .
vAsA.nsi cha shubhAnyasmai pradadU rAjashAsanAt .. 6..\\
tathAgata.n tu taM dR^iShTvA bhImaseno mahAbalaH .
arjunashcha yamau chobhau sarve te prAhasa.nstadA .. 7..\\
nAmarShayattatasteShAmavahAsamamarShaNaH .
AkAra.n rakShamANastu na sa tAnsamudaikShata .. 8..\\
punarvasanamutkShipya pratariShyanniva sthalam .
Aruroha tataH sarve jahasuste punarjanAH .. 9..\\
dvAra.n cha vivR^itAkAra.n lalATena samAhanat .
sa.nvR^ita.n cheti manvAno dvAradeshAdupAramat .. 10..\\
evaM pralambhAnvividhAnprApya tatra vishAM pate .
pANDaveyAbhyanuGYAtastato duryodhano nR^ipaH .. 11..\\
aprahR^iShTena manasA rAjasUye mahAkratau .
prekShyatAmadbhutAmR^iddhi.n jagAma gajasAhvayam .. 12..\\
pANDava shrIprataptasya dhyAnaglAnasya gachchhataH .
duryodhanasya nR^ipateH pApA matirajAyata .. 13..\\
pArthAnsumanaso dR^iShTvA pArthivAMshcha vashAnugAn .
kR^itsna.n chApihita.n lokamA kumAraM kurUdvaha .. 14..\\
mahimAnaM para.n chApi pANDavAnAM mahAtmanAm .
duryodhano dhArtarAShTro vivarNaH samapadyata .. 15..\\
sa tu gachchhannanekAgraH sabhAmevAnuchintayan .
shriya.n cha tAmanupamAM dharmarAjasya dhImataH .. 16..\\
pramatto dhR^itarAShTrasya putro duryodhanastadA .
nAbhyabhAShatsubalajaM bhAShamANaM punaH punaH .. 17..\\
anekAgra.n tu taM dR^iShTvA shakuniH pratyabhAShata .
duryodhana kuto mUlaM niHshvasanniva gachchhasi .. 18..\\
d
dR^iShTvemAM pR^ithivI.n kR^itsnA.n yudhiShThira vashAnugAm .
jitAmastrapratApena shvetAshvasya mahAtmanaH .. 19..\\
ta.n cha yaGYaM tathA bhUtaM dR^iShTvA pArthasya mAtula .
yathA shakrasya deveShu tathA bhUtaM mahAdyute .. 20..\\
amarSheNa susampUrNo dahyamAno divAnisham .
shuchi shukrAgame kAle shuShye toyamivAlpakam .. 21..\\
pashya sAtvata mukhyena shishupAlaM nipAtitam .
na cha tatra pumAnAsItkashchittasya padAnugaH .. 22..\\
dahyamAnA hi rAjAnaH pANDavotthena vahninA .
kShAntavanto.aparAdha.n taM ko hi taM kShantumarhati .. 23..\\
vAsudevena tatkarma tathAyuktaM mahatkR^itam .
siddha.n cha pANDaveyAnAM pratApena mahAtmanAm .. 24..\\
tathA hi ratnAnyAdAya vividhAni nR^ipA nR^ipam .
upatiShThanti kaunteya.n vaishyA iva karapradAH .. 25..\\
shriya.n tathAvidhAM dR^iShTvA jvalantImiva pANDave .
amarShavashamApanno dahye.ahamatathochitaH .. 26..\\
vahnimeva pravekShyAmi bhakShayiShyAmi vA viSham .
apo vApi pravekShyAmi na hi shakShyAmi jIvitum .. 27..\\
ko hi nAma pumA.Nlloke marShayiShyati sattvavAn .
sapatnAnR^idhyato dR^iShTvA hAnimAtmana eva cha .. 28..\\
so.ahaM na strI na chApyastrI na pumAnnApumAnapi .
yo.aha.n tAM marShayAmyadya tAdR^ishI.n shriyamAgatAm .. 29..\\
IshvaratvaM pR^ithivyAshcha vasumattA.n cha tAdR^ishIm .
yaGYa.n cha tAdR^ishaM dR^iShTvA mAdR^ishaH ko na sa~njvaret .. 30..\\
ashaktashchaika evAha.n tAmAhartuM nR^ipa shriyam .
sahAyAMshcha na pashyAmi tena mR^ityu.n vichintaye .. 31..\\
daivameva paraM manye pauruSha.n tu nirarthakam .
dR^iShTvA kuntIsute shubhrA.n shriya.n tAmAhR^itAM tathA .. 32..\\
kR^ito yatno mayA pUrva.n vinAshe tasya saubala .
tachcha sarvamatikramya savR^iddho.apsviva pa~Nkajam .. 33..\\
tena daivaM paraM manye pauruSha.n tu nirarthakam .
dhArtarAShTrA hi hIyante pArthA vardhanti nityashaH .. 34..\\
so.aha.n shriya.n cha tAM dR^iShTvA sabhAM tAM cha tathAvidhAm .
rakShibhishchAvahAsa.n taM paritapye yathAgninA .. 35..\\
sa mAmabhyanujAnIhi mAtulAdya suduHkhitam .
amarSha.n cha samAviShTaM dhR^itarAShTre nivedaya .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44}
z
duryodhana na te.amarShaH kAryaH prati yudhiShThiram .
bhAgadheyAni hi svAni pANDavA bhu~njate sadA .. 1..\\
anekairabhyupAyaishcha tvayArabdhAH purAsakR^it .
vimuktAshcha naravyAghrA bhAgadheya puraskR^itAH .. 2..\\
tairlabdhA draupadI bhAryA drupadashcha sutaiH saha .
sahAyaH pR^ithivI lAbhe vAsudevashcha vIryavAn .. 3..\\
labdhashcha nAbhibhUto.arthaH pitryo.aMshaH pR^ithivIpate .
vivR^iddhastejasA teShA.n tatra kA paridevanA .. 4..\\
dhana~njayena gANDIvamakShayyau cha maheShudhI .
labdhAnyastrANi divyAni tarpayitvA hutAshanam .. 5..\\
tena kArmukamukhyena bAhuvIryeNa chAtmanaH .
kR^itA vashe mahIpAlAstatra kA paridevanA .. 6..\\
agnidAhAnmaya.n chApi mokShayitvA sadAnavam .
sabhA.n tAM kArayAmAsa savyasAchI parantapaH .. 7..\\
tena chaiva mayenoktAH ki.n karA nAma rAkShasAH .
vahanti tA.n sabhAM bhImAstatra kA paridevanA .. 8..\\
yachchAsahAyatA.n rAjannuktavAnasi bhArata .
tanmithyA bhrAtaro hIme sahAyAste mahArathAH .. 9..\\
droNastava maheShvAsaH saha putreNa dhImatA .
sUtaputrashcha rAdheyo gautamashcha mahArathaH .. 10..\\
aha.n cha saha sodaryaiH saumadattishcha vIryavAn .
etaistva.n sahitaH sarvairjaya kR^itsnAM vasundharAm .. 11..\\
d
tvayA cha sahito rAjannetaishchAnyairmahArathaiH .
etAneva vijeShyAmi yadi tvamanumanyase .. 12..\\
eteShu vijiteShvadya bhaviShyati mahI mama .
sarve cha pR^ithivIpAlAH sabhA sA cha mahAdhanA .. 13..\\
z
dhana~njayo vAsudevo bhImaseno yudhiShThiraH .
nakulaH sahadevashcha drupadashcha sahAtma jaiH .. 14..\\
naite yudhi balAjjetu.n shakyAH suragaNairapi .
mahArathA maheShvAsAH kR^itAstrA yuddhadurmadAH .. 15..\\
aha.n tu tadvijAnAmi vijetu.n yena shakyate .
yudhiShThira.n svayaM rAja.nstannibodha juShasva cha .. 16..\\
d
apramAdena suhR^idAmanyeShA.n cha mahAtmanAm .
yadi shakyA vijetu.n te tanmamAchakShva mAtula .. 17..\\
z
dyUtapriyashcha kaunteyo na cha jAnAti devitum .
samAhUtashcha rAjendro na shakShyati nivartitum .. 18..\\
devane kushalashchAhaM na me.asti sadR^isho bhuvi .
triShu lokeShu kaunteya.n taM tvaM dyUte samAhvaya .. 19..\\
tasyAkShakushalo rAjannAdAsye.ahamasaMshayam .
rAjya.n shriya.n cha tAM dIptAM tvadarthaM puruSharShabha .. 20..\\
ida.n tu sarvaM tva.n rAGYe duryodhana nivedaya .
anuGYAtastu te pitrA vijeShye taM na saMshayaH .. 21..\\
d
tvameva kurumukhyAya dhR^itarAShTrAya saubala .
nivedaya yathAnyAyaM nAha.n shakShye nisha.nsitum .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45}
v
anubhUya tu rAGYasta.n rAjasUyaM mahAkratum .
yudhiShThirasya nR^ipatergAndhArI putra sa.nyutaH .. 1..\\
priyakR^inmatamAGYAya pUrva.n duryodhanasya tat .
praGYA chakShuShamAsIna.n shakuniH saubalastadA .. 2..\\
duryodhana vacho shrutvA dhR^itarAShTra.n janAdhipam .
upagamya mahAprAGYa.n shakunirvAkyamabravIt .. 3..\\
duryodhano mahArAja vivarNo hariNaH kR^ishaH .
dInashchintAparashchaiva tadviddhi bharatarShabha .. 4..\\
na vai parIkShase samyagasahya.n shatrusambhavam .
jyeShThaputrasya shoka.n tvaM kimarthaM nAvabudhyase .. 5..\\
dh
duryodhana kuto mUlaM bhR^ishamArto.asi putraka .
shrotavyashchenmayA so.artho brUhi me kurunandana .. 6..\\
aya.n tvA.n shakuniH prAha vivarNaM hariNaM kR^isham .
chintayaMshcha na pashyAmi shokasya tava sambhavam .. 7..\\
aishvarya.n hi mahatputra tvayi sarvaM samarpitam .
bhrAtaraH suhR^idashchaiva nAcharanti tavApriyam .. 8..\\
AchchhAdayasi prAvArAnashnAsi pishitaudanam .
AjAneyA vahanti tvA.n kenAsi hariNaH kR^ishaH .. 9..\\
shayanAni mahArhANi yoShitashcha manoramAH .
guNavanti cha veshmAni vihArAshcha yathAsukham .. 10..\\
devAnAmiva te sarva.n vAchi baddhaM na saMshayaH .
sadIna iva durdharShaH kasmAchchhochasi putraka .. 11..\\
d
ashnAmyAchchhAdaye chAha.n yathA kupuruShastathA .
amarSha.n dhAraye chograM titikShankAlaparyayam .. 12..\\
amarShaNaH svAH prakR^itIrabhibhUya pare sthitAH .
kleshAnmumukShuH parajAnsa vai puruSha uchyate .. 13..\\
santoSho vai shriya.n hanti abhimAnashcha bhArata .
anukrosha bhaye chobhe yairvR^ito nAshnute mahat .. 14..\\
na mAmavati tadbhukta.n shriya.n dR^iShTvA yudhiShThire .
jvalantImiva kaunteye vivarNakaraNIM mama .. 15..\\
sapatnAnR^idhyata AtmAna.n hIyamAnaM nishAmya cha .
adR^ishyAmapi kaunteye sthitAM pashyannivodyatAm .
tasmAdaha.n vivarNashcha dInashcha hariNaH kR^ishaH .. 16..\\
aShTAshIti sahasrANi snAtakA gR^ihamedhinaH .
triMshaddAsIka ekaiko yAnbibharti yudhiShThiraH .. 17..\\
dashAnyAni sahasrANi nitya.n tatrAnnamuttamam .
bhu~njate rukmapAtrIbhiryudhiShThira niveshane .. 18..\\
kadalI mR^igamokAni kR^iShNa shyAmAruNAni cha .
kAmbojaH prAhiNottasmai parArdhyAnapi kambalAn .. 19..\\
rathayoShidgavAshvasya shatasho.atha sahasrashaH .
triMshata.n choShTra vAmInA.n shatAni vicharantyuta .. 20..\\
pR^ithagvidhAni ratnAni pArthivAH pR^ithivIpate .
Aharankratumukhye.asminkuntIputrAya bhUrishaH .. 21..\\
na kvachiddhi mayA dR^iShTastAdR^isho naiva cha shrutaH .
yAdR^igdhanAgamo yaGYe pANDuputrasya dhImataH .. 22..\\
aparyanta.n dhanaughaM taM dR^iShTvA shatrorahaM nR^ipa .
sharma naivAdhigachchhAmi chintayAno.anisha.n vibho .. 23..\\
brAhmaNA vATadhAnAshcha gomantaH shatasa~NghashaH .
traikharvaM balimAdAya dvAri tiShThanti vAritAH .. 24..\\
kamaNDalUnupAdAya jAtarUpamayA~nshubhAn .
evaM bali.n samAdAya praveshaM lebhire tataH .. 25..\\
yannaiva madhu shakrAya dhArayantyamara striyaH .
tadasmai kA.nsyamAhArShIdvAruNa.n kalashodadhiH .. 26..\\
shaikya.n rukmasahasrasya bahuratnavibhUShitam .
dR^iShTvA cha mama tatsarva.n jvara rUpamivAbhavat .. 27..\\
gR^ihItvA tattu gachchhanti samudrau pUrvadakShiNau .
tathaiva pashchima.n yAnti gR^ihItvA bharatarShabha .. 28..\\
uttara.n tu na gachchhanti vinA tAta patatribhiH .
ida.n chAdbhutamatrAsIttanme nigadataH shR^iNu .. 29..\\
pUrNe shatasahasre tu viprANAM pariviShyatAm .
sthApitA tatra sa~nj~nAbhUchchha~Nkho dhmAyati nityashaH .. 30..\\
muhurmuhuH pranadatastasya sha~Nkhasya bhArata .
uttama.n shabdamashrauSha.n tato romANi me.ahR^iShan .. 31..\\
pArthivairbahubhiH kIrNamupasthAna.n didR^ikShubhiH .
sarvaratnAnyupAdAya pArthivA vai janeshvara .. 32..\\
yaGYe tasya mahArAja pANDuputrasya dhImataH .
vaishyA iva mahIpAlA dvijAtipariveShakAH .. 33..\\
na sA shrIrdevarAjasya yamasya varuNasya vA .
guhyakAdhipatervApi yA shrIrAjanyudhiShThire .. 34..\\
tA.n dR^iShTvA pANDuputrasya shriyaM paramikAm aham .
shAntiM na parigachchhAmi dahyamAnena chetasA .. 35..\\
z
yAmetAmuttamA.n lakShmI.n dR^iShTavAnasi pANDave .
tasyAH prAptAvupAyaM me shR^iNu satyaparAkrama .. 36..\\
ahamakSheShvabhiGYAtaH pR^ithivyAmapi bhArata .
hR^idayaGYaH paNaGYashcha visheShaGYash cha devane .. 37..\\
dyUtapriyashcha kaunteyo na cha jAnAti devitum .
AhUtashchaiShyati vyakta.n dIvyAvetyAhvayasva tam .. 38..\\
v
evamuktaH shakuninA rAjA duryodhanastadA .
dhR^itarAShTramida.n vAkyamapadAntaramabravIt .. 39..\\
ayamutsahate rAja~nshriyamAhartumakShavit .
dyUtena pANDuputrasya tadanuGYAtumarhasi .. 40..\\
dh
kShattA mantrI mahAprAGYaH sthito yasyAsmi shAsane .
tena sa~Ngamya vetsyAmi kAryasyAsya vinishchayam .. 41..\\
sa hi dharmaM puraskR^itya dIrghadarshI para.n hitam .
ubhayoH pakShayoryukta.n vakShyatyarthavinishchayam .. 42..\\
d
nivartayiShyati tvAsau yadi kShattA sameShyati .
nivR^itte tvayi rAjendra mariShye.ahamasaMshayam .. 43..\\
sa mayi tvaM mR^ite rAjanvidureNa sukhI bhava .
bhokShyase pR^ithivI.n kR^itsnAM kiM mayA tvaM kariShyasi .. 44..\\
v
ArtavAkya.n tu tattasya praNayoktaM nishamya saH .
dhR^itarAShTro.abravItpreShyAnduryodhana mate sthitaH .. 45..\\
sthUNA sahasrairbR^ihatI.n shatadvArAM sabhAM mama .
manoramA.n darshanIyAmAshu kurvantu shilpinaH .. 46..\\
tataH sa.nstIrya ratnaistAmakShAnAvApya sarvashaH .
sukR^itA.n supraveshA.n cha nivedayata me shanaiH .. 47..\\
duryodhanasya shAntyarthamiti nishchitya bhUmipaH .
dhR^itarAShTro mahArAja prAhiNodvidurAya vai .. 48..\\
apR^iShTvA vidura.n hyasya nAsItkashchidvinishchayaH .
dyUtadoShAMshcha jAnansaputrasnehAdakR^iShyata .. 49..\\
tachchhrutvA viduro dhImAnkalidvAramupasthitam .
vinAshamukhamutpanna.n dhR^itarAShTramupAdravat .. 50..\\
so.abhigamya mahAtmAnaM bhrAtA bhrAtaramagrajam .
mUrdhnA praNamya charaNAvida.n vachanamabravIt .. 51..\\
nAbhinandAmi te rAjanvyavasAyamimaM prabho .
putrairbhedo yathA na syAddyUtahetostathA kuru .. 52..\\
dhr
kShattaH putreShu putrairme kalaho na bhaviShyati .
divi devAH prasAdaM naH kariShyanti na saMshayaH .. 53..\\
ashubha.n vA shubhaM vApihitaM vA yadi vAhitam .
pravartatA.n suhR^iddyUta.n diShTametanna saMshayaH .. 54..\\
mayi saMnihite chaiva bhIShme cha bharatarShabhe .
anayo daivavihito na katha.n chidbhaviShyati .. 55..\\
gachchha tva.n rathamAsthAya hayairvAtasamairjave .
khANDava prasthamadyaiva samAnaya yudhiShThiram .. 56..\\
na vAryo vyavasAyo me viduraitadbravImi te .
daivameva paraM manye yenaitadupapadyate .. 57..\\
ityukto viduro dhImAnnaitadastIti chintayan .
ApageyaM mahAprAGYamabhyagachchhatsuduHkhitaH .. 58..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46}
j
katha.n samabhavaddyUtaM bhrAtR^INA.n tanmahAtyayam .
yatra tadvyasanaM prAptaM pANDavairme pitAmahaiH .. 1..\\
ke cha tatra sabhAstArA rAjAno brahmavittama .
ke chainamanvamodanta ke chainaM pratyaShedhayan .. 2..\\
vistareNaitadichchhAmi kathyamAna.n tvayA dvija .
mUla.n hyetadvinAshasya pR^ithivyA dvijasattama .. 3..\\
suuta
evamuktastadA rAGYA vyAsa shiShyaH pratApavAn .
AchachakShe yathAvR^itta.n tatsarva.n sarvavedavit .. 4..\\
v
shR^iNu me vistareNemA.n kathAM bharatasattama .
bhUya eva mahArAja yadi te shravaNe matiH .. 5..\\
vidurasya mata.n GYAtvA dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .
duryodhanamida.n vAkyamuvAcha vijane punaH .. 6..\\
ala.n dyUtena gAndhAre viduro na prasha.nsati .
na hyasau sumahAbuddhirahitaM no vadiShyati .. 7..\\
hita.n hi paramaM manye viduro yatprabhAShate .
kriyatAM putra tatsarvametanmanye hita.n tava .. 8..\\
devarShirvAsava gururdevarAjAya dhImate .
yatprAha shAstraM bhagavAnbR^ihaspatirudAradhIH .. 9..\\
tadveda viduraH sarva.n sarahasyaM mahAkaviH .
sthitashcha vachane tasya sadAhamapi putraka .. 10..\\
viduro vApi medhAvI kurUNAM pravaro mataH .
uddhavo vA mahAbuddhirvR^iShNINAmarchito nR^ipa .. 11..\\
dyUtena tadalaM putra dyUte bhedo hi dR^ishyate .
bhede vinAsho rAjyasya tatputra parivarjaya .. 12..\\
pitrA mAtrA cha putrasya yadvai kAryaM para.n smR^itam .
prAptastvamasi tattAta pitR^ipaitAmahaM padam .. 13..\\
adhItavAnkR^itI shAstre lAlitaH satata.n gR^ihe .
bhrAtR^ijyeShThaH sthito rAjye vindase kiM na shobhanam .. 14..\\
pR^ithagjanairalabhya.n yadbhojanAchchhAdanaM param .
tatprApto.asi mahAbAho kasmAchchhochasi putraka .. 15..\\
sphIta.n rAShTraM mahAbAho pitR^ipaitAmahaM mahat .
nityamAGYApayanbhAsi divi deveshvaro yathA .. 16..\\
tasya te viditapraGYa shokamUlamida.n katham .
samutthita.n duHkhataraM tanme sha.nsitumarhasi .. 17..\\
d
ashnAmyAchchhAdayAmIti prapashyanpApapUruShaH .
nAmarSha.n kurute yastu puruShaH so.adhamaH smR^itaH .. 18..\\
na mAM prINAti rAjendra lakShmIH sAdhAraNA vibho .
jvalitAmiva kaunteye shriya.n dR^iShTvA cha vivyathe .. 19..\\
sarvA.n hi pR^ithivI.n dR^iShTvA yudhiShThira vashAnugAm .
sthiro.asmi yo.aha.n jIvAmi duHkhAdetadbravImi te .. 20..\\
AvarjitA ivAbhAnti nighnAshchaitraki kaukurAH .
kAraH karA lohaja~NghA yudhiShThira niveshane .. 21..\\
himavatsAgarAnUpAH sarvaratnAkarAstathA .
antyAH sarve paryudastA yudhiShThira niveshane .. 22..\\
jyeShTho.ayamiti mAM matvA shreShThashcheti vishAM pate .
yudhiShThireNa satkR^itya yukto ratnaparigrahe .. 23..\\
upasthitAnA.n ratnAnAM shreShThAnAmargha hAriNAm .
nAdR^ishyata paraH prAnto nAparastatra bhArata .. 24..\\
na me hastaH samabhavadvasu tatpratigR^ihNataH .
prAtiShThanta mayi shrAnte gR^ihya dUrAhR^ita.n vasu .. 25..\\
kR^itAM bindusaro ratnairmayena sphATikachchhadAm .
apashyaM nalinIM pUrNAmudakasyeva bhArata .. 26..\\
vastramutkarShati mayi prAhasatsa vR^ikodaraH .
shatrorR^iddhivisheSheNa vimUDha.n ratnavarjitam .. 27..\\
tatra sma yadi shaktaH syAM pAtayeya.n vR^ikodaram .
sapatnenAvahAso hi sa mA.n dahati bhArata .. 28..\\
punashcha tAdR^ishImeva vApI.n jalaja shAlinIm .
matvA shilA samA.n toye patito.asmi narAdhipa .. 29..\\
tatra mAM prAhasatkR^iShNaH pArthena saha sasvanam .
draupadI cha saha strIbhirvyathayantI mano mama .. 30..\\
klinnavastrasya cha jale ki.n karA rAjachoditAH .
dadurvAsA.nsi me.anyAni tachcha duHkhataraM mama .. 31..\\
pralambha.n cha shR^iNuShvAnyaM gadato me narAdhipa .
advAreNa vinirgachchhandvArasa.nsthAna rUpiNA .
abhihatya shilAM bhUyo lalATenAsmi vikShataH .. 32..\\
tatra mA.n yamajau dUrAdAlokya lalitau kila .
bAhubhiH parigR^ihNItA.n shochantau sahitAvubhau .. 33..\\
uvAcha sahadevastu tatra mA.n vismayanniva .
ida.n dvAramito gachchha rAjanniti punaH punaH .. 34..\\
nAmadheyAni ratnAnAM purastAnna shrutAni me .
yAni dR^iShTAni me tasyAM manastapati tachcha me .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47}
d
yanmayA pANDavAnA.n tu dR^iShTaM tachchhR^iNu bhArata .
AhR^itaM bhUmipAlairhi vasu mukhya.n tatastataH .. 1..\\
na vinde dR^iDhamAtmAma.n dR^iShTvAhaM tadarerdhanam .
phalato bhUmito vApi pratipadyasva bhArata .. 2..\\
aiDAMshchailAnvArShadaMshA~njAtarUpapariShkR^itAm .
prAvArAjina mukhyAMshcha kambojaH pradadau vasu .. 3..\\
ashvA.nstittiri kalmAShA.nstrishata.n shukanAsikAn .
uShTravAmIstrishata.n cha puShTAH pIlu shamI~NgudaiH .. 4..\\
govAsanA brAhmaNAshcha dAsamIyAshcha sarvashaH .
prItyartha.n te mahAbhAgA dharmarAGYo mahAtmanaH .
trikharvaM balimAdAya dvAri tiShThanti vAritAH .. 5..\\
kamaNDalUnupAdAya jAtarUpamayA~nshubhAn .
evaM baliM pradAyAtha pravesha.n lebhire tataH .. 6..\\
shata.n dAsI sahasrANAM kArpAsika nivAsinAm .
shyAmAstanvyo dIrghakeshyo hemAbharaNa bhUShitAH .
shUdrA viprottamArhANi rA~NkavAnyajinAni cha .. 7..\\
bali.n cha kR^itsnamAdAya bharu kachchha nivAsinaH .
upaninyurmahArAja hayAngAndhAradeshajAn .. 8..\\
indra kR^iShTairvartayanti dhAnyairnadI mukhaish cha ye .
samudraniShkuTe jAtAH parisindu cha mAnavAH .. 9..\\
te vairAmAH pAradAshcha va~NgAshcha kitavaiH saha .
vividhaM balimAdAya ratnAni vividhAni cha .. 10..\\
ajAvika.n gohiraNyaM kharoShTraM phalajaM madhu .
kambalAnvividhAMshchaiva dvAri tiShThanti vAritAH .. 11..\\
prAgjyotiShAdhipaH shUro mlechchhAnAmadhipo balI .
yanavaiH sahito rAjA bhagadatto mahArathaH .. 12..\\
AjAneyAnhayA~nshIghrAnAdAyAnila ra.nhasaH .
bali.n cha kR^itsnamAdAya dvAri tiShThati vAritaH .. 13..\\
ashmasAramayaM bhANDa.n shuddhadantatsarUnasIn .
prAgjyotiSho.atha taddattvA bhagadatto.avrajattadA .. 14..\\
dvyakShA.nstryakShA.NllalATAkShAnnAnAdigbhyaH samAgatAn .
auShNIShAnanivAsAMshcha bAhukAnpuruShAdakAn .. 15..\\
ekapAdAMshcha tatrAhamapashya.n dvAri vAritAn .
balyartha.n dadatastasmai hiraNya.n rajataM bahu .. 16..\\
indra gopa kavarNAbhA~nshukavarNAnmanojavAn .
tathaivendrAyudha nibhAnsandhyAbhrasadR^ishAnapi .. 17..\\
anekavarNAnAraNyAngR^ihItvAshvAnmanojavAn .
jAtarUpamanarghya.n cha dadustasyaika pAdakAH .. 18..\\
chInAnhUnA~nshakAnoDUnparvatAntaravAsinaH .
vArShNeyAnhArahUNAMshcha kR^iShNAnhaimavatA.nstathA .. 19..\\
na pArayAmyabhigatAnvividhAndvAri vAritAn .
balyartha.n dadatastasya nAnArUpAnanekashaH .. 20..\\
kR^iShNa grIvAnmahAkAyAnrAsabhA~nshatapAtinaH .
AhArShurdashasAhasrAnvinItAndikShu vishrutAn .. 21..\\
pramANa rAgasparshADhyaM bAhlI chIna samudbhavam .
aurNa.n cha rA~NkavaM chaiva kITajaM paTTajaM tathA .. 22..\\
kuTTI kR^ita.n tathaivAnyatkamalAbha.n sahasrashaH .
shlakShNa.n vastramakArpAsamAvikaM mR^idu chAjinam .. 23..\\
nishitAMshchaiva dIrghAsInR^iShTishaktiparashvadhAn .
aparAnta samudbhUtA.nstathaiva parashU~nshitAn .. 24..\\
rasAngandhAMshcha vividhAnratnAni cha sahasrashaH .
bali.n cha kR^itsnamAdAya dvAri tiShThanti vAritAH .. 25..\\
shakAstukhArAH ka~NkAshcha romashAH shR^i~NgiNo narAH .
mahAgamAndUragamAngaNitAnarbuda.n hayAn .. 26..\\
koTishashchaiva bahushaH suvarNaM padmasaMmitam .
balimAdAya vividha.n dvAri tiShThanti vAritAH .. 27..\\
AsanAni mahArhANi yAnAni shayanAni cha .
maNikA~nchanachitrANi gajadanta mayAni cha .. 28..\\
rathAMshcha vividhAkArA~njAtarUpapariShkR^itAn .
hayairvinItaiH sampannAnvaiyAghraparivAraNAn .. 29..\\
vichitrAMshcha paristomAnratnAni cha sahasrashaH .
nArAchAnardhanArAchA~nshastrANi vividhAni cha .. 30..\\
etaddattvA mahaddravyaM pUrvadeshAdhipo nR^ipaH .
praviShTo yaGYasadanaM pANDavasya mahAtmanaH .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48}
d
dAya.n tu tasmai vividha.n shR^iNu me gadato.anagha .
yaGYArtha.n rAjabhirdattaM mahAnta.n dhanasa~ncayam .. 1..\\
merumandarayormadhye shailodAmabhito nadIm .
ye te kIchaka veNUnA.n chhAyA.n ramyAmupAsate .. 2..\\
khashA ekAshanAjyohAH pradarA dIrghavenavaH .
pashupAshcha kuNindAshcha ta~NgaNAH parata~NgaNAH .. 3..\\
te vai pipIlikaM nAma varadattaM pipIlikaiH .
jAtarUpa.n droNa meyamahArShuH pu~njasho nR^ipAH .. 4..\\
kR^iShNA.NllalAmAMshchamarA~nshuklAMshchAnyA~nshashiprabhAn .
himavatpuShpaja.n chaiva svAdu kShaudraM tathA bahu .. 5..\\
uttarebhyaH kurubhyashchApyapoDhaM mAlyamambubhiH .
uttarAdapi kailAsAdoShadhIH sumahAbalAH .. 6..\\
pArvatIyA bali.n chAnyamAhR^itya praNatAH sthitAH .
ajAtashatrornR^ipaterdvAri tiShThanti vAritAH .. 7..\\
ye parArdhe himavataH sUryodayagirau nR^ipAH .
vAri SheNa samudrAnte lohityamabhitash cha ye .
phalamUlAshanA ye cha kirAtAshcharma vAsasaH .. 8..\\
chandanAgurukAShThAnAM bhArAnkAlIyakasya cha .
charma ratnasuvarNAnA.n gandhAnAM chaiva rAshayaH .. 9..\\
kairAtikAnAmayuta.n dAsInAM cha vishAM pate .
AhR^itya ramaNIyArthAndUrajAnmR^igapakShiNaH .. 10..\\
nichitaM parvatebhyashcha hiraNyaM bhUri varchasam .
bali.n cha kR^itsnamAdAya dvAri tiShThanti vAritAH .. 11..\\
kAyavyA daradA dArvAH shUrA vaiyamakAstathA .
audumbarA durvibhAgAH pAradA bAhlikaiH saha .. 12..\\
kAshmIrAH kundamAnAshcha paurakA ha.nsakAyanAH .
shibitrigartayaudheyA rAjanyA madrakekayAH .. 13..\\
ambaShThAH kaukurAstArkShyA vastrapAH pahlavaiH saha .
vasAtayaH samauleyAH saha kShudrakamAlavaiH .. 14..\\
shauNDikAH kukkurAshchaiva shakAshchaiva vishAM pate .
a~NgA va~NgAshcha puNDrAshcha shAnavatyA gayAstathA .. 15..\\
sujAtayaH shreNimantaH shreyA.nsaH shastrapANayaH .
AhArShuH kShatriyA vitta.n shatasho.ajAtashatrave .. 16..\\
va~NgAH kali~Nga patayastAmraliptAH sapuNDrakAH .
dukUla.n kaushikaM chaiva patrorNaM prAvarAnapi .. 17..\\
tatra sma dvArapAlaiste prochyante rAjashAsanAt .
kR^itakArAH subalayastato dvAramavApsyatha .. 18..\\
IShA dantAnhemakakShAnpadmavarNAnkuthAvR^itAn .
shailAbhAnnityamattAMshcha abhitaH kAmyaka.n saraH .. 19..\\
dattvaikaiko dashashatAnku~njarAnkavachAvR^itAn .
kShamAvataH kulInAMshcha dvAreNa prAvisha.nstataH .. 20..\\
ete chAnye cha bahavo gaNA digbhyaH samAgatAH .
anyaishchopAhR^itAnyatra ratnAnIha mahAtmabhiH .. 21..\\
rAjA chitraratho nAma gandharvo vAsavAnugaH .
shatAni chatvAryadadaddhayAnA.n vAtara.nhasAm .. 22..\\
tumburustu pramudito gandharvo vAjinA.n shatam .
Amrapatra savarNAnAmadadaddhemamAlinAm .. 23..\\
kR^itI tu rAjA kauravya shUkarANA.n vishAM pate .
adadadgajaratnAnA.n shatAni subahUnyapi .. 24..\\
virATena tu matsyena balyartha.n hemamAlinAm .
ku~njarANA.n sahasre dve mattAnAM samupAhR^ite .. 25..\\
pAMshurAShTrAdvasu dAno rAjA ShaDviMshati.n gajAn .
ashvAnA.n cha sahasre dve rAjankA~nchanamAlinAm .. 26..\\
javasattvopapannAnA.n vayaHsthAnAM narAdhipa .
bali.n cha kR^itsnamAdAya pANDavebhyo nyavedayat .. 27..\\
yaGYasenena dAsInA.n sahasrANi chaturdasha .
dAsAnAmayuta.n chaiva sadArANA.n vishAM pate .. 28..\\
gajayuktA mahArAja rathAH ShaDviMshatistathA .
rAjya.n cha kR^itsnaM pArthebhyo yaGYArtha.n vai niveditam .. 29..\\
samudrasAra.n vaiDUryaM muktAH sha~NkhA.nstathaiva cha .
shatashashcha kuthA.nstatra sinhalAH samupAharan .. 30..\\
sa.nvR^itA maNichIraistu shyAmAstAmrAnta lochanAH .
tAngR^ihItvA narAstatra dvAri tiShThanti vAritAH .. 31..\\
prItyarthaM brAhmaNaishchaiva kShatriyAshcha vinirjitAH .
upAjahrurvishashchaiva shUdrAH shushrUShavo.api cha .
prItyA cha bahumAnAchcha abhyagachchhanyudhiShThiram .. 32..\\
sarve mlechchhAH sarvavarNA AdimadhyAntajAstathA .
nAnAdeshasamutthaishcha nAnA jAtibhirAgataiH .
paryasta iva loko.aya.n yudhiShThira niveshane .. 33..\\
uchchAvachAnupagrAhAnrAjabhiH prahitAnbahUn .
shatrUNAM pashyato duHkhAnmumUrShA me.adya jAyate .. 34..\\
bhR^ityAstu ye pANDavAnA.n tA.nste vakShyAmi bhArata .
yeShAmAma.n cha pakvaM cha sa.nvidhatte yudhiShThiraH .. 35..\\
ayuta.n trINi padmAni gajArohAH sasAdinaH .
rathAnAmarbuda.n chApi pAdAtA bahavastathA .. 36..\\
pramIyamAnamArabdhaM pachyamAna.n tathaiva cha .
visR^ijyamAna.n chAnyatra puNyAhasvana eva cha .. 37..\\
nAbhuktavantaM nAhR^iShTaM nAsubhikSha.n kathaM chana .
apashya.n sarvavarNAnAM yudhiShThira niveshane .. 38..\\
aShTAshIti sahasrANi snAtakA gR^ihamedhinaH .
triMshaddAsIka ekaiko yAnbibharti yudhiShThiraH .
suprItAH parituShTAshcha te.apyAsha.nsantyarikShayam .. 39..\\
dashAnyAni sahasrANi yatInAmUrdhvaretasAm .
bhu~njate rukmapAtrIShu yudhiShThira niveshane .. 40..\\
bhuktAbhukta.n kR^itAkR^ita.n sarvamA kubja vAmanam .
abhu~njAnA yAGYasenI pratyavaikShadvishAM pate .. 41..\\
dvau karaM na prayachchhetA.n kuntIputrAya bhArata .
vaivAhikena pA~nchAlAH sakhyenAndhakavR^iShNayaH .. 42..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49}
d
AryAstu ye vai rAjAnaH satyasandhA mahAvratAH .
paryAptavidyA vaktAro vedAntAvabhR^ithAplutAH .. 1..\\
dhR^itimanto hrIniShedhA dharmAtmAno yashasvinaH .
mUrDhAbhiShiktAste chaina.n rAjAnaH paryupAsate .. 2..\\
dakShiNArtha.n samAnItA rAjabhiH kA.nsyadohanAH .
AraNyA bahusAhasrA apashya.n tatra tatra gAH .. 3..\\
Ajahrustatra satkR^itya svayamudyamya bhArata .
abhiShekArthamavyagrA bhANDamuchchAvachaM nR^ipAH .. 4..\\
bAhlIko rathamAhArShIjjAmbUnadapariShkR^itam .
sudakShiNasta.n yuyuje shvetaiH kAmbojajairhayaiH .. 5..\\
sunItho.apratima.n tasya anukarShaM mahAyashAH .
dhvaja.n chedipatiH kShipramahArShItsvayamudyatam .. 6..\\
dAkShiNAtyaH saMnahana.n sraguShNIShe cha mAgadhaH .
vasu dAno maheShvAso gajendra.n ShaShTihAyanam .. 7..\\
matsyastvakShAnavAbadhnAdekalavya upAnahau .
AvantyastvabhiShekArthamApo bahuvidhAstathA .. 8..\\
chekitAna upAsa~Nga.n dhanuH kAshya upAharat .
asi.n rukmatsaruM shalyaH shaikya.n kA~nchanabhUShaNam .. 9..\\
abhyaShi~nchattato dhaumyo vyAsashcha sumahAtapAH .
nArada.n vai puraskR^itya devala.n chAsitaM munim .. 10..\\
prItimanta upAtiShThannabhiShekaM maharShayaH .
jAmadagnyena sahitAstathAnye vedapAragAH .. 11..\\
abhijagmurmahAtmAnaM mantravadbhUridakShiNam .
mahendramiva devendra.n divi saptarShayo yathA .. 12..\\
adhArayachchhatramasya sAtyakiH satyavikramaH .
dhana~njayashcha vyajane bhImasenashcha pANDavaH .. 13..\\
upAgR^ihNAdyamindrAya purAkalpe prajApatiH .
tamasmai sha~NkhamAhArShIdvAruNa.n kalashodadhiH .. 14..\\
siktaM niShkasahasreNa sukR^ita.n vishvakarmaNA .
tenAbhiShiktaH kR^iShNena tatra me kashmalo.abhavat .. 15..\\
gachchhanti pUrvAdapara.n samudra.n chApi dakShiNam .
uttara.n tu na gachchhanti vinA tAta patatribhiH .. 16..\\
tatra sma dadhmuH shatashaH sha~NkhAnma~Ngalya kAraNAt .
prANada.nste samAdhmAtAstatra romANi me.ahR^iShan .. 17..\\
praNatA bhUmipAshchApi peturInAH svatejasA .
dhR^iShTadyumnaH pANDavAshcha sAtyakiH keshavo.aShTamaH .. 18..\\
sattvasthAH shauryasampannA anyonyapriyakAriNaH .
visa~nj~nAnbhUmipAndR^iShTvA mA.n cha te prAhasa.nstadA .. 19..\\
tataH prahR^iShTo bIbhatsuH prAdAddhemaviShANinAm .
shatAnyanaDuhAM pa~ncha dvijamukhyeShu bhArata .. 20..\\
naiva.n shambara hantAbhUdyauvanAshvo manurna cha .
na cha rAjA pR^ithurvainyo na chApyAsIdbhagIrathaH .. 21..\\
yathAtimAtra.n kaunteyaH shriyA paramayA yutaH .
rAjasUyamavApyaiva.n harishchandra iva prabhuH .. 22..\\
etA.n dR^iShTvA shriyaM pArthe harishchandre yathA vibho .
kathaM nu jIvita.n shreyo mama pashyasi bhArata .. 23..\\
andheneva yugaM naddha.n viparyastaM narAdhipa .
kanIyA.nso vivardhante jyeShThA hIyanti bhArata .. 24..\\
eva.n dR^iShTvA nAbhivindAmi sharma
parIkShamANo.api kurupravIra .
tenAhameva.n kR^iShatAM gatash cha
vivarNatA.n chaiva sa shokatAM cha .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50}
d
tva.n vai jyeShTho jyaiShThineyaH putra mA pANDavAndviShaH .
dveShTA hyasukhamAdatte yathaiva nidhana.n tathA .. 1..\\
avyutpanna.n samAnArtha.n tulyamitraM yudhiShThiram .
adviShanta.n kathaM dviShyAttvAdR^isho bharatarShabha .. 2..\\
tulyAbhijanavIryashcha kathaM bhrAtuH shriyaM nR^ipa .
putra kAmayase mohAnmaivaM bhUH shAmya sAdhviha .. 3..\\
atha yaGYavibhUti.n tAM kA~NkShase bharatarShabha .
R^itvijastava tanvantu sapta tantuM mahAdhvaram .. 4..\\
AhariShyanti rAjAnastavApi vipula.n dhanam .
prItyA cha bahumAnAchcha ratnAnyAbharaNAni cha .. 5..\\
anarthAcharita.n tAta parasvaspR^ihaNaM bhR^isham .
svasantuShTaH svadharmastho yaH sa vai sukhamedhate .. 6..\\
avyApAraH parArtheShu nityodyogaH svakarmasu .
udyamo rakShaNe sveShAmetadvaibhava lakShaNam .. 7..\\
vipattiShvavyatho dakSho nityamutthAnavAnnaraH .
apramatto vinItAtmA nityaM bhadrANi pashyati .. 8..\\
antarvedyA.n dadadvittaM kAmAnanubhavanpriyAn .
krIDanstrIbhirnirAta~NkaH prashAmya bharatarShabha .. 9..\\
d
jAnanvai mohayasi mAM nAvi nauriva sa.nyatA .
svArthe kiM nAvadhAna.n te utAho dveShTi mAM bhavAn .. 10..\\
na santIme dhArtarAShTrA yeShA.n tvamanushAsitA .
bhaviShyamarthamAkhyAsi sadA tva.n kR^ityamAtmanaH .. 11..\\
parapraNeyo.agraNIrhi yashcha mArgAtpramuhyati .
panthAnamanugachchheyuH katha.n tasya padAnugAH .. 12..\\
rAjanparigata praGYo vR^iddhasevI jitendriyaH .
pratipannAnsvakAryeShu saMmohayasi no bhR^iSham .. 13..\\
lokavR^ittAdrAjavR^ittamanyadAha bR^ihaspatiH .
tasmAdrAGYA prayatnena svArthashchintyaH sadaiva hi .. 14..\\
kShatriyasya mahArAja jaye vR^ittiH samAhitA .
sa vai dharmo.astvadharmo vA svavR^ittau bharatarShabha .. 15..\\
prakAlayeddishaH sarvAH pratodeneva sArathiH .
pratyamitrashriya.n dIptAM bubhUShurbharatarShabha .. 16..\\
prachchhanno vA prakAsho vA yo yogo ripubAndhanaH .
tadvai shastra.n shastravidAM na shastra.n chhedanaM smR^itam .. 17..\\
asantoShaH shriyo mUla.n tasmAttaM kAmayAmyaham .
samuchchhraye yo yatate sa rAjanparamo nayI .. 18..\\
mama tva.n hi na kartavyamaishvarye vA dhane.api vA .
pUrvAvApta.n harantyanye rAjadharmaM hi taM viduH .. 19..\\
adrohe samaya.n kR^itvA chichchheda namucheH shiraH .
shakraH sA hi matA tasya ripau vR^ittiH sanAtanI .. 20..\\
dvAvetau grasate bhUmiH sarpo bilashayAniva .
rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 21..\\
nAsti vai jAtitaH shatruH puruShasya vishAM pate .
yena sAdhAraNI vR^ittiH sa shatrurnetaro janaH .. 22..\\
shatrupakSha.n samR^idhyantaM yo mohAtsamupekShate .
vyAdhirApyAyita iva tasya mUla.n chhinatti saH .. 23..\\
alpo.api hyariratyanta.n vardhamAnaparAkramaH .
valmIko mUlaja iva grasate vR^ikShamantikAt .. 24..\\
AjamIDha riporlakShmIrmA te rochiShTa bhArata .
eSha bhAraH sattvavatAM nayaH shirasi dhiShThitaH .. 25..\\
janma vR^iddhimivArthAnA.n yo vR^iddhimabhikA~NkShate .
edhate GYAtiShu sa vai sadyo vR^iddhirhi vikramaH .. 26..\\
nAprApya pANDavaishvarya.n saMshayo me bhaviShyati .
avApsye vA shriya.n tA.n hi sheShye vA nihato yudhi .. 27..\\
atAdR^ishasya kiM me.adya jIvitena vishAM pate .
vardhante pANDavA nitya.n vaya.n tu sthiravR^iddhayaH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51}
z
yA.n tvametA.n shriyaM dR^iShTvA pANDuputre yudhiShThire .
tapyase tA.n hariShyAmi dyUtenAhUyatAM paraH .. 1..\\
agatvA saMshayamahamayuddhvA cha chamUmukhe .
akShAnkShipannakShataH sanvidvAnaviduSho jaye .. 2..\\
glahAndhanU.nsi me viddhi sharAnakShAMshcha bhArata .
akShANA.n hR^idayaM me jyAM rathaM viddhi mamAstaram .. 3..\\
d
ayamutsahate rAja~nshriyamAhartumakShavit .
dyUtena pANDuputrebhyastattubhya.n tAta rochatAm .. 4..\\
dh
sthito.asmi shAsane bhrAturvidurasya mahAtmanaH .
tena sa~Ngamya vetsyAmi kAryasyAsya vinishchayam .. 5..\\
d
vihaniShyati te buddhi.n viduro muktasaMshayaH .
pANDavAnA.n hite yukto na tathA mama kaurava .. 6..\\
nArabhetparasAmarthyAtpuruShaH kAryamAtmanaH .
matisAmya.n dvayornAsti kAryeShu kurunandana .. 7..\\
bhayaM pariharanmanda AtmAnaM paripAlayan .
varShAsu klinnakaTavattiShThannevAvasIdati .. 8..\\
na vyAdhayo nApi yamaH shreyaH prAptiM pratIkShate .
yAvadeva bhavetkalpastAvachchhreyo samAcharet .. 9..\\
dh
sarvathA putrabalibhirvigraha.n te na rochaye .
vaira.n vikAraM sR^ijati tadvai shastramanAyasam .. 10..\\
anarthamarthaM manyase rAjaputra
sa~Ngranthana.n kalahasyAtighoram .
tadvai pravR^itta.n tu yathA kathaM chid
vimokShayechchApyasi sAyakAMsh cha .. 11..\\
dur
dyUte purANairvyavahAraH pranItas
tatrAtyayo nAsti na samprahAraH .
tadrochatA.n shakunervAkyamadya sabhAM
kShipra.n tvamihAGYApayasva .. 12..\\
svargadvAra.n dIvyatAM no vishiShTaM
tadvartinA.n chApi tathaiva yuktam .
bhavedeva.n hyAtmanA tulyameva
durodaraM pANDavaistva.n kuruShva .. 13..\\
dhr
vAkyaM na me rochate yattvayoktaM
yatte priya.n tatkriyatAM narendra .
pashchAttapyase tadupAkramya vAkyaM
na hIdR^ishaM bhAvi vacho hi dharmyam .. 14..\\
dR^iShTa.n hyetadvidurenaivameva
sarvaM pUrvaM buddhividyAnugena .
tadevaitadavashasyAbhyupaiti
mahadbhaya.n kShatriya bIjaghAti .. 15..\\
v
evamuktvA dhR^itarAsthro manIShI
daivaM matvA parama.n dustaraM cha .
shashAsochchaiH puruShAnputra vAkye
sthito rAjA daivasaMmUDhachetAH .. 16..\\
sahasrastambhA.n hemavaiDUrya chitrAM
shatadvArA.n toraNasphATi shR^i~NgAm .
sabhAmagryA.n kroshamAtrAyatAM
me tadvistArAmAshu kurvantu yuktAH .. 17..\\
shrutvA tasya tvaritA nirvisha~NkAH
prAGYA dakShAstA.n tathA chakrurAshu .
sarvadravyANyupajahruH sabhAyAM
sahasrashaH shilpinashchApi yuktAH .. 18..\\
kAlenAlpenAtha niShThA.n gatAM
tA.n sabhAM ramyAM bahuratnAM vichitrAm .
chitrairhemairAsanairabhyupetAm
Achakhyuste tasya rAGYaH pratItAH .. 19..\\
tato vidvAnviduraM mantrimukhyam
uvAcheda.n dhR^itarAShTro narendraH .
yudhiShThira.n rAjaputraM hi gatvA
madvAkyena kShipramihAnayasva .. 20..\\
sabheyaM me bahuratnA vichitrA
shayyAsanairupapannA mahArhaiH .
sA dR^ishyatAM bhrAtR^ibhiH sArdhametya
suhR^iddyUta.n vartatAm atra cheti .. 21..\\
matamAGYAya putrasya dhR^itarAShTro narAdhipaH .
matvA cha dustara.n daivametadrAjA chakAra ha .. 22..\\
anyAyena tathoktastu viduro viduShA.n varaH .
nAbhyanandadvacho bhrAturvachana.n chedamabravIt .. 23..\\
nAbhinandAmi nR^ipate praiShametaM
maiva.n kR^ithAH kulanAshAdbibhemi .
putrairbhinnaiH kalahaste dhruva.n syAd
etachchha~Nke dyUtakR^ite narendra .. 24..\\
dh
neha kShattaH kalahastapsyate mAM
na cheddaivaM pratilomaM bhaviShyat .
dhAtrA tu diShTasya vashe kileda.n sarvaM
jagachcheShTati na svatantram .. 25..\\
tadadya vidura prApya rAjAnaM mama shAsanAt .
kShipramAnaya durdharSha.n kuntIputra.n yudhiShThiram .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52}
v
tataH prAyAdviduro.ashvairudArair
mahAjavairbalibhiH sAdhu dAntaiH .
balAnniyukto dhR^itarAShTreNa rAGYA
manIShiNAM pANDavAnA.n sakAsham .. 1..\\
so.abhipatya tadadhvAnamAsAdya nR^ipateH puram .
pravivesha mahAbuddhiH pUjyamAno dvijAtibhiH .. 2..\\
sa rAjagR^ihamAsAdya kuvera bhavanopamam .
abhyagachchhata dharmAtmA dharmaputra.n yudhiShThiram .. 3..\\
ta.n vai rAjA satyadhR^itirmahAtmA
ajAtashatrurvidura.n yathAvat .
pUjA pUrvaM pratigR^ihyAjamIDhas
tato.apR^ichchhaddhR^itarAShTra.n saputram .. 4..\\
y
viGYAyate te manaso na praharShaH
kachchitkShattaH kushalenAgato.asi .
kachchitputrAH sthavirasyAnulomA
vashAnugAshchApi visho.api kachchit .. 5..\\
vi
rAjA mahAtmA kushalI saputra
Aste vR^ito GYAtibhirindrakalpaiH .
prIto rAjanputra gaNairvinItair
vishoka evAtma ratirdR^iDhAtmA .. 6..\\
ida.n tu tvAM kururAjo.abhyuvAcha
pUrvAM pR^iShTvA kushala.n chAvyayaM cha .
iya.n sabhA tvatsabhA tulyarUpA
bhrAtR^INA.n te pashyatAm etya putra .. 7..\\
samAgamya bhrAtR^ibhiH pArtha tasyAM
suhR^iddyUta.n kriyatA.n ramyatAM cha .
prIyAmahe bhavataH sa~Ngamena
samAgatAH kuravash chaiva sarve .. 8..\\
durodarA vihitA ye tu tatra
mahAtmanA dhR^itarAShTreNa rAGYA .
tAndrakShyase kitavAnsaMniviShTAn
ityAgato.ahaM nR^ipate tajjuShasva .. 9..\\
y
dyUte kShattaH kalaho vidyate
naH kashvai dyUta.n rochayedyudhyamAnaH .
ki.n vA bhavAnmanyate yuktarUpaM
bhavadvAkye sarva eva sthitAH sma .. 10..\\
vi
jAnAmyaha.n dyUtamanarthamUlaM
kR^itashcha yatno.asya mayA nivAraNe .
rAjA tu mAM prAhinottvatsakAshaM
shrutvA vidva~nshreya ihAcharasva .. 11..\\
y
ke tatrAnye kitavA dIvyamAnA
vinA rAGYo dhR^itarAShTrasya putraiH .
pR^ichchhAmi tvA.n vidura brUhi nastAn
yairdIvyAmaH shatashaH saMnipatya .. 12..\\
vi
gAndhArarAjaH shakunirvishAM pate
rAjAtidevI kR^itahasto matAkShaH .
viviMshatishchitrasenashcha rAjA
satyavrataH purumitro jayash cha .. 13..\\
y
mahAbhayAH kitavAH saMniviShTA
mAyopadhA devitAro.atra santi .
dhAtrA tu diShTasya vashe kiledaM
nAdevana.n kitavairadya tairme .. 14..\\
nAha.n rAGYo dhR^itarAShTrasya shAsanAn
na gantumichchhAmi kave durodaram .
iShTo hi putrasya pitA sadaiva
tadasmi kartA vidurAttha mA.n yathA .. 15..\\
na chAkAmaH shakuninA devitAhaM
na chenmA.n dhR^iShNurAhvayitA sabhAyAm .
AhUto.ahaM na nivarte kadA chit
tadAhita.n shAshvataM vai vrataM me .. 16..\\
v
evamuktvA vidura.n dharmarAjaH
prAyAtrika.n sarvamAGYApya tUrNam .
prAyAchchhvo bhUte sagaNaH sAnuyAtraH
saha strIbhirdraupadImAdi kR^itvA .. 17..\\
daivaM praGYA.n tu muShNAti tejashchakShurivApatat .
dhAtushcha vashamanveti pAshairiva naraH sitaH .. 18..\\
ityuktvA prayayau rAjA saha kShattrA yudhiShThiraH .
amR^iShyamANastatpArthaH samAhvAnamarindamaH .. 19..\\
bAhlikena ratha.n dattamAsthAya paravIrahA .
parichchhanno yayau pArtho bhrAtR^ibhiH saha pANDavaH .. 20..\\
rAjashriyA dIpyamAno yayau brahma puraHsaraH .
dhR^itarAShTreNa chAhUtaH kAlasya samayena cha .. 21..\\
sa hAstinapura.n gatvA dhR^itarAShTra gR^iha.n yayau .
samiyAya cha dharmAtmA dhR^itarAShTreNa pANDavaH .. 22..\\
tathA droNena bhIShmeNa karNena cha kR^ipeNa cha .
samiyAya yathAnyAya.n drauNinA cha vibhuH saha .. 23..\\
sametya cha mahAbAhuH somadattena chaiva ha .
duryodhanena shalyena saubalena cha vIryavAn .. 24..\\
ye chAnye tatra rAjAnaH pUrvameva samAgatAH .
jayadrathena cha tathA kurubhishchApi sarvashaH .. 25..\\
tataH sarvairmahAbAhurbhrAtR^ibhiH parivAritaH .
pravivesha gR^iha.n rAGYo dhR^itarAShTrasya dhImataH .. 26..\\
dadarsha tatra gAndhArI.n devIM patimanuvratAm .
snuShAbhiH sa.nvR^itA.n shashvattArAbhiriva rohiNIm .. 27..\\
abhivAdya sa gAndhArI.n tayA cha pratinanditaH .
dadarsha pitara.n vR^iddhaM praGYA chakShuShamIshvaram .. 28..\\
rAGYA mUrdhanyupAghrAtAste cha kauravanandanAH .
chatvAraH pANDavA rAjanbhImasenapurogamAH .. 29..\\
tato harShaH samabhavatkauravANA.n vishAM pate .
tAndR^iShTvA puruShavyAghrAnpANDavAnpriyadarshanAn .. 30..\\
vivishuste.abhyanuGYAtA ratnavanti gR^ihANyatha .
dadR^ishushchopayAtAstAndraupadI pramukhAH striyaH .. 31..\\
yAGYasenyAH parAmR^iddhi.n dR^iShTvA prajvalitAm iva .
snuShAstA dhR^itarAShTrasya nAtipramanaso.abhavan .. 32..\\
tataste puruShavyAghrA gatvA strIbhistu sa.nvidam .
kR^itvA vyAyAmapUrvANi kR^ityAni pratikarma cha .. 33..\\
tataH kR^itAhnikAH sarve divyachandana rUShitAH .
kalyANa manasashchaiva brAhmaNAnsvasti vAchya cha .. 34..\\
manoGYamashanaM bhuktvA vivishuH sharaNAnyatha .
upagIyamAnA nArIbhirasvapankurunandanAH .. 35..\\
jagAma teShA.n sA rAtriH puNyA rativihAriNAm .
stUyamAnAshcha vishrAntAH kAle nidrAmathAtyajan .. 36..\\
sukhoShitAstA.n rajanIM prAtaH sarve kR^itAhnikAH .
sabhA.n ramyAM pravivishuH kitavairabhisa.nvR^itAm .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53}
z
upastIrNA sabhA rAjanrantu.n chaite kR^itakShaNAH .
akShAnuptvA devanasya samayo.astu yudhiShThira .. 1..\\
y
nikR^itirdevanaM pApaM na kShAtro.atra parAkramaH .
na cha nItirdhruvA rAjanki.n tvaM dyUtaM prasha.nsasi .. 2..\\
na hi mAnaM prasha.nsanti nikR^itau kitavasya ha .
shakune maiva no jaiShIramArgeNa nR^isha.nsavat .. 3..\\
z
yo.anveti sa~NkhyAM nikR^itau vidhiGYash
cheShTAsvakhinnaH kitavo.akShajAsu .
mahAmatiryashcha jAnAti dyUtaM
sa vai sarva.n sahate prakriyAsu .. 4..\\
akShaglahaH so.abhibhavetparaM
nastenaiva kAlo bhavatIdamAttha .
dIvyAmahe pArthiva mA visha~NkAM
kuruShva pANa.n cha chiraM cha mA kR^ithAH .. 5..\\
y
evamAhAyamasito devalo munisattamaH .
imAni lokadvArANi yo vai sa~ncarate sadA .. 6..\\
ida.n vai devanaM pApaM mAyayA kitavaiH saha .
dharmeNa tu jayo yuddhe tatpara.n sAdhu devanam .. 7..\\
nAryA mlechchhanti bhAShAbhirmAyayA na charantyuta .
ajihmamashaTha.n yuddhametatsatpuruShavratam .. 8..\\
shaktito brAhmaNAnvandyA~nshikShituM prayatAmahe .
tadvai vittaM mAtidevIrmA jaiShIH shakune param .. 9..\\
nAhaM nikR^ityA kAmaye sukhAnyuta dhanAni vA .
kitavasyApyanikR^itervR^ittametanna pUjyate .. 10..\\
z
shrotriyo.ashrotriyamuta nikR^ityaiva yudhiShThira .
vidvAnaviduSho.abhyeti nAhustAM nikR^iti.n janAH .. 11..\\
eva.n tvaM mAmihAbhyetya nikR^iti.n yadi manyase .
devanAdvinivartasva yadi te vidyate bhayam .. 12..\\
y
AhUto na nivarteyamiti me vratamAhitam .
vidhishcha balavAnrAjandiShTasyAsmi vashe sthitaH .. 13..\\
asminsamAgame kena devanaM me bhaviShyati .
pratipANashcha ko.anyo.asti tato dyUtaM pravartatAm .. 14..\\
d
aha.n dAtAsmi ratnAnAM dhanAnAM cha vishAM pate .
madarthe devitA chAya.n shakunirmAtulo mama .. 15..\\
y
anyenAnyasya viShama.n devanaM pratibhAti me .
etadvidvannupAdatsva kAmamevaM pravartatAm .. 16..\\
v
upohyamAne dyUte tu rAjAnaH sarva eva te .
dhR^itarAShTraM puraskR^itya vivishuste sabhA.n tataH .. 17..\\
bhIShmo droNaH kR^ipashchaiva vidurashcha mahAmatiH .
nAtIva prItimanasaste.anvavartanta bhArata .. 18..\\
te dvandvashaH pR^ithakchaiva si.nhagrIvA mahaujasaH .
si.nhAsanAni bhUrINi vichitrANi cha bhejire .. 19..\\
shushubhe sA sabhA rAjanrAjabhistaiH samAgataiH .
devairiva mahAbhAgaiH samavetaistriviShTapam .. 20..\\
sarve vedavidaH shUrAH sarve bhAsvaramUrtayaH .
prAvartata mahArAja suhR^iddyUtamanantaram .. 21..\\
y
ayaM bahudhano rAjansAgarAvarta sambhavaH .
maNirhArottaraH shrImAnkanakottama bhUShaNaH .. 22..\\
etadrAjandhanaM mahyaM pratipANastu kastava .
bhavatveSha kramastAta jayAmyena.n durodaram .. 23..\\
d
santi me maNayashchaiva dhanAni vividhAni cha .
matsarashcha na me.artheShu jayAmyena.n durodaram .. 24..\\
v
tato jagrAha shakunistAnakShAnakShatattvavit .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54}
y
mattaH kaitavakenaiva yajjito.asmi durodaram .
shakune hanta dIvyAmo glahamAnAH sahasrashaH .. 1..\\
ime niShkasahasrasya kuNDino bharitAH shatam .
kosho hiraNyamakShayya.n jAtarUpamanekashaH .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 2..\\
v
ityuktaH shakuniH prAha jitamityeva taM nR^ipam .. 3..\\
y
aya.n sahasrasamito vaiyAghraH supravartitaH .
suchakropaskaraH shrImAnki~NkiNIjAlamaNDitaH .. 4..\\
sa.nhrAdano rAjaratho ya ihAsmAnupAvahat .
jaitro rathavaraH puNyo meghasAgara niHsvanaH .. 5..\\
aShTau ya.n kurarachchhAyAH sadashvA rAShTrasaMmatAH .
vahanti naiShAmuchyeta padA bhUmimupaspR^ishan .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 6..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 7..\\
y
sahasrasa~NkhyA nAgA me mattAstiShThanti saubala .
hemakakShAH kR^itApIDAH padmino hemamAlinaH .. 8..\\
sudAntA rAjavahanAH sarvashabdakShamA yudhi .
IShA dantA mahAkAyAH sarve chAShTa kareNavaH .. 9..\\
sarve cha purabhettAro nagameghanibhA gajAH .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 10..\\
v
tameva.n vAdinaM pArthaM prahasanniva saubalaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAsata .. 11..\\
y
shata.n dAsI sahasrANi taruNyo me prabhadrikAH .
kambukeyUra dhAriNyo niShkakanthyaH svala.n kR^itAH .. 12..\\
mahArhamAlyAbharaNAH suvastrAshchandanokShitAH .
maNInhemacha bibhratyaH sarvA vai sUkShmavAsasaH .. 13..\\
anusevA.n charantImAH kushalA nR^ityasAmasu .
snAtakAnAmamAtyAnA.n rAGYA.n cha mama shAsanAt .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 14..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 15..\\
y
etAvantyeva dAsAnA.n sahasrANyuta santi me .
pradakShiNAnulomAshcha prAvAra vasanAH sadA .. 16..\\
prAGYA medhAvino dakShA yuvAno mR^iShTakuNDalAH .
pAtrI hastA divArAtramatithInbhojayantyuta .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 17..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 18..\\
y
rathAstAvanta eveme hemabhANDAH patAkinaH .
hayairvinItaiH sampannA rathibhishchitrayodhibhiH .. 19..\\
ekaiko yatra labhate sahasraparamAM bhR^itim .
yudhyato.ayudhyato vApi vetanaM mAsakAlikam .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 20..\\
v
ityevamukte pArthena kR^itavairo durAtmavAn .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 21..\\
y
ashvA.nstittiri kalmAShAngAndharvAnhemamAlinaH .
dadau chitrarathastuShTo yA.nstAngANDIvadhanvane .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 22..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 23..\\
y
rathAnA.n shakaTAnA.n cha hayAnAM chAyutAni me .
yuktAnAmeva tiShThanti vAhairuchchAvachairvR^itAH .. 24..\\
eva.n varNasya varNasya samuchchIya sahasrashaH .
kShIraM pibantastiShThanti bhu~njAnAH shAlitaNDulAn .. 25..\\
ShaShTistAni sahasrANi sarve pR^ithula vakShasaH .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 26..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 27..\\
y
tAmralohairparivR^itA nidhayo me chaturshatAH .
pa~ncha drauNika ekaikaH suvarNasyAhatasya vai .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 28..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55}
vidura
mahArAja vijAnIhi yattvA.n vakShyAmi tachchhR^iNu .
mumUrShorauShadhamiva na rochetApi te shrutam .. 1..\\
yadvai purA jAtamAtro rurAva
gomAyuvadvisvaraM pApachetAH .
duryodhano bhAratAnA.n kulaghnaH
so.aya.n yukto bhavitA kAlahetuH .. 2..\\
gR^ihe vasanta.n gomAyuM tva.n vai matvA na budhyase .
duryodhanasya rUpeNa shR^iNu kAvyA.n giraM mama .. 3..\\
madhu vai mAdhviko labdhvA prapAtaM nAvabudhyate .
Aruhya taM majjati vA patana.n vAdhigachchhati .. 4..\\
so.ayaM matto.akShadevena madhuvanna parIkShate .
prapAtaM budhyate naiva vaira.n kR^itvA mahArathaiH .. 5..\\
vidita.n te mahArAja rAjasvevAsama~njasam .
andhakA yAdavA bhojAH sametAH ka.nsamatyajan .. 6..\\
niyogAchcha hate tasminkR^iShNenAmitra ghAtinA .
eva.n te GYAtayaH sarve modamAnAH shata.n samAH .. 7..\\
tvanniyuktaH savyasAchI nigR^ihNAtu suyodhanam .
nigrahAdasya pApasya modantA.n kuravaH sukham .. 8..\\
kAkenemAMshchitrabarhA~nshArdUlAnkroShTukena cha .
krINIShva pANDavAnrAjanmA majjIH shokasAgare .. 9..\\
tyajetkulArthe puruSha.n grAmasyArthe kulaM tyajet .
grAma.n janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet .. 10..\\
sarvaGYaH sarvabhAvaGYaH sarvashatrubhaya.n karaH .
iti sma bhAShate kAvyo jambha tyAge mahAsurAn .. 11..\\
hiraNyaShThIvinaH kashchitpakShiNo vanagocharAn .
gR^ihe kila kR^itAvAsA.NllobhAdrAjannapIDayat .. 12..\\
sadopabhojyA.NllobhAndho hiraNyArthe parantapa .
AyAti.n cha tadA tvaM cha ubhe sadyo vyanAshayat .. 13..\\
tadAtva kAmaH pANDU.nstvaM mA druho bharatarShabha .
mohAtmA tapyase pashchAtpakShihA puruSho yathA .. 14..\\
jAta.n jAtaM pANDavebhyaH puShpamAdatsva bhArata .
mAlA kAra ivArAme sneha.n kurvanpunaH punaH .. 15..\\
vR^ikShAna~NgArakArIva mainAndhAkShIH samUlakAn .
mA gamaH sasutAmAtyaH sabalashcha parAbhavam .. 16..\\
samavetAnhi kaH pArthAnpratiyudhyeta bhArata .
marudbhiH sahito rAjannapi sAkShAnmarutpatiH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56}
vi
dyUtaM mUla.n kalahasyAnupAti
mitho bhedAya mahate vA raNAya .
yadAsthito.aya.n dhR^itarAShTrasya putro
duryodhanaH sR^ijate vairamugram .. 1..\\
prAtipIyAH shAntanavA bhaimasenAH sa bAhlikAH .
duryodhanAparAdhena kR^ichchhraM prApsyanti sarvashaH .. 2..\\
duryodhano madenaiva kShema.n rAShTrAdapohati .
viShANa.n gauriva madAtsvayamArujate balAt .. 3..\\
yashchittamanveti parasya rAjan
vIraH kaviH svAmatipatya dR^iShTim .
nAva.n samudra iva bAla netrAm
Aruhya ghore vyasane nimajjet .. 4..\\
duryodhano glahate pANDavena
priyAyase tva.n jayatIti tachcha .
atinarmAjjAyate samprahAro
yato vinAshaH samupaiti pu.nsAm .. 5..\\
AkarShaste.avAkphalaH ku praNIto
hR^idi prauDho mantrapadaH samAdhiH .
yudhiShThireNa saphalaH sa.nstavo.astu
sAmnaH surikto.arimateH sudhanvA .. 6..\\
prAtipIyAH shAntanavAshcha rAjan
kAvyA.n vAchaM shR^iNuta mAtyagAdvaH .
vaishvAnaraM prajvalita.n sughoram
ayuddhena prashamayatotpatantam .. 7..\\
yadA manyuM pANDavo.ajAtashatrur
na sa.nyachchhedakShamayAbhibhUtaH .
vR^ikodaraH savyasAchI yamau cha
ko.atra dvIpaH syAttumule vastadAnIm .. 8..\\
mahArAja prabhavastva.n dhanAnAM
purA dyUtAnmanasA yAvadichchheH .
bahu vittaM pANDavAMshchejjayestvaM
ki.n tena syAdvasu vindeha pArthAn .. 9..\\
jAnImahe devita.n saubalasya
veda dyUte nikR^itiM pArvatIyaH .
yataH prAptaH shakunistatra yAtu
mAyA yodhI bhArata pArvatIyaH .. 10..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57}
dur
pareShAmeva yashasA shlAghase tvaM
sadA chhannaH kutsayandhArtarAShTrAn .
jAnImastvA.n vidura yatpriyastvaM
bAlAnivAsmAnavamanyase tvam .. 1..\\
suviGYeyaH puruSho.anyatra kAmo
nindA prasha.nse hi tathA yunakti .
jihvA manaste hR^idayaM nirvyanakti
jyAyo nirAha manasaH prAtikUlyam .. 2..\\
utsa~Ngena vyAla ivAhR^ito.asi
mArjAravatpoShaka.n chopaha.nsi .
bhartR^ighnatvAnna hi pApIya Ahus
tasmAtkShattaH kiM na bibheShi pApAt .. 3..\\
jitvA shatrUnphalamAptaM mahanno
mAsmAnkShattaH paruShANIha vochaH .
dviShadbhistva.n samprayogAbhinandI
muhurdveSha.n yAsi naH sampramohAt .. 4..\\
amitratA.n yAti naro.akShamaM bruvan
nigUhate guhyamamitrasa.nstave .
tadAshritApatrapA kiM na bAdhate
yadichchhasi tva.n tadihAdya bhAShase .. 5..\\
mA no.avamansthA vidma manastavedaM
shikShasva buddhi.n sthavirANAM sakAshAt .
yasho rakShasva vidura sampraNItaM
mA vyApR^itaH parakAryeShu bhUstvam .. 6..\\
aha.n karteti vidura mAvamansthA
mA no nityaM paruShANIha vochaH .
na tvAM pR^ichchhAmi vidura yaddhitaM me
svasti kShattarmA titikShUnkShiNu tvam .. 7..\\
ekaH shAstA na dvitIyo.asti shAstA
garbhe shayAnaM puruSha.n shAsti shAstA .
tenAnushiShTaH pravaNAdivAmbho
yathA niyukto.asmi tathA vahAmi .. 8..\\
bhinatti shirasA shailamahiM bhojayate cha yaH .
sa eva tasya kurute kAryANAmanushAsanam .. 9..\\
yo balAdanushAstIha so.amitra.n tena vindati .
mitratAmanuvR^itta.n tu samupekSheta paNDitaH .. 10..\\
pradIpya yaH pradIptAgniM prAktvarannAbhidhAvati .
bhasmApi na sa vindeta shiShTa.n kva chana bhArata .. 11..\\
na vAsayetpAravargya.n dviShantaM
visheShataH kShattarahitaM manuShyam .
sa yatrechchhasi vidura tatra gachchha
susAntvitApi hyasatI strI jahAti .. 12..\\
vi
etAvatA ye puruSha.n tyajanti
teShA.n sakhyamantavadbrUhi rAjan .
rAGYA.n hi chittAni pariplutAni
sAntva.n dattvA musalairghAtayanti .. 13..\\
abAlastvaM manyase rAjaputra
bAlo.ahamityeva sumandabuddhe .
yaH sauhR^ide puruSha.n sthApayitvA
pashchAdena.n dUShayate sa bAlaH .. 14..\\
na shreyase nIyate mandabuddhiH
strI shrotriyasyeva gR^ihe praduShTA .
dhruvaM na rochedbharatarShabhasya
patiH kumAryA iva ShaShTivarShaH .. 15..\\
anupriya.n chedanukA~NkShase tvaM
sarveShu kAryeShu hitAhiteShu .
striyashcha rAja~njada pa~NgukAMsh cha
pR^ichchha tva.n vai tAdR^ishAMshchaiva mUDhAn .. 16..\\
labhyaH khalu prAtipIya naro.anupriya vAgiha .
apriyasya tu pathyasya vaktA shrotA cha durlabhaH .. 17..\\
yastu dharme parAshvasya hitvA bhartuH priyApriye .
apriyANyAha pathyAni tena rAjA sahAyavAn .. 18..\\
avyAdhija.n kaTukaM tIkShNamuShNaM
yasho muShaM paruShaM pUti gandhi .
satAM peya.n yanna pibantyasanto
manyuM mahArAja piba prashAmya .. 19..\\
vaichitravIryasya yasho dhana.n cha
vA~nchhAmyaha.n sahaputrasya shashvat .
yathAtathA vo.astu namash cha vo.astu
mamApi cha svasti dishantu viprAH .. 20..\\
AshIviShAnnetraviShAnkopayenna tu paNDitaH .
eva.n te.aha.n vadAmIdaM prayataH kurunandana .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58}
z
bahu vittaM parAjaiShIH pANDavAnA.n yudhiShThira .
AchakShva vitta.n kaunteya yadi te.astyaparAjitam .. 1..\\
y
mama vittamasa~Nkhyeya.n yadahaM veda saubala .
atha tva.n shakune kasmAdvittaM samanupR^ichchhasi .. 2..\\
ayutaM prayuta.n chaiva kharvaM padmaM tathArbudam .
sha~Nkha.n chaiva nikharvaM cha samudraM chAtra paNyatAm .
etanmama dhana.n rAja.nstena dIvyAmyaha.n tvayA .. 3..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 4..\\
y
gavAshvaM bahudhenUkamasa~NkhyeyamajAvikam .
yatki.n chidanuvarNAnAM prAksindhorapi saubala .
etanmama dhana.n rAja.nstena dIvyAmyaha.n tvayA .. 5..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 6..\\
y
pura.n janapado bhUmirabrAhmaNa dhanaiH saha .
abrAhmaNAshcha puruShA rAja~nshiShTa.n dhanaM mama .
etadrAjandhanaM mahya.n tena dIvyAmyahaM tvayA .. 7..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 8..\\
y
rAjaputrA ime rAja~nshobhante yena bhUShitAH .
kuNDalAni cha niShkAshcha sarva.n chA~NgavibhUShaNam .
etaM mama dhana.n rAja.nstena dIvyAmyaha.n tvayA .. 9..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 10..\\
y
shyAmo yuvA lohitAkShaH si.nhaskandho mahAbhujaH .
nakulo glaha eko me yachchaitatsvagata.n dhanam .. 11..\\
z
priyaste nakulo rAjanrAjaputro yudhiShThira .
asmAka.n dhanatAM prApto bhUyastvaM kena dIvyasi .. 12..\\
v
evamuktvA tu shakunistAnakShAnpratyapadyata .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 13..\\
y
aya.n dharmAnsahadevo.anushAsti
loke hyasminpaNDitAkhyA.n gatash cha .
anarhatA rAjaputreNa tena
tvayA dIvyAmyapriyavatpriyeNa .. 14..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 15..\\
z
mAdrIputrau priyau rAja.nstavemau vijitau mayA .
garIyA.nsau tu te manye bhImasenadhana~njayau .. 16..\\
y
adharma.n charase nUna.n yo nAvekShasi vai nayam .
yo naH sumanasAM mUDha vibheda.n kartumichchhasi .. 17..\\
z
garte mattaH prapatati pramattaH sthANumR^ichchhati .
jyeShTho rAjanvariShTho.asi namaste bharatarShabha .. 18..\\
svapne na tAni pashyanti jAgrato vA yudhiShThira .
kitavA yAni dIvyantaH pralapantyutkaTA iva .. 19..\\
y
yo naH sa~Nkhye nauriva pAranetA
jetA ripUNA.n rAjaputrastarasvI .
anarhatA lokavIreNa tena
dIvyAmyaha.n shakune phalgunena .. 20..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 21..\\
z
ayaM mayA pANDavAnA.n dhanurdharaH
parAjitaH pANDavaH savyasAchI .
bhImena rAjandayitena dIvya
yatkaivavyaM pANDava te.avashiShTam .. 22..\\
y
yo no netA yo yudhAM naH praNetA
yathA vajrI dAnava shatrurekaH .
tiryakprekShI sa.nhatabhrUrmahAtmA
si.nhaskandho yashcha sadAtyamarShI .. 23..\\
balena tulyo yasya pumAnna vidyate
gadA bhR^itAmagrya ihAri mardanaH .
anarhatA rAjaputreNa tena
dIvyAmyahaM bhImasenena rAjan .. 24..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 25..\\
z
bahu vittaM parAjaiShIrbhrAtR^IMshcha sahayadvipAn .
AchakShva vitta.n kaunteya yadi te.astyaparAjitam .. 26..\\
y
aha.n vishiShTaH sarveShAM bhrAtR^INA.n dayitastathA .
kuryAmaste jitAH karma svayamAtmanyupaplave .. 27..\\
v
etachchhrutvA vyavasito nikR^iti.n samupAshritaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 28..\\
z
etatpApiShThamakaroryadAtmAnaM parAjitaH .
shiShTe sati dhane rAjanpApa AtmaparAjayaH .. 29..\\
v
evamuktvA matAkShastAnglahe sarvAnavasthitAn .
parAjayallokavIrAnAkShepeNa pR^ithakpR^ithak .. 30..\\
z
asti vai te priyA devI glaha eko.aparAjitaH .
paNasva kR^iShNAM pA~nchAlI.n tayAtmAnaM punarjaya .. 31..\\
y
naiva hrasvA na mahatI nAtikR^iShNA na rohiNI .
sarAga raktanetrA cha tayA dIvyAmyaha.n tvayA .. 32..\\
shAradotpala patrAkShyA shAradotpala gandhayA .
shAradotpala sevinyA rUpeNa shrIsamAnayA .. 33..\\
tathaiva syAdAnR^isha.nsyAttathA syAdrUpasampadA .
tathA syAchchhIla sampattyA yAmichchhetpuruShaH striyam .. 34..\\
charama.n sa.nvishati yA prathamaM pratibudhyate .
A gopAlAvi pAlebhyaH sarva.n veda kR^itAkR^itam .. 35..\\
AbhAti padmavadvaktra.n sasvedaM mallikeva cha .
vedImadhyA dIrghakeshI tAmrAkShI nAtiromashA .. 36..\\
tayaiva.n vidhayA rAjanpA~nchAlyAhaM sumadhyayA .
glaha.n dIvyAmi chArva~NgyA draupadyA hanta saubala .. 37..\\
v
evamukte tu vachane dharmarAjena bhArata .
dhigdhigityeva vR^iddhAnA.n sabhyAnAM niHsR^itA giraH .. 38..\\
chukShubhe sA sabhA rAjanrAGYA.n sa~njaGYire kathAH .
bhIShmadroNakR^ipAdInA.n svedashcha samajAyata .. 39..\\
shiro gR^ihItvA viduro gatasattva ivAbhavat .
Aste dhyAyannadho vaktro niHshvasanpannago yathA .. 40..\\
dhR^itarAShTrastu sa.nhR^iShTaH paryapR^ichchhatpunaH punaH .
ki.n jitaM kiM jitamiti hyAkAraM nAbhyalakShata .. 41..\\
jaharSha karNo.atibhR^isha.n saha duHshAsanAdibhiH .
itareShA.n tu sabhyAnAM netrebhyaH prApatajjalam .. 42..\\
saubalastvavichAryaiva jitakAshI madotkaTaH .
jitamityeva tAnakShAnpunarevAnvapadyata .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59}
duur
ehi kShattardraupadImAnayasva
priyAM bhAryA.n saMmatAM pANDavAnAm .
saMmArjatA.n veshma paraitu shIghram
Anando naH saha dAsIbhirastu .. 1..\\
v
durvibhAvyaM bhavati tvAdR^ishena
na mandasambudhyasi pAshabaddhaH .
prapAte tva.n lambamAno na vetsi
vyAghrAnmR^igaH kopayase.atibAlyAt .. 2..\\
AshIviShAH shirasi te pUrNakoshA mahAviShAH .
mA kopiShThAH sumandAtmanmA gamastva.n yamakShayam .. 3..\\
na hi dAsItvamApannA kR^iShNA bhavati bhArata .
anIshena hi rAGYaiShA paNe nyasteti me matiH .. 4..\\
aya.n dhatte veNurivAtmaghAtI
phala.n rAjA dhR^itarAShTrasya putraH .
dyUta.n hi vairAya mahAbhayAya
pakvo na budhyatyayamantakAle .. 5..\\
nAru.n tudaH syAnna nR^isha.nsavAdI
na hInataH paramabhyAdadIta .
yayAsya vAchA para udvijeta
na tA.n vadedrushatIM pApalokyAm .. 6..\\
samuchcharantyativAdA hi vaktrAd
yairAhataH shochati rAtryahAni .
parasya nAmarmasu te patanti
tAnpaNDito nAvasR^ijetpareShAm .. 7..\\
ajo hi shastramakhanatkilaikaH
shastre vipanne padbhirapAsya bhUmim .
nikR^intana.n svasya kaNThasya ghoraM
tadvadvairaM mA khanIH pANDuputraiH .. 8..\\
na ki.n chidIDyaM pravadanti pApaM
vanechara.n vA gR^ihamedhinaM vA .
tapasvina.n samparipUrNa vidyaM
bhaShanti haiva.n shvanarAH sadaiva .. 9..\\
dvAra.n sughoraM narakasya jihmaM
na budhyase dhR^itarAShTrasya putra .
tvAmanvetAro bahavaH kurUNAM
dyUtodaye saha duHshAsanena .. 10..\\
majjantyalAbUni shilAH plavante
muhyanti nAvo.ambhasi shashvadeva .
mUDho rAjA dhR^itarAShTrasya putro
na me vAchaH pathyarUpAH shR^iNoti .. 11..\\
anto nUnaM bhavitAya.n kurUNAM
sudAruNaH sarvaharo vinAshaH .
vAchaH kAvyAH suhR^idAM pathyarUpA
na shrUyante vardhate lobha eva .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60}
vai
dhigastu kShattAramiti bruvANo
darpeNa matto dhR^itarAShTrasya putraH .
avaikShata prAtikAmI.n sabhAyAm
uvAcha chainaM paramAryamadhye .. 1..\\
tvaM prAtikAmindraupadImAnayasva
na te bhaya.n vidyate pANDavebhyaH .
kShattA hyaya.n vivadatyeva bhIrur
na chAsmAka.n vR^iddhikAmaH sadaiva .. 2..\\
evamuktaH prAtikAmI sasUtaH
prAyAchchhIghra.n rAjavacho nishamya .
pravishya cha shveva sa si.nhagoShThaM
samAsadanmahiShIM pANDavAnAm .. 3..\\
pra
yudhiShThire dyUtamadena matte
duryodhano draupadi tvAmajaiShIt .
sA prapadya tva.n dhR^itarAShTrasya veshma
nayAmi tvA.n karmaNe yAGYaseni .. 4..\\
d
katha.n tveva.n vadasi prAtikAmin
ko vai dIvyedbhAryayayA rAjaputraH .
mUDho rAjA dyUtamadena matta
Aho nAnyatkaitavamasya ki.n chit .. 5..\\
p
yadA nAbhUtkaitavamanyadasya
tadAdevItpANDavo.ajAtashatruH .
nyastAH pUrvaM bhrAtarastena rAGYA
svaya.n chAtmA tvamatho rAjaputri .. 6..\\
d
gachchha tva.n kitavaM gatvA sabhAyAM pR^ichchha sUtaja .
kiM nu pUrvaM parAjaiShIrAtmAnaM mAM nu bhArata .
etajGYAtvA tvamAgachchha tato mAM nayasUtaja .. 7..\\
v
sabhA.n gatvA sa chovAcha draupadyAstadvachastadA .
kasyesho naH parAjaiShIriti tvAmAha draupadI .
kiM nu pUrvaM parAjaiShIrAtmAnamatha vApi mAm .. 8..\\
yudhiShThirastu nishcheShTo gatasattva ivAbhavat .
na ta.n sUtaM pratyuvAcha vachanaM sAdhvasAdhu vA .. 9..\\
dur
ihaitya kR^iShNA pA~nchAlI prashnametaM prabhAShatAm .
ihaiva sarve shR^iNvantu tasyA asya cha yadvachaH .. 10..\\
v
sa gatvA rAjabhavana.n duryodhana vashAnugaH .
uvAcha draupadI.n sUtaH prAtikAmI vyathanniva .. 11..\\
sabhyAstvamI rAjaputryAhvayanti
manye prAptaH sa~NkShayaH kauravANAm .
na vai samR^iddhiM pAlayate laghIyAn
yattva.n sabhAmeShyasi rAjaputri .. 12..\\
drau
evaM nUna.n vyadadhAtsa.nvidhAtA
sparshAvubhau spR^ishato vIra bAlau .
dharma.n tvekaM paramaM prAha loke
sa naH shama.n dhAsyati gopyamAnaH .. 13..\\
vai
yudhiShThirastu tachchhrutvA duryodhana chikIrShitam .
draupadyA saMmata.n dUtaM prAhiNodbharatarShabha .. 14..\\
ekavastrA adho nIvI rodamAnA rajasvalA .
sabhAmAgamya pA~nchAlI shvashurasyAgrato.abhavat .. 15..\\
tatasteShAM mukhamAlokya rAjA
duryodhanaH sUtamuvAcha hR^iShTaH .
ihaivaitAmAnaya prAtikAmin
pratyakShamasyAH kuravo bruvantu .. 16..\\
tataH sUtastasya vashAnugAmI
bhItashcha kopAddrupadAtmajAyAH .
vihAya mAnaM punareva sabhyAn
uvAcha kR^iShNA.n kimahaM bravImi .. 17..\\
dur
duHshAsanaiSha mama sUtaputro
vR^ikodarAdudvijate.alpachetAH .
svayaM pragR^ihyAnaya yAGYasenIM
ki.n te kariShyantyavashAH sapatnAH .. 18..\\
tataH samutthAya sa rAjaputraH
shrutvA bhrAtuH kopavirakta dR^iShTiH .
pravishya tadveshma mahArathAnAm
ityabravIddraupadI.n rAjaputrIm .. 19..\\
ehyehi pA~nchAli jitAsi kR^iShNe
duryodhanaM pashya vimuktalajjA .
kurUnbhajasvAyata padmanetre
dharmeNa labdhAsi sabhAM paraihi .. 20..\\
tataH samutthAya sudurmanAH sA
vivarNamAmR^ijya mukha.n kareNa .
ArtA pradudrAva yataH striyastA
vR^iddhasya rAGYaH kurupu~Ngavasya .. 21..\\
tato javenAbhisasAra roShAd
duHshAsanastAmabhigarjamAnaH .
dIrgheShu nIleShvatha chormi matsu
jagrAha kesheShu narendrapatnIm .. 22..\\
ye rAjasUyAvabhR^ithe jalena
mahAkratau mantrapUtena siktAH .
te pANDavAnAM paribhUya vIryaM
balAtpramR^iShTA dhR^itarAShTra jena .. 23..\\
sa tAM parAmR^ishya sabhA samIpam
AnIya kR^iShNAmatikR^iShNa keshIm .
duHshAsano nAthavatImanAthavach
chakarSha vAyuH kadalImivArtAm .. 24..\\
sA kR^iShyamANA namitA~NgayastiH
shanairuvAchAdya rajasvalAsmi .
eka.n cha vAso mama mandabuddhe
sabhAM netuM nArhasi mAmanArya .. 25..\\
tato.abravIttAM prasabhaM nigR^ihya
kesheShu kR^iShNeShu tadA sa kR^iShNAm .
kR^iShNa.n cha jiShNuM cha hariM naraM cha
trANAya vikrosha nayAmi hi tvAm .. 26..\\
rajasvalA vA bhava yAGYaseni
ekAmbarA vApyatha vA vivastrA .
dyUte jitA chAsi kR^itAsi dAsI
dAsIShu kAmashcha yathopajoSham .. 27..\\
prakIrNakeshI patitArdha vastrA
duHshAsanena vyavadhUyamAnA .
hrImatyamarSheNa cha dahyamAnA
shanairida.n vAkyamuvAcha kR^iShNA .. 28..\\
ime sabhAyAmupadiShTa shAstrAH
kriyAvantaH sarva evendra kalpAH .
guru sthAnA guravash chaiva sarve
teShAmagre notsahe sthAtumevam .. 29..\\
nR^isha.nsakarma.nstvamanArya vR^itta
mA mA.n vivastrA.n kR^idhi mA vikArShIH .
na marShayeyustava rAjaputrAH
sendrApi devA yadi te sahAyAH .. 30..\\
dharme sthito dharmasutashcha rAjA
dharmashcha sUkShmo nipuNopalabhyaH .
vAchApi bhartuH paramANu mAtraM
nechchhasi doSha.n svaguNAnviShR^ijya .. 31..\\
ida.n tvanAryaM kuruvIramadhye
rajasvalA.n yatparikarShase mAm .
na chApi kashchitkurute.atra pUjAM
dhruva.n tavedaM matamanvapadyan .. 32..\\
dhigastu naShTaH khalu bhAratAnAM
dharmastathA kShatravidA.n cha vR^ittam .
yatrAbhyatItA.n kuru dharmavelAM
prekShanti sarve kuravaH sabhAyAm .. 33..\\
droNasya bhIShmasya cha nAsti sattvaM
dhruva.n tathaivAsya mahAtmano.api .
rAGYastathA hImamadharmamugraM
na lakShayante kuruvR^iddha mukhyAH .. 34..\\
tathA bruvantI karuNa.n sumadhyamA
kAkSheNa bhartR^InkupitAnapashyat .
sA pANDavAnkopaparIta dehAn
sandIpayAmAsa kaTAkSha pAtaiH .. 35..\\
hR^itena rAjyena tathA dhanena
ratnaishcha mukhyairna tathA babhUva .
yathArtayA kopasamIritena
kR^iShNA kaTAkSheNa babhUva duHkham .. 36..\\
duHshAsanashchApi samIkShya kR^iShNAm
avekShamANA.n kR^ipaNAnpatI.nstAn .
AdhUya vegena visa~nj~nakalpAm
uvAcha dAsIti hasannivograH .. 37..\\
karNastu tadvAkyamatIva hR^iShTaH
sampUjayAmAsa hasansashabdam .
gAndhArarAjaH subalasya putras
tathaiva duHshAsanamabhyanandat .. 38..\\
sabhyAstu ye tatra babhUvuranye
tAbhyAmR^ite dhArtarAShTreNa chaiva .
teShAmabhUdduHkhamatIva kR^iShNAM
dR^iShTvA sabhAyAM parikR^iShyamANAm .. 39..\\
bhiisma
na dharmasaukShmyAtsubhage vivaktuM
shaknomi te prashnamima.n yathAvat .
asvo hyashaktaH paNituM parasvaM
striyashcha bharturvashatA.n samIkShya .. 40..\\
tyajeta sarvAM pR^ithivI.n samR^iddhAM
yudhiShThiraH satyamatho na jahyAt .
ukta.n jito.asmIti cha pANDavena
tasmAnna shaknomi vivektumetat .. 41..\\
dyUte.advitIyaH shakunirnareShu
kuntIsutastena nisR^iShTakAmaH .
na manyate tAM nikR^itiM mahAtmA
tasmAnna te prashnamimaM bravImi .. 42..\\
d
AhUya rAjA kushalaiH sabhAyAM
duShTAtmabhirnaikR^itikairanAryaiH .
dyUtapriyairnAtikR^ita prayatnaH
kasmAdayaM nAma nisR^iShTakAmaH .. 43..\\
sa shuddhabhAvo nikR^itipravR^ittim
abudhyamAnaH kurupANDavAgryaH .
sambhUya sarvaishcha jito.api yasmAt
pashchAchcha yatkaitavamabhyupetaH .. 44..\\
tiShThanti cheme kuravaH sabhAyAm
IshAH sutAnA.n cha tathA snuShANAm .
samIkShya sarve mama chApi vAkyaM
vibrUta me prashnamima.n yathAvat .. 45..\\
v
tathA bruvantI.n karuNa.n rudantIm
avekShamANAmasakR^itpatI.nstAn .
duHshAsanaH paruShANyapriyANi
vAkyAnyuvAchAmadhurANi chaiva .. 46..\\
tA.n kR^iShyamANAM cha rajasvalAM cha
srastottarIyAmatadarhamANAm .
vR^ikodaraH prekShya yudhiShThira.n cha
chakAra kopaM paramArtarUpaH .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61}
bhm
bhavanti deshe bandhakyaH kitavAnA.n yudhiShThira .
na tAbhiruta dIvyanti dayA chaivAsti tAsvapi .. 1..\\
kAshyo yadbalimAhArShIddravya.n yachchAnyaduttamam .
tathAnye pR^ithivIpAlA yAni ratnAnyupAharan .. 2..\\
vAhanAni dhana.n chaiva kavachAnyAyudhAni cha .
rAjyamAtmA vaya.n chaiva kaitavena hR^itaM paraiH .. 3..\\
na cha me tatra kopo.abhUtsarvasyesho hi no bhavAn .
ida.n tvatikR^itaM manye draupadI yatra paNyate .. 4..\\
eShA hyanarhatI bAlA pANDavAnprApya kauravaiH .
tvatkR^ite klishyate kShudrairnR^isha.nsairnikR^itipriyaiH .. 5..\\
asyAH kR^ite manyuraya.n tvayi rAjannipAtyate .
bAhU te sampradhakShyAmi sahadevAgnimAnaya .. 6..\\
ar
na purA bhImasena tvamIdR^ishIrvaditA giraH .
paraiste nAshitaM nUnaM nR^isha.nsairdharmagauravam .. 7..\\
na sakAmAH pare kAryA dharmamevAcharottamam .
bhrAtara.n dhArmikaM jyeShThaM nAtikramitumarhati .. 8..\\
AhUto hi parai rAjA kShAtra dharmamanusmaran .
dIvyate parakAmena tannaH kIrtikaraM mahat .. 9..\\
bhm
evamasmi kR^ita.n vidyAM yadyasyAha.n dhana~njaya .
dIpte.agnau sahitau bAhU nirdayeyaM balAdiva .. 10..\\
v
tathA tAnduHkhitAndR^iShTvA pANDavAndhR^itarAShTrajaH .
klishyamAnA.n cha pA~nchAlI.n vikarNa idamabravIt .. 11..\\
yAGYasenyA yadukta.n tadvAkya.n vibrUta pArthivAH .
avivekena vAkyasya narakaH sadya eva naH .. 12..\\
bhIShmashcha dhR^itarAShTrashcha kuruvR^iddha tamAvubhau .
sametya nAhatuH ki.n chidvidurashcha mahAmatiH .. 13..\\
bharadvAjo.api sarveShAmAchAryaH kR^ipa eva cha .
ata etAvapi prashnaM nAhaturdvijasattamau .. 14..\\
ye tvanye pR^ithivIpAlAH sametAH sarvatodishaH .
kAmakrodhau samutsR^ijya te bruvantu yathAmati .. 15..\\
yadida.n draupadI vAkyamuktavatyasakR^ichchhubhA .
vimR^ishya kasya kaH pakShaH pArthivA vadatottaram .. 16..\\
eva.n sa bahushaH sarvAnuktavA.nstAnsabhA sadaH .
na cha te pR^ithivIpAlAstamUchuH sAdhvasAdhu vA .. 17..\\
uktvA tathAsakR^itsarvAnvikarNaH pR^ithivIpatIn .
pANiM pANau viniShpiShya niHshvasannidamabravIt .. 18..\\
vibrUta pR^ithivIpAlA vAkyaM mA vA katha.n chana .
manye nyAyya.n yadatrAha.n taddhi vakShyAmi kauravAH .. 19..\\
chatvAryAhurnarashreShThA vyasanAni mahIkShitAm .
mR^igayAM pAnamakShAMshcha grAmye chaivAtisaktatAm .. 20..\\
eteShu hi naraH sakto dharmamutsR^ijya vartate .
tathAyuktena cha kR^itA.n kriyA.n loko na manyate .. 21..\\
tadayaM pANDuputreNa vyasane vartatA bhR^isham .
samAhUtena kitavairAsthito draupadI paNaH .. 22..\\
sAdhAraNI cha sarveShAM pANDavAnAmaninditA .
jitena pUrva.n chAnena pANDavena kR^itaH paNaH .. 23..\\
iya.n cha kIrtitA kR^iShNA saubalena paNArthinA .
etatsarva.n vichAryAhaM manye na vijitAmimAm .. 24..\\
etachchhrutvA mahAnnAdaH sabhyAnAmudatiShThata .
vikarNa.n sha.nsamAnAnAM saubala.n cha vinindatAm .. 25..\\
tasminnuparate shabde rAdheyaH krodhamUrchhitaH .
pragR^ihya ruchiraM bAhumida.n vachanamabravIt .. 26..\\
dR^ishyante vai vikarNe hi vaikR^itAni bahUnyapi .
tajjastasya vinAshAya yathAgniraraNi prajaH .. 27..\\
ete na ki.n chidapyAhushchodyamAnApi kR^iShNayA .
dharmeNa vijitAM manye manyante drupadAtmajAm .. 28..\\
tva.n tu kevalabAlyena dhArtarAShTra vidIryase .
yadbravIShi sabhAmadhye bAlaH sthavira bhAShitam .. 29..\\
na cha dharma.n yathAtattvaM vetsi duryodhanAvara .
yadbravIShi jitA.n kR^iShNAmajiteti sumandadhIH .. 30..\\
katha.n hyavijitA.n kR^iShNAM manyase dhR^itarAShTraja .
yadA sabhAyA.n sarvasvaM nyastavAnpANDavAgrajaH .. 31..\\
abhyantarA cha sarvasve draupadI bharatarShabha .
eva.n dharmajitAM kR^iShNAM manyase na jitAM katham .. 32..\\
kIrtitA draupadI vAchA anuGYAtA cha pANDavaiH .
bhavatyavijitA kena hetunaiShA matA tava .. 33..\\
manyase vA sabhAmetAmAnItAmekavAsasam .
adharmeNeti tatrApi shR^iNu me vAkyamuttaram .. 34..\\
eko bhartA striyA devairvihitaH kurunandana .
iya.n tvanekavashagA bandhakIti vinishchitA .. 35..\\
asyAH sabhAmAnayanaM na chitramiti me matiH .
ekAmbara dharatva.n vApyatha vApi vivastratA .. 36..\\
yachchaiShA.n draviNaM kiM chidyA chaiShA ye cha pANDavAH .
saubaleneha tatsarva.n dharmeNa vijita.n vasu .. 37..\\
duHshAsana subAlo.aya.n vikarNaH prAGYavAdikaH .
pANDavAnA.n cha vAsA.nsi draupadyAshchApyupAhara .. 38..\\
tachchhrutvA pANDavAH sarve svAni vAsA.nsi bhArata .
avakIryottarIyANi sabhAyA.n samupAvishat .. 39..\\
tato duHshAsano rAjandraupadyA vasanaM balAt .
sabhAmadhye samAkShipya vyapakraShTuM prachakrame .. 40..\\
AkR^iShyamANe vasane draupadyAstu vishAM pate .
tadrUpamapara.n vastraM prAdurAsIdanekashaH .. 41..\\
tato halahalAshabdastatrAsIdghoranisvanaH .
tadadbhutatama.n loke vIkShya sarvamahIkShitAm .. 42..\\
shashApa tatra bhImastu rAjamadhye mahAsvanaH .
krodhAdvisphuramANauShTho viniShpiShya kare karam .. 43..\\
idaM me vAkyamAdaddhva.n kShatriyA lokavAsinaH .
noktapUrvaM narairanyairna chAnyo yadvadiShyati .. 44..\\
yadyetadevamuktvA tu na kuryAM pR^ithivIshvarAH .
pitAmahAnA.n sarveShAM nAha.n gatimavApnuyAm .. 45..\\
asya pApasya durjAterbhAratApasadasya cha .
na pibeyaM balAdvakSho bhittvA chedrudhira.n yudhi .. 46..\\
tasya te vachana.n shrutvA sarvalokapraharShaNam .
prachakrurbahulAM pUjA.n kutsanto dhR^itarAShTrajam .. 47..\\
yadA tu vAsasA.n rAshiH sabhAmadhye samAchitaH .
tato duHshAsanaH shrAnto vrIDitaH samupAvishat .. 48..\\
dhikshabdastu tatastatra samabhUllomaharShaNaH .
sabhyAnAM naradevAnA.n dR^iShTvA kuntIsutA.nstadA .. 49..\\
na vibruvanti kauravyAH prashnametamiti sma ha .
sajanaH kroshati smAtra dhR^itarAShTra.n vigarhayan .. 50..\\
tato bAhU samuchchhritya nivArya cha sabhA sadaH .
viduraH sarvadharmaGYa ida.n vachanamabravIt .. 51..\\
vi
draupadI prashnamuktvaiva.n roravIti hyanAthavat .
na cha vibrUta taM prashna.n sabhyA dharmo.atra pIDyate .. 52..\\
sabhAM prapadyate hyArtaH prajvalanniva havyavAT .
ta.n vai satyena dharmeNa sabhyAH prashamayantyuta .. 53..\\
dharmaprashnamatho brUyAdArtaH sabhyeShu mAnavaH .
vibrUyustatra te prashna.n kAmakrodhavashAtigAH .. 54..\\
vikarNena yathA praGYamuktaH prashno narAdhipAH .
bhavanto.api hi taM prashna.n vibruvantu yathAmati .. 55..\\
yo hi prashnaM na vibrUyAddharmadarShI sabhA.n gataH .
anR^ite yA phalAvAptistasyAH so.ardha.n samashnute .. 56..\\
yaH punarvitathaM brUyAddharmadarshI sabhA.n gataH .
anR^itasya phala.n kR^itsna.n samprApnotIti nishchayaH .. 57..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
prahlAdasya cha sa.nvAdaM munerA~Ngirasasya cha .. 58..\\
prahlAdo nAma daityendrastasya putro virochanaH .
kanyA hetorA~Ngirasa.n sudhanvAnamupAdravat .. 59..\\
aha.n jyAyAnahaM jyAyAniti kanyepsayA tadA .
tayordevanamatrAsItprANayoriti naH shrutam .. 60..\\
tayoH prashna vivAdo.abhUtprahlAda.n tAvapR^ichchhatAm .
jyAyAnka AvayorekaH prashnaM prabrUhi mA mR^iShA .. 61..\\
sa vai vivadanAdbhItaH sudhanvAna.n vyalokayat .
ta.n sudhanvAbravItkruddho brahmadaNDa iva jvalan .. 62..\\
yadi vai vakShyasi mR^iShA prahlAdAtha na vakShyasi .
shatadhA te shiro vajrI vajreNa prahariShyati .. 63..\\
sudhanvanA tathoktaH sanvyathito.ashvattha parNavat .
jagAma kashyapa.n daityaH paripraShTuM mahaujasam .. 64..\\
prah
tva.n vai dharmasya viGYAtA daivasyehAsurasya cha .
brAhmaNasya mahAprAGYa dharmakR^ichchhramida.n shR^iNu .. 65..\\
yo vai prashnaM na vibrUyAdvitatha.n vApi nirdishet .
ke vai tasya pare lokAstanmamAchakShva pR^ichchhataH .. 66..\\
kaz
jAnanna vibruvanprashna.n kAmAtkrodhAttathA bhayAt .
sahasra.n vAruNAnpAshAnAtmani pratimu~nchati .. 67..\\
tasya sa.nvatsare pUrNe pAsha ekaH pramuchyate .
tasmAtsatya.n tu vaktavyaM jAnatA satyama~njasA .. 68..\\
viddho dharmo hyadharmeNa sabhA.n yatra prapadyate .
na chAsya shalya.n kR^intanti viddhAstatra sabhA sadaH .. 69..\\
ardha.n harati vai shreShThaH pAdo bhavati kartR^iShu .
pAdashchaiva sabhAsatsu ye na nindanti ninditam .. 70..\\
aneno bhavati shreShTho muchyante cha sabhA sadaH .
eno gachchhati kartAraM nindArho yatra nindyate .. 71..\\
vitatha.n tu vadeyurye dharmaM prahlAda pR^ichchhate .
iShTApUrta.n cha te ghnanti sapta chaiva parAvarAn .. 72..\\
hR^itasvasya hi yadduHkha.n hataputrasya chApi yat .
R^iNinaM prati yachchaiva rAGYA grastasya chApi yat .. 73..\\
striyAH patyA vihInAyAH sArthAdbhraShTasya chaiva yat .
adhyUDhAyAshcha yadduHkha.n sAkShibhirvihatasya cha .. 74..\\
etAni vai samAnyAhurduHkhAni tridasheshvarAH .
tAni sarvANi duHkhAni prApnoti vitathaM bruvan .. 75..\\
samakSha darshanAtsAkShya.n shravaNAchcheti dhAraNAt .
tasmAtsatyaM bruvansAkShI dharmArthAbhyAM na hIyate .. 76..\\
vi
kashyapasya vacho shrutvA prahlAdaH putramabravIt .
shreyAnsudhanvA tvatto vai mattaH shreyA.nstathA~NgirAH .. 77..\\
mAtA sudhanvanashchApi shreyasI mAtR^itastava .
virochana sudhanvAyaM prANAnAmIshvarastava .. 78..\\
sudhanvan
putrasnehaM parityajya yastva.n dharme pratiShThitaH .
anujAnAmi te putra.n jIvatveSha shata.n samAH .. 79..\\
vi
eva.n vai parama.n dharmaM shrutvA sarve sabhA sadaH .
yathA prashna.n tu kR^iShNAyA manyadhvaM tatra kiM param .. 80..\\
v
vidurasya vacho shrutvA nochuH ki.n chana pArthivAH .
karNo duHshAsana.n tvAha kR^iShNAM dAsIM gR^ihAnnaya .. 81..\\
tA.n vepamAnAM savrIDAM pralapantIM sma pANDavAn .
duHshAsanaH sabhAmadhye vichakarSha tapasvinIm .. 82..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62}
drau
purastAtkaraNIyaM me na kR^ita.n kAryamuttaram .
vihvalAsmi kR^itAnena karShatA balinA balAt .. 1..\\
abhivAda.n karomyeShAM gurUNAM kurusa.nsadi .
na me syAdaparAdho.aya.n yadidaM na kR^itaM mayA .. 2..\\
vai
sA tena cha samuddhUtA duHkhena cha tapasvinI .
patitA vilalApeda.n sabhAyAmatathochitA .. 3..\\
drau
svaya.nvare yAsmi nR^ipairdR^iShTA ra~Nge samAgataiH .
na dR^iShTapUrvA chAnyatra sAhamadya sabhA.n gatA .. 4..\\
yAM na vAyurna chAdityo dR^iShTavantau purA gR^ihe .
sAhamadya sabhAmadhye dR^ishyAmi kurusa.nsadi .. 5..\\
yAM na mR^iShyanti vAtena spR^ishyamAnAM purA gR^ihe .
spR^ishyamAnA.n sahante.adya pANDavAstA.n durAtmanA .. 6..\\
mR^iShyante kuravashcheme manye kAlasya paryayam .
snuShA.n duhitaraM chaiva klishyamAnAmanarhatIm .. 7..\\
ki.n tvataH kR^ipaNaM bhUyo yadaha.n strI satI shubhA .
sabhAmadhya.n vigAhe.adya kva nu dharmo mahIkShitAm .. 8..\\
dharmyAH striyaH sabhAM pUrvaM na nayantIti naH shrutam .
sa naShTaH kauraveyeShu pUrvo dharmaH sanAtanaH .. 9..\\
katha.n hi bhAryA pANDUnAM pArShatasya svasA satI .
vAsudevasya cha sakhI pArthivAnA.n sabhAmiyAm .. 10..\\
tAmimA.n dharmarAjasya bhAryA.n sadR^ishavarNajAm .
brUta dAsImadAsI.n vA tatkariShyAmi kauravAH .. 11..\\
aya.n hi mA.n dR^iDhaM kShudraH kauravANAM yashoharaH .
klishnAti nAha.n tatsoDhuM chira.n shakShyAmi kauravAH .. 12..\\
jitA.n vApyajitAM vApi manyadhvaM vA yathA nR^ipAH .
tathA pratyuktamichchhAmi tatkariShyAmi kauravAH .. 13..\\
bhs
uktavAnasmi kalyANi dharmasya tu parA.n gatim .
loke na shakyate gantumapi viprairmahAtmabhiH .. 14..\\
balavA.nstu yathA dharma.n loke pashyati pUruShaH .
sa dharmo dharmavelAyAM bhavatyabhihitaH paraiH .. 15..\\
na vivektu.n cha te prashnameta.n shaknomi nishchayAt .
sUkShmatvAdgahanatvAchcha kAryasyAsya cha gauravAt .. 16..\\
nUnamantaH kulasyAsya bhavitA nachirAdiva .
tathA hi kuravaH sarve lobhamohaparAyaNAH .. 17..\\
kuleShu jAtAH kalyANi vyasanAbhyAhatA bhR^isham .
dharmyAnmArgAnna chyavante yathA nastva.n vadhUH sthitA .. 18..\\
upapanna.n cha pA~nchAli taveda.n vR^ittamIdR^isham .
yatkR^ichchhramapi samprAptA dharmamevAnvavekShase .. 19..\\
ete droNAdayashchaiva vR^iddhA dharmavido janAH .
shUnyaiH sharIraistiShThanti gatAsava ivAnatAH .. 20..\\
yudhiShThirastu prashne.asminpramANamiti me matiH .
ajitA.n vA jitAM vApi svayaM vyAhartumarhati .. 21..\\
v
tathA tu dR^iShTvA bahu tattadevaM
rorUyamANA.n kurarImivArtAm .
nochurvachaH sAdhvatha vApyasAdhu
mahIkShito dhArtarAShTrasya bhItAH .. 22..\\
dR^iShTvA tu tAnpArthiva putrapautrA.ns
tUShNImbhUtAndhR^itarAShTrasya putraH .
smayanniveda.n vachanaM babhAShe
pA~nchAlarAjasya sutA.n tadAnIm .. 23..\\
tiShThatvayaM prashna udArasattve
bhIme.arjune sahadeve tathaiva .
patyau cha te nakule yAGYaseni
vadantvete vachana.n tvatprasUtam .. 24..\\
anIshvara.n vibruvantvAryamadhye
yudhiShThira.n tava pA~nchAli hetoH .
kurvantu sarve chAnR^ita.n dharmarAjaM
pA~nchAli tvaM mokShyase dAsabhAvAt .. 25..\\
dharme sthito dharmarAjo mahAtmA
svaya.n chedaM kathayatvindrakalpaH .
Isho vA te yadyanIsho.atha vaiSha
vAkyAdasya kShipramekaM bhajasva .. 26..\\
sarve hIme kauraveyAH sabhAyAM
duHkhAntare vartamAnAstavaiva .
na vibruvantyArya sattvA yathAvat
patIMshcha te samavekShyAlpa bhAgyAn .. 27..\\
v
tataH sabhyAH kururAjasya tatra
vAkya.n sarve prashasha.nsustadochchaiH .
chelAvedhAMshchApi chakrurnadanto
hAhetyAsIdapi chaivAtra nAdaH .
sarve chAsanpArthivAH prItimantaH
kurushreShTha.n dhArmikaM pUjayantaH .. 28..\\
yudhiShThira.n cha te sarve samudaikShanta pArthivAH .
kiM nu vakShyati dharmaGYa iti sAchI kR^itAnanAH .. 29..\\
kiM nu vakShyati bIbhatsurajito yudhi pANDavaH .
bhImaseno yamau cheti bhR^isha.n kautUhalAnvitAH .. 30..\\
tasminnuparate shabde bhImaseno.abravIdidam .
pragR^ihya vipula.n vR^ittaM bhuja.n chandanarUShitam .. 31..\\
yadyeSha gururasmAka.n dharmarAjo yudhiShThiraH .
na prabhuH syAtkulasyAsya na vayaM marShayemahi .. 32..\\
Isho naH puNyatapasAM prANAnAmapi cheshvaraH .
manyate jitamAtmAna.n yadyeSha vijitA vayam .. 33..\\
na hi muchyeta jIvanme padA bhUmimupaspR^ishan .
martyadharmA parAmR^ishya pA~nchAlyA mUrdhajAnimAn .. 34..\\
pashyadhvamAyatau vR^ittau bhujau me parighAviva .
naitayorantaraM prApya muchyetApi shatakratuH .. 35..\\
dharmapAshasitastvevaM nAdhigachchhAmi sa~NkaTam .
gauraveNa niruddhashcha nigrahAdarjunasya cha .. 36..\\
dharmarAja nisR^iShTastu si.nhaH kShudramR^igAniva .
dhArtarAShTrAnimAnpApAnniShpiSheya.n talAsibhiH .. 37..\\
tamuvAcha tadA bhIShmo droNo vidura eva cha .
kShamyatAmevamityeva.n sarvaM sambhavati tvayi .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63}
karna
trayaH kileme adhanA bhavanti
dAsaH shiShyashchAsvatantrA cha nArI .
dAsasya patnI tva.n dhanamasya bhadre
hIneshvarA dAsadhana.n cha dAsI .. 1..\\
pravishya sA naH parichArairbhajasva
tatte kArya.n shiShTamAveshya veshma .
IshAH sma sarve tava rAjaputri
bhavanti te dhArtarAShTrA na pArthAH .. 2..\\
anya.n vR^iNIShva patimAshu bhAmini
yasmAddAsyaM na labhase devanena .
anavadyA vai patiShu kAmavR^ittir
nitya.n dAsye vidita.n vai tavAstu .. 3..\\
parAjito nakulo bhImaseno
yudhiShThiraH sahadevo.arjunash cha .
dAsI bhUtA pravisha yAGYaseni
parAjitAste patayo na santi .. 4..\\
prayojana.n chAtmani kiM nu manyate
parAkramaM pauruSha.n cheha pArthaH .
pA~nchAlyasya drupadasyAtmajAmimAM
sabhAmadhye yo.atidevIdglaheShu .. 5..\\
v
tadvai shrutvA bhImaseno.atyamarShI
bhR^ishaM nishashvAsa tadArtarUpaH .
rAjAnugo dharmapAshAnubaddho
dahannivaina.n kopavirakta dR^iShTiH .. 6..\\
bhm
nAha.n kupye sUtaputrasya rAjann
eSha satya.n dAsadharmaH praviShTaH .
ki.n vidviSho vAdya mA.n dhArayeyur
nAdevIstva.n yadyanayA narendra .. 7..\\
vai
rAdheyasya vacho shrutvA rAjA duryodhanastadA .
yudhiShThiramuvAcheda.n tUShNImbhUtamachetasam .. 8..\\
bhImArjunau yamau chaiva sthitau te nR^ipashAsane .
prashnaM prabrUhi kR^iShNA.n tvamajitA.n yadi manyase .. 9..\\
evamuktvA sa kaunteyamapohya vasana.n svakam .
smayannivaikShatpA~nchAlImaishvaryamadamohitaH .. 10..\\
kadalI daNDasadR^isha.n sarvalakShaNapUjitam .
gajahastapratIkAsha.n vajrapratima gauravam .. 11..\\
abhyutsmayitvA rAdheyaM bhImamAdharShayanniva .
draupadyAH prekShamANAyAH savyamUrumadarshayat .. 12..\\
vR^ikodarastadAlokya netre utphAlya lohite .
provAcha rAjamadhye ta.n sabhAM vishrAvayanniva .. 13..\\
pitR^ibhiH saha sAlokyaM mA sma gachchhedvR^ikodaraH .
yadyetamUru.n gadayA na bhindyAM te mahAhave .. 14..\\
kruddhasya tasya srotobhyaH sarvebhyaH pAvakArchiShaH .
vR^ikShasyeva vinishcheruH koTarebhyaH pradahyataH .. 15..\\
vi
paraM bhayaM pashyata bhImasenAd
budhyadhva.n rAGYo varuNasyeva pAshAt .
daiverito nUnamayaM purastAt
paro.anayo bharateShUdapAdi .. 16..\\
ati dyUta.n kR^itamidaM dhArtarAShTrA
ye.asyA.n striyaM vivadadhvaM sabhAyAm .
yogakShemo dR^ishyate vo mahAbhayaH
pApAnmantrAnkuravo mantrayanti .. 17..\\
ima.n dharmaM kuravo jAnatAshu
durdR^iShTe.asminpariShatsampraduShyet .
imA.n chetpUrvaM kitavo.aglahIShyad
Isho.abhaviShyadaparAjitAtmA .. 18..\\
svapne yathaitaddhi dhana.n jita.n syAt
tadevaM manye yasya dIvyatyanIshaH .
gAndhAri putrasya vacho nishamya
dharmAdasmAtkuravo mApayAta .. 19..\\
dur
bhImasya vAkye tadvadevArjunasya
sthito.aha.n vai yamayosh chaivameva .
yudhiShThira.n chetpravadantyanIsham
atho dAsyAnmokShyase yAGYaseni .. 20..\\
ar
Isho rAjA pUrvamAsIdglahe
naH kuntIputro dharmarAjo mahAtmA .
Ishastvaya.n kasya parAjitAtmA
tajjAnIdhva.n kuravaH sarva eva .. 21..\\
v
tato rAGYo dhR^itarAShTrasya gehe
gomAyuruchchairvyAharadagnihotre .
ta.n rAsabhAH pratyabhAShanta rAjan
samantataH pakShiNashchaiva raudrAH .. 22..\\
ta.n cha shabda.n vidurastattvavedI
shushrAva ghora.n subalAtmajA cha .
bhIShmadroNau gautamashchApi vidvAn
svasti svastItyapi chaivAhuruchchaiH .. 23..\\
tato gAndhArI vidurashchaiva vidvA.ns
tamutpAta.n ghoramAlakShya rAGYe .
nivedayAmAsaturArtavattadA
tato rAjA vAkyamidaM babhAShe .. 24..\\
hato.asi duryodhana mandabuddhe
yastva.n sabhAyA.n kurupu~NgavAnAm .
striya.n samAbhAShasi durvinIta
visheShato draupadI.n dharmapatnIm .. 25..\\
evamuktvA dhR^itarAShTro manIShI
hitAnveShI bAndhavAnAmapAyAt .
kR^iShNAM pA~nchAlImabravItsAntvapUrvaM
vimR^ishyaitatpraGYayA tattvabuddhiH .. 26..\\
dh
vara.n vR^iNIShva pA~nchAli matto yadabhikA~NkShasi .
vadhUnA.n hi vishiShTA me tva.n dharmaparamA satI .. 27..\\
dra
dadAsi chedvaraM mahya.n vR^iNomi bharatarShabha .
sarvadharmAnugaH shrImAnadAso.astu yudhiShThiraH .. 28..\\
manasvinamajAnanto mA vai brUyuH kumArakAH .
eSha vai dAsaputreti prativindhya.n tamAgatam .. 29..\\
rAjaputraH purA bhUtvA yathA nAnyaH pumAnkva chit .
lAlito dAsaputratvaM pashyannashyeddhi bhArata .. 30..\\
dh
dvitIya.n te varaM bhadre dadAmi varayasva mAm .
mano hi me vitarati naika.n tva.n varamarhasi .. 31..\\
dra
sarathau sadhanuShkau cha bhImasenadhana~njayau .
nakula.n sahadeva.n cha dvitIyaM varaye vayam .. 32..\\
dh
tR^itIya.n varayAsmatto nAsi dvAbhyAM susatkR^itA .
tva.n hi sarvasnuShANAM me shreyasI dharmachAriNI .. 33..\\
dra
lobho dharmasya nAshAya bhagavannAhamutsahe .
anarhA varamAdAtu.n tR^itIya.n rAjasattama .. 34..\\
ekamAhurvaishya vara.n dvau tu kShatrastriyA varau .
trayastu rAGYo rAjendra brAhmaNasya shata.n varAH .. 35..\\
pApIyA.nsa ime bhUtvA santIrNAH patayo mama .
vetsyanti chaiva bhadrANi rAjanpuNyena karmaNA .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64}
karna
yA naH shrutA manuShyeShu striyo rUpeNa saMmatAH .
tAsAmetAdR^isha.n karma na kasyAM chana shushrumaH .. 1..\\
krodhAviShTeShu pArtheShu dhArtarAShTreShu chApyati .
draupadI pANDuputrANA.n kR^iShNA shAntirihAbhavat .. 2..\\
aplave.ambhasi magnAnAmapratiShThe nimajjatAm .
pA~nchAlI pANDuputrANAM naureShA pAragAbhavat .. 3..\\
v
tadvai shrutvA bhImasenaH kurumadhye.atyamarShaNaH .
strI gatiH pANDuputrANAmityuvAcha sudurmanAH .. 4..\\
trINi jyotIMShi puruSha iti vai devalo.abravIt .
apatya.n karma vidyA cha yataH sR^iShTAH prajAstataH .. 5..\\
amedhye vai gataprANe shUnye GYAtibhirujjhite .
dehe tritayamevaitatpuruShasyopajAyate .. 6..\\
tanno jyotirabhihata.n dArANAmabhimarshanAt .
dhana~njaya katha.nsvitsyAdapatyamabhimR^iShTajam .. 7..\\
ar
na chaivoktA na chAnuktA hInataH paruShA giraH .
bhAratAH pratijalpanti sadA tUttama pUruShAH .. 8..\\
smaranti sukR^itAnyeva na vairANi kR^itAni cha .
santaH prativijAnanto labdhvA pratyayamAtmanaH .. 9..\\
bh
ihaivaitA.nsturA sarvAnhanmi shatrUnsamAgatAn .
atha niShkramya rAjendra samUlAnkR^indhi bhArata .. 10..\\
kiM no vivaditeneha kiM naH kleshena bhArata .
adyaivaitAnnihanmIha prashAdhi vasudhAmimAm .. 11..\\
v
ityuktvA bhImasenastu kaniShThairbhrAtR^ibhirvR^itaH .
mR^igamadhye yathA si.nho muhuH parighamaikShata .. 12..\\
sAntvyamAno vIjyamAnaH pArthenAkliShTa karmaNA .
svidyate cha mahAbAhurantardAhena vIryavAn .. 13..\\
kruddhasya tasya srotobhyo karNAdibhyo narAdhipa .
sadhUmaH sasphuli~NgAchriH pAvakaH samajAyata .. 14..\\
bhrukuTI puTaduShprekShyamabhavattasya tanmukham .
yugAntakAle samprApte kR^itAntasyeva rUpiNaH .. 15..\\
yudhiShThirastamAvArya bAhunA bAhushAlinam .
maivamityabravIchchaina.n joShamAssveti bhArata .. 16..\\
nivArya taM mahAbAhu.n kopasa.nrakta lochanam .
pitara.n samupAtiShThaddhR^itarAShTra.n kR^itA~njaliH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65}
y
rAjanki.n karavAmaste prashAdhyasmA.nstvamIshvaraH .
nitya.n hi sthAtumichchhAmastava bhArata shAsane .. 1..\\
dhr
ajAtashatro bhadra.n te ariShTa.n svasti gachchhata .
anuGYAtAH sahadhanAH svarAjyamanushAsata .. 2..\\
ida.n tvevAvaboddhavya.n vR^iddhasya mama shAsanam .
dhiyA nigadita.n kR^itsnaM pathyaM niHshreyasaM param .. 3..\\
vettha tva.n tAta dharmANAM gati.n sUkShmAM yudhiShThira .
vinIto.asi mahAprAGYa vR^iddhAnAM paryupAsitA .. 4..\\
yato buddhistataH shAntiH prashama.n gachchha bhArata .
nAdArau kramate shastra.n dArau shastraM nipAtyate .. 5..\\
na vairANyabhijAnanti guNAnpashyanti nAguNAn .
virodhaM nAdhigachchhanti ye ta uttamapUruShAH .. 6..\\
sa.nvAde paruShANyAhuryudhiShThira narAdhamAH .
pratyAhurmadhyamAstvetAnuktAH paruShamuttaram .. 7..\\
naivoktA naiva chAnuktA ahitAH paruShA giraH .
pratijalpanti vai dhIrAH sadA uttamapUruShAH .. 8..\\
smaranti sukR^itAnyeva na vairANi kR^itAnyapi .
santaH prativijAnanto labdhvA pratyayamAtmanaH .. 9..\\
tathAcharitamAryeNa tvayAsminsatsamAgame .
duryodhanasya pAruShya.n tattAta hR^idi mA kR^ithAH .. 10..\\
mAtara.n chaiva gAndhArIM mAM cha tvadguNakA~NkShiNam .
upasthita.n vR^iddhamandhaM pitaraM pashya bhArata .. 11..\\
prekShApUrvaM mayA dyUtamidamAsIdupekShitam .
mitrANi draShTukAmena putrANA.n cha balAbalam .. 12..\\
ashochyAH kuravo rAjanyeShA.n tvamanushAsitA .
mantrI cha viduro dhImAnsarvashAstravishAradaH .. 13..\\
tvayi dharmo.arjune vIryaM bhImasene parAkramaH .
shraddhA cha gurushushrUShA yamayoH puruShAgryayoH .. 14..\\
ajAtashatro bhadra.n te khANDava prasthamAvisha .
bhrAtR^ibhiste.astu saubhrAtra.n dharme te dhIyatAM manaH .. 15..\\
v
ityukto bharatashreShTho dharmarAjo yudhiShThiraH .
kR^itvArya samaya.n sarvaM pratasthe bhrAtR^ibhiH saha .. 16..\\
te rathAnmeghasa~NkAshAnAsthAya saha kR^iShNayA .
prayayurhR^iShTamanasa indraprasthaM purottamam .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66}
janamejaya uvAcha
anuGYAtA.nstAnviditvA saratnadhanasa~ncayAn .
pANDavAndhArtarAShTrANA.n kathamAsInmanastadA .. 1..\\
vaishampAyana uvAcha
anuGYAtA.nstAnviditvA dhR^itarAShTreNa dhImatA .
rAjanduHshAsanaH kShipra.n jagAma bhrAtaraM prati .. 2..\\
duryodhana.n samAsAdya sAmAtyaM bharatarShabha .
duHkhArto bharatashreShTha ida.n vachanamabravIt .. 3..\\
duHkhenaitatsamAnIta.n sthaviro nAshayatyasau .
shatrusAdgamayaddravya.n tadbudhyadhvaM mahArathAH .. 4..\\
atha duryodhanaH karNaH shakunishchApi saubalaH .
mithaH sa~Ngamya sahitAH pANDavAnprati mAninaH .. 5..\\
vaichitravIrya.n rAjAna.n dhR^itarAShTraM manIShiNam .
abhigamya tvarAyuktAH shlakShNa.n vachanamabruvan .. 6..\\
duryodhana uvAcha
na tvayeda.n shrutaM rAjanyajjagAda bR^ihaspatiH .
shakrasya nItiM pravadanvidvAndevapurohitaH .. 7..\\
sarvopAyairnihantavyAH shatravaH shatrukarShaNa .
purA yuddhAdbalAdvApi prakurvanti tavAhitam .. 8..\\
te vayaM pANDavadhanaiH sarvAnsampUjya pArthivAn .
yadi tAnyodhayiShyAmaH ki.n vA naH parihAsyati .. 9..\\
ahInAshIviShAnkruddhAndaMshAya samupasthitAn .
kR^itvA kaNThe cha pR^iShThe cha kaH samutsraShTumarhati .. 10..\\
AttashastrA rathagatAH kupitAstAta pANDavAH .
niHsheShaM naH kariShyanti kruddhA hyAshIviShA yathA .. 11..\\
saMnaddho hyarjuno yAti vivR^itya parameShudhI .
gANDIvaM muhurAdatte niHshvasaMshcha nirIkShate .. 12..\\
gadA.n gurvI.n samudyamya tvaritashcha vR^ikodaraH .
svaratha.n yojayitvAshu niryAta iti naH shrutam .. 13..\\
nakulaH khaDgamAdAya charma chApyaShTachandrakam .
sahadevashcha rAjA cha chakrurAkArami~NgitaiH .. 14..\\
te tvAsthAya rathAnsarve bahushastraparichchhadAn .
abhighnanto rathavrAtAnsenAyogAya niryayuH .. 15..\\
na kSha.nsyante tathAsmAbhirjAtu viprakR^itA hi te .
draupadyAshcha pariklesha.n kasteShAM kShantumarhati .. 16..\\
punardIvyAma bhadra.n te vanavAsAya pANDavaiH .
evametAnvashe kartu.n shakShyAmo bharatarShabha .. 17..\\
te vA dvAdasha varShANi vaya.n vA dyUtanirjitAH .
pravishema mahAraNyamajinaiH prativAsitAH .. 18..\\
trayodasha.n cha sajane aGYAtAH parivatsaram .
GYAtAshcha punaranyAni vane varShANi dvAdasha .. 19..\\
nivasema vaya.n te vA tathA dyUtaM pravartatAm .
akShAnuptvA punardyUtamida.n dIvyantu pANDavAH .. 20..\\
etatkR^ityatama.n rAjannasmAkaM bharatarShabha .
aya.n hi shakunirveda savidyAmakShasampadam .. 21..\\
dR^iDhamUlA vaya.n rAjye mitrANi parigR^ihya cha .
sAravadvipula.n sainyaM satkR^itya cha durAsadam .. 22..\\
te cha trayodashe varShe pArayiShyanti chedvratam .
jeShyAmastAnvaya.n rAjanrochatA.n te parantapa .. 23..\\
dhR^itarAShTra uvAcha
tUrNaM pratyAnayasvaitAnkAma.n vyadhvagatAnapi .
Agachchhantu punardyUtamida.n kurvantu pANDavAH .. 24..\\
vaishampAyana uvAcha
tato droNaH somadatto bAhlIkashcha mahArathaH .
viduro droNaputrashcha vaishyAputrashcha vIryavAn .. 25..\\
bhUrishravAH shAntanavo vikarNashcha mahArathaH .
mA dyUtamityabhAShanta shamo.astviti cha sarvashaH .. 26..\\
akAmAnA.n cha sarveShA.n suhR^idAmarthadarshinAm .
akarotpANDavAhvAna.n dhR^itarAShTraH sutapriyaH .. 27..\\
athAbravInmahArAja dhR^itarAShTra.n janeshvaram .
putrahArdAddharmayukta.n gAndhArI shokakarshitA .. 28..\\
jAte duryodhane kShattA mahAmatirabhAShata .
nIyatAM paralokAya sAdhvaya.n kulapA.nsanaH .. 29..\\
vyanadajjAtamAtro hi gomAyuriva bhArata .
anto nUna.n kulasyAsya kuravastannibodhata .. 30..\\
mA bAlAnAmashiShTAnAmabhima.nsthA matiM prabho .
mA kulasya kShaye ghore kAraNa.n tvaM bhaviShyasi .. 31..\\
baddha.n setu.n ko nu bhindyAddhamechchhAntaM cha pAvakam .
shame dhR^itAnpunaH pArthAnkopayetko nu bhArata .. 32..\\
smaranta.n tvAmAjamIDha smArayiShyAmyahaM punaH .
shAstraM na shAsti durbuddhi.n shreyase vetarAya vA .. 33..\\
na vai vR^iddho bAlamatirbhavedrAjankatha.n chana .
tvannetrAH santu te putrA mA tvA.n dIrNAH prahAsiShuH .. 34..\\
shamena dharmeNa parasya buddhyA
jAtA buddhiH sAstu te mA pratIpA .
pradhva.nsinI krUrasamAhitA shrIr
mR^iduprauDhA gachchhati putrapautrAn .. 35..\\
athAbravInmahArAjo gAndhArI.n dharmadarshinIm .
antaH kAma.n kulasyAstu na shakShyAmi nivAritum .. 36..\\
yathechchhanti tathaivAstu pratyAgachchhantu pANDavAH .
punardyUtaM prakurvantu mAmakAH pANDavaiH saha .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67}
vaishampAyana uvAcha
tato vyadhvagataM pArthaM prAtikAmI yudhiShThiram .
uvAcha vachanAdrAGYo dhR^itarAShTrasya dhImataH .. 1..\\
upastIrNA sabhA rAjannakShAnuptvA yudhiShThira .
ehi pANDava dIvyeti pitA tvAmAha bhArata .. 2..\\
yudhiShThira uvAcha
dhAturniyogAdbhUtAni prApnuvanti shubhAshubham .
na nivR^ittistayorasti devitavyaM punaryadi .. 3..\\
akShadyUte samAhvAnaM niyogAtsthavirasya cha .
jAnannapi kShayakaraM nAtikramitumutsahe .. 4..\\
vaishampAyana uvAcha
iti bruvannivavR^ite bhrAtR^ibhiH saha pANDavaH .
jAnaMshcha shakunermAyAM pArtho dyUtamiyAtpunaH .. 5..\\
vivishuste sabhA.n tAM tu punareva mahArathAH .
vyathayanti sma chetA.nsi suhR^idAM bharatarShabhAH .. 6..\\
yathopajoShamAsInAH punardyUtapravR^ittaye .
sarvalokavinAshAya daivenopanipIDitAH .. 7..\\
shakuniruvAcha
amu~nchatsthaviro yadvo dhanaM pUjitameva tat .
mahAdhana.n glahaM tveka.n shR^iNu me bharatarShabha .. 8..\\
vaya.n dvAdasha varShANi yuShmAbhirdyUtanirjitAH .
pravishema mahAraNya.n rauravAjinavAsasaH .. 9..\\
trayodasha.n cha sajane aGYAtAH parivatsaram .
GYAtAshcha punaranyAni vane varShANi dvAdasha .. 10..\\
asmAbhirvA jitA yUya.n vane varShANi dvAdasha .
vasadhva.n kR^iShNayA sArdhamajinaiH prativAsitAH .. 11..\\
trayodashe cha nirvR^itte punareva yathochitam .
svarAjyaM pratipattavyamitarairatha vetaraiH .. 12..\\
anena vyavasAyena sahAsmAbhiryudhiShThira .
akShAnuptvA punardyUtamehi dIvyasva bhArata .. 13..\\
sabhAsada UchuH
aho dhigbAndhavA nainaM bodhayanti mahadbhayam .
buddhyA bodhyaM na budhyante svaya.n cha bharatarShabhAH .. 14..\\
vaishampAyana uvAcha
janapravAdAnsubahUniti shR^iNvannarAdhipaH .
hriyA cha dharmasa~NgAchcha pArtho dyUtamiyAtpunaH .. 15..\\
jAnannapi mahAbuddhiH punardyUtamavartayat .
apyayaM na vinAshaH syAtkurUNAm iti chintayan .. 16..\\
yudhiShThira uvAcha
katha.n vai madvidho rAjA svadharmamanupAlayan .
AhUto vinivarteta dIvyAmi shakune tvayA .. 17..\\
shakuniruvAcha
gavAshvaM bahudhenUkamaparyantamajAvikam .
gajAH kosho hiraNya.n cha dAsIdAsaM cha sarvashaH .. 18..\\
eSha no glaha evaiko vanavAsAya pANDavAH .
yUya.n vayaM vA vijitA vasema vanamAshritAH .. 19..\\
anena vyavasAyena dIvyAma bharatarShabha .
samutkShepeNa chaikena vanavAsAya bhArata .. 20..\\
vaishampAyana uvAcha
pratijagrAha taM pArtho glaha.n jagrAha saubalaH .
jitamityeva shakuniryudhiShThiramabhAShata .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68}
vaishampAyana uvAcha
vanavAsAya chakruste matiM pArthAH parAjitAH .
ajinAnyuttarIyANi jagR^ihushcha yathAkramam .. 1..\\
ajinaiH sa.nvR^itAndR^iShTvA hR^itarAjyAnarindamAn .
prasthitAnvanavAsAya tato duHshAsano.abravIt .. 2..\\
pravR^itta.n dhArtarAShTrasya chakra.n rAGYo mahAtmanaH .
parAbhUtAH pANDuputrA vipattiM paramA.n gatAH .. 3..\\
adya devAH samprayAtAH samairvartmabhirasthalaiH .
guNajyeShThAstathA jyeShThA bhUyA.nso yadvayaM paraiH .. 4..\\
narakaM pAtitAH pArthA dIrghakAlamanantakam .
sukhAchcha hInA rAjyAchcha vinaShTAH shAshvatIH samAH .. 5..\\
balena mattA ye te sma dhArtarAShTrAnprahAsiShuH .
te nirjitA hR^itadhanA vanameShyanti pANDavAH .. 6..\\
chitrAnsaMnAhAnavamu~nchantu chaiShAM
vAsA.nsi divyAni cha bhAnumanti .
nivAsyantA.n rurucharmANi sarve
yathA glaha.n saubalasyAbhyupetAH .. 7..\\
na santi lokeShu pumA.nsa IdR^ishA
ityeva ye bhAvitabuddhayaH sadA .
GYAsyanti te tmAnamime.adya pANDavA
viparyaye ShaNDhatilA ivAphalAH .. 8..\\
aya.n hi vAsodaya IdR^ishAnAM
manasvinA.n kaurava mA bhavedvaH .
adIkShitAnAmajinAni yadvad
balIyasAM pashyata pANDavAnAm .. 9..\\
mahAprAGYaH somako yaGYasenaH
kanyAM pA~nchAlIM pANDavebhyaH pradAya .
akArShIdvai duShkR^itaM neha santi
klIbAH pArthAH patayo yAGYasenyAH .. 10..\\
sUkShmAnprAvArAnajinAni choditAn
dR^iShTvAraNye nirdhanAnapratiShThAn .
kA.n tvaM prIti.n lapsyase yAGYaseni
pati.n vR^iNIShva yamihAnyamichchhasi .. 11..\\
ete hi sarve kuravaH sametAH
kShAntA dAntAH sudraviNopapannAH .
eShA.n vR^iNIShvaikatamaM patitve
na tvA.n tapetkAlaviparyayo.ayam .. 12..\\
yathAphalAH ShaNDhatilA yathA charmamayA mR^igAH .
tathaiva pANDavAH sarve yathA kAkayavA api .. 13..\\
kiM pANDavA.nstvaM patitAnupAsse
moghaH shramaH ShaNDhatilAnupAsya .
evaM nR^isha.nsaH paruShANi pArthAn
ashrAvayaddhR^itarAShTrasya putraH .. 14..\\
tadvai shrutvA bhImaseno.atyamarShI
nirbhartsyochchaistaM nigR^ihyaiva roShAt .
uvAcheda.n sahasaivopagamya
si.nho yathA haimavataH shR^igAlam .. 15..\\
bhImasena uvAcha
krUra pApajanairjuShTamakR^itArthaM prabhAShase .
gAndhAravidyayA hi tva.n rAjamadhye vikatthase .. 16..\\
yathA tudasi marmANi vAksharairiha no bhR^isham .
tathA smArayitA te.aha.n kR^intanmarmANi sa.nyuge .. 17..\\
ye cha tvAmanuvartante kAmalobhavashAnugAH .
goptAraH sAnubandhA.nstAnneShyAmi yamasAdanam .. 18..\\
vaishampAyana uvAcha
evaM bruvANamajinairvivAsitaM
duHkhAbhibhUtaM parinR^ityati sma .
madhye kurUNA.n dharmanibaddhamArgaM
gaurgauriti smAhvayanmuktalajjaH .. 19..\\
bhImasena uvAcha
nR^isha.nsaM paruSha.n krUra.n shakyaM duHshAsana tvayA .
nikR^ityA hi dhana.n labdhvA ko vikatthitumarhati .. 20..\\
mA ha sma sukR^itA.NllokAngachchhetpArtho vR^ikodaraH .
yadi vakShasi bhittvA te na pibechchhoNita.n raNe .. 21..\\
dhArtarAShTrAnraNe hatvA miShatA.n sarvadhanvinAm .
shama.n gantAsmi nachirAtsatyametadbravImi vaH .. 22..\\
vaishampAyana uvAcha
tasya rAjA si.nhagateH sakhelaM
duryodhano bhImasenasya harShAt .
gati.n svagatyAnuchakAra mando
nirgachchhatAM pANDavAnA.n sabhAyAH .. 23..\\
naitAvatA kR^itamityabravIttaM
vR^ikodaraH saMnivR^ittArdhakAyaH .
shIghra.n hi tvA nihataM sAnubandhaM
sa.nsmAryAhaM prativakShyAmi mUDha .. 24..\\
etatsamIkShyAtmani chAvamAnaM
niyamya manyuM balavAnsa mAnI .
rAjAnugaH sa.nsadi kauravANAM
viniShkramanvAkyamuvAcha bhImaH .. 25..\\
aha.n duryodhana.n hantA karNaM hantA dhana~njayaH .
shakuni.n chAkShakitava.n sahadevo haniShyati .. 26..\\
ida.n cha bhUyo vakShyAmi sabhAmadhye bR^ihadvachaH .
satya.n devAH kariShyanti yanno yuddhaM bhaviShyati .. 27..\\
suyodhanamimaM pApa.n hantAsmi gadayA yudhi .
shiraH pAdena chAsyAhamadhiShThAsyAmi bhUtale .. 28..\\
vAkyashUrasya chaivAsya paruShasya durAtmanaH .
duHshAsanasya rudhiraM pAtAsmi mR^igarAD iva .. 29..\\
arjuna uvAcha
naiva vAchA vyavasitaM bhIma viGYAyate satAm .
itashchaturdashe varShe draShTAro yadbhaviShyati .. 30..\\
duryodhanasya karNasya shakuneshcha durAtmanaH .
duHshAsanachaturthAnAM bhUmiH pAsyati shoNitam .. 31..\\
asUyitAra.n vaktAraM prasraShTAra.n durAtmanAm .
bhImasena niyogAtte hantAha.n karNamAhave .. 32..\\
arjunaH pratijAnIte bhImasya priyakAmyayA .
karNa.n karNAnugAMshchaiva raNe hantAsmi patribhiH .. 33..\\
ye chAnye pratiyotsyanti buddhimohena mAM nR^ipAH .
tAMshcha sarvA~nshatairbANairnetAsmi yamasAdanam .. 34..\\
chaleddhi himavAnsthAnAnniShprabhaH syAddivAkaraH .
shaitya.n somAtpraNashyeta matsatyaM vichaledyadi .. 35..\\
na pradAsyati chedrAjyamito varShe chaturdashe .
duryodhano hi satkR^itya satyametadbhaviShyati .. 36..\\
vaishampAyana uvAcha
ityuktavati pArthe tu shrImAnmAdravatIsutaH .
pragR^ihya vipulaM bAhu.n sahadevaH pratApavAn .. 37..\\
saubalasya vadhaM prepsurida.n vachanamabravIt .
krodhasa.nraktanayano niHshvasanniva pannagaH .. 38..\\
akShAnyAnmanyase mUDha gAndhArANA.n yashohara .
naite.akShA nishitA bANAstvayaite samare vR^itAH .. 39..\\
yathA chaivoktavAnbhImastvAmuddishya sabAndhavam .
kartAha.n karmaNastasya kuru kAryANi sarvashaH .. 40..\\
hantAsmi tarasA yuddhe tvA.n vikramya sabAndhavam .
yadi sthAsyasi sa~NgrAme kShatradharmeNa saubala .. 41..\\
sahadevavachaH shrutvA nakulo.api vishAM pate .
darshanIyatamo nR^INAmida.n vachanamabravIt .. 42..\\
suteya.n yaGYasenasya dyUte.asmindhR^itarAShTrajaiH .
yairvAchaH shrAvitA rUkShAH sthitairduryodhanapriye .. 43..\\
tAndhArtarAShTrAndurvR^ittAnmumUrShUnkAlachoditAn .
darshayiShyAmi bhUyiShThamaha.n vaivasvatakShayam .. 44..\\
nideshAddharmarAjasya draupadyAH padavI.n charan .
nirdhArtarAShTrAM pR^ithivI.n kartAsmi nachirAdiva .. 45..\\
eva.n te puruShavyAghrAH sarve vyAyatabAhavaH .
pratiGYA bahulAH kR^itvA dhR^itarAShTramupAgaman .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69}
y
AmantrayAmi bharatA.nstathA vR^iddhaM pitA maham .
rAjAna.n somadatta.n cha mahArAjaM cha bAhlikam .. 1..\\
droNa.n kR^ipaM nR^ipAMshchAnyAnashvatthAmAnameva cha .
vidura.n dhR^itarAShTraM cha dhArtarAShTrAMshcha sarvashaH .. 2..\\
yuyutsu.n sa~njaya.n chaiva tathaivAnyAnsabhA sadaH .
sarvAnAmantrya gachchhAmi draShTAsmi punaretya vaH .. 3..\\
v
na cha ki.n chittadochuste hriyA santo yudhiShThiram .
manobhireva kalyANa.n dadhyuste tasya dhImataH .. 4..\\
vi
AryA pR^ithA rAjaputrI nAraNya.n gantumarhati .
sukumArI cha vR^iddhA cha nitya.n chaiva sukhochitA .. 5..\\
iha vatsyati kalyANI satkR^itA mama veshmani .
iti pArthA vijAnIdhvamagada.n vo.astu sarvashaH .. 6..\\
yudhiShThira vijAnIhi mamedaM bharatarShabha .
nAdharmeNa jitaH kashchidvyathate vai parAjayAt .. 7..\\
tva.n vai dharmAnvijAnIShe yudhAM vettA dhana~njayaH .
hantArINAM bhImaseno nakulastvarthasa~NgrahI .. 8..\\
sa.nyantA sahadevastu dhaumyo brahmaviduttamaH .
dharmArthakushalA chaiva draupadI dharmachAriNI .. 9..\\
anyonyasya priyAH sarve tathaiva priyavAdinaH .
parairabhedyAH santuShTAH ko vo na spR^ihayediha .. 10..\\
eSha vai sarvakalyANaH samAdhistava bhArata .
naina.n shatrurviShahate shakreNApi samo.achyuta .. 11..\\
himavatyanushiShTo.asi merusAvarNinA purA .
dvaipAyanena kR^iShNena nagare vAraNAvate .. 12..\\
bhR^igutu~Nge cha rAmeNa dR^iShadvatyA.n cha shambhunA .
ashrauShIrasitasyApi maharShera~njanaM prati .. 13..\\
draShTA sadA nAradasya dhaumyaste.ayaM purohitaH .
mA hArShIH sAmparAye tvaM buddhi.n tAmR^iShipUjitAm .. 14..\\
purUravasamaila.n tvaM buddhyA jayasi pANDava .
shaktyA jayasi rAGYo.anyAnR^iShIndharmopasevayA .. 15..\\
aindre jaye dhR^itamanA yAmye kopavidhAraNe .
visarge chaiva kaubere vAruNe chaiva sa.nyame .. 16..\\
AtmapradAna.n saumya tvamadbhyashchaivopajIvanam .
bhUmeH kShamA cha tejo cha samagra.n sUryamaNDalAt .. 17..\\
vAyorbala.n viddhi sa tvaM bhUtebhyashchAtmasambhavam .
agada.n vo.astu bhadraM vo drakShyAmi punarAgatAn .. 18..\\
ApaddharmArthakR^ichchhreShu sarvakAryeShu vA punaH .
yathAvatpratipadyethAH kAle kAle yudhiShThira .. 19..\\
ApR^iShTo.asIha kaunteya svasti prApnuhi bhArata .
kR^itArtha.n svastimanta.n tvAM drakShyAmaH punarAgatam .. 20..\\
v
evamuktastathetyuktvA pANDavaH satyavikramaH .
bhIShmadroNau namaskR^itya prAtiShThata yudhiShThiraH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70}
v
tasminsamprasthite kR^iShNA pR^ithAM prApya yashasvinIm .
ApR^ichchhadbhR^ishaduHkhArtA yAshchAnyAstatra yoShitaH .. 1..\\
yathArha.n vandanAshleShAnkR^itvA gantumiyeSha sA .
tato ninAdaH sumahAnpANDavAntaH pure.abhavat .. 2..\\
kuntI cha bhR^ishasantaptA draupadIM prekShya gachchhatIm .
shokavihvalayA vAchA kR^ichchhrAdvachanamabravIt .. 3..\\
vatse shoko na te kAryaH prApyeda.n vyasanaM mahat .
strI dharmANAmabhiGYAsi shIlAchAravatI tathA .. 4..\\
na tvA.n sandeShTumarhAmi bhartR^Inprati shuchismite .
sAdhvI guNasamAdhAnairbhUShita.n te kuladvayam .. 5..\\
sabhAgyAH kuravashcheme ye na dagdhAstvayAnage .
ariShTa.n vraja panthAnaM madanudhyAna bR^i.nhitA .. 6..\\
bhAvinyarthe hi satstrINA.n vaiklavyaM nopajAyate .
gurudharmAbhiguptA cha shreyo kShipramavApsyasi .. 7..\\
sahadevashcha me putraH sadAvekShyo vane vasan .
yatheda.n vyasanaM prApya nAsya sIdenmahanmanaH .. 8..\\
tathetyuktvA tu sA devI sravannetrajalAvilA .
shoNitAktaika vasanA muktakeshyabhiniryayau .. 9..\\
tA.n kroshantIM pR^ithA duHkhAdanuvavrAja gachchhatIm .
athApashyatsutAnsarvAnhR^itAbharaNa vAsasaH .. 10..\\
rurucharmAvR^ita tanUnhriyA ki.n chidavA~NmukhAn .
paraiH parItAnsa.nhR^iShTaiH suhR^idbhishchAnushochitAn .. 11..\\
tadavasthAnsutAnsarvAnupasR^ityAtivatsalA .
sasvajAnAvadachchhokAttattadvilapatI bahu .. 12..\\
katha.n saddharmachAritravR^ittasthiti vibhUShitAn .
akShudrAndR^iDhabhaktAMshcha daivatejyA parAnsadA .. 13..\\
vyasana.n vaH samabhyAgAtko.ayaM vidhiviparyayaH .
kasyApadhyAnaja.n chedamAgo pashyAmi vo dhiyA .. 14..\\
syAttu madbhAgyadoSho.aya.n yAhaM yuShmAnajIjanam .
duHkhAyAsa bhujo.atyartha.n yuktAnapyuttamairguNaiH .. 15..\\
katha.n vatsyatha durgeShu vaneShvR^iddhivinAkR^itAH .
vIryasattvabalotsAha tejobhirakR^ishAH kR^ishAH .. 16..\\
yadyetadahamaGYAsya.n vanavAso hi vo dhruvam .
shatashR^i~NgAnmR^ite pANDau nAgamiShya.n gajAhvayam .. 17..\\
dhanya.n vaH pitaraM manye tapo medhAnvita.n tathA .
yaH putrAdhimasamprApya svargechchhAmakarotpriyAm .. 18..\\
dhanyA.n chAtIndriyaGYAnAmimAM prAptAM parAM gatim .
manye.adya mAdrI.n dharmaGYAM kalyANI.n sarvathaiva hi .. 19..\\
ratyA matyA cha gatyA cha yayAhamabhisandhitA .
jIvitapriyatAM mahya.n dhigimAM kleshabhAginIm .. 20..\\
eva.n vilapatI.n kuntImabhisAntvya pranamya cha .
pANDavA vigatAnandA vanAyaiva pravavrajuH .. 21..\\
vidurAdayashcha tAmArtA.n kuntImAshvAsya hetubhiH .
prAveshayangR^iha.n kShattuH svayamArtatarAH shanaiH .. 22..\\
rAjA cha dhR^itarAShTraH sa shokAkulita chetanaH .
kShattuH sampreShayAmAsa shIghramAgamyatAm iti .. 23..\\
tato jagAma viduro dhR^itarAShTra niveshanam .
taM paryapR^ichchhatsa.nvigno dhR^itarAShTro narAdhipaH .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71}
dh
katha.n gachchhati kaunteyo dharmarAjo yudhiShThiraH .
bhImasenaH savyasAchI mAdrIputrau cha tAvubhau .. 1..\\
dhaumyashchaiva katha.n kShattardraupadI vA tapasvinI .
shrotumichchhAmyaha.n sarva.n teShAma~NgavicheShTitam .. 2..\\
vi
vastreNa sa.nvR^itya mukha.n kuntIputro yudhiShThiraH .
bAhU vishAlau kR^itvA tu bhImo gachchhati pANDavaH .. 3..\\
sikatA vapansavyasAchI rAjAnamanugachchhati .
mAdrIputraH sahadevo mukhamAlipya gachchhati .. 4..\\
pA.nsUpalipta sarvA~Ngo nakulashchittavihvalaH .
darshanIyatamo loke rAjAnamanugachchhati .. 5..\\
kR^iShNA keshaiH pratichchhAdya mukhamAyatalochanA .
darshanIyA prarudatI rAjAnamanugachchhati .. 6..\\
dhaumyo yAmyAni sAmAni raudrANi cha vishAM pate .
gAyangachchhati mArgeShu kushAnAdAya pANinA .. 7..\\
dhr
vividhAnyiha rUpANi kR^itvA gachchhanti pANDavAH .
tanmamAchakShva vidura kasmAdeva.n vrajanti te .. 8..\\
vi
nikR^itasyApi te putrairhR^ite rAjye dhaneShu cha .
na dharmAchchalate buddhirdharmarAjasya dhImataH .. 9..\\
yo.asau rAjA ghR^iNI nitya.n dhArtarAShTreShu bhArata .
nikR^ityA krodhasantapto nonmIlayati lochane .. 10..\\
nAha.n janaM nirdaheyaM dR^iShTvA ghoreNa chakShuShA .
sa pidhAya mukha.n rAjA tasmAdgachchhati pANDavaH .. 11..\\
yathA cha bhImo vrajati tanme nigadataH shR^iNu .
bAhvorbale nAsti samo mameti bharatarShabha .. 12..\\
bAhU vishAlau kR^itvA tu tena bhImo.api gachchhati .
bAhU darshayamAno hi bAhudraviNa darpitaH .
chikIrShankarma shatrubhyo bAhudravyAnurUpataH .. 13..\\
pradisha~nsharasampAtAnkuntIputro.arjunastadA .
sikatA vapansavyasAchI rAjAnamanugachchhati .. 14..\\
asaktAH sikatAstasya yathA samprati bhArata .
asakta.n sharavarShANi tathA mokShyati shatruShu .. 15..\\
na me kashchidvijAnIyAnmukhamadyeti bhArata .
mukhamAlipya tenAsau sahadevo.api gachchhati .. 16..\\
nAhaM manA.nsyAdadeyaM mArge strINAm iti prabho .
pA.nsUpachita sargA~Ngo nakulastena gachchhati .. 17..\\
ekavastrA tu rudatI muktakeshI rajasvalA .
shonitAktArdra vasanA draupadI vAkyamabravIt .. 18..\\
yatkR^ite.ahamimAM prAptA teShA.n varShe chaturdashe .
hatapatyo hatasutA hatabandhujanapriyAH .. 19..\\
bandhushonita digdhA~Ngyo muktakeshyo rajasvalAH .
eva.n kR^itodakA nAryaH pravekShyanti gajAhvayam .. 20..\\
kR^itvA tu nairR^itAndarbhAnghoro dhaumyaH purohitaH .
sAmAni gAyanyAmyAni purato yAti bhArata .. 21..\\
hateShu bhArateShvAjau kurUNA.n guravastadA .
eva.n sAmAni gAsyantItyuktvA dhaumyo.api gachchhati .. 22..\\
hAhA gachchhanti no nAthAH samavekShadhvamIdR^isham .
iti paurAH suduHkhArtAH kroshanti sma samantataH .. 23..\\
evamAkAra li~Ngaiste vyavasAyaM manogatam .
kathayantaH sma kaunteyA vana.n jagmurmanasvinaH .. 24..\\
eva.n teShu narAgryeShu niryatsu gajasAhvayAt .
anabhre vidyutashchAsanbhUmish cha samakampata .. 25..\\
rAhuragrasadAdityamaparvaNi vishAM pate .
ulkA chApyapasavya.n tu puraM kR^itvA vyashIryata .. 26..\\
pravyAharanti kravyAdA gR^idhragomAyuvAyasAH .
devAyatanachaityeShu prAkArATTAlakeShu cha .. 27..\\
evamete mahotpAtA vana.n gachchhati pANDave .
bhAratAnAmabhAvAya rAjandurmantrite tava .. 28..\\
nAradashcha sabhAmadhye kurUNAmagrataH sthitaH .
maharShibhiH parivR^ito raudra.n vAkyamuvAcha ha .. 29..\\
itashchaturdashe varShe vina~NkShyantIha kauravAH .
duryodhanAparAdhena bhImArjunabalena cha .. 30..\\
ityuktvA divamAkramya kShipramantaradhIyata .
brAhmI.n shriyaM suvipulAM bibhraddevarShisattamaH .. 31..\\
tato duryodhanaH karNaH shakunishchApi saubalaH .
droNa.n dvIpamamanyanta rAjyaM chAsmai nyavedayan .. 32..\\
athAbravIttato droNo duryodhanamamarShaNam .
duHshAsana.n cha karNaM cha sarvAneva cha bhAratAn .. 33..\\
avadhyAnpANDavAnAhurdevaputrAndvijAtayaH .
aha.n tu sharaNaM prAptAnvartamAno yathAbalam .. 34..\\
gatAnsarvAtmanA bhaktyA dhArtarastrAnsarAjakAn .
notsahe samabhityaktu.n daivamUlamataH param .. 35..\\
dharmataH pANDuputrA vai vana.n gachchhanti nirjitAH .
te cha dvAdasha varShANi vane vatsyanti kauravAH .. 36..\\
charitabrahma charyAshcha krodhAmarShavashAnugAH .
vairaM pratyAnayiShyanti mama duHkhAya pANDavAH .. 37..\\
mayA tu bhraMshito rAjyAddrupadaH sakhivigrahe .
putrArthamayajatkrodhAdvadhAya mama bhArata .. 38..\\
yAjopayAja tapasA putra.n lebhe sa pAvakAt .
dhR^iShTadyumna.n draupadIM cha vedImadhyAtsumadhyamAm .. 39..\\
jvAlA varNo devadatto dhanuShmAnkavachI sharI .
martyadharmatayA tasmAditi mAM bhayamAvishat .. 40..\\
gato hi pakShatA.n teShAM pArShataH puruSharShabhaH .
sR^iShTa prANo bhR^ishatara.n tasmAdyotsye tavAribhiH .. 41..\\
madvadhAya shruto hyeSha loke chApyativishrutaH .
nUna.n so.ayamanuprAptastvatkR^ite kAlaparyayaH .. 42..\\
tvaritAH kuruta shreyo naitadetAvatA kR^itam .
muhUrta.n sukhamevaitattAlachchhAyeva haimanI .. 43..\\
yajadhva.n cha mahAyaGYairbhogAnashnIta dattacha .
itashchaturdashe varShe mahatprApsyatha vaishasam .. 44..\\
duryodhana nishamyaitatpratipadya yathechchhasi .
sAma vA pANDaveyeShu prayu~NkShva yadi manyase .. 45..\\
v
droNasya vachana.n shrutvA dhR^itarAShTro.abravIdidam .
samyagAha guruH kShattarupAvartaya pANDavAn .. 46..\\
yadi vA na nivartante satkR^itA yAntu pANDavAH .
sa shastrarathapAdAtA bhogavantashcha putrakAH .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72}
v
vana.n gateShu pArtheShu nirjiteShu durodare .
dhR^itarAShTraM mahArAja tadA chintA samAvishat .. 1..\\
ta.n chintayAnamAsInaM dhR^itarAShTraM janeshvaram .
niHshvasantamanekAgramiti hovAcha sa~njayaH .. 2..\\
avApya vasusampUrNA.n vasudhAM vasudhAdhipa .
pravrAjya pANDavAnrAjyAdrAjankimanushochasi .. 3..\\
dh
ashochya.n tu kutasteShA.n yeShAM vairaM bhaviShyati .
pANDavairyuddhashauNDairhi mitravadbhirmahArathaiH .. 4..\\
s
taveda.n sukR^itaM rAjanmahadvairaM bhaviShyati .
vinAshaH sarvalokasya sAnubandho bhaviShyati .. 5..\\
vAryamANo.api bhIShmeNa droNena vidureNa cha .
pANDavAnAM priyAM bhAryA.n draupadIM dharmachAriNIm .. 6..\\
prAhiNodAnayeheti putro duryodhanastava .
sUtaputra.n sumandAtmA nirlajjaH prAtikAminam .. 7..\\
dhr
yasmai devAH prayachchhanti puruShAya parAbhavam .
buddhi.n tasyApakarShanti so.apAchInAni pashyati .. 8..\\
buddhau kaluSha bhUtAyA.n vinAshe pratyupasthite .
anayo nayasa~NkAsho hR^idayAnnApasarpati .. 9..\\
anarthAshchArtharUpeNa arthAshchAnartha rUpiNaH .
uttiShThanti vinAshAnte nara.n tachchAsya rochate .. 10..\\
na kAlo daNDamudyamya shiro kR^intati kasya chit .
kAlasya balametAvadviparItArtha darshanam .. 11..\\
AsAditamida.n ghoraM tumula.n lomaharShaNam .
pA~nchAlImapakarShadbhiH sabhAmadhye tapasvinIm .. 12..\\
ayonijA.n rUpavatI.n kule jAtAM vibhAvarIm .
ko nu tA.n sarvadharmaGYAM paribhUya yashasvinIm .. 13..\\
paryAnayetsabhAmadhyamR^ite durdyUta devinam .
strI dharmiNI.n varArohAM shonitena samukShitA .. 14..\\
ekavastrA.n cha pA~nchAlIM pANDavAnabhyavekShatIm .
hR^itasvAnbhraShTachittA.nstAnhR^itadArAnhR^itashriyaH .. 15..\\
vihInAnsarvakAmebhyo dAsabhAvavasha.n gatAn .
dharmapAshaparikShiptAnashaktAniva vikrame .. 16..\\
kruddhAmamarShitA.n kR^iShNAM duHkhitAM kurusa.nsadi .
duryodhanashcha karNashcha kaTukAnyabhyabhAShatAm .. 17..\\
tasyAH kR^ipaNa chakShurbhyAM pradahyetApi medinI .
api sheShaM bhavedadya putrANAM mama sa~njaya .. 18..\\
bhAratAnA.n striyaH sarvA gAndhAryA saha sa~NgatAH .
prAkrorshanbhairava.n tatra dR^iShTvA kR^iShNA.n sabhA gatAm .. 19..\\
agnihotrANi sAyAhne na chAhUyanta sarvashaH .
brAhmaNAH kupitAshchAsandraupadyAH parikarShaNe .. 20..\\
AsInniShTAnako ghoro nirghAtashcha mahAnabhUt .
divolkAshchApatanghorA rAhushchArkamupAgrasat .
aparvaNi mahAghoraM prajAnA.n janayanbhayam .. 21..\\
tathaiva rathashAlAsu prAdurAsIddhutAshanaH .
dhvajAshcha vyavashIryanta bharatAnAmabhUtaye .. 22..\\
duryodhanasyAgnihotre prAkroshanbhairava.n shivAH .
tAstadA pratyabhAShanta rAsabhAH sarvatodisham .. 23..\\
prAtiShThata tato bhIShmo droNena saha sa~njaya .
kR^ipashcha somadattashcha bAhlIkashcha mahArathaH .. 24..\\
tato.ahamabruva.n tatra vidureNa prachoditaH .
vara.n dadAni kR^iShNAyai kAnskita.n yadyadichchhati .. 25..\\
avR^iNottatra pA~nchAlI pANDavAnamitaujasaH .
sarathAnsadhanuShkAMshchApyanuGYAsiShamapyaham .. 26..\\
athAbravInmahAprAGYo viduraH sarvadharmavit .
etadantAH stha bharatA yadvaH kR^iShNA sabhA.n gatA .. 27..\\
eShA pA~nchAlarAjasya sutaiShA shrIranuttamA .
pA~nchAlI pANDavAnetAndaivasR^iShTopasarpati .. 28..\\
tasyAH pArthAH parikleshaM na kSha.nsyante.atyamarShaNAH .
vR^iShNayo vA maheShvAsAH pA~nchAlA vA mahaujasaH .. 29..\\
tena satyAbhisandhena vAsudevena rakShitAH .
AgamiShyati bIbhatsuH pA~nchAlairabhirakShitaH .. 30..\\
teShAM madhye maheShvAso bhImaseno mahAbalaH .
AgamiShyati dhunvAno gadA.n daNDamivAntakaH .. 31..\\
tato gANDIvanirghoSha.n shrutvA pArthasya dhImataH .
gadA vega.n cha bhImasya nAla.n soDhuM narAdhipAH .. 32..\\
tatra me rochate nityaM pArthairsArdhaM na vigrahaH .
kurubhyo hi sadA manye pANDavA~nshaktimattarAn .. 33..\\
tathA hi balavAnrAjA jarAsandho mahAdyutiH .
bAhupraharaNenaiva bhImena nihato yudhi .. 34..\\
tasya te shama evAstu pANDavairbharatarShabha .
ubhayoH pakShayoryukta.n kriyatAmavisha~NkayA .. 35..\\
eva.n gAvalgaNe kShattA dharmArthasahita.n vachaH .
uktavAnna gR^ihIta.n cha mayA putra hitepsayA .. 36..\\
##\end{multicols}##
##
\medskip\hrule\medskip
Last updated on \today ; Send corrections to sanskrit@cheerful.com
\end{document}