j
katha.n virATanagare mama pUrvapitAmahAH .
aGYAtavAsamuShitA duryodhana bhayArditAH .. 1..\\
tathA tu sa varA.NllabdhvA dharmAdharmabhR^itA.n varaH .
gatvAshramaM brAhmaNebhya Achakhyau sarvameva tat .. 2..\\
kathayitvA tu tatsarvaM brAhmaNebhyo yudhiShThiraH .
araNI sahita.n tasmai brAhmaNAya nyavedayat .. 3..\\
tato yudhiShThiro rAjA dharmaputro mahAmanAH .
saMnivartyAnujAnsarvAniti hovAcha bhArata .. 4..\\
dvAdashemAni varShANi rAShTrAdviproShitA vayam .
trayodasho.aya.n samprAptaH kR^ichchhraH paramadurvasaH .. 5..\\
sa sAdhu kaunteya ito vAsamarjuna rochaya .
yatremA vasatIH sarvA vasemAviditAH paraiH .. 6..\\
tasyaiva varadAnena dharmasya manujAdhipa .
aGYAtA vichariShyAmo narANA bharatarShabha .. 7..\\
ki.n tu vAsAya rAShTrANi kIrtayiShyAmi kAni chit .
ramaNIyAni guptAni teShA.n kiM chitsma rochaya .. 8..\\
santi ramyA janapadA bahvannAH paritaH kurUn .
pA~nchAlAshchedimatsyAshcha shUrasenAH paTachcharAH .
dashArNA nava rAShTra.n cha mallAH shAlva yugandharAH .. 9..\\
eteShA.n katamo rAjannivAsastava rochate .
vatsyAmo yatra rAjendra sa.nvatsaramima.n vayam .. 10..\\
evametanmahAbAho yathA sa bhagavAnprabhuH .
abravItsarvabhUteshastattathA na tadanyathA .. 11..\\
avashya.n tveva vAsArtha.n ramaNIyaM shivaM sukham .
saMmantrya sahitaiH sarvairdraShTavyamakutobhayam .. 12..\\
matsyo virATo balavAnabhirakShetsa pANDavAn .
dharmashIlo vadAnyashcha vR^iddhashcha sumahAdhanaH .. 13..\\
virATanagare tAta sa.nvatsaramima.n vayam .
kurvantastasya karmANi vihariShyAma bhArata .. 14..\\
yAni yAni cha karmANi tasya shakShyAmahe vayam .
kartu.n yo yatsa tatkarma bravItu kurunandanAH .. 15..\\
naradeva katha.n karma rAShTre tasya kariShyasi .
virATa nR^ipateH sAdho ra.nsyase kena karmaNA .. 16..\\
mR^idurvadAnyo hrImAMshcha dhArmikaH satyavikramaH .
rAja.nstvamApadA kliShTaH ki.n kariShyasi pANDava .. 17..\\
na duHkhamuchita.n kiM chidrAjanveda yathA janaH .
sa imAmApadaM prApya katha.n ghorAM tariShyasi .. 18..\\
shR^iNudhva.n yatkariShyAmi karma vai kurunandanAH .
virATamanusamprApya rAjAnaM puruSharShabham .. 19..\\
sabhAstAro bhaviShyAmi tasya rAGYo mahAtmanaH .
ka~Nko nAma dvijo bhUtvA matAkShaH priya devitA .. 20..\\
vaiDUryAnkA~nchanAndAntAnphalairjyotI rasaiH saha .
kR^iShNAkShA.NllohitAkShAMshcha nirvartsyAmi manoramAn .. 21..\\
Asa.n yudhiShThirasyAhaM purA prANasamaH sakhA .
iti vakShyAmi rAjAna.n yadi mAmanuyokShyate .. 22..\\
ityetadvo mayAkhyAta.n vihariShyAmyahaM yathA .
vR^ikodara virATe tva.n ra.nsyase kena karmaNA .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
bhm
paurogavo bruvANo.ahaM ballavo nAma nAmataH .
upasthAsyAmi rAjAna.n virATamiti me matiH .. 1..\\
sUpAnasya kariShyAmi kushalo.asmi mahAnase .
kR^itapUrvANi yairasya vya~njanAni sushikShitaiH .
tAnapyabhibhaviShyAmi prIti.n sa~njanayannaham .. 2..\\
AhariShyAmi dArUNAM nichayAnmahato.api cha .
tatprekShya vipula.n karma rAjA prIto bhaviShyati .. 3..\\
dvipA vA balino rAjanvR^iShabhA vA mahAbalAH .
vinigrAhyA yadi mayA nigrahIShyAmi tAnapi .. 4..\\
ye cha ke chinniyotsyanti samAjeShu niyodhakAH .
tAnahaM nihaniShyAmi prIti.n tasya vivardhayan .. 5..\\
na tvetAnyudhyamAnA.n vai haniShyAmi katha.n chana .
tathaitAnpAtayiShyAmi yathA yAsyanti na kShayam .. 6..\\
ArAliko govikartA sUpakartA niyodhakaH .
Asa.n yudhiShThirasyAhamiti vakShyAmi pR^ichchhataH .. 7..\\
AtmAnamAtmanA rakShaMshchariShyAmi vishAM pate .
ityetatpratijAnAmi vihariShyAmyaha.n yathA .. 8..\\
yamagnirbrAhmaNo bhUtvA samAgachchhannR^iNA.n varam .
didhakShuH khANDava.n dAvaM dAshArha sahitaM purA .. 9..\\
mahAbalaM mahAbAhumajita.n kurunandanam .
so.aya.n kiM karma kaunteyaH kariShyati dhana~njayaH .. 10..\\
yo.ayamAsAdya ta.n tAvaM tarpayAmAsa pAvakam .
vijityaika rathenendra.n hatvA pannagarakShasAn .
shreShThaH pratiyudhAM nAma so.arjunaH ki.n kariShyati .. 11..\\
sUryaH prapatatA.n shreShTho dvipadAM brAhmaNo varaH .
AshIviShashcha sarpANAmagnistejasvinA.n varaH .. 12..\\
AyudhAnA.n varo varjaH kakudmI cha gavAM varaH .
hradAnAmudadhiH shreShThaH parjanyo varShatA.n varaH .. 13..\\
dhR^itarAShTrashcha nAgAnA.n hastiShvairAvato varaH .
putraH priyANAmadhiko bhAryA cha suhR^idA.n varA .. 14..\\
yathaitAni vishiShTAni jAtyA.n jAtyA.n vR^ikodara .
eva.n yuvA guDAkeshaH shreShThaH sarvadhanurmatAm .. 15..\\
so.ayamindrAdanavaro vAsudevAchcha bhArata .
gANDIvadhanvA shvetAshvo bIbhatsuH ki.n kariShyati .. 16..\\
uShitvA pa~nchavarShANi sahasrAkShasya veshmani .
divyAnyastrANyavAptAni devarUpeNa bhAsvatA .. 17..\\
yaM manye dvAdasha.n rudramAdityAnA.n trayodasham .
yasya bAhU samau dIrghau jyA ghAtakaThina tvachau .
dakShiNe chaiva savye cha gavAmiva vahaH kR^itaH .. 18..\\
himavAniva shailAnA.n samudraH saritAm iva .
tridashAnA.n yathA shakro vasUnAmiva havyavAH .. 19..\\
mR^igANAmiva shArdUlo garuDaH patatAm iva .
varaH saMnahyamAnAnAmarjunaH ki.n kariShyati .. 20..\\
pratiGYA.n ShaNDhako.asmIti kariShyAmi mahIpate .
jyA ghAtau hi mahAntau me sa.nvartuM nR^ipa duShkarau .. 21..\\
karNayoH pratimuchyAha.n kuNDale jvalanopame .
veNI kR^itashiro rAjannAmnA chaiva bR^ihannaDA .. 22..\\
paThannAkhyAyikAM nAma strIbhAvena punaH punaH .
ramayiShye mahIpAlamanyAMshchAntaHpure janAn .. 23..\\
gItaM nR^itta.n vichitra.n cha vAditraM vividhaM tathA .
shikShayiShyAmyaha.n rAjanvirATa bhavane striyaH .. 24..\\
prajAnA.n samudAchAraM bahu karmakR^itaM vadan .
chhAdayiShyAmi kaunteya mAyayAtmAnamAtmanA .. 25..\\
yudhiShThirasya gehe.asmi draupadyAH parichArikA .
uShitAsmIti vakShyAmi pR^iShTo rAGYA cha bhArata .. 26..\\
etena vidhinA chhannaH kR^itakena yathA nalaH .
vihariShyAmi rAjendra virATa bhavane sukham .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
vai
ki.n tvaM nakula kurvANastatra tAta chariShyasi .
sukumArashcha shUrashcha darshanIyaH sukhochitaH .. 1..\\
ashvabandho bhaviShyAmi virATa nR^ipateraham .
granthiko nAma nAmnAha.n karmaitatsupriyaM mama .. 2..\\
kushalo.asmyashvashikShAyA.n tathaivAshvachikitsite .
priyAshcha satataM me.ashvAH kururAja yathA tava .. 3..\\
ye mAmAmantrayiShyanti virATanagare janAH .
tebhya evaM pravakShyAmi vihariShyAmyaha.n yathA .. 4..\\
sahadeva katha.n tasya samIpe vihariShyasi .
ki.n vA tva.n tAta kurvANaH prachchhanno vichariShyasi .. 5..\\
gosa~NkhyAtA bhaviShyAmi virATasya mahIpateH .
pratiSheddhA cha dogdhA cha sa~NkhyAne kushalo gavAm .. 6..\\
tantipAla iti khyAto nAmnA viditamastu te .
nipuNa.n cha chariShyAmi vyetu te mAnaso jvaraH .. 7..\\
aha.n hi bhavatA goShu satataM prakR^itaH purA .
tatra me kaushala.n karma avabuddha.n vishAM pate .. 8..\\
lakShaNa.n charitaM chApi gavA.n yachchApi ma~Ngalam .
tatsarvaM me suviditamanyachchApi mahIpate .. 9..\\
vR^iShabhAnapi jAnAmi rAjanpUjita lakShaNAn .
yeShAM mUtramupAghrAya api vandhyA prasUyate .. 10..\\
so.ahameva.n chariShyAmi prItiratra hi me sadA .
na cha mA.n vetsyati parastatte rochatu pArthiva .. 11..\\
iya.n tu naH priyA bhAryA prANebhyo.api garIyasI .
mAteva paripAlyA cha pUjyA jyeShTheva cha svasA .. 12..\\
kena sma karmaNA kR^iShNA draupadI vichariShyati .
na hi ki.n chidvijAnAti karma kartu.n yathA striyaH .. 13..\\
sukumArI cha bAlA cha rAjaputrI yashasvinI .
pativratA mahAbhAgA kathaM nu vichariShyati .. 14..\\
mAlyagandhAnala~NkArAnvastrANi vividhAni cha .
etAnyevAbhijAnAti yato jAtA hi bhAminI .. 15..\\
sairandhryo.arakShitA loke bhujiShyAH santi bhArata .
naivamanyAH striyo yAnti iti lokasya nishchayaH .. 16..\\
sAhaM bruvANA sairandhrI kushalA keshakarmaNi .
AtmaguptA chariShyAmi yanmA.n tvamanupR^ichchhasi .. 17..\\
sudeShNAM pratyupasthAsye rAjabhAryA.n yashasvinIm .
sA rakShiShyati mAM prAptAM mA te bhUdduHkhamIdR^isham .. 18..\\
y
kalyANaM bhAShase kR^iShNe kule jAtA yathA vadet .
na pApamabhijAnAsi sAdhu sAdhvI vrate sthitA .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
y
karmANyuktAni yuShmAbhiryAni tAni kariShyatha .
mama chApi yathAbuddhiruchitAni vinishchayAt .. 1..\\
purohito.ayamasmAkamagnihotrANi rakShatu .
sUdapaurogavaiH sArdha.n drupadasya niveshane .. 2..\\
indrasena mukhAshcheme rathAnAdAya kevalAn .
yAntu dvAravatI.n shIghramiti me vartate matiH .. 3..\\
imAshcha nAryo draupadyAH sarvashaH parichArikAH .
pA~nchAlAneva gachchhantu sUdapaurogavaiH saha .. 4..\\
sarvairapi cha vaktavyaM na praGYAyanta pANDavAH .
gatA hyasmAnapAkIrya sarve dvaitavanAditi .. 5..\\
vidite chApi vaktavya.n suhR^idbhiranurAgataH .
ato.ahamapi vakShyAmi hetumAtraM nibodhata .. 6..\\
hantemA.n rAjavasatiM rAjaputrA bravImi vaH .
yathA rAjakulaM prApya charanpreShyo na riShyati .. 7..\\
durvasa.n tveva kauravyA jAnatA rAjaveshmani .
amAnitaiH sumAnArhA aGYAtaiH parivatsaram .. 8..\\
diShTa dvAro labheddvAraM na cha rAjasu vishvaset .
tadevAsanamanvichchhedyatra nAbhiShajetparaH .. 9..\\
nAsya yAnaM na parya~NkaM na pIThaM na jaga.n ratham .
ArohetsaMmato.asmIti sa rAjavasati.n vaset .. 10..\\
atha yatrainamAsIna.n sha~NkeranduShTachAriNaH .
na tatropavishejjAtu sa rAjavasati.n vaset .. 11..\\
na chAnushiShyedrAjAnamapR^ichchhanta.n kadA chana .
tUShNI.n tvenamupAsIta kAle samabhipUjayan .. 12..\\
asUyanti hi rAjAno janAnanR^itavAdinaH .
tathaiva chAvamanyante mantriNa.n vAdinaM mR^iShA .. 13..\\
naiShA.n dAreShu kurvIta maitrIM prAGYaH kathaM chana .
antaHpura charA ye cha dveShTi yAnahitAsh cha ye .. 14..\\
vidite chAsya kurvIta karyANi sulaghUnyapi .
eva.n vicharato rAGYo na kShatirjAyate kva chit .. 15..\\
yatnAchchopacharedenamagnivaddevavachcha ha .
anR^itenopachIrNo hi hi.nsyAdenamasaMshayam .. 16..\\
yachcha bhartAnuyu~njIta tadevAbhyanuvartayet .
pramAdamavalehA.n cha kopaM cha parivarjayet .. 17..\\
samarthanAsu sarvAsu hita.n cha priyameva cha .
sa.nvarNayettadevAsya priyAdapi hita.n vadet .. 18..\\
anukUlo bhavechchAsya sarvArtheShu kathAsu cha .
apriya.n chAhita.n yatsyAttadasmai nAnuvarNayet .. 19..\\
nAhamasya priyo.asmIti matvA seveta paNDitaH .
apramattashcha yattashcha hita.n kuryAtpriyaM cha yat .. 20..\\
nAsyAniShTAni seveta nAhitaiH saha sa.nvaset .
svasthAnAnna vikampeta sa rAjavasati.n vaset .. 21..\\
dakShiNa.n vAtha vAmaM vA pArshvamAsIta paNDitaH .
rakShiNA.n hyAttashastrANAM sthAnaM pashchAdvidhIyate .
nitya.n vipratiShiddha.n tu purastAdAsanaM mahat .. 22..\\
na cha sandarshane ki.n chitpravR^iddhamapi sa~njapet .
api hyetaddaridrANA.n vyalIka sthAnamuttamam .. 23..\\
na mR^iShAbhihita.n rAGYo manuShyeShu prakAshayet .
ya.n chAsUyanti rAjAnaH puruShaM na vadechcha tam .. 24..\\
shUro.asmIti na dR^iptaH syAdbuddhimAniti vA punaH .
priyamevAcharanrAGYaH priyo bhavati bhogavAn .. 25..\\
aishvaryaM prApya duShprApaM priyaM prApya cha rAjataH .
apramatto bhavedrAGYaH priyeShu cha hiteShu cha .. 26..\\
yasya kopo mahAbAdhaH prasAdashcha mahAphalaH .
kastasya manasApIchchhedanarthaM prAGYasaMmataH .. 27..\\
na chauShThau nirbhujejjAtu na cha vAkya.n samAkShipet .
sadA kShuta.n cha vAtaM cha ShThIvanaM chAcharechchhanaiH .. 28..\\
hAsyavastuShu chApyasya vartamAneShu keShu chit .
nAtigADhaM prahR^iShyeta na chApyunmattavaddhaset .. 29..\\
na chAtidhairyeNa charedgurutA.n hi vrajettathA .
smita.n tu mR^idupUrveNa darshayeta prasAdajam .. 30..\\
lAbhe na harShayedyastu na vyathedyo.avamAnitaH .
asaMmUDhashcha yo nitya.n sa rAjavasatiM vaset .. 31..\\
rAjAna.n rAjaputraM vA sa.nvartayati yaH sadA .
amAtyaH paNDito bhUtvA sa chira.n tiShThati shriyam .. 32..\\
pragR^ihItashcha yo.amAtyo nigR^ihItashcha kAraNaiH .
na nirbadhnAti rAjAna.n labhate pragrahaM punaH .. 33..\\
pratyakSha.n cha parokShaM cha guNavAdI vichakShaNaH .
upajIvI bhavedrAGYo viShaye chApi yo vaset .. 34..\\
amAtyo hi balAdbhoktu.n rAjAnaM prArthayettu yaH .
na sa tiShThechchira.n sthAna.n gachchhechcha prANasaMshayam .. 35..\\
shreyaH sadAtmano dR^iShTvA para.n rAGYA na sa.nvadet .
visheShayenna rAjAna.n yogyA bhUmiShu sarvadA .. 36..\\
amlAno balavA~nshUrashchhAyevAnapagaH sadA .
satyavAdI mR^idurdAntaH sa rAjavasati.n vaset .. 37..\\
anyasminpreShyamANe tu purastAdyaH samutpatet .
aha.n kiM karavANIti sa rAjavasati.n vaset .. 38..\\
uShNe vA yadi vA shIte rAtrau vA yadi vA divA .
AdiShTo na vikalpeta sa rAjavasati.n vaset .. 39..\\
yo vai gR^ihebhyaH pravasanpriyANAM nAnusa.nsmaret .
duHkhena sukhamanvichchhetsa rAjavasati.n vaset .. 40..\\
samaveShaM na kurvIta nAtyuchchaiH saMnidhau haset .
mantraM na bahudhA kuryAdeva.n rAGYaH priyo bhavet .. 41..\\
na karmaNi niyuktaH sandhana.n kiM chidupaspR^ishet .
prApnoti hi harandravyaM bandhana.n yadi vA vadham .. 42..\\
yAna.n vastramala~NkAraM yachchAnyatsamprayachchhati .
tadeva dhArayennityamevaM priyataro bhavet .. 43..\\
sa.nvatsaramima.n tAta tathA shIlA bubhUShavaH .
atha svaviShayaM prApya yathAkAma.n chariShyatha .. 44..\\
anushiShTAH sma bhadra.n te naitadvaktAsti kash chana .
kuntImR^ite mAtaraM no vidura.n cha mahAmatim .. 45..\\
yadevAnantara.n kAryaM tadbhavAnkartumarhati .
tAraNAyAsya duHkhasya prasthAnAya jayAya cha .. 46..\\
vai
evamuktastato rAGYA dhaumyo.atha dvijasattamaH .
akarodvidhivatsarvaM prasthAne yadvidhIyate .. 47..\\
teShA.n samidhya tAnagnInmantravachcha juhAva saH .
samR^iddhi vR^iddhilAbhAya pR^ithivI vijayAya cha .. 48..\\
agniM pradakShiNa.n kR^itvA brAhmaNAMshcha tapodhanAn .
yAGYasenIM puraskR^itya ShaDevAtha pravavrajuH .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
vai
te vIrA baddhanistriMshAstatAyudha kalApinaH .
baddhagodhA~Nguli trANAH kAlindImabhito yayuH .. 1..\\
tataste dakShiNa.n tIramanvagachchhanpadAtayaH .
vasanto giridurgeShu vanadurgeShu dhanvinaH .. 2..\\
vidhyanto mR^igajAtAni maheShvAsA mahAbalAH .
uttareNa dashArNA.nste pA~nchAlAndakShiNena tu .. 3..\\
antareNa yakR^illomA~nshUrasenAMshcha pANDavAH .
lubdhA bruvANA matsyasya viShayaM prAvishanvanAt .. 4..\\
tato janapadaM prApya kR^iShNA rAjAnamabravIt .
pashyaikapadyo dR^ishyante kShetrANi vividhAni cha .. 5..\\
vyakta.n dUre virATasya rAjadhAnI bhaviShyati .
vasAmeha parA.n rAtriM balavAnme parishramaH .. 6..\\
dhana~njaya samudyamya pA~nchAlI.n vaha bhArata .
rAjadhAnyAM nivatsyAmo vimuktAshcha vanAditaH .. 7..\\
tAmAdAyArjunastUrNa.n draupadIM gajarAD iva .
samprApya nagarAbhyAshamavatArayadarjunaH .. 8..\\
sa rAjadhAnI.n samprApya kaunteyo.arjunamabravIt .
kvAyudhAni samAsajya praveshyAmaH pura.n vayam .. 9..\\
sAyudhAshcha vaya.n tAta pravekShyAmaH pura.n yati .
samudvega.n janasyAsya kariShyAmo na saMshayaH .. 10..\\
tato dvAdasha varShANi praveShTavya.n vanaM punaH .
ekasminnapi viGYAte pratiGYAta.n hi nastathA .. 11..\\
iya.n kUTe manuShyendra gahahA mahatI shamI .
bhIma shAkhA durArohA shmashAnasya samIpataH .. 12..\\
na chApi vidyate kashchinmanuShya iha pArthiva .
utpathe hi vane jAtA mR^igavyAlaniShevite .. 13..\\
samAsajyAyudhAnyasyA.n gachchhAmo nagaraM prati .
evamatra yathAjoSha.n vihariShyAma bhArata .. 14..\\
evamuktvA sa rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
prachakrame nidhAnAya shastrANAM bharatarShabha .. 15..\\
yena devAnmanuShyAMshcha sarpAMsh chaikaratho.ajayat .
sphItA~njanapadAMshchAnyAnajayatkurunandanaH .. 16..\\
tadudAraM mahAghoSha.n sapatnagaNasUdanam .
apajyamakarotpArtho gANDIvamabhaya~Nkaram .. 17..\\
yena vIraH kurukShetramabhyarakShatparantapaH .
amu~nchaddhanurastasya jyAmakShayyA.n yudhiShThiraH .. 18..\\
pA~nchAlAnyena sa~NgrAme bhImaseno.ajayatprabhuH .
pratyaShedhadbahUnekaH sapatnAMsh chaiva digjaye .. 19..\\
nishamya yasya visphAra.n vyadravanta raNe pare .
parvatasyeva dIrNasya visphoTamashaneriva .. 20..\\
saindhava.n yena rAjAnaM parAmR^iShata chAnagha .
jyA pAsha.n dhanurastasya bhImaseno.avatArayat .. 21..\\
ajayatpashchimAmAshA.n dhanuShA yena pANDavaH .
tasya maurvImapAkarShachchhUraH sa~Nkrandano yudhi .. 22..\\
dakShiNA.n dakShiNAchAro disha.n yenAjayatprabhuH .
apajyamakarodvIraH sahadevastadAyudham .. 23..\\
khaDgAMshcha pItAndIrghAMshcha kalApAMshcha mahAdhanAn .
vipAThAnkShura dhArAMshcha dhanurbhirnidadhuH saha .. 24..\\
tAmupAruhya nakulo dhanUMShi nidadhatsvayam .
yAni tasyAvakAshAni dR^iDharUpANyamanyata .. 25..\\
yatra chApashyata sa vai tiro varShANi varShati .
tatra tAni dR^iDhaiH pAshaiH sugADhaM paryabandhata .. 26..\\
sharIra.n cha mR^itasyaika.n samabadhnanta pANDavAH .
vivarjayiShyanti narA dUrAdeva.n shamImimAm .
Abaddha.n shavamatreti gandhamAghrAya pUtikam .. 27..\\
ashItishata varSheyaM mAtA na iti vAdinaH .
kuladharmo.ayamasmAkaM pUrvairAcharito.api cha .
samAsajAnA vR^ikShe.asminniti vai vyAharanti te .. 28..\\
A gopAlAvi pAlebhya AchakShANAH parantapAH .
AjagmurnagarAbhyAshaM pArthAH shatrunibarhaNAH .. 29..\\
jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaH .
iti guhyAni nAmAni chakre teShA.n yudhiShThiraH .. 30..\\
tato yathApratiGYAbhiH prAvishannagaraM mahat .
aGYAtacharyA.n vatsyanto rAShTraM varSha.n trayodasham .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
vai
tato virATaM prathama.n yudhiShThiro
rAjA sabhAyAmupaviShTumAvrajat .
vaiDUrya rUpAnpratimuchya kA~nchanAn
akShAnsa kakShe parigR^ihya vAsasA .. 1..\\
narAdhipo rAShTrapati.n yashasvinaM
mahAyashAH kaurava vaMshavardhanaH .
mahAnubhAvo nararAja satkR^ito
durAsadastIkShNaviSho yathoragaH .. 2..\\
bAlena rUpeNa nararShabho mahAn
athArchi rUpeNa yathAmarastathA .
mahAbhrajAlairiva sa.nvR^ito ravir
yathAnalo bhasma vR^itashcha vIryavAn .. 3..\\
tamApatantaM prasamIkShya pANDavaM
virATa rADindumivAbhrasa.nvR^itam .
mantridvijAnsUta mukhAnvishastathA
ye chApi ke chitpariShatsamAsate .
paprachchha ko.ayaM prathama.n sameyivAn
anena yo.ayaM prasamIkShate sabhAm .. 4..\\
na tu dvijo.ayaM bhavitA narottamaH
patiH pR^ithivyA iti me manogatam .
na chAsya dAso na ratho na kuNDale
samIpato bhrAjati chAyamindravat .. 5..\\
sharIrali~NgairupasUchito hyayaM
mUrdhAbhiShikto.ayamitIva mAnasam .
samIpamAyAti cha me gatavyatho
yathA gajastAmarasIM madotkaTaH .. 6..\\
vitarkayanta.n tu nararShabhastadA
yidhiShThiro.abhyetya virATamabravIt .
samrADvijAnAtviha jIvitArthinaM
vinaShTa sarvasvamupAgata.n dvijam .. 7..\\
ihAhamichchhAmi tavAnaghAntike
vastu.n yathA kAmacharastathA vibho .
tamabravItsvAgatamityanantaraM
rAjA prahR^iShTaH pratisa~NgR^ihANa cha .. 8..\\
kAmena tAtAbhivadAmyaha.n tvAM
kasyAsi rAGYo viShayAdihAgataH .
gotra.n cha nAmApi cha sha.nsa tattvataH
ki.n chApi shilpaM tava vidyate kR^itam .. 9..\\
yudhiShThirasyAsamahaM purA sakhA
vaiyAghrapadyaH punarasmi brAhmaNaH .
akShAnpravaptu.n kushalo.asmi devitA
ka~Nketi nAmnAsmi virATa vishrutaH .. 10..\\
dadAmi te hanta vara.n yamichchhasi
prashAdhi matsyAnvashago hyaha.n tava .
priyA hi dhUrtA mama devinaH sadA
bhavAMshcha devopama rAjyamarhati .. 11..\\
Apto vivAdaH paramo vishAM pate
na vidyate ki.n chana matsyahInataH .
na me jitaH kashchana dhArayeddhanaM
varo mamaiSho.astu tava prasAdataH .. 12..\\
hanyAmavadhya.n yadi te.apriya.n charet
pravrAjayeya.n viShayAddvijA.nstathA .
shR^iNvantu me jAnapadAH samAgatAH
ka~Nko yathAha.n viShaye prabhustathA .. 13..\\
samAnayAno bhavitAsi me sakhA
prabhUtavastro bahu pAnabhojanaH .
pashyestvamantashcha bahishcha sarvadA
kR^ita.n cha te dvAramapAvR^itaM mayA .. 14..\\
ye tvAnuvAdeyuravR^itti karshitA
brUyAshcha teShA.n vachanena me sadA .
dAsyAmi sarva.n tadahaM na saMshayo
na te bhaya.n vidyati saMnidhau mama .. 15..\\
eva.n sa labdhvA tu varaM samAgamaM
virATa rAjena nararShabhastadA .
uvAsa vIraH paramArchitaH sukhI
na chApi kashchichcharitaM bubodha tat .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
vai
athAparo bhImabalaH shriyA jvalann
upAyayau si.nhavilAsa vikramaH .
khaja.n cha darvIM cha kareNa dhArayann
asi.n cha kAlA~NgamakoshamavraNam .. 1..\\
sa sUdarUpaH parameNa varchasA
raviryathA lokamimaM prabhAsayan .
sukR^iShNa vAsA girirAjasAravAn
sa matsyarAja.n samupetya tasthivAn .. 2..\\
taM prekShya rAjA varayannupAgataM
tato.abravIjjAnapadAnsamAgatAn .
si.nhonnatA.nso.ayamatIva rUpavAn
pradR^ishyate ko nu nararShabho yuvA .. 3..\\
adR^iShTapUrvaH puruSho raviryathA
vitarkayannAsya labhAmi sampadam .
tathAsya chitta.n hyapi sa.nvitarkayan
nararShabhasyAdya na yAmi tattvataH .. 4..\\
tato virATa.n samupetya pANDavaH
sudInarUpo vachanaM mahAmanAH .
uvAcha sUdo.asmi narendra ballavo
bhajasva mA.n vya~njana kAramuttamam .. 5..\\
na sUdatAM mAnada shraddadhAmi te
sahasranetra pratimo hi dR^ishyase .
shriyA cha rUpeNa cha vikrameNa cha
prabhAsi tAtAnavaro nareShviha .. 6..\\
narendra sUdaH parichArako.asmi te
jAnAmi sUpAnprathamena kevalAn .
AsvAditA ye nR^ipate purAbhavan
yudhiShThireNApi nR^ipeNa sarvashaH .. 7..\\
balena tulyashcha na vidyate mayA
niyuddha shIlashcha sadaiva pArthiva .
gajaishcha si.nhaishcha sameyivAnahaM
sadA kariShyAmi tavAnagha priyam .. 8..\\
dadAmi te hanta varaM mahAnase
tathA cha kuryAH kushala.n hi bhAShase .
na chaiva manye tava karma tatsamaM
samudranemiM pR^ithivI.n tvamarhasi .. 9..\\
yathA hi kAmastava tattathA kR^itaM
mahAnase tvaM bhava me puraskR^itaH .
narAshcha ye tatra mamochitAH purA
bhavasva teShAmadhipo mayA kR^itaH .. 10..\\
tathA sa bhImo vihito mahAnase
virATa rAGYo dayito.abhavaddR^iDham .
uvAsa rAjanna cha taM pR^ithagjano
bubodha tatrAnucharashcha kash chana .. 11..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
vai
tataH keshAnsamutkShipya vellitAgrAnaninditAn .
jugUha dakShiNe pArshve mR^idUnasitalochanA .. 1..\\
vAsashcha paridhAyaika.n kR^iShNa.n sumalinaM mahat .
kR^itvA veSha.n cha sairandhryAH kR^iShNA vyacharadArtavat .. 2..\\
tAM narAH paridhAvantI.n striyashcha samupAdravan .
apR^ichchhaMshchaiva tA.n dR^iShTvA kA tvaM kiM cha chikIrShasi .. 3..\\
sA tAnuvAcha rAjendra sairandhryahamupAgatA .
karma chechchhAmi vai kartu.n tasya yo mAM pupukShati .. 4..\\
tasyA rUpeNa veSheNa shlakShNayA cha tathA girA .
nAshraddadhata tA.n dAsImannahetorupasthitAm .. 5..\\
virATasya tu kaikeyI bhAryA paramasaMmatA .
avalokayantI dadR^ishe prAsAdAddrupadAtmajAm .. 6..\\
sA samIkShya tathArUpAmanAthAmekavAsasam .
samAhUyAbravIdbhadre kA tva.n kiM cha chikIrShasi .. 7..\\
sA tAmuvAcha rAjendra sairandhryahamupAgatA .
karma chechchhAmyaha.n kartuM tasya yo mAM pupukShati .. 8..\\
sudesnaa
naiva.nrUpA bhavantyeva.n yathA vadasi bhAmini .
preShayanti cha vai dAsIrdAsAMshchaiva.n vidhAnbahUn .. 9..\\
gUDhagulphA sa.nhatorustrigambhIrA ShaDunnatA .
raktA pa~nchasu rakteShu ha.nsagadgada bhAShiNI .. 10..\\
sukeshI sustanI shyAmA pInashroNipayodharA .
tena tenaiva sampannA kAshmIrIva tura~NgamA .. 11..\\
svarAla pakShmanayanA bimbauShThI tanumadhyamA .
kambugrIvA gUDhasirA pUrNachandranibhAnanA .. 12..\\
kA tvaM brUhi yathA bhadre nAsi dAsI katha.n chana .
yakShI vA yadi vA devI gandharvI yadi vApsarAH .. 13..\\
alambusA mishrakeshI puNDarIkAtha mAlinI .
indrANI vAruNI vA tva.n tvaShTurdhAtuH prajApateH .
devyo deveShu vikhyAtAstAsA.n tvaM katamA shubhe .. 14..\\
drau
nAsmi devI na gandharvI nAsurI na cha rAkShasI .
sairandhrI tu bhujiShyAsmi satyametadbravImi te .. 15..\\
keshA~njAnAmyaha.n kartuM piMShe sAdhu vilepanam .
grathayiShye vichitrAshcha srajaH paramashobhanAH .. 16..\\
ArAdhaya.n satyabhAmA.n kR^iShNasya mahiShIM priyAm .
kR^iShNA.n cha bhAryAM pANDUnAM kurUNAmekasundarIm .. 17..\\
tatra tatra charAmyeva.n labhamAnA sushobhanam .
vAsA.nsi yAvachcha labhe tAvattAvadrame tathA .. 18..\\
mAlinItyeva me nAma svaya.n devI chakAra sA .
sAhamabhyAgatA devi sudeShNe tvanniveshanam .. 19..\\
sudesnaa
mUrdhni tvA.n vAsayeyaM vai saMshayo me na vidyate .
no chediha tu rAjA tvA.n gachchhetsarveNa chetasA .. 20..\\
striyo rAjakule pashya yAshchemA mama veshmani .
prasaktAstvAM nirIkShante pumA.nsa.n kaM na mohayeH .. 21..\\
vR^ikShAMshchAvasthitAnpashya ya ime mama veshmani .
te.api tvA.n saMnamantIva pumA.nsa.n kaM na mohayeH .. 22..\\
rAjA virATaH sushroNi dR^iShTvA vapuramAnuSham .
vihAya mA.n varArohe tvA.n gachchhetsarvachetasA .. 23..\\
ya.n hi tvamanavadyA~Ngi naramAyatalochane .
prasaktamabhivIkShethAH sa kAmavashago bhavet .. 24..\\
yashcha tvA.n satataM pashyetpuruShashchAruhAsini .
eva.n sarvAnavadyA~Ngi sa chAna~Nga vasho bhavet .. 25..\\
yathA karkaTakI gharbhamAdhatte mR^ityumAtmanaH .
tathAvidhamahaM manye vAsa.n tava shuchismite .. 26..\\
drau
nAsmi labhyA virATena nachAnyena katha.n chana .
gandharvAH patayo mahya.n yuvAnaH pa~ncha bhAmini .. 27..\\
putrA gandharvarAjasya mahAsattvasya kasya chit .
rakShanti te cha mAM nitya.n duHkhAchArA tathA nvaham .. 28..\\
yo me na dadyAduchchhiShTaM na cha pAdau pradhAvayet .
prIyeyustena vAsena gandharvAH patayo mama .. 29..\\
yo hi mAM puruSho gR^idhyedyathAnyAH prAkR^itastriyaH .
tAmeva sa tato rAtriM pravishedaparA.n tanum .. 30..\\
na chApyaha.n chAlayitu.n shakyA kena chida~Ngane .
dukha shIlA hi gandharvAste cha me balavattarAH .. 31..\\
sudesnaa
eva.n tvA.n vAsayiShyAmi yathA tvaM nandinIchchhasi .
na cha pAdau na chochchhiShTa.n sprakShyasi tva.n kathaM chana .. 32..\\
vai
eva.n kR^iShNA virATasya bhAryayA parisAntvitA .
na chainA.n veda tatrAnyastattvena janamejaya .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
vai
sahadevo.api gopAnA.n kR^itvA veShamanuttamam .
bhAShA.n chaiShA.n samAsthAya virATamupayAdatha .. 1..\\
tamAyAntamabhiprekShya bhrAjamAnaM nararShabham .
samupasthAya vai rAjA paprachchha kurunandanam .. 2..\\
kasya vA tva.n kuto vA tvaM ki.n vA tAta chikIrShasi .
na hi me dR^iShTapUrvastva.n tattvaM brUhi nararShabha .. 3..\\
sa prApya rAjAnamamitratApanas
tato.abravInmeghamahaughaniHsvanaH .
vaishyo.asmi nAmnAhamariShTanemir
gosa~Nkhya Asa.n kurupu~NgavAnAm .. 4..\\
vastu.n tvayIchchhAmi vishA.n variShTha
tAnrAjasi.nhAnna hi vedmi pArthAn .
na shakyate jIvitumanyakarmaNA
na cha tvadanyo mama rochate nR^ipaH .. 5..\\
viraata
tvaM brAhmaNo yadi vA kShatriyo.asi
samudranemIshvara rUpavAnasi .
AchakShva me tattvamamitrakarshana
na vaishyakarma tvayi vidyate samam .. 6..\\
kasyAsi rAGYo viShayAdihAgataH
ki.n chApi shilpaM tava vidyate kR^itam .
katha.n tvamasmAsu nivatsyase sadA
vadasva ki.n chApi taveha vetanam .. 7..\\
saha
pa~nchAnAM pANDuputrANA.n jyeShTho rAjA yudhiShThiraH .
tasyAShTa shatasAhasrA gavA.n vargAH shataM shatAH .. 8..\\
apare dashasAhasrA dvistAvantastathApare .
teShA.n gosa~Nkhya Asa.n vai tantipAleti mAM viduH .. 9..\\
bhUtaM bhavyaM bhaviShyachcha yachcha sa~NkhyA gata.n kva chit .
na me.astyavidita.n kiM chitsamantAddashayojanam .. 10..\\
guNAH suviditA hyAsanmama tasya mahAtmanaH .
AsIchcha sa mayA tuShTaH kururAjo yudhiShThiraH .. 11..\\
kShipra.n hi gAvo bahulA bhavanti
na tAsu rogo bhavatIha kash chit .
taistairupAyairviditaM mayaitad
etAni shilpAni mayi sthitAni .. 12..\\
vR^iShabhAMshchApi jAnAmi rAjanpUjita lakShaNAn .
yeShAM mUtramupAghrAya api vandhyA prasUyate .. 13..\\
viraata
shata.n sahasrANi samAhitAni
varNasya varNasya vinishchitA guNaiH .
pashUnsapAlAnbhavate dadAmyahaM
tvadAshrayA me pashavo bhavantviha .. 14..\\
vai
tathA sa rAGYo.avidito vishAM pate
uvAsa tatraiva sukhaM nareshvaraH .
na chainamanye.api viduH katha.n chana
prAdAchcha tasmai bharaNa.n yathepsitam .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
vai
athAparo.adR^ishyata rUpasampadA
strINAmala~NkAradharo bR^ihatpumAn .
prAkAravapre pratimuchya kuNDale
dIrghe cha kambU parihATake shubhe .. 1..\\
bahUMshcha dIrghAMshcha vikIrya mUrdhajAn
mahAbhujo vAraNamattavikramaH .
gatena bhUmimabhikampaya.nstadA
virATamAsAdya sabhA samIpataH .. 2..\\
taM prekShya rAjopagata.n sabhA tale
satra pratichchhannamaripramAthinam .
virAjamAnaM parameNa varchasA
sutaM mahendrasya gajendravikramam .. 3..\\
sarvAnapR^ichchhachcha samIpachAriNaH
kuto.ayamAyAti na me purAshrutaH .
na chainamUchurvidita.n tadA narAH
sa vismita.n vAkyamidaM nR^ipo.abravIt .. 4..\\
sarvopapannaH puruSho manoramaH
shyAmo yuvA vAraNayUthapopamAH .
vimuchya kambU parihATake
shubhe vimuchya veNImapinahya kuNDale .. 5..\\
shikhI sukeshaH paridhAya chAnyathA
bhavasva dhanvI kavachI sharI tathA .
Aruhya yAnaM paridhAvatAM bhavAn
sutaiH samo me bhava vA mayA samaH .. 6..\\
vR^iddho hyaha.n vai parihAra kAmaH
sarvAnmatsyA.nstarasA pAlayasva .
naiva.nvidhAH klIba rUpA bhavanti
katha.n chaneti pratibhAti me manaH .. 7..\\
arjuna
gAyAmi nR^ityAmyatha vAdayAmi
bhadro.asmi nR^itte kushalo.asmi gIte .
tvamuttarAyAH paridatsva mA.n svayaM
bhavAmi devyA naradeva nartakaH .. 8..\\
ida.n tu rUpaM mama yena kiM nu tat
prakIrtayitvA bhR^ishashokavardhanam .
bR^ihannaDA.n vai naradeva viddhi mAM
suta.n sutAM vA pitR^imAtR^ivarjitAm .. 9..\\
viraata
dadAmi te hanta varaM bR^ihannaDe
sutA.n cha me nartaya yAshcha tAdR^ishIH .
ida.n tu te karma samaM na me mataM
samudranemiM pR^ithivI.n tvamarhasi .. 10..\\
vai
bR^ihannaDA.n tAmabhivIkShya matsyarAT
kalAsu nR^itte cha tathaiva vAdite .
apu.nstvamapyasya nishamya cha sthiraM
tataH kumArI puramutsasarja tam .. 11..\\
sa shikShayAmAsa cha gItavAditaM
sutA.n virATasya dhana~njayaH prabhuH .
sakhIshcha tasyAH parichArikAstathA
priyashcha tAsA.n sa babhUva pANDavaH .. 12..\\
tathA sa satreNa dhana~njayo.avasat
priyANi kurvansaha tAbhirAtmavAn .
tathAgata.n tatra na jaGYire janA
bahishcharA vApyatha vAntare charAH .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
vai
athAparo.adR^ishyata pANDavaH prabhur
virATa rAGYasturagAnsamIkShataH .
tamApatanta.n dadR^ishe pR^ithagjano
vimuktamabhrAdiva sUryamaNDalam .. 1..\\
sa vai hayAnaikShata tA.nstatastataH
samIkShamANa.n cha dadarsha matsyarAj .
tato.abravIttAnanugAnamitrahA
kuto.ayamAyAti narAmara prabhaH .. 2..\\
aya.n hayAnvIkShati mAmakAndR^iDhaM
dhruva.n hayaGYo bhavitA vichakShaNaH .
praveshyatAmeSha samIpamAshu me
vibhAti vIro hi yathAmarastathA .. 3..\\
abhyetya rAjAnamamitrahAbravIj
jayo.astu te pArthiva bhadramastu te .
hayeShu yukto nR^ipa saMmataH sadA
tavAshvasUto nipuNo bhavAmyaham .. 4..\\
viraata
dadAmi yAnAni dhanaM niveshanaM
mamAshvasUto bhavitu.n tvamarhasi .
kuto.asi kasyAsi katha.n tvamAgataH
prabrUhi shilpa.n tava vidyate cha yat .. 5..\\
nakula
pa~nchAnAM pANDuputrANA.n jyeShTho rAjA yudhiShThiraH .
tenAhamashveShu purA prakR^itaH shatrukarshana .. 6..\\
ashvAnAM prakR^iti.n vedmi vinaya.n chApi sarvashaH .
duShTAnAM pratipatti.n cha kR^itsnaM chaiva chikitsitam .. 7..\\
na kAtara.n syAnmama jAtu vAhanaM
na me.asti duShTA vaDavA kuto hayAH .
janastu mAmAha sa chApi pANDavo
yudhiShThiro granthikameva nAmataH .. 8..\\
viraata
yadasti ki.n chinmama vAjivAhanaM
tadastu sarva.n tvadadhInamadya vai .
ye chApi ke chinmama vAjiyojakAs
tvadAshrayAH sArathayash cha santu me .. 9..\\
ida.n taveShTa.n yadi vai suropama
bravIhi yatte prasamIkShita.n vasu .
na te.anurUpa.n hayakarma vidyate
prabhAsi rAjeva hi saMmato mama .. 10..\\
yudhiShThirasyeva hi darshanena me
sama.n tavedaM priya darsha darshanam .
katha.n tu bhR^ityaiH sa vinAkR^ito vane
vasatyanindyo ramate cha pANDavaH .. 11..\\
vai
tathA sa gandharvavaropamo yuvA
virATa rAGYA muditena pUjitaH .
na chainamanye.api viduH katha.n chana
priyAbhirAma.n vicharantamantarA .. 12..\\
eva.n hi matsye nyavasanta pANDavA
yathApratiGYAbhiramoghadarshanAH .
aGYAtacharyA.n vyacharansamAhitAH
samudranemipatayo.atiduHkhitAH .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
janam
evaM matsyasya nagare vasantastatra pANDavAH .
ata UrdhvaM mahAvIryAH kimakurvanta vai dvija .. 1..\\
vai
eva.n te nyavasa.nstatra prachchhannAH kurunandanAH .
ArAdhayanto rAjAna.n yadakurvanta tachchhR^iNu .. 2..\\
yudhiShThiraH sabhAstAraH sabhyAnAmabhavatpriyaH .
tathaiva cha virATasya saputrasya vishAM pate .. 3..\\
sa hyakShahR^idayaGYastAnkrIDayAmAsa pANDavaH .
akShavatyA.n yathAkAmaM sUtrabaddhAniva dvijAn .. 4..\\
aGYAta.n cha virATasya vijitya vasu dharmarAj .
bhrAtR^ibhyaH puruShavyAghro yathArha.n sma prayachchhati .. 5..\\
bhImaseno.api mA.nsAni bhakShyANi vividhAni cha .
ati sR^iShTAni matsyena vikrINAti yudhiShThire .. 6..\\
vAsA.nsi parijIrNAni labdhAnyantaHpure.arjunaH .
vikrINAnashcha sarvebhyaH pANDavebhyaH prayachchhati .. 7..\\
sahadevo.api gopAnA.n veShamAsthAya pANDavaH .
dadhi kShIra.n ghR^itaM chaiva pANDavebhyaH prayachchhati .. 8..\\
nakulo.api dhana.n labdhvA kR^ite karmaNi vAjinAm .
tuShTe tasminnarapatau pANDavebhyaH prayachchhati .. 9..\\
kR^iShNApi sarvAnbhrAtR^I.nstAnnirIkShantI tapasvinI .
yathA punaraviGYAtA tathA charati bhAminI .. 10..\\
eva.n sampAdayantaste tathAnyonyaM mahArathAH .
prekShamANAstadA kR^iShNAmUShushchhannA narAdhipa .. 11..\\
atha mAse chaturthe tu brahmaNaH sumahotsavaH .
AsItsamR^iddho matsyeShu puruShANA.n susaMmataH .. 12..\\
tatra mallAH samApeturdigbhyo rAjansahasrashaH .
mahAkAyA mahAvIryAH kAlakha~njA ivAsurAH .. 13..\\
vIryonnaddhA balodagrA rAGYA samabhipUjitAH .
sinha skandhakaTi grIvAH svavadAtA manasvinaH .
asakR^illabdhalakShAste ra~Nge pArthiva saMnidhau .. 14..\\
teShAmeko mahAnAsItsarvamallAnsamAhvayat .
AvalgamAna.n ta.n ra~Nge nopatiShThati kash chana .. 15..\\
yadA sarve vimanasaste mallA hatachetasaH .
atha sUdena taM malla.n yodhayAmAsa matsyarAj .. 16..\\
chodyamAnastato bhImo duHkhenaivAkaronmatim .
na hi shaknoti vivR^ite pratyAkhyAtuM narAdhipam .. 17..\\
tataH sa puruShavyAghraH shArdUlashithila.n charan .
pravivesha mahAra~Nga.n virATamabhiharShayan .. 18..\\
babandha kakShyA.n kaunteyastatasta.n harShaya~n janam .
tatasta.n vR^itra sa~NkAshaM bhImo mallaM samAhvayat .. 19..\\
tAvubhau sumahotsAhAvubhau tIvraparAkramau .
mattAviva mahAkAyau vAraNau ShaShTihAyanau .. 20..\\
chakarSha dorbhyAmutpATya bhImo mallamamitrahA .
vinadantamabhikrosha~nshArdUla iva vAraNam .. 21..\\
tamudyamya mahAbAhurbhrAmayAmAsa vIryavAn .
tato mallAshcha matsyAshcha vismaya.n chakrire param .. 22..\\
bhrAmayitvA shataguNa.n gatasattvamachetanam .
pratyApiMShanmahAbAhurmallaM bhuvi vR^ikodaraH .. 23..\\
tasminvinihate malle jImUte lokavishrute .
virATaH parama.n harShamagachchhadbAndhavaiH saha .. 24..\\
sa.nharShAtpradadau vittaM bahu rAjA mahAmanaH .
ballavAya mahAra~Nge yathA vaishravaNastathA .. 25..\\
eva.n sa subahUnmallAnpuruShAMshcha mahAbalAn .
vinighnanmatsyarAjasya prItimAvahaduttamAm .. 26..\\
yadAsya tulyaH puruSho na kash chittatra vidyate .
tato vyAghraishcha si.nhaishcha dviradaishchApyayodhayat .. 27..\\
punarantaHpura gataH strINAM madhye vR^ikodaraH .
yodhyate sma virATeNa si.nhairmattairmahAbalaiH .. 28..\\
bIbhatsurapi gItena sunR^ittena cha pANDavaH .
virATa.n toShayAmAsa sarvAshchAntaHpura striyaH .. 29..\\
ashvairvinItairjavanaistatra tatra samAgataiH .
toShayAmAsa nakulo rAjAna.n rAjasattama .. 30..\\
tasmai pradeyaM prAyachchhatprIto rAjA dhanaM bahu .
vinItAnvR^iShabhAndR^iShTvA sahadevasya chAbhibho .. 31..\\
eva.n te nyavasa.nstatra prachchhannAH puruSharShabhAH .
karmANi tasya kurvANA virATa nR^ipatestadA .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
vai
vasamAneShu pArtheShu matsyasya nagare tadA .
mahAratheShu chhanneShu mAsA dashasamatyayuH .. 1..\\
yAGYasenI sudeShNA.n tu shushrUShantI vishAM pate .
avasatparichArArhA suduHkha.n janamejaya .. 2..\\
tathA charantIM pA~nchAlI.n sudeShNAyA niveshane .
senApatirvirATasya dadarsha jalajAnanAm .. 3..\\
tA.n dR^iShTvA devagarbhAbhAM charantIM devatAm iva .
kIchakaH kAmayAmAsa kAmabANaprapIDitaH .. 4..\\
sa tu kAmAgnisantaptaH sudeShNAm abhigamya vai .
prahasanniva senA nIrida.n vachanamabravIt .. 5..\\
neyaM purA jAtu mayeha dR^iShTA
rAGYo virATasya niveshane shubhA .
rUpeNa chonmAdayatIva mAM bhR^ishaM
gandhena jAtA madireva bhAminI .. 6..\\
kA devarUpA hR^idaya~NgamA shubhe
AchakShva me kA cha kutashcha shobhanA .
chitta.n hi nirmathya karoti mAM vashe
na chAnyadatrauShadhamadya me matam .. 7..\\
aho taveyaM parichArikA shubhA
pratyagra rUpA pratibhAti mAm iyam .
ayuktarUpa.n hi karoti karma te
prashAstu mA.n yachcha mamAsti ki.n chana .. 8..\\
prabhUtanAgAshvarathaM mahAdhanaM
samR^iddhi yuktaM bahu pAnabhojanam .
manohara.n kA~nchanachitrabhUShaNaM
gR^ihaM mahachchhobhayatAmiyaM mama .. 9..\\
tataH sudeShNAmanumantrya kIchakas
tataH samabhetya narAdhipAtma jAm .
uvAcha kR^iShNAmabhisAntvaya.nstadA
mR^igendra kanyAm iva jambuko vane .. 10..\\
ida.n cha rUpaM prathamaM cha te vayo
nirarthaka.n kevalamadya bhAmini .
adhAryamANA sragivottamA yathA
na shobhase sundari shobhanA satI .. 11..\\
tyajAmi dArAnmama ye purAtanA
bhavantu dAsyastava chAruhAsini .
aha.n cha te sundari dAsavatsthitaH
sadA bhaviShye vashagovarAnane .. 12..\\
drau
aprArthanIyAmiha mA.n sUtaputrAbhimanyase .
vihInavarNA.n sairandhrIM bIbhatsA.n keshakArikAm .. 13..\\
paradArAsmi bhadra.n te na yuktaM tvayi sAmpratam .
dayitAH prANinA.n dArA dharma.n samanuchintaya .. 14..\\
parapAre na te buddhirjAtu kAryA katha.n chana .
vivarjana.n hyakAryANAmetatsatpuruShavratam .. 15..\\
mithyAbhigR^idhno hi naraH pApAtmA mohamAsthitaH .
ayashaH prApnuyAdghora.n sumahatprApnuyAdbhayam .. 16..\\
mA sUtaputra hR^iShyasva mAdya tyakShyasi jIvitam .
durlabhAmabhimanvAno mA.n vIrairabhirakShitAm .. 17..\\
na chApyaha.n tvayA shakyA gandharvAH patayo mama .
te tvAM nihanyuH kupitAH sAdhvalaM mA vyanInashaH .. 18..\\
ashakyarUpaiH puruShairadhvAna.n gantumichchhasi .
yathA nishchetano bAlaH kUlasthaH kUlamuttaram .
tartumichchhati mandAtmA tathA tva.n kartumichchhasi .. 19..\\
antarmahI.n vA yadi vordhvamutpateH
samudrapAra.n yadi vA pradhAvasi .
tathApi teShAM na vimokShamarhasi
pramAthino deva sutA hi me varAH .. 20..\\
tva.n kAlarAtrImiva kashchidAturaH
kiM mA.n dR^iDha.n rArthayase.adya kIchaka .
kiM mAtura~Nke shayito yathA shishush
chandra.n jighR^ikShuriva manyase hi mAm .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
vai
pratyAkhyAto rAjaputryA sudeShNA.n kIchako.abravIt .
amaryAdena kAmena ghoreNAbhipariplutaH .. 1..\\
yathA kaikeyi sairandhryA sameyA.n tadvidhIyatAm .
tA.n sudeShNe parIpsasva mAhaM prANAnprahAsisham .. 2..\\
tasya tAM bahushaH shrutvA vAcha.n vilapatastadA .
virATa mahiShI devI kR^ipA.n chakre manasvinI .. 3..\\
svamarthamabhisandhAya tasyArthamanuchintya cha .
udvega.n chaiva kR^iShNAyAH sudeShNA sUtamabravIt .. 4..\\
parviNI.n tva.n samuddiShya surAmannaM cha kAraya .
tatrainAM preShayiShyAmi surA hArI.n tavAntikam .. 5..\\
tatra sampreShitAmenA.n vijane niravagrahAm .
sAntvayethA yathAkAma.n sAntvyamAnA ramedyadi .. 6..\\
kIchakastu gR^iha.n gatvA bhaginyA vachanAttadA .
surAmAhArayAmAsa rAjArhA.n suparisrutAm .. 7..\\
Ajaurabhra.n cha subhR^ishaM bahUMshchochchAvachAnmR^igAn .
kArayAmAsa kushalairannapAna.n sushobhanam .. 8..\\
tasminkR^ite tadA devI kIchakenopamantritA .
sudeShNA preShayAmAsa sairandhrI.n kIchakAlayam .. 9..\\
sudesnaa
uttiShTha gachchha sairandhirkIchakasya niveshanam .
pAnamAnaya kalyANi pipAsA mAM prabAdhate .. 10..\\
drau
na gachchheyamaha.n tasya rAjaputri niveshanam .
tvameva rAGYi jAnAsi yathA sa nirapatrapaH .. 11..\\
na chAhamanavadyA~Ngi tava veshmani bhAmini .
kAmavR^ittA bhaviShyAmi patInA.n vyabhichAriNI .. 12..\\
tva.n chaiva devi jAnAsi yathA sa samayaH kR^itaH .
pravishantyA mayA pUrva.n tava veshmani bhAmini .. 13..\\
kIchakashcha sukeshAnte mUDho madanadarpitaH .
so.avama.nsyati mA.n dR^iShTvA na yAsye tatra shobhane .. 14..\\
santi bahvyastava preShyA rAjaputri vashAnugAH .
anyAM preShaya bhadra.n te sa hi mAmavama.nsyate .. 15..\\
sudesnaa
naiva tvA.n jAtu hi.nsyAtsa itaH sampreShitAM mayA .. 16..\\
vai
ityasyAH pradadau kA.nsya.n sa pidhAnaM hiraNmayam .
sA sha~NkamAnA rudatI daiva.n sharaNamIyuShI .
prAtiShThata surA hArI kIchakasya niveshanam .. 17..\\
drau
yathAhamanyaM pANDubhyo nAbhijAnAmi ka.n chana .
tena satyena mAM prAptA.n kIchako mA vashe kR^ithAH .. 18..\\
vai
upAtiShThata sA sUryaM muhUrtamabalA tataH .
sa tasyAstanumadhyAyAH sarva.n sUryo.avabuddhavAn .. 19..\\
antarhita.n tatastasyA rakSho rakShArthamAdishat .
tachchainAM nAjahAttatra sarvAvasthAsvaninditAm .. 20..\\
tAM mR^igImiva vitrastA.n dR^iShTvA kR^iShNA.n samIpagAm .
udatiShThanmudA sUto nAva.n labdhveva pAragaH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
kiicaka
svAgata.n te sukeshAnte suvyuShTA rajanI mama .
svAminI tvamanuprAptA prakuruShva mama priyam .. 1..\\
suvarNamAlAH kambUshcha kuNDale parihATake .
Aharantu cha vastrANi kaushikAnyajinAni cha .. 2..\\
asti me shayana.n shubhra.n tvadarthamupakalpitam .
ehi tatra mayA sArdhaM pibasva madhumAdhavIm .. 3..\\
drau
apraiShIdrAjaputrI mA.n surA hArI.n tavAntikam .
pAnamAnaya me kShipraM pipAsA meti chAbravIt .. 4..\\
kiicaka
anyA bhadre nayiShyanti rAjaputryAH parisrutam .. 5..\\
vai
ityenA.n dakShiNe pANau sUtaputraH parAmR^ishat .
sA gR^ihItA vidhunvAnA bhUmAvAkShipya kIchakam .
sabhA.n sharaNamAdhAvadyatra rAjA yudhiShThiraH .. 6..\\
tA.n kIchakaH pradhAvantIM keshapakShe parAmR^ishat .
athainAM pashyato rAGYaH pAtayitvA padAvadhIt .. 7..\\
tato yo.asau tadArkeNa rAkShasaH saMniyojitaH .
sa kIchakamapovAha vAtavegena bhArata .. 8..\\
sa papAta tato bhUmau rakShobalasamAhataH .
vighUrNamAno nishcheShTashchhinnamUla iva drumaH .. 9..\\
tA.n chAsInau dadR^ishaturbhImasena yudhiShThirau .
amR^iShyamANau kR^iShNAyAH kIchakena padA vadham .. 10..\\
tasya bhImo vadhaprepsuH kIchakasya durAtmanaH .
dantairdantA.nstadA roShAnnispipeSha mahAmanaH .. 11..\\
athA~NguShThenAvamR^idnAda~NguShTha.n tasya dharmarAj .
prabodhanabhayAdrAjanbhImasya pratyaShedhayat .. 12..\\
sA sahA dvAramAsAdya rudatI matsyamabravIt .
avekShamANA sushroNI patI.nstAndInachetasaH .. 13..\\
AkAramabhirakShantI pratiGYA.n dharmasa.nhitAm .
dahyamAneva raudreNa chakShurA drupadAtmajA .. 14..\\
drau
yeShA.n vairI na svapiti padA bhUmimupaspR^ishan .
teShAM mAM mAninIM bhAryA.n sUtaputraH padAvadhIt .. 15..\\
ye dadyurna cha yAcheyurbrahmaNyAH satyavAdinaH .
teShAM mAM mAninIM bhAryA.n sUtaputraH padAvadhIt .. 16..\\
yeShA.n dundubhinirghoSho jyAghoShaH shrUyate.anisham .
teShAM mAM mAninIM bhAryA.n sUtaputraH padAvadhIt .. 17..\\
ye te tejasvino dAntA balavanto.abhimAninaH .
teShAM mAM mAninIM bhAryA.n sUtaputraH padAvadhIt .. 18..\\
sarvalokamima.n hanyurdharmapAshasitAstu ye .
teShAM mAM mAninIM bhAryA.n sUtaputraH padAvadhIt .. 19..\\
sharaNa.n ye prapannAnAM bhavanti sharaNArthinAm .
charanti loke prachchhannAH kva nu te.adya mahArathAH .. 20..\\
katha.n te sUtaputreNa vadhyamAnAM priyA.n satIm .
marShayanti yathA klIbA balavanto.amitaujasaH .. 21..\\
kva nu teShAmamarShashcha vIrya.n tejash cha vartate .
na parIpsanti ye bhAryA.n vadhyamAnA.n durAtmanA .. 22..\\
mayAtra shakya.n kiM kartu.n virATe dharmadUShaNam .
yaH pashyanmAM marShayati vadhyamAnamanAgasam .. 23..\\
na rAjanrAjavatki.n chitsamAcharasi kIchake .
dasyUnAmiva dharmaste na hi sa.nsadi shobhate .. 24..\\
na kIchakaH svadharmastho na cha matsyaH katha.n chana .
sabhA sado.apyadharmaGYA ya imaM paryupAsate .. 25..\\
nopAlabhe tvAM nR^ipatau virATa janasa.nsadi .
nAhametena yuktA vai hantuM matsyatavAntike .
sabhA sadastu pashyantu kIchakasya vyatikramam .. 26..\\
viraata
parokShaM nAbhijAnAmi vigraha.n yuvayoraham .
arthatattvamaviGYAya kiM nu syAtkushalaM mama .. 27..\\
vai
tatastu sabhyA viGYAya kR^iShNAM bhUyo.abhyapUjayan .
sAdhu sAdhviti chApyAhuH kIchaka.n cha vyagarhayan .. 28..\\
sabhyaa
yasyeya.n chArusarvA~NgI bhAryA syAdAyatekShaNA .
paro lAbhashcha tasya syAnna sa shochetkadA chana .. 29..\\
vai
eva.n sampUjaya.nstatra kR^iShNAM prekShya sabhA sadaH .
yudhiShThirasya kopAttu lalATe sveda Asajat .. 30..\\
athAbravIdrAjaputrI.n kauravyo mahiShIM priyAm .
gachchha sairandhri mAtrasthAH sudeShNAyA niveshanam .. 31..\\
bhartAramanurudhyantyaH klishyante vIra patnayaH .
shushrUShayA klishyamAnAH patiloka.n jayantyuta .. 32..\\
manye na kAla.n krodhasya pashyanti patayastava .
tena tvAM nAbhidhAvanti gandharvAH sUryavarchasaH .. 33..\\
akAlaGYAsi sairandhri shailUShIva vidhAvasi .
vighna.n karoShi matsyAnAM dIvyatA.n rAjasa.nsadi .
gachchha sairandhri gandharvAH kariShyanti tava priyam .. 34..\\
drau
atIva teShA.n ghR^iNinAmarthe.ahaM dharmachAriNI .
tasya tasyeha te vadhyA yeShA.n jyeShTho.akShadevitA .. 35..\\
vai
ityuktvA prAdravatkR^iShNA sudeShNAyA niveshanam .
keshAnmuktvA tu sushroNI sa.nrambhAllohitekShaNA .. 36..\\
shushubhe vadana.n tasyA rudantyA virataM tadA .
meghalokhA vinirmukta.n divIva shashimaNDalam .. 37..\\
sudesnaa
kastvAvadhIdvarArohe kasmAdrodiShi shobhane .
kasmAdya na sukhaM bhadre kena te vipriya.n kR^itam .. 38..\\
drau
kIchako mAvadhIttatra surA hArI.n gatAM tava .
sabhAyAM pashyato rAGYo yathaiva vijane tathA .. 39..\\
sudesnaa
ghAtayAmi sukeshAnte kIchaka.n yadi manyase .
yo sau tvA.n kAmasaMmatto durlabhAm abhimanyate .. 40..\\
drau
anye vai ta.n vadhiShyanti yeShAmAgaH karoti saH .
manye chAdyaiva suvyaktaM paraloka.n gamiShyati .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
vai
sA hatA sUtaputreNa rAjaputrI samajvalat .
vadha.n kR^iShNA parIpsantI senA vAhasya bhAminI .
jagAmAvAsamevAtha tadA sA drupadAtma jA .. 1..\\
kR^itvA shaucha.n yathAnyAya.n kR^iShNA vai tanumadhyamA .
gatrANi vAsasI chaiva prakShAlya salilena sA .. 2..\\
chintayAmAsa rudatI tasya duHkhasya nirNayam .
ki.n karomi kva gachchhAmi kathaM kAryaM bhavenmama .. 3..\\
ityeva.n chintayitvA sA bhIma.n vai manasAgamat .
nAnyaH kartA R^ite bhImAnmamAdya manasaH priyam .. 4..\\
tata utthAya rAtrau sA vihAya shayana.n svakam .
prAdravannAthamichchhantI kR^iShNA nAthavatI satI .
duHkhena mahatA yuktA mAnasena manasvinI .. 5..\\
sA vai mahAnase prApya bhImasena.n shuchismitA .
sarvashveteva mAheyI vane jAtA trihAyanI .
upAtiShThata pA~nchAlI vAshiteva mahAgajam .. 6..\\
sA lateva mahAshAlaM phulla.n gomati tIrajam .
bAhubhyAM parirabhyainaM prAbodhayadaninditA .
si.nha.n suptaM vane durge mR^igarAjavadhUriva .. 7..\\
vINeva madhurAbhAShA gAndhAra.n sAdhu mUrchchhitA .
abhyabhAShata pA~nchAlI bhImasenamaninditA .. 8..\\
uttiShThottiShTha ki.n sheShe bhImasena yathA mR^itaH .
nAmR^itasya hi pApIyAnbhAryAmAlabhya jIvati .. 9..\\
tasmi~njIvati pApiShThe senA vAhe mama dviShi .
tatkarmakR^itavatyadya kathaM nidrAM niShevase .. 10..\\
sa samprahAya shayana.n rAjaputryA prabodhitaH .
upAtiShThata meghAbhaH parya~Nke sopasa~Ngrahe .. 11..\\
athAbravIdrAjaputrI.n kauravyo mahiShIM priyAm .
kenAsyarthena samprAptA tvariteva mamAntikam .. 12..\\
na te prakR^itimAnvarNaH kR^ishA pANDushcha lakShyase .
AchakShva parisheSheNa sarva.n vidyAmahaM yathA .. 13..\\
sukha.n vA yadi vA duHkha.n dveShyaM vA yadi vA priyam .
yathAvatsarvamAchakShva shrutvA GYAsyAmi yatparam .. 14..\\
ahameva hi te kR^iShNe vishvAsyaH sarvakarmasu .
ahamApatsu chApi tvAM mokShayAmi punaH punaH .. 15..\\
shIghramuktvA yathAkAma.n yatte kAryaM vivakShitam .
gachchha vai shayanAyaiva purA nAnyo.avabudhyate .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
drau
ashochyaM nu kutastasyA yasyA bhartA yudhiShThiraH .
jAna.n sarvANi duHkhAni kiM mA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 1..\\
yanmA.n dAsI pravAdena prAtikAmI tadAnayat .
sabhAyAM pArShado madhye tanmA.n dahati bhArata .. 2..\\
pArthivasya sutA nAma kA nu jIveta mAdR^ishI .
anubhUya bhR^isha.n duHkhamanyatra draupadIM prabho .. 3..\\
vanavAsa gatAyAshcha saindhavena durAtmanA .
parAmarsha.n dvitIyaM cha soDhumutsahate nu kA .. 4..\\
matsyarAGYaH samakSha.n cha tasya dhUrtasya pashyataH .
kIchakena padA spR^iShTA kA nu jIveta mAdR^ishI .. 5..\\
evaM bahuvidhaiH kleshaiH klishyamAnA.n cha bhArata .
na mA.n jAnAsi kaunteya kiM phalaM jIvitena me .. 6..\\
yo.aya.n rAGYo virATasya kIchako nAma bhArata .
senA nIH puruShavyAghra syAlaH paramadurmatiH .. 7..\\
sa mA.n sairandhi veSheNa vasantIM rAjaveshmani .
nityamevAha duShTAtmA bhAryA mama bhaveti vai .. 8..\\
tenopamantryamANAyA vadhArheNa sapatnahan .
kAleneva phalaM pakva.n hR^idayaM me vidIryate .. 9..\\
bhrAtara.n cha vigarhasva jyeShThaM durdyUta devinam .
yasyAsmi karmaNA prAptA dukhametadanantakam .. 10..\\
ko hi rAjyaM parityajya sarvasva.n chAtmanA saha .
pravrajyAyaiva dIvyeta vinA durdyUta devinam .. 11..\\
yadi niShkasahasreNa yachchAnyatsAravaddhanam .
sAyamprAtaradeviShyadapi sa.nvatsarAnbahUn .. 12..\\
rukma.n hiraNyaM vAsA.nsi yAnaM yugyamajAvikam .
ashvAshvatara sa~NghAMshcha na jAtu kShayamAvahet .. 13..\\
so.aya.n dyUtapravAdena shriyA pratyavaropitaH .
tUShNImAste yathA mUDhaH svAni karmANi chintayan .. 14..\\
dashanAgasahasrANi padminA.n hemamAlinAm .
ya.n yAntamanuyAntIha so.aya.n dyUtena jIvati .. 15..\\
tathA shatasahasrANi nR^iNAmamitatejasAm .
upAsate mahArAjamindraprasthe yudhiShThiram .. 16..\\
shata.n dAsI sahasrANi yasya nityaM mahAnase .
pAtrI hasta.n divArAtramatithInbhojayantyuta .. 17..\\
eSha niShkasahasrANi pradAya dadatA.n varaH .
dyUtajena hyanarthena mahatA samupAvR^itaH .. 18..\\
ena.n hi svarasampannA bahavaH sUtamAgadhAH .
sAyamprAtarupAtiShThansumR^iShTamaNikuNDalAH .. 19..\\
sahasramR^iShayo yasya nityamAsansabhA sadaH .
tapaH shrutopasampannAH sarvakAmairupasthitAH .. 20..\\
andhAnvR^iddhA.nstathAnAthAnsarvAnrAShTreShu durgatAn .
bibhartyavimanA nityamAnR^isha.nsyAdyudhiShThiraH .. 21..\\
sa eSha nirayaM prApto matsyasya parichArakaH .
sabhAyA.n devitA rAGYaH ka~Nko brUte yudhiShThiraH .. 22..\\
indraprasthe nivasataH samaye yasya pArthivAH .
AsanbalibhR^itaH sarve so.adyAnyairbhR^itimichchhati .. 23..\\
pArthivAH pR^ithivIpAlA yasyAsanvashavartinaH .
sa vashe vivasho rAjA pareShAm adya vartate .. 24..\\
pratApya pR^ithivI.n sarvAM rashmivAniva tejasA .
so.aya.n rAGYo virATasya sabhA stAro yudhiShThiraH .. 25..\\
yamupAsanta rAjAnaH sabhAyAmR^iShibhiH saha .
tamupAsInamadyAnyaM pashya pANDava pANDavam .. 26..\\
atadarhaM mahAprAGYa.n jIvitArthe.abhisaMshritam .
dR^iShTvA kasya na duHkha.n syAddharmAtmAnaM yudhiShThiram .. 27..\\
upAste sma sabhAyA.n ya.n kR^itShNA vIra vasundharA .
tamupAsInamadyAnyaM pashya bhArata bhAratam .. 28..\\
evaM bahuvidhairduHkhaiH pIDyamAnAmanAthavat .
shokasAragamadhyasthA.n kiM mAM bhIma na pashyasi .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
drau
ida.n tu me mahadduHkha.n yatpravakShyAmi bhArata .
na me.abhyasUyA kartavyA duHkhAdetadbravImyaham .. 1..\\
shArdUlairmahiShaiH si.nhairAgAre yudhyase yadA .
kaikeyyAH prekShamANAyAstadA me kashmalo bhavet .. 2..\\
prekShA samutthitA chApi kaikeyI tAH striyo vadet .
prekShya mAmanavadyA~NgI kashmalopahatAm iva .. 3..\\
snehAtsa.nvAsajAnmanye sUdameShA shuchismitA .
yodhyamAnaM mahAvIryairima.n samanushochati .. 4..\\
kalyANa rUpA sairandhrI ballavashchAti sundaraH .
strINA.n cha chittaM durGYeya.n yuktarUpau cha me matau .. 5..\\
sairandhrI priya sa.nvAsAnnitya.n karuNavedinI .
asminrAjakule chemau tulyakAlanivAsinau .. 6..\\
iti bruvANA vAkyAni sA mAM nityamavedayat .
krudhyantIM mA.n cha samprekShya samasha~Nkata mAM tvayi .. 7..\\
tasyA.n tathA bruvatyAM tu duHkhaM mAM mahadAvishat .
shoke yaudhiShThire magnA nAha.n jIvitumutsahe .. 8..\\
yaH sa devAnmanuShyAMshcha sarpA.n chaikaratho.ajayat .
so.aya.n rAGYo virATasya kanyAnAM nartako yuvA .. 9..\\
yo.atarpayadameyAtmA khANDave jAtavedasam .
so.antaHpura gataH pArthaH kUpe.agniriva sa.nvR^itaH .. 10..\\
yasmAdbhayamamitrANA.n sadaiva puruSharShabhAt .
sa lokaparibhUtena veSheNAste dhana~njayaH .. 11..\\
yasya jyAtalanirghoShAtsamakampanta shatravaH .
striyo gItasvana.n tasya muditAH paryupAsate .. 12..\\
kirITa.n sUryasa~NkAshaM yasya mUrdhani shobhate .
veNI vikR^itakeshAntaH so.ayamadya dhana~njayaH .. 13..\\
yasminnastrANi divyAni samastAni mahAtmani .
AdhAraH sarvavidyAnA.n sa dhArayati kuNDale .. 14..\\
ya.n sma rAjasahasrANi tejasApratimAni vai .
samare nAtivartante velAmiva mahArNavaH .. 15..\\
so.aya.n rAGYo virATasya kanyAnAM nartako yuvA .
Aste veShapratichchhannaH kanyAnAM parichArakaH .. 16..\\
yasya sma rathaghoSheNa samakampata medinI .
sa parvata vanA bhIma sahasthAvaraja~NgamA .. 17..\\
yasmi~njAte mahAbhAge kuntyAH shoko vyanashyata .
sa shochayati mAmadya bhImasena tavAnujaH .. 18..\\
bhUShita.n tamala~NkAraiH kuNDalaiH parihATakaiH .
kambupANinamAyAnta.n dR^iShTvA sIdati me manaH .. 19..\\
ta.n veNI kR^itakeshAntaM bhImadhanvAnamarjunam .
kanyA parivR^ita.n dR^iShTvA bhIma sIdati me manaH .. 20..\\
yadA hyenaM parivR^ita.n kanyAbhirdevarUpiNam .
prabhinnamiva mAta~NgaM parikIrNa.n kareNubhiH .. 21..\\
matsyamarthapatiM pArtha.n virATaM samupasthitam .
pashyAmi tUryamadhya stha.n disha nashyanti me tadA .. 22..\\
nUnamAryA na jAnAti kR^ichchhraM prApta.n dhana~njayam .
ajAtashatru.n kauravyaM magnaM dUdyUta devinam .. 23..\\
tathA dR^iShTvA yavIyA.nsa.n sahadevaM yudhAM patim .
goShu goveShamAyAntaM pANDubhUtAsmi bhArata .. 24..\\
sahadevasya vR^ittAni chintayantI punaH punaH .
na vindAmi mahAbAho sahadevasya duShkR^itam .
yasminneva.nvidha.n duHkhaM prApnuyAtsatyavikramaH .. 25..\\
dUyAmi bharatashreShTha dR^iShTvA te bhrAtaraM priyam .
goShu govR^iShasa~NkAshaM matsyenAbhiniveshitam .. 26..\\
sa.nrabdha.n raktanepathya.n gopAlAnAM purogamam .
virATamabhinandantamatha me bhavati jvaraH .. 27..\\
sahadeva.n hi me vIraM nityamAryA prasha.nsati .
mahAbhijana sampanno vR^ittavA~nshIlavAniti .. 28..\\
hrIniShedho madhuravAgdhArmikashcha priyash cha me .
sa te.araNyeShu boddhavyo yAGYaseni kShapAsvapi .. 29..\\
ta.n dR^iShTvA vyApR^itaM goShu vatsa charma kShapAshayam .
sahadeva.n yudhAM shreShTha.n kiM nu jIvAmi pANDava .. 30..\\
yastribhirnityasampanno rUpeNAstreNa medhayA .
so.ashvabandho virATasya pashya kAlasya paryayam .. 31..\\
abhyakIryanta vR^indAni dAma granthimudIkShatAm .
vinayanta.n janenAshvAnmahArAjasya pashyataH .. 32..\\
apashyamena.n shrImantaM matsyaM bhrAjiShNumuttamam .
virATamupatiShThanta.n darshayantaM cha vAjinaH .. 33..\\
kiM nu mAM manyase pArtha sukhiteti parantapa .
eva.n duHkhashatAviShTA yudhiShThira nimittataH .. 34..\\
ataH prativishiShTAni duHkhAnyanyAni bhArata .
vartante mayi kaunteya vakShyAmi shR^iNu tAnyapi .. 35..\\
yuShmAsu dhriyamANeShu duHkhAni vividhAnyuta .
shoShayanti sharIraM me kiM nu kuHkhamataH param .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
drau
aha.n sairandhi veSheNa charantI rAjaveshmani .
shauchadAsmi sudeShNAyA akShadhUrtasya kAraNAt .. 1..\\
vikriyAM pashya me tIvrA.n rAjaputryAH parantapa .
Ase kAlamupAsInA sarva.n duHkhaM kilArtavat .. 2..\\
anityA kila martyAnAmarthasiddhirjayAjayau .
iti kR^itvA pratIkShAmi bhartR^INAmudayaM punaH .. 3..\\
ya eva heturbhavati puruShasya jayAvahaH .
parAjaye cha hetuH sa iti cha pratipAlaye .. 4..\\
dattvA yAchanti puruShA hatvA vadhyanti chApare .
pAtayitvA cha pAtyante parairiti cha me shrutam .. 5..\\
na daivasyAti bhAro.asti na daivasyAti vartanam .
iti chApyAgamaM bhUyo daivasya pratipAlaye .. 6..\\
sthitaM pUrva.n jala.n yatra punastatraiva tiShThati .
iti paryAyamichchhantI pratIkShAmyudayaM punaH .. 7..\\
daivena kila yasyArthaH sunIto.api vipadyate .
daivasya chAgame yatnastena kAryo vijAnatA .. 8..\\
yattu me vachanasyAsya kathitasya prayojanam .
pR^ichchha mA.n duHkhitAM tattvamapR^iShTA vA bravImi te .. 9..\\
mahiShI pANDuputrANA.n duhitA drupadasya cha .
imAmavasthA.n samprAptA kA madanyA jijIviShet .. 10..\\
kurUnparibhavansarvAnpA~nchAlAnapi bhArata .
pANDaveyAMshcha samprApto mama klesho hyarindama .. 11..\\
bhrAtR^ibhiH shvashuraiH putrairbahubhiH paravIra han .
eva.n samuditA nArI kA nvanyA duHkhitA bhavet .. 12..\\
nUna.n hi bAlayA dhAturmayA vai vipriya.n kR^itam .
yasya prasAdAddurnItaM prAptAsmi bharatarShabha .. 13..\\
varNAvakAshamapi me pashya pANDava yAdR^isham .
yAdR^isho me na tatrAsIdduHkhe paramake tadA .. 14..\\
tvameva bhIma jAnIShe yanme pArtha sukhaM purA .
sAha.n dAsatvamApannA na shAntimavashA labhe .. 15..\\
nAdaivikamidaM manye yatra pArtho dhana~njayaH .
bhIma dhanvA mahAbAhurAste shAnta ivAnalaH .. 16..\\
ashakyA vedituM pArtha prANinA.n vai gatirnaraiH .
vinipAtamimaM manye yuShmAkamavichintitam .. 17..\\
yasyA mama mukhaprekShA yUyamindrasamAH sadA .
sA prekShe mukhamanyAsAmavarANA.n varA satI .. 18..\\
pashya pANDava me.avasthA.n yathA nArhAmi vai tathA .
yuShmAsu dhriyamANeShu pashya kAlasya paryayam .. 19..\\
yasyAH sAgaraparyantA pR^ithivI vashavartinI .
AsItsAdya sudeShNAyA bhItAha.n vashavartinI .. 20..\\
yasyAH puraHsarA AsanpR^iShThatashchAnugAminaH .
sAhamadya sudeShNAyAH puraH pashchAchcha gAminI .
ida.n tu duHkhaM kaunteya mamAsahyaM nibodha tat .. 21..\\
yA na jAtu svayaM piMShe gAtrodvartanamAtmanaH .
anyatra kuntyA bhadra.n te sAdya piMShAmi chandanam .
pashya kaunteya pANI me naiva.n yau bhavataH purA .. 22..\\
vai
ityasya darshayAmAsa kiNabaddhau karAvubhau .. 23..\\
drau
bibhemi kuntyA yA nAha.n yuShmAkaM vA kadA chana .
sAdyAgrato virATasya bhItA tiShThAmi ki~NkarI .. 24..\\
kiM nu vakShyati samrANmA.n varNakaH sukR^ito na vA .
nAnyapiShTa.n hi matsyasya chandana.n kila rochate .. 25..\\
vai
sA kIrtayantI duHkhAni bhImasenasya bhAminI .
ruroda shanakaiH kR^iShNA bhImasenamudIkShatI .. 26..\\
sA bAShpakalayA vAchA niHshvasantI punaH punaH .
hR^idayaM bhImasenasya ghaTTayantIdamabravIt .. 27..\\
nAlpa.n kR^itaM mayA bhIma devAnAM kilbiShaM purA .
abhAgyA yattu jIvAmi martavye sati pANDava .. 28..\\
tatastasyAH karau shUnau kiNabaddhau vR^ikodaraH .
mukhamAnIya vepantyA ruroda paravIra hA .. 29..\\
tau gR^ihItvA cha kaunteyo bAShpamutsR^ijya vIryavAn .
tataH paramaduHkhArta ida.n vachanamabravIt .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
bhiimas
dhigastu me bAhubala.n gANDIvaM phalgunasya cha .
yatte raktau purA bhUtvA pANI kR^itakiNAvubhau .. 1..\\
sabhAyA.n sma virATasya karomi kadanaM mahat .
tatra mA.n dharmarAjastu kaTAkSheNa nyavArayat .
tadaha.n tasya viGYAya sthita evAsmi bhAmini .. 2..\\
yachcha rAShTrAtprachyavana.n kurUNAmavadhashcha yaH .
suyodhanasya karNasya shakuneH saubalasya cha .. 3..\\
duHshAsanasya pApasya yanmayA na hR^ita.n shiraH .
tanme dahati kalyANi hR^idi shalyamivArpitam .
mA dharma.n jahi sushroNi krodhaM jahi mahAmate .. 4..\\
ima.n cha samupAlambhaM tvatto rAjA yudhiShThiraH .
shR^iNuyAdyadi kalyANi kR^itsna.n jahyAtsa jIvitam .. 5..\\
dhana~njayo vA sushroNi yamau vA tanumadhyame .
lokAntara gateShveShu nAha.n shakShyAmi jIvitum .. 6..\\
sukanyA nAma shAryAtI bhArgava.n chyachana.n vane .
valmIka bhUta.n shAmyantamanvapadyata bhAminI .. 7..\\
nADdAyanI chendrasenA rUpeNa yadi te shrutA .
patimanvacharadvR^iddhaM purA varShasahasriNam .. 8..\\
duhitA janakasyApi vaidehI yadi te shrutA .
patimanvacharatsItA mahAraNyanivAsinam .. 9..\\
rakShasA nigrahaM prApya rAmasya mahiShI priyA .
klishyamAnApi sushroNI rAmamevAnvapadyata .. 10..\\
lopAmudrA tathA bhIru vayo rUpasamanvitA .
agastyamanvayAddhitvA kAmAnsarvAnamAnuShAn .. 11..\\
yathaitAH kIrtitA nAryo rUpavatyaH pativratAH .
tathA tvamapi kalyANi sarvaiH samuditA guNaiH .. 12..\\
mA dIrgha.n kShama kAlaM tvaM mAsamadhyardhasaMmitam .
pUrNe trayodashe varShe rAGYo rAGYI bhaviShyasi .. 13..\\
drau
ArtayaitanmayA bhImakR^itaM bAShpavimokShaNam .
apArayantyA duHkhAni na rAjAnamupAlabhe .. 14..\\
vimuktena vyatItena bhImasena mahAbala .
pratyupasthita kAlasya kAryasyAnantaro bhava .. 15..\\
mameha bhImakaikeyI rUpAbhibhava sha~NkayA .
nityamudjivate rAjA kathaM neyAdimAmitI .. 16..\\
tasyA viditvA taM bhAva.n svaya.n chAnR^ita darshanaH .
kIchako.aya.n suduShTAtmA sadA prArthayate hi mAm .. 17..\\
tamaha.n kupitA bhIma punaH kopaM niyamya cha .
abruva.n kAmasaMmUDhamAtmAna.n rakSha kIchaka .. 18..\\
gandharvANAmahaM bhAryA pa~nchAnAM mahiShI priyA .
te tvAM nihanyurdurdharShAH shUrAH sAhasa kAriNaH .. 19..\\
evamuktaH sa duShTAtmA kIchakaH pratyuvAcha ha .
nAhaM bibhemi sairandhirgandharvANA.n shuchismite .. 20..\\
shata.n sahasramapi vA gandharvANAmahaM raNe .
samAgata.n haniShyAmi tvaM bhIru kuru me kShaNam .. 21..\\
ityukte chAbruva.n sUta.n kAmAturamahaM punaH .
na tvaM pratibalasteShA.n gandharvANA.n yashasvinAm .. 22..\\
dharme sthitAsmi satata.n kulashIlasamanvitA .
nechchhAmi ka.n chidvadhyantaM tena jIvasi kIchaka .. 23..\\
evamuktaH sa duShTAtmA prahasya svanavattadA .
na tiShThati sma sanmArge na cha dharmaM bubhUShati .. 24..\\
pApAtmA pApabhAvashcha kAmarAgavashAnugaH .
avinItashcha duShTAtmA pratyAkhyAtaH punaH punaH .
darshane darshane hanyAttathA jahyA.n cha jIvitam .. 25..\\
taddharme yatamAnAnAM mahAndharmo nashiShyati .
samaya.n rakShamANAnAM bhAryA vo na bhaviShyati .. 26..\\
bhAryAyA.n rakShyamANAyAM prajA bhavati rakShitA .
prajAyA.n rakShyamANAyAmAtmA bhavati rakShitaH .. 27..\\
vadatA.n varNadharmAMshcha brAhmaNAnAM hi me shrutam .
kShatriyasya sadA dharmo nAnyaH shatrunibarhaNAt .. 28..\\
pashyato dharmarAjasya kIchako mAM padAvadhIt .
tava chaiva samakSha.n vai bhImasena mahAbala .. 29..\\
tvayA hyahaM paritrAtA tasmAdghorAjjaTAsurAt .
jayadratha.n tathaiva tva majaiShIrbhrAtR^ibhiH saha .. 30..\\
jahImamapi pApa.n tva.n yo.ayaM mAm avamanyate .
kIchako rAjavAllabhyAchchhokakR^inmama bhArata .. 31..\\
tameva.n kAmasaMmmattaM bhindhi kumbhamivAshmani .
yo nimittamanarthAnAM bahUnAM mama bhArata .. 32..\\
ta.n chejjIvantamAdityaH prAtarabhyudayiShyati .
viShamAloDya pAsyAmi mA.n kIchaka vashaM gamam .
shreyo hi maraNaM mahyaM bhImasena tavAgrataH .. 33..\\
vai
ityuktvA prArudatkR^iShNA bhImasyoraH samAshritA .
bhImashcha tAM pariShvajya mahatsAntvaM prayujya cha .
kIchakaM manasAgachchhatsR^ikkiNI parisa.nlihan .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
bhiimas
tathA bhadre kariShyAmi yathA tvaM bhIru bhAShase .
adya ta.n sUdayiShyAmi kIchakaM saha bAndhavam .. 1..\\
asyAH pradoShe sharvaryAH kuruShvAnena sa~Ngamam .
duHkha.n shoka.n cha nirdhUya yAGYaseni shuchismite .. 2..\\
yaiShA nartana shAlA vai matsyarAjena kAritA .
divAtra kanyA nR^ityanti rAtrau yAnti yathA gR^iham .. 3..\\
tatrAsti shayanaM bhIru dR^ijDhA~Nga.n supratiShThitam .
tatrAsya darshayiShyAmi pUrvapretAnpitAmahAn .. 4..\\
yathA cha tvAM na pashyeyuH kurvANA.n tena sa.nvidam .
kuryAstathA tva.n kalyANi yathA saMnihito bhavet .. 5..\\
vai
tathA tau kathayitvA tu bAShpamutsR^ijya duHkhitau .
rAtrisheSha.n tadatyugraM dhArayAmAsaturhR^idA .. 6..\\
tasyA.n rAtryAM vyatItAyAM prAtarutthAya kIchakaH .
gatvA rAjakulAyaiva draupadImidamabravIt .. 7..\\
sabhAyAM pashyato rAGYaH pAtayitvA padAhanam .
na chaivAlabhathAstrANamabhipannA balIyasA .. 8..\\
pravAdena hi matsyAnA.n rAjA nAmnAyamuchyate .
ahameva hi matsyAnA.n rAjA vai vAhinIpatiH .. 9..\\
sA sukhaM pratipadyasva dAsabhIru bhavAmi te .
ahnAya tava sushroNishataM niShkAndadAmyaham .. 10..\\
dAsI shata.n cha te dadyAM dAsAnAmapi chAparam .
ratha.n chAshvatarI yuktamastu nau bhIru sa~NgamaH .. 11..\\
drau
ekaM me samaya.n tvadya pratipadyasva kIchaka .
na tvA.n sakhA vA bhrAtA vA jAnIyAtsa~NgataM mayA .. 12..\\
avabodhAddhi bhItAsmi gandharvANA.n yashasvinAm .
evaM me pratijAnIhi tato.aha.n vashagA tava .. 13..\\
kiicaka
evametatkariShyAmi yathA sushroNi bhAShase .
eko bhadre gamiShyAmi shUnyamAvasatha.n tava .. 14..\\
samAgamArtha.n rambhoru tvayA madanamohitaH .
yathA tvAM nAvabhotsyanti gandharvAH sUryavarchasaH .. 15..\\
drau
yadidaM nartanAgAraM matsyarAjena kAritam .
divAtra kanyA nR^ityanti rAtrau yAnti yathA gR^iham .. 16..\\
tamisre tatra gachchhethA gandharvAstanna jAnate .
tatra doShaH parihR^ito bhaviShyati na saMshayaH .. 17..\\
vai
tamarthaM pratijalpantyAH kR^iShNAyAH kIchakena ha .
divasArdha.n samabhavanmAsenaiva samaM nR^ipa .. 18..\\
kIchako.atha gR^iha.n gatvA bhR^isha.n harShapariplutaH .
sairandhrI rUpiNaM mUDho mR^ityu.n taM nAvabuddhavAn .. 19..\\
gandhAbharaNa mAlyeShu vyAsaktaH sa visheShataH .
ala.n chakAra so.a.atmAna.n sa tvaraH kAmamohitaH .. 20..\\
tasya tatkurvataH karmakAlo dIrgha ivAbhavat .
anuchintayatashchApi tAmevAyata lochanAm .. 21..\\
AsIdabhyadhikA chAsya shrIH shriyaM pramumukShataH .
nirvANakAle dIpasya vartImiva didhakShataH .. 22..\\
kR^itasampratyayastatra kIchakaH kAmamohitaH .
nAjAnAddivasa.n yAnta.n chintayAnaH samAgamam .. 23..\\
tatastu draupadI gatvA tadA bhImaM mahAnase .
upAtiShThata kalyANI kauravyaM patimantikAt .. 24..\\
tamuvAcha sukeshAntA kIchakasya mayA kR^itaH .
sa~Ngamo nartanAgAre yathAvochaH parantapa .. 25..\\
shUnya.n sa nartanAgAramAgamiShyati kIchakaH .
eko nishi mahAbAho kIchaka.n taM niShUdaya .. 26..\\
ta.n sUtaputra.n kaunteya kIchakaM madadarpitam .
gatvA tvaM nartanAgAraM nirjIva.n kurupANDava .. 27..\\
darpAchcha sUtaputro.asau gandharvAnavamanyate .
ta.n tvaM praharatA.n shreShTha naDaM nAga ivoddhara .. 28..\\
ashruduHkhAbhibhUtAyA mama mArjasva bhArata .
Atmanashchaiva bhadra.n te kuru mAnaM kulasya cha .. 29..\\
bhiimas
svAgata.n te varArohe yanmA.n vedayase priyam .
na hyasya ka.n chidichchhAmi sahAya.n varavarNini .. 30..\\
yA me prItistvayAkhyAtA kIchakasya samAgame .
hatvA hiDimba.n sA prItirmamAsIdvaravarNini .. 31..\\
satyaM bhratR^IMshcha dharma.n cha puraskR^itya bravImi te .
kIchakaM nihaniShyAmi vR^itra.n devapatiryathA .. 32..\\
ta.n gahvare prakAshe vA pothayiShyAmi kIchakam .
atha chedavabhotsyanti ha.nsye matsyAnapi dhruvam .. 33..\\
tato duryodhana.n hatvA pratipatsye vasundharAm .
kAmaM matsyamupAstA.n hi kuntIputro yudhiShThiraH .. 34..\\
drau
yathA na santyajethAstva.n satyaM vai matkR^ite vibho .
nigUDhastva.n tathA vIra kIchaka.n vinipAtaya .. 35..\\
bhiimas
evametatkariShyAmi yathA tvaM bhIru bhAShate .
adR^ishyamAnastasyAdya tamasvinyAm anindite .. 36..\\
nAgo bilvamivAkramya pothayiShyAmyaha.n shiraH .
alabhyAmichchhatastasya kIchakasya durAtmanaH .. 37..\\
vai
bhImo.atha prathama.n gatvA rAtrau chhanna upAvishat .
mR^iga.n haririvAdR^ishyaH pratyAkA~NkShatsa kIchakam .. 38..\\
kIchakashchApyala.n kR^ityayathAkAmamupAvrajat .
tA.n velAM nartanAgAre pA~nchAlI sa~NgamAshayA .. 39..\\
manyamAnaH sa sa~NketamAgAraM prAvishachcha tam .
pravishya cha sa tadveshma tamasA sa.nvR^itaM mahat .. 40..\\
pUrvAgata.n tatastatra bhImamapratimaujasam .
ekAntamAsthita.n chainamAsasAda sudurmatiH .. 41..\\
shayAna.n shayane tatra mR^ityuM sUtaH parAmR^ishat .
jAjvalyamAna.n kopena kR^iShNA dharShaNajena ha .. 42..\\
upasa~Ngamya chaivaina.n kIchakaH kAmamohitaH .
harShonmathita chittAtmA smayamAno.abhyabhAShata .. 43..\\
prApita.n te mayA vittaM bahurUpamanantakam .
satsarva.n tvA.n samuddishya sahasA samupAgataH .. 44..\\
nAkasmAnmAM prasha.nsanti sadA gR^ihagatAH striyaH .
suvAsA darshanIyashcha nAnyo.asti tvA dR^ishaH pumAn .. 45..\\
bhiimas
diShTyA tva.n darshanIyo.asi diShTyAtmAnaM prasha.nsasi .
IdR^ishastu tvayA sparshaH spR^iShTapUrvo na karhi chit .. 46..\\
vai
ityuktvA taM mahAbAhurbhImo bhImaparAkramaH .
samutpatya cha kaunteyaH prahasya cha narAdhamam .
bhImo jagrAha kesheShu mAlyavatsu sugandhiShu .. 47..\\
sa kesheShu parAmR^iShTo balena balinA.n varaH .
AkShipya keshAnvegena bAhvorjagrAha pANDavam .. 48..\\
bAhuyuddha.n tayorAsItkruddhayornarasi.nhayoH .
vasante vAsitA hetorbalavadgajayoriva .. 49..\\
IShadAgalita.n chApi krodhAchchala pada.n sthitam .
kIchako balavAnbhIma.n jAnubhyAmAkShipadbhuvi .. 50..\\
pAtito bhuvi bhImastu kIchakena balIyasA .
utpapAtAtha vegena daNDAhata ivoragaH .. 51..\\
spardhayA cha balonmattau tAvubhau sUta pANDavau .
nishIthe paryakarShetAM balinau nishi nirjane .. 52..\\
tatastadbhavanashreShThaM prAkampata muhurmuhuH .
balavachchApi sa~NkruddhAvanyonya.n tAvagarjatAm .. 53..\\
talAbhyA.n tu sa bhImena vakShasyabhihato balI .
kIchako roShasantaptaH padAnna chalitaH padam .. 54..\\
muhUrta.n tu sa ta.n vegaM sahitvA bhuvi duHsaham .
balAdahIyata tadA sUto bhImabalArditaH .. 55..\\
ta.n hIyamAnaM viGYAya bhImaseno mahAbalaH .
vakShasyAnIya vegena mamanthaina.n vichetasam .. 56..\\
krodhAviShTo viniHshvasya punashchaina.n vR^ikodaraH .
jagrAha jayatA.n shreShThaH kesheShveva tadA bhR^isham .. 57..\\
gR^ihItvA kIchakaM bhImo virurAva mahAbalaH .
shArdUlaH pishitAkA~NkShI gR^ihItveva mahAmR^igam .. 58..\\
tasya pAdau cha pANI cha shirogrIvA.n cha sarvashaH .
kAye praveshayAmAsa pashoriva pinAka dhR^ik .. 59..\\
ta.n saMmathita sarvA~NgaM mA.nsapiNDopama.n kR^itam .
kR^iShNAyai darshayAmAsa bhImaseno mahAbalaH .. 60..\\
uvAcha cha mahAtejA draupadIM pANDunandanaH .
pashyainamehi pA~nchAli kAmuko.aya.n yathA kR^itaH .. 61..\\
tathA sa kIchaka.n hatvA gatvA roShasya vai shamam .
Amantrya draupadI.n kR^iShNAM kShipramAyAnmahAnasam .. 62..\\
kIchaka.n ghAtayitvA tu draupadI yoShitA.n varA .
prahR^iShTA gatasantApA sabhA pAlAnuvAcha ha .. 63..\\
kIchako.aya.n hataH shete gandharvaiH patibhirmama .
parastrI kAmasaMmattaH samAgachchhata pashyata .. 64..\\
tachchhrutvA bhAShita.n tasyA nartanAgAra rakShiNaH .
sahasaiva samAjagmurAdAyokAH sahasrashaH .. 65..\\
tato gatvAtha tadveshma kIchaka.n vinipAtitam .
gatAsu.n dadR^ishurbhUmau rudhireNa samukShitam .. 66..\\
kvAsya grIvA kva charaNau kva pANI kva shirastathA .
iti sma taM parIkShante gandharveNa hata.n tadA .. 67..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
vai
tasminkAle samAgamya sarve tatrAsya bAndhavAH .
ruruduH kIchaka.n dR^iShTvA parivArya samantataH .. 1..\\
sarve sa.nhR^iShTaromANaH santrastAH prekShya kIchakam .
tathA sarvA~Ngasambhugna.n kUrma.n sthala ivoddhR^itam .. 2..\\
pothitaM bhImasenena tamindreNeva dAnavam .
sa.nskArayitumichchhanto bahirnetuM prachakramuH .. 3..\\
dadR^ishuste tataH kR^iShNA.n sUtaputrAH samAgatAH .
adUrAdanavadyA~NgI.n stambhamAli~Ngya tiShThatIm .. 4..\\
samaveteShu sUteShu tAnuvAchopakIchakaH .
hanyatA.n shIghramasatI yatkR^ite kIchako hataH .. 5..\\
atha vA neha hantavyA dahyatA.n kAminA saha .
mR^itasyApi priya.n kArya.n sUtaputrasya sarvathA .. 6..\\
tato virATamUchuste kIchako.asyAH kR^ite hataH .
sahAdyAnena dahyeta tadanuGYAtumarhasi .. 7..\\
parAkrama.n tu sUtAnAM matvA rAjAnvamodata .
sairandhryAH sUtaputreNa saha dAha.n vishAM pate .. 8..\\
tA.n samAsAdya vitrastA.n kR^iShNAM kamalalochanAm .
momuhyamAnA.n te tatra jagR^ihuH kIchakA bhR^isham .. 9..\\
tatastu tA.n samAropya nibadhya cha sumadhyamAm .
jagmurudyamya te sarve shmashAnamabhitastadA .. 10..\\
hriyamANA tu sA rAjansUtaputrairaninditA .
prAkroshannAthamichchhantI kR^iShNA nAthavatI satI .. 11..\\
drau
jayo jayanto vijayo jayatseno yajadbalaH .
te me vAcha.n vijAnantu sUtaputrA nayanti mAm .. 12..\\
yeShA.n jyAtalanirghoSho visphUrjitamivAshaneH .
vyashrUyata mahAyuddhe bhImaghoShastarasvinAm .. 13..\\
rathaghoShashcha balavAngandharvANA.n yashasvinAm .
te me vAcha.n vijAnantu sUtaputrA nayanti mAm .. 14..\\
vai
tasyAstAH kR^ipaNA vAchaH kR^iShNAyAH paridevitAH .
shrutvaivAbhyapatadbhImaH shayanAdavichArayan .. 15..\\
bhiimas
aha.n shR^iNomi te vAcha.n tvayA sairandhi bhAShitAm .
tasmAtte sUtaputrebhyo na bhayaM bhIru vidyate .. 16..\\
vai
ityuktvA sa mahAbAhurvijajR^imbhe jighA.nsayA .
tataH sa vyAyata.n kR^itvA veSha.n viparivartya cha .
advAreNAbhyavaskandya nirjagAma bahistadA .. 17..\\
sa bhImasenaH prAkArAdArujya tarasA drumam .
shmashAnAbhimukhaH prAyAdyatra te kIchakA gatAH .. 18..\\
sa ta.n vR^ikSha.n dashavyAmaM sa skandhaviTapaM balI .
pragR^ihyAbhyadravatsUtAndaNDapANirivAntakaH .. 19..\\
Uruvegena tasyAtha nyagrodhAshvattha kiMshukAH .
bhUmau nipatitA vR^ikShAH sa~Nghashastatra sherate .. 20..\\
ta.n si.nhamiva sa~Nkruddha.n dR^iShTvA gandharvamAgatam .
vitresuH sarvataH sUtA viShAdabhayakampitAH .. 21..\\
tamantakamivAyAnta.n gandharvaM prekShya te tadA .
didhakShantastadA jyeShThaM bhrAtara.n hyupakIchakAH .
parasparamathochuste viShAdabhayakampitAH .. 22..\\
gandharvo balavAneti kruddha udyamya pAdapam .
sairandhrI muchyatA.n shIghraM mahanno bhayamAgatam .. 23..\\
te tu dR^iShTvA tamAviddhaM bhImasenena pAdapam .
vimuchya draupadI.n tatra prAdravannagaraM prati .. 24..\\
dravatastA.nstu samprekShya savajrI dAnavAniva .
shataM pa~nchAdhikaM bhImaH prAhiNodyamasAdanam .. 25..\\
tata AshvAsayatkR^iShNAM pravimuchya vishAM pate .
uvAcha cha mahAbAhuH pA~nchAlI.n tatra draupadIm .
ashrupUrNamukhI.n dInAM durdharShaH sa vR^ikodaraH .. 26..\\
eva.n te bhIru vadhyante ye tvAM kliShyantyanAgasam .
praihi tvaM nagara.n kR^iShNe na bhaya.n vidyate tava .
anyenAha.n gamiShyAmi virATasya mahAnasam .. 27..\\
pa~nchAdhika.n shata.n tachcha nihataM tatra bhArata .
mahAvanamiva chhinna.n shishye vigalitadrumam .. 28..\\
eva.n te nihatA rAja~nshataM pa~ncha cha kIchakAH .
sa cha senApatiH sUrvamityetatsUta ShaTShatam .. 29..\\
taddR^iShTvA mahadAshcharyaM narA nAryashcha sa~NgatAH .
viShmayaM parama.n gatvA nochuH kiM chana bhArata .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
vai
te dR^iShTvA nihatAnsUtAnrAGYe gatvA nyavedayan .
gandharvairnihatA rAjansUtaputrAH paraHshatAH .. 1..\\
yathA vajreNa vai dIrNaM parvatasya mahachchhiraH .
vinikIrNaM pradR^ishyeta tathA sUtA mahItale .. 2..\\
sairandhrI cha vimuktAsau punarAyAti te gR^iham .
sarva.n saMshayitaM rAjannagara.n te bhaviShyati .. 3..\\
tathArUpA hi sairandhrI gandharvAshcha mahAbalAH .
pu.nsAmiShTashcha viShayo maithunAya na saMshayaH .. 4..\\
yathA sairandhri veSheNa na te rAjannidaM puram .
vinAshameti vai kShipra.n tathA nItirvidhIyatAm .. 5..\\
teShA.n tadvachana.n shrutvA virATo vAhinIpatiH .
abravItkriyatAmeShA.n sUtAnAM paramakriyA .. 6..\\
ekasminneva te sarve susamiddhe hutAshane .
dahyantA.n kIchakAH shIghra.n ratnairgandhaishcha sarvashaH .. 7..\\
sudeShNA.n chAbravIdrAjA mahiShIM jAtasAdhvasaH .
sairandhrImAgatAM brUyA mamaiva vachanAdidam .. 8..\\
gachchha sairandhri bhadra.n te yathAkAmaM charAbale .
bibheti rAjA sushroNi gandharvebhyaH parAbhavAt .. 9..\\
na hi tAmutsahe vaktu.n svaya.n gandharvarakShitAm .
striyastvadoShAstA.n vaktumatastvAM prabravImyaham .. 10..\\
atha muktA bhayAtkR^iShNA sUtaputrAnnirasya cha .
mokShitA bhImasenena jagAma nagaraM prati .. 11..\\
trAsiteva mR^igI bAlA shArdUlena manasvinI .
gAtrANi vAsasI chaiva prakShAlya salilena sA .. 12..\\
tA.n dR^iShTvA puruShA rAjanprAdravanta disho dasha .
gandharvANAM bhayatrastAH ke chiddR^iShTIrnyamIlayan .. 13..\\
tato mahAnasa dvAri bhImasenamavasthitam .
dadarsha rAjanpA~nchAlI yathAmattaM mahAdvipam .. 14..\\
ta.n vismayantI shanakaiH sa~nj~nAbhiridamabravIt .
gandharvarAjAya namo yenAsmi parimochitA .. 15..\\
bhiimas
ye yasyA vicharantIha puruShA vashavartinaH .
tasyAste vachana.n shrutvA anR^iNA vicharantyuta .. 16..\\
vai
tataH sA nartanAgAre dhana~njayamapashyata .
rAGYaH kanyA virATasya nartayAnaM mahAbhujam .. 17..\\
tatastA nartanAgArAdvinishkramya sahArjunAH .
kanyA dadR^ishurAyAntI.n kR^iShNAM kliShTAmanAgasam .. 18..\\
kanyaah
diShTyA sairandhri muktAsi diShTyAsi punarAgatA .
diShTyA vinihatAH sUtA ye tvA.n klishyantyanAgasam .. 19..\\
brhan
katha.n sairandhri muktAsi kathaM pApAshcha te hatAH .
ichchhAmi vai tava shrotu.n sarvameva yathAtatham .. 20..\\
sair
bR^ihannaDe kiM nu tava sairandhryA kAryamadya vai .
yA tva.n vasasi kalyANi sadA kanyA pure sukham .. 21..\\
na hi duHkha.n samApnoShi sairandhrI yadupAshnute .
tena mA.n duHkhitAmevaM pR^ichchhase prahasanniva .. 22..\\
brhan
bR^ihannaDApi kalyANi duHkhamApnotyanuttamam .
tiryagyonigatA bAle na chainAm avabudhyase .. 23..\\
vai
tataH sahaiva kanyAbhirdraupadI rAjaveshma tat .
pravivesha sudeShNAyAH samIpamapalAyinI .. 24..\\
tAmabravIdrAjaputrI virATa vachanAdidam .
sairandhri gamyatA.n shIghraM yatra kAmayase gatim .. 25..\\
rAjA bibheti bhadra.n te gandharvebhyaH parAbhavAt .
tva.n chApi taruNI subhru rUpeNApratimA bhuvi .. 26..\\
sair
trayodashAha mAtraM me rAjA kShamatu bhAmini .
kR^itakR^ityA bhaviShyanti gandharvAste na saMshayaH .. 27..\\
tato mA.n te.apaneShyanti kariShyanti cha te priyam .
dhruva.n cha shreyasA rAjA yoShkyate saha bAndhavaiH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
vai
kIchakasya tu ghAtena sAnujasya vishAM pate .
atyAhita.n chintayitvA vyasmayanta pR^ithagjanAH .. 1..\\
tasminpure janapade sa~njalpo.abhUchcha sarvashaH .
shauryAddhi vallabho rAGYo mahAsattvashcha kIchakaH .. 2..\\
AsItprahartA cha nR^iNA.n dArAmarshI cha durmatiH .
sa hataH khalu pApAtmA gandharvairduShTapUruShaH .. 3..\\
ityajalpanmahArAjanparAnIka vishAtanam .
deshe deshe manuShyAshcha kIchaka.n duShpradharShaNam .. 4..\\
atha vai dhArtarAShTreNa prayuktA ya bahishcharAH .
mR^igayitvA bahUngrAmAnrAShTrANi nagarANi cha .. 5..\\
sa.nvidhAya yathAdiShTa.n yathA deshapradarshanam .
kR^itachintA nyavartanta te cha mAga puraM prati .. 6..\\
tatra dR^iShTvA tu rAjAna.n kauravyaM dhR^itarAShTra jam .
dorNa karNa kR^ipaiH sArdhaM bhIShmeNa cha mahAtmanA .. 7..\\
sa~NgataM bhrAtR^ibhishchApi trigartaishcha mahArathaiH .
duryodhana.n sabhAmadhye AsInamidamabruvan .. 8..\\
kR^ito.asmAbhiH paro yatnasteShAmanveShaNe sadA .
pANDavAnAM manuShyendra tasminmahati kAnane .. 9..\\
nirjane mR^igasa~NkIrNe nAnAdrumalatAvR^ite .
latApratAna bahule nAnAgulmasamAvR^ite .. 10..\\
na cha vidmo gatA yena pArthAH syurdR^iDhavikramAH .
mArgamANAH padanyAsa.n teShu teShu tathA tathA .. 11..\\
girikUTeShu tu~NgeShu nAnAjanapadeShu cha .
janAkIrNeShu desheShu kharvaTeShu pareShu cha .. 12..\\
narendra bahusho.anviShTA naiva vidmashcha pANDavAn .
atyantabhAvaM naShTAste bhadra.n tubhyaM nararShabha .. 13..\\
vartmAnyanviShyamANAstu rathAnA.n rathasattama .
ka.n chitkAlaM manuShyendra sUtAnAmanugA vayam .. 14..\\
mR^igayitvA yathAnyAya.n viditArthAH sma tattvataH .
prAptA dvAravatI.n sUtA R^ite pArthaiH parantapa .. 15..\\
na tatra pANDavA rAjannApi kR^iShNA pativratA .
sarvathA vipranaShTAste namaste bharatarShabha .. 16..\\
na hi vidmo gati.n teShA.n vAsaM vApi mahAtmanAm .
pANDavAnAM pravR^itti.n vA vidmaH karmApi vA kR^itam .
sa naH shAdhi manuShyendra ata Urdhva.n vishAM pate .. 17..\\
anveShaNe pANDavAnAM bhUyaH ki.n karavAmahe .
imA.n cha naH priyAmIkSha vAchaM bhadravatI.n shubhAm .. 18..\\
yena trigarttA nikR^itA balena mahatA nR^ipa .
sUtena rAGYo matsyasya kIchakena mahAtmanA .. 19..\\
sa hataH patitaH shete gandharvairnishi bhArata .
adR^ishyamAnairduShTAtmA saha bhrAtR^ibhirachyuta .. 20..\\
priyametadupashrutya shatrUNA.n tu parAbhavam .
kR^itakR^ityash cha kauravya vidhatsva yadanantaram .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
vai
tato duryodhano rAjA shrutvA teShA.n vachastadA .
chiramantarmanA bhUtvA pratyuvAcha sabhA sadaH .. 1..\\
suduHkhA khalu kAryANA.n gatirviGYAtumantataH .
tasmAtsarve udIkShadhva.n kva nu syuH pANDavA gatAH .. 2..\\
alpAvashiShTa.n kAlasya gatabhUyiShThamantataH .
teShAmaGYAtacharyAyAmasminvarShe trayodashe .. 3..\\
asya varShasya sheSha.n chedvyatIyuriha pANDavAH .
nivR^ittasamayAste hi satyavrataparAyaNAH .. 4..\\
kSharanta iva nAgendrAH sarva AshIviShopamAH .
duHkhA bhaveyuH sa.nrabdhAH kauravAnprati te dhruvam .. 5..\\
arvAkkAlasya viGYAtAH kR^ichchhrarUpadharAH punaH .
pravisheyurjitakrodhAstAvadeva punarvanam .. 6..\\
tasmAtkShipraM bubhutsadhva.n yathA no.atyantamavyayam .
rAjyaM nirdvandvamavyagraM niHsapatna.n chiraM bhavet .. 7..\\
athAbravIttataH karNaH kShipra.n gachchhantu bhArata .
anye dhUrtatarA dakShA nibhR^itAH sAdhukAriNaH .. 8..\\
charantu deshAnsa.nvItAH sphItA~njanapadAkulAn .
tatra goShThIShvathAnyAsu siddhapravrajiteShu cha .. 9..\\
parichAreShu tIrtheShu vividheShvAkareShu cha .
viGYAtavyA manuShyaistaistarkayA suvinItayA .. 10..\\
vividhaistatparaiH samyaktajGYairnipuNa sa.nvR^itaiH .
anveShTavyAshcha nipuNaM pANDavAshchhannavAsinaH .. 11..\\
nadI ku~njeShu tIrtheShu grAmeShu nagareShu cha .
AshrameShu cha ramyeShu parvateShu guhAsu cha .. 12..\\
athAgrajAnantarajaH pApabhAvAnurAgiNam .
jyeShTha.n duHshAsanastatra bhrAtA bhrAtaramabravIt .. 13..\\
etachcha karNo yatprAha sarvamIkShAmahe tathA .
yathoddiShTa.n charAH sarve mR^igayantu tatastataH .
ete chAnye cha bhUyA.nso deshAddesha.n yathAvidhi .. 14..\\
na tu teShA.n gatirvAsaH pravR^ittish chopalabhyate .
atyAhita.n vA gUDhAste pAraM vormimato gatAH .. 15..\\
vyAlairvApi mahAraNye bhakShitAH shUramAninaH .
atha vA viShamaM prApya vinaShTAH shAshvatIH samAH .. 16..\\
tasmAnmAnasamavyagra.n kR^itvA tvaM kurunandana .
kuru kArya.n yathotsAhaM manyase yannarAdhipa .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
vai
athAbravInmahAvIryo droNastattvArtha darshivAn .
na tAdR^ishA vinashyanti nApi yAnti parAbhavam .. 1..\\
shUrAshcha kR^itavidyAshcha buddhimanto jitendriyAH .
dharmaGYAshcha kR^itaGYAshcha dharmarAjamanuvratAH .. 2..\\
nItidharmArthatattvaGYaM pitR^ivachcha samAhitam .
dharme sthita.n satyadhR^iti.n jyeShThaM jyeShThApachAyinam .. 3..\\
anuvratA mahAtmAnaM bhrAtaraM bhrAtaro nR^ipa .
ajAtashatru.n hrImanta.n taM cha bhrAtR^Inanuvratam .. 4..\\
teShA.n tathAvidheyAnAM nibhR^itAnAM mahAtmanAm .
kimarthaM nItimAnpArthaH shreyo naiShA.n kariShyati .. 5..\\
tasmAdyatnAtpratIkShante kAlasyodayamAgatam .
na hi te nAshamR^ichchheyuriti pashyAmyaha.n dhiyA .. 6..\\
sAmprata.n chaiva yatkAryaM tachcha kShipramakAlikam .
kriyatA.n sAdhu sa~ncintya vAsashchaiShAM prachintyatAm .. 7..\\
yathAvatpANDuputrANA.n sarvArtheShu dhR^itAtmanAm .
durGYeyAH khalu shUrAste apApAstapasA vR^itAH .. 8..\\
shuddhAtmA guNavAnpArthaH satyavAnnItimA~nshuchiH .
tejorAshirasa~Nkhyeyo gR^ihNIyAdapi chakShurI .. 9..\\
viGYAya kriyatA.n tasmAdbhUyashcha mR^igayAmahe .
brAhmaNaishchArakaiH siddhairye chAnye tadvido janAH .. 10..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
vai
tataH shAntanavo bhIShmo bharatAnAM pitAmahaH .
shrutavAndeshakAlaGYastattvaGYaH sarvadharmavit .. 1..\\
AchArya vAkyoparame tadvAkyamabhisandadhat .
hitArtha.n sa uvAchemAM bhAratIM bhAratAnprati .. 2..\\
yudhiShThire samAsaktA.n dharmaGYe dharmasaMshritAm .
asatsu durlabhAM nitya.n satA.n chAbhimatAM sadA .
bhIShmaH samavadattatra gira.n sAdhubhirarchitAm .. 3..\\
yathaiSha brAhmaNaH prAha droNaH sarvArthavattva vit .
sarvalakShaNasampannA nAshaM nArhanti pANDavAH .. 4..\\
shrutavR^ittopasampannA sAdhuvratasamanvitAH .
vR^iddhAnushAsane magnAH satyavrataparAyaNAH .. 5..\\
samaya.n samayaGYAste pAlayantaH shuchivratAH .
nAvasIditumarhanti udvahantaH satA.n dhuram .. 6..\\
dharmatashchaiva guptAste svavIryeNa cha pANDavAH .
na nAshamadhigachchheyuriti me dhIyate matiH .. 7..\\
tatra buddhiM praNeShyAmi pANDavAnprati bhArata .
na tu nItiH sunItasya shakyate.anveShituM paraiH .. 8..\\
yattu shakyamihAsmAbhistAnvai sa~ncintya pANDavAn .
buddhyA pravaktuM na drohAtpravakShyAmi nibodha tat .. 9..\\
sA tviya.n sAdhu vaktavyA na tvanItaH katha.n chana .
vR^iddhAnushAsane tAta tiShThataH satyashIlinaH .. 10..\\
avashya.n tviha dhIreNa satAM madhye vivakShatA .
yathAmativivaktavya.n sarvasho dharmalipsayA .. 11..\\
tatra nAha.n tathA manye yathAyamitaro janaH .
pure janapade vApi yatra rAjA yudhiShThiraH .. 12..\\
nAsUyako na chApIrShurnAtivAdI na matsarI .
bhaviShyati janastatra sva.n sva.n dharmamanuvrataH .. 13..\\
brahmaghoShAshcha bhUyA.nsaH pUrNAhutyastathaiva cha .
kratavashcha bhaviShyanti bhUyA.nso bhUridakShiNAH .. 14..\\
sadA cha tatra parjanyaH samyagvarShI na saMshayaH .
sampannasasyA cha mahI nirItIkA bhaviShyati .. 15..\\
rasavanti cha dhAnyAni guNavanti phalAni cha .
gandhavanti cha mAlyAni shubhashabdA cha bhAratI .. 16..\\
vAyushcha sukhasa.nsparsho nispratIpa.n cha darshanam .
bhayaM nAbhyAvishettatra yatra rAjA yudhiShThiraH .. 17..\\
gAvashcha bahulAstatra na kR^ishA na cha durduhAH .
payA.nsi dadhi sarpIMShi rasavanti hitAni cha .. 18..\\
guNavanti cha pAnAni bhojyAni rasavanti cha .
tatra deshe bhaviShyanti yatra rAjA yudhiShThiraH .. 19..\\
rasAH sparshAshcha gandhAshcha shabdAshchApi guNAnvitAH .
dR^ishyAni cha prasannAni yatra rAjA yudhiShThiraH .. 20..\\
svairsvairguNaiH susa.nyuktAstasminvarShe trayodashe .
deshe tasminbhaviShyanti tAta pANDava sa.nyute .. 21..\\
samprItimA~njanastatra santuShTaH shuchiravyayaH .
devatAtithipUjAsu sarvabhUtAnurAgavAn .. 22..\\
iShTadAno mahotsAhaH shashvaddharmaparAyaNaH .
ashubha dvichchhubhaprepsurnityayaGYaH shubhavrataH .
bhaviShyati janastatra yatra rAjA yudhiShThiraH .. 23..\\
tyaktavAkyAnR^itastAta shubhakalyANa ma~NgalaH .
shubhArthepShuH shubhamatiryatra rAjA yudhiShThiraH .
bhaviShyati janastatra nitya.n cheShTa priyavrataH .. 24..\\
dharmAtmA sa tadAdR^ishyaH so.api tAta dvijAtibhiH .
kiM punaH prAkR^itaiH pArthaH shakyo viGYAtumantataH .. 25..\\
yasminsatya.n dhR^itirdAnaM parA shAntirdhruvA kShamA .
hrIH shrIH kIrtiH para.n teja AnR^isha.nsyamathArjavam .. 26..\\
tasmAttatra nivAsa.n tu chhanna.n satreNa dhImataH .
gati.n vA paramA.n tasya notsahe vaktumanyathA .. 27..\\
evametattu sa~ncintya yatkR^itaM manyase hitam .
tatkShipra.n kuru kauravya yadyeva.n shraddadhAsi me .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28}
vai
tataH shAradvato vAkyamityuvAcha kR^ipastadA .
yuktaM prApta.n cha vR^iddhena pANDavAnprati bhAShitam .. 1..\\
dharmArthasahita.n shlakShNa.n tattvatash cha sa hetumat .
tatrAnurUpaM bhIShmeNa mamApyatra gira.n shR^iNu .. 2..\\
teShA.n chaiva gatistIrthairvAsashchaiShAM prachintyatAm .
nItirvidhIyatA.n chApi sAmprata.n yA hitA bhavet .. 3..\\
nAvaGYeyo ripustAta prAkR^ito.api bubhUShatA .
kiM punaH pANDavAstAta sarvAstrakushalA raNe .. 4..\\
tasmAtsatraM praviShTeShu pANDaveShu mahAtmasu .
gUDhabhAveShu chhanneShu kAle chodayamAgate .. 5..\\
svarAShTra pararAShTreShu GYAtavyaM balamAtmanaH .
udaye pANDavAnA.n cha prApte kAle na saMshayaH .. 6..\\
nivR^ittasamayAH pArthA mahAtmAno mahAbalAH .
mahotsAhA bhaviShyanti pANDavA hyati tejasaH .. 7..\\
tasmAdbala.n cha koshaM cha nItishchApi vidhIyatAm .
yathAkAlodaye prApte samyaktaiH sandadhAmahe .. 8..\\
tAta manyAmi tatsarvaM budhyasva balamAtmanaH .
niyata.n sarvamitreShu balavatsvabaleShu cha .. 9..\\
uchchAvachaM bala.n GYAtvA madhyastha.n chApi bhArata .
prahR^iShTamaprahR^iShTa.n cha sandadhAma tathA paraiH .. 10..\\
sAmnA bhedena dAnena daNDena balikarmaNA .
nyAyenAnamya cha parAnbalAchchAnamya durbalAn .. 11..\\
sAntvayitvA cha mitrANi bala.n chAbhAShyatA.n sukham .
sakosha balasa.nvR^iddhaH samyaksiddhimavApsyasi .. 12..\\
yotsyase chApi balibhiraribhiH pratyupasthitaiH .
anyaistvaM pANDavairvApi hInasvabalavAhanaiH .. 13..\\
eva.n sarvaM vinishchitya vyavasAyaM svadharmataH .
yathAkAlaM manuShyendra chira.n sukhamavApsyasi .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29}
vai
atha rAjA trigartAnA.n susharmA rathayUthapaH .
prAptakAlamida.n vAkyamuchAva tvarito bhR^isham .. 1..\\
asakR^innikR^itaH pUrvaM matsyaiH sAlveyakaiH saha .
sUtena chaiva matsyasya kIchakena punaH punaH .. 2..\\
bAdhito bandhubhiH sArdhaM balAdbalavatA vibho .
sa karNamabhyudIkShyAtha duryodhanamabhAShata .. 3..\\
asakR^inmatsyarAGYA me rAShTraM bAdhitamojasA .
praNetA kIchakashchAsya balavAnabhavatpurA .. 4..\\
krUro.amarShI sa duShTAtmA bhuvi prakhyAtavikramaH .
nihatastatra gandharvaiH pApakarmA nR^isha.nsavAn .. 5..\\
tasmiMshcha nihate rAjanhInadarpo nirAshrayaH .
bhaviShyati nirutsAho virATa iti me matiH .. 6..\\
tatra yAtrA mama matA yadi te rochate.anagha .
kauravANA.n cha sarveShAM karNasya cha mahAtmanaH .. 7..\\
etatprAptamahaM manye kAryamAtyayika.n hitam .
rAShTra.n tasyAbhiyAtvAshu bahu dhAnyasamAkulam .. 8..\\
AdadAmo.asya ratnAni vividhAni vasUni cha .
grAmAnrAShTrANi vA tasya hariShyAmo vibhAgashaH .. 9..\\
atha vA gosahasrANi bahUni cha shubhAni cha .
vividhAni hariShyAmaH pratipIDya puraM balAt .. 10..\\
kauravaiH saha sa~Ngamya trigartaishcha vishAM pate .
gAstasyApaharAmAshu saha sarvaiH susa.nhatAH .. 11..\\
sandhi.n vA tena kR^itvA tu nibadhnImo.asya pauruSham .
hatvA chAsya chamU.n kR^itsnA.n vashamanvAnayAmahe .. 12..\\
ta.n vashe nyAyataH kR^itvA sukhaM vatsyAmahe vayam .
bhavato balavR^iddhishcha bhaviShyati na saMshayaH .. 13..\\
tachchhrutvA vachana.n tasya karNo rAjAnamabravIt .
sUkta.n susharmaNA vAkyaM prAptakAlaM hita.n cha naH .. 14..\\
tasmAtkShipra.n viniryAmo yojayitvA varUthinIm .
vibhajya chApyanIkAni yathA vA manyase.anagha .. 15..\\
praGYAvAnkuruvR^iddho.aya.n sarveShAM naH pitAmahaH .
AchAryashcha tathA droNaH kR^ipaH shAradvatastathA .. 16..\\
manyante te yathA sarve tathA yAtrA vidhIyatAm .
saMmantrya chAshu gachchhAmaH sAdhanArthaM mahIpateH .. 17..\\
ki.n cha naH pANDavaiH kArya.n hInArthabalapauruShaiH .
atyartha.n vA pranaShTAste prAptA vApi yamakShayam .. 18..\\
yAmo rAjannanudvignA virATa viShaya.n vayam .
AdAsyAmo hi gAstasya vividhAni vasUmi cha .. 19..\\
tato duryodhano rAjA vAkyamAdAya tasya tat .
vaikartanasya karNasya kShipramAGYApayatsvayam .. 20..\\
shAsane nityasa.nyukta.n duHshAsanamanantaram .
saha vR^iddhaistu saMmantrya kShipra.n yojaya vAhinIm .. 21..\\
yathoddesha.n cha gachchhAmaH sahitAH sarvakauravaiH .
susharmA tu yathoddiShTa.n desha.n yAtu mahArathaH .. 22..\\
trigartaiH sahito rAjA samagrabalavAhanaH .
prAgeva hi susa.nvIto matsyasya viShayaM prati .. 23..\\
jaghanyato vaya.n tatra yAsyAmo divasAntaram .
viShayaM matsyarAjasya susamR^iddha.n susa.nhatAH .. 24..\\
te yAtvA sahasA tatra virATanagaraM prati .
kShipra.n gopAnsamAsAdya gR^ihNantu vipulaM dhanam .. 25..\\
gavA.n shatasahasrANi shrImanti guNavanti cha .
vayamapi nigR^ihNImo dvidhAkR^itvA varUthinIm .. 26..\\
sa sma gatvA yathoddiShTA.n disha.n vahnermahIpatiH .
Adatta gAH susharmAtha gharmapakShasya saptamIm .. 27..\\
apara.n divasa.n sarve rAjansambhUya kauravAH .
aShTamyA.n tAnyagR^ihNanta gokulAni sahasrashaH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30}
vai
tatasteShAM mahArAja tatraivAmita tejasAm .
chhadma li~NgapraviShTAnAM pANDavAnAM mahAtmanAm .. 1..\\
vyatItaH samayaH samyagvasatA.n vai purottame .
kurvatA.n tasya karmANi virATasya mahIpateH .. 2..\\
tatastrayodashasyAnte tasya varShasya bhArata .
susharmaNA gR^ihIta.n tu godhanaM tarasA bahu .. 3..\\
tato javena mahatA gopAH puramathAvrajat .
apashyanmatsyarAja.n cha rathAtpraskandya kuNDalI .. 4..\\
shUraiH parivR^ita.n yodhaiH kuNDalA~Ngada dhAribhiH .
sadbhishcha mantribhiH sArdhaM pANDavaishcha nararShabhaiH .. 5..\\
ta.n sabhAyAM mahArAjamAsInaM rAShTravardhanam .
so.abravIdupasa~Ngamya virATaM praNatastadA .. 6..\\
asmAnyudhi vinirjitya paribhUya sa bAndhavAn .
gavA.n shatasahasrANi trigartAH kAlayanti te .
tAnparIpsa manuShyendra mA neshuH pashavastava .. 7..\\
tachchhrutvA nR^ipatiH senAM matsyAnA.n samayojayat .
rathanAgAshvakalilAM pattidhvajasamAkulAm .. 8..\\
rAjAno rAjaputrAshcha tanutrANyatra bhejire .
bhAnumanti vichitrANi sUpasevyAni bhAgashaH .. 9..\\
savajrAyasa garbha.n tu kavachaM taptakA~nchanam .
virATasya priyo bhrAtA shatAnIko.abhyahArayat .. 10..\\
sarvapAra sava.n varma kalyANa paTala.n dR^iDham .
shatAnIkAdavarajo madirAshvo.abhyahArayat .. 11..\\
shatasUrya.n shatAvartaM shatabindu shatAkShimat .
abhedyakalpaM matsyAnA.n rAjA kavachamAharat .. 12..\\
utsedhe yasya padmAni shata.n saugandhikAni cha .
suvarNapR^iShTha.n sUryAbhaM sUryadattAbhyahArayat .. 13..\\
dR^iDhamAyasa garbha.n tu shveta.n varma shatAkShimat .
virATasya suto jyeShTho vIraH sha~Nkho.abhyahArayat .. 14..\\
shatashashcha tanutrANi yathA svAni mahArathAH .
yotsyamAnAbhyanahyanta devarUpAH prahAriNaH .. 15..\\
sUpaskareShu shubhreShu mahatsu cha mahArathAH .
pR^ithakkA~nchanasaMnAhAnratheShvashvAnayojayan .. 16..\\
sUryachandra pratIkAsho rathe divye hiraNmayaH .
mahAnubhAvo matsyasya dhvaja uchchhishriye tadA .. 17..\\
athAnyAnvividhAkArAndhvajAnhemavibhUShitAn .
yathA sva.n kShatriyAH shUrA ratheShu samayojayan .. 18..\\
atha matsyo.abravIdrAjA shatAnIka.n jaghanyajam .
ka~Nkaballava gopAlA dAma granthishcha vIryavAn .
yudhyeyuriti me buddhirvartate nAtra saMshayaH .. 19..\\
eteShAmapi dIyantA.n rathA dhvajapatAkinaH .
kavachAni vichitrANi dR^iDhAni cha mR^idUni cha .
pratimu~nchantu gotreShu dIyantAmAyudhAni cha .. 20..\\
vIrA~NgarUpAH puruShA nAgarAjakaropamAH .
neme jAtu na yudhyeranniti me dhIyate matiH .. 21..\\
etachchhrutvA tu nR^ipatervAkya.n tvaritamAnasaH .
shatAnIkastu pArthebhyo rathAnrAjansamAdishat .
sahadevAya rAGYe cha bhImAya nakulAya cha .. 22..\\
tAnprahR^iShTAstataH sUtA rAjabhaktipuraskR^itAH .
nirdiShTAnnaradevena rathA~nshIghramayojayan .. 23..\\
kavachAni vichitrANi dR^iDhAni cha mR^idUni cha .
virATaH prAdishadyAni teShAmakliShTakarmaNAm .
tAnyAmuchya sharIreShu daMshitAste parantapAH .. 24..\\
tarasvinashchhinnarUpAH sarve yuddhavishAradAH .
virATamanvayuH pashchAtsahitAH kurupu~NgavAH .
chatvAro bhrAtaraH shUrAH pANDavAH satyavikramAH .. 25..\\
bhImAshcha mattamAta~NgAH prabhinnakaraTA mukhAH .
kSharanta iva jImUtAH sudantAH ShaShTihAyanAH .. 26..\\
svArUDhA yuddhakushalaiH shikShitairhastisAdibhiH .
rAjAnamanvayuH pashchAchchalanta iva parvatAH .. 27..\\
vishAradAnA.n vashyAnAM hR^iShTAnA.n chAnuyAyinAm .
aShTau rathasaraHsrANi dashanAgashatAni cha .
paShTishchAshvasahasrANi matsyAnAmabhiniryayuH .. 28..\\
tadanIka.n virATasya shushubhe bharatarshabha .
samprayAtaM mahArAja ninIShanta.n gavAM padam .. 29..\\
tadbalAgrya.n virATasya samprasthitamashobhata .
dR^iDhAyudha janAkIrNa.n jagAshvarathasa~Nkulam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31}
vai
niryAya nagarAchchhUrA vyUDhAnIkAH prahAriNaH .
trigartAnaspR^ishanmatsyAH sUrye pariNate sati .. 1..\\
te trigartAshcha matsyAshcha sa.nrabdhA yuddhadurmadAH .
anyonyamabhigarjanto goShu gR^iddhA mahAbalAH .. 2..\\
bhImAshcha mattamAta~NgAstomarA~NkushachoditAH .
grAmaNIyaiH samArUDhAH kushalairhastisAdibhiH .. 3..\\
teShA.n samAgamo ghorastumulo lomaharShaNaH .
devAsurasamo rAjannAsItsUryevilambati .. 4..\\
udatiShThadrajo bhaumaM na praGYAyata ki.n chana .
pakShiNashchApatanbhUmau sainyena rajasAvR^itAH .. 5..\\
iShubhirvyatisa.nyadbhirAdityo.antaradhIyata .
khadyotairiva sa.nyuktamantarikSha.n vyarAjata .. 6..\\
rukmapR^iShThAni chApAni vyatiShaktAni dhanvinAm .
patatA.n lokavIrANAM savyadakShiNamasyatAm .. 7..\\
rathA rathaiH samAjagmuH pAdAtaishcha padAtayaH .
sAdibhiH sAdinashchaiva gajaishchApi mahAgajAH .. 8..\\
asibhiH paTTishaiH prAsaiH shaktibhistomarairapi .
sa.nrabdhAH samare rAjannijaghnuritaretaram .. 9..\\
nighnantaH samare.anyonya.n shUrAH parighabAhavaH .
na shekurabhisa.nrabdhAH shUrAnkartuM parA~NmukhAn .. 10..\\
kL^iptottarauShTha.n sunasa.n kL^ipta keshamalaM kR^itam .
adR^ishyata shirashchhinna.n rajodhvastaM sakuNDalam .. 11..\\
adR^ishya.nstatra gAtrANi sharaishchhinnAni bhAgashaH .
shAlaskandhanikAshAni kShatriyANAM mahAmR^idhe .. 12..\\
nAgabhoganikAshaishcha bAhubhishchandanokShitaiH .
AkIrNA vasudhA tatra shiro bhishcha sakuNDalaiH .. 13..\\
upashAmyadrajo bhauma.n rudhireNa prasarpatA .
kashmalaM prAvishadghoraM nirmaryAdamavartata .. 14..\\
shatAnIkaH shata.n hatvA vishAlAkShashchatuHshatam .
praviShTau mahatI.n senA.n trigartAnAM mahArathau .
ArchchhetAM bahu sa.nrabdhau keshAkeshi nakhAnakhi .. 15..\\
lakShayitvA trigartAnA.n tau praviShTau rathavrajam .
jagmatuH sUryadattashcha madirAshvashcha pR^iShThataH .. 16..\\
virATastatra sa~NgrAme hatvA pa~nchashatAnrathAn .
hayAnA.n cha shatAnyatra hatvA pa~ncha mahArathAn .. 17..\\
charansa vividhAnmArgAnratheShu rathayUthapaH .
trigartAnA.n susharmANamArchchhadrukmarathaM raNe .. 18..\\
tau vyAvaharatA.n tatra mahAtmAnau mahAbalau .
anyonyamabhigarjantau goShThe govR^iShabhAviva .. 19..\\
tato rathAbhyA.n rathinau vyatiyAya samantataH .
sharAnvyasR^ijatA.n shIghra.n toyadhArA ghanAviva .. 20..\\
anyonya.n chAtisa.nrabdhau vicheraturamarShaNau .
kR^itAstrau nishitairbANairasi shaktigadA bhR^itau .. 21..\\
tato rAjA susharmANa.n vivyAdha dashabhiH sharaiH .
pa~nchabhiH pa~nchabhishchAsya vivyAdha chaturo hayAn .. 22..\\
tathaiva matsyarAjAna.n susharmA yuddhadurmadaH .
pa~nchAshatA shitairbANairvivyAdha paramAstra vit .. 23..\\
tataH sainya.n samAvR^itya matsyarAjasusharmaNoH .
nAbhyajAna.nstadAnyonyaM pradoShe rajasAvR^ite .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32}
vai
tamasAbhiplute loke rajasA chaiva bhArata .
vyatiShThanvai muhUrta.n tu vyUDhAnIkAH prahAriNaH .. 1..\\
tato.andhakAraM praNudannudatiShThata chandramAH .
kurvANo vimalA.n rAtriM nandayankShatriyAnyudhi .. 2..\\
tataH prakAshamAsAdya punaryuddhamavartata .
ghorarUpa.n tataste sma nAvekShanta parasparam .. 3..\\
tataH susharmA traigartaH saha bhrAtrA yavIyasA .
abhyadravanmatsyarAja.n rathavrAtena sarvashaH .. 4..\\
tato rathAbhyAM praskandya bhrAtarau kShatriya rShabhau .
gadApANI susa.nrabdhau samabhyadravatA.n hayAn .. 5..\\
tathaiva teShA.n tu balAni tAni
kruddhAnyathAnyonyamabhidravanti .
gadAsikhaDgaishcha parashvadhaish cha
prAsaishcha tIkShNAgrasupItadhAraiH .. 6..\\
bala.n tu matsyasya balena rAjA
sarva.n trigartAdhipatiH susharmA .
pramathya jitvA cha prasahya matsyaM
virATamojasvinamabhyadhAvat .. 7..\\
tau nihatya pR^ithagdhuryAvubhau cha pArShNisArathI .
virathaM matsyarAjAna.n jIvagrAhamagR^ihNatAm .. 8..\\
tamunmathya susharmA tu rudatI.n vadhukAm iva .
syandana.n svaM samAropya prayayau shIghravAhanaH .. 9..\\
tasmingR^ihIte virathe virATe balavattare .
prAdravanta bhayAnmatsyAstrigartairarditA bhR^isham .. 10..\\
teShu santrAsyamAneShu kuntIputro yudhiShThiraH .
abhyabhAShanmahAbAhuM bhImasenamarindamam .. 11..\\
matsyarAjaH parAmR^iShTastrigartena susharmaNA .
taM mokShaya mahAbAho na gachchheddviShatA.n vasham .. 12..\\
uShitAH smaH sukha.n sarve sarvakAmaiH supUjitAH .
bhImasena tvayA kAryA tasya vAsasya niShkR^itiH .. 13..\\
bhiimas
ahamenaM paritrAsye shAsanAttava pArthiva .
pashya me sumahatkarma yudhyataH saha shatrubhiH .. 14..\\
svabAhubalamAshritya tiShTha tvaM bhrAtR^ibhiH saha .
ekAntamAshrito rAjanpashya me.adya parAkramam .. 15..\\
suskandho.ayaM mahAvR^ikSho gadA rUpa iva sthitaH .
enameva samArujya drAvayiShyAmi shAtravAn .. 16..\\
vai
taM mattamiva mAta~Nga.n vIkShamANaM vanaspatim .
abravIdbhrAtara.n vIra.n dharmarAjo yudhiShThiraH .. 17..\\
mA bhIma sAhasa.n kArShIstiShThatveSha vanaspatiH .
mA tvA vR^ikSheNa karmANi kurvANamati mAnuSham .
janAH samavabudhyeranbhImo.ayamiti bhArata .. 18..\\
anyadevAyudha.n kiM chitpratipadyasva mAnuSham .
chApa.n vA yadi vA shaktiM nistriMshaM vA parashvadham .. 19..\\
yadeva mAnuShaM bhIma bhavedanyairalakShitam .
tadevAyudhamAdAya mokShayAshu mahIpatim .. 20..\\
yamau cha chakrarakShau te bhavitArau mahAbalau .
vyUhataH samare tAta matsyarAjaM parIpsataH .. 21..\\
tataH samastAste sarve turagAnabhyachodayan .
divyamastra.n vikurvANAstrigartAnpratyamarShaNAH .. 22..\\
tAnnivR^ittarathAndR^iShTvA pANDavAnsA mahAchamUH .
vairATI paramakruddhA yuyudhe paramAdbhutam .. 23..\\
sahasraM nyavadhIttatra kuntIputro yudhiShThiraH .
bhImaH saptashatAnyodhAnparalokamadarshayat .
nakulashchApi saptaiva shatAni prAhiNochchharaiH .. 24..\\
shatAni trINi shUrANA.n sahadevaH pratApavAn .
yudhiShThira samAdiShTo nijaghne puruSharShabhaH .
bhittvA tAM mahatI.nsenA.n trigartAnAM nararShabha .. 25..\\
tato yudhiShThiro rAjA tvaramANo mahArathaH .
abhidrutya suSharmANa.n sharairabhyatudadbhR^isham .. 26..\\
susharmApi susa~NkruddhastvaramANo yudhiShThiram .
avidhyannavabhirbANaishchaturbhishchaturo hayAn .. 27..\\
tato rAjannAshu kArI kuntIputro vR^ikodaraH .
samAsAdya susharmANamashvAnasya vyapothayat .. 28..\\
pR^iShThagopau cha tasyAtha hatvA paramasAyakaiH .
athAsya sArathi.n kruddho rathopasthAdapAharat .. 29..\\
chakrarakShashcha shUrashcha shoNAshvo nAma vishrutaH .
sa bhayAddvairatha.n dR^iShTvA traigartaM prAjahattadA .. 30..\\
tato virATaH praskandya rathAdatha susharmaNaH .
gadAmasya parAmR^ishya tamevAjaghnivAnbalI .
sa chachAra gadApANirvR^iddho.api taruNo yathA .. 31..\\
bhImastu bhImasa~NkAsho rathAtpraskandya kuNDalI .
trigartarAjamAdatta si.nhakshudra mR^iga.n yathA .. 32..\\
tasmingR^ihIte virathe trigartAnAM mahArathe .
abhajyata bala.n sarva.n traigartaM tadbhayAturam .. 33..\\
nivartya gAstataH sarvAH pANDuputrA mahAbalAH .
avajitya susharmANa.n dhanaM chAdAya sarvashaH .. 34..\\
svabAhubalasampannA hrIniShedhA yatavratAH .
sa~NgrAmashiraso madhye tA.n rAtriM sukhino.avasan .. 35..\\
tato virATaH kaunteyAnati mAnuShavikramAn .
archayAmAsa vittena mAnena cha mahArathAn .. 36..\\
viraata
yathaiva mama ratnAni yuShmAka.n tAni vai tathA .
kArya.n kuruta taiH sarve yathAkAma.n yathAsukham .. 37..\\
dadAnyala.n kR^itAH kanyA vasUni vividhAni cha .
manasashchApyabhipreta.n yadvaH shatrunibarhaNAH .. 38..\\
yuShmAka.n vikramAdadya mukto.ahaM svastimAniha .
tasmAdbhavanto matsyAnAmIshvarAH sarva eva hi .. 39..\\
vai
tathAbhivAdinaM matsya.n kauraveyAH pR^ithakpR^ithak .
UchuH prA~njalayaH sarve yudhiShThirapurogamAH .. 40..\\
pratinandAma te vAkya.n sarva.n chaiva vishAM pate .
etenaiva pratItAH smo yattvaM mukto.adya shatrubhiH .. 41..\\
athAbravItprItamanA matsyarAjo yudhiShThiram .
punareva mahAbAhurvirATo rAjasattamaH .
ehi tvAmabhiShekShyAmi matsyarAjo.astu no bhavAn .. 42..\\
manasashchApyabhipreta.n yatte shatrunibarhaNa .
tatte.aha.n sampradAsyAmi sarvamarhati no bhavAn .. 43..\\
ratnAni gAH suvarNa.n cha maNimuktamathApi vA .
vaiyAghrapadya viprendra sarvathaiva namo.astu te .. 44..\\
tvatkR^ite hyadya pashyAmi rAjyamAtmAnameva cha .
yatashcha jAtaH sa.nrambhaH sa cha shatrurvasha~NgataH .. 45..\\
tato yudhiShThiro matsyaM punarevAbhyabhAShata .
pratinandAmi te vAkyaM mano GYaM matsyabhAShase .. 46..\\
AnR^isha.nsya paro nitya.n susukhaH satataM bhava .
gachchhantu dUtAstvaritaM nagara.n tava pArthiva .
suhR^idAM priyamAkhyAtu.n ghoShayantu cha te jayam .. 47..\\
tatastadvachanAnmatsyo dUtAnrAjA samAdishat .
AchakShadhvaM pura.n gatvA sa~NgrAme vijayaM mama .. 48..\\
kumArAH samala.n kR^ityaparyAgachchhantu me purAt .
vAditrANi cha sarvANi gaNikAshcha svala.n kR^itAH .. 49..\\
te gatvA kevalA.n rAtrimatha sUryodayaM prati .
virATasya purAbhyAshe dUtA jayamaghoShayan .. 50..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33}
vai
yAte trigartaM matsye tu pashU.nstAnsvAnparIpsati .
duryodhanaH sahAmAtyo virATamupayAdatha .. 1..\\
bhIShmo droNashcha karNashcha kR^ipashcha paramAstra vit .
drauNishcha saubalashchaiva tathA duHkshAsanaH prabhuH .. 2..\\
viviMshatirvikarNashcha chitrasenashcha vIryavAn .
durmukho duHsahashchaiva ye chaivAnye marA rathAH .. 3..\\
ete matsyAnupAgamya virATasya mahIpateH .
ghoShAnvidrAvya tarasA godhana.n jahrurojasA .. 4..\\
ShaShTi.n gavA.n sahasrANi kuravaH kAlayanti te .
mahatA rathavaMshena parivArya samantataH .. 5..\\
gopAlAnA.n tu ghoSheShu hanyatAM tarmahArathaiH .
ArAvaH sumahAnAsItsamprahAre bhaya~Nkare .. 6..\\
gavAdhyakShastu santrasto rathamAsthAya sa tvaraH .
jagAma nagarAyaiva parikrosha.nstadArtavat .. 7..\\
sa pravishya pura.n rAGYo nR^ipa veshmAbhyayAttataH .
avatIrya rathAttUrNamAkhyAtuM pravivesha ha .. 8..\\
dR^iShTvA bhUmi~njayaM nAma putraM matsyasya mAninam .
tasmai tatsarvamAchaShTa rAShTrasya pashukarShaNam .. 9..\\
ShaShTi.n gavA.n sahasrANi kuravaH kAlayanti te .
tadvijetu.n samuttiShTha godhanaM rAShTravardhanam .. 10..\\
rAjaputra hitaprepsuH kShipraM niryAhi vai svayam .
tvA.n hi matsyo mahIpAlaH shUnyapAlamihAkarot .. 11..\\
tvayA pariShado madhye shlAghate sa narAdhipaH .
putro mamAnurUpashcha shUrashcheti kulodvahaH .. 12..\\
iShvastre nipuNo yodhaH sadA vIrashcha me sutaH .
tasya tatsatyamevAstu manuShyendrasya bhAShitam .. 13..\\
Avartaya kurU~njitvA pashUnpashumatA.n vara .
nirdahaiShAmanIkAni bhImena sharatejasA .. 14..\\
dhanushchyutai rukmapu~NkhaiH sharaiH saMnataparvabhiH .
dviShatAM bhindhyanIkAni gajAnAmiva yUthapaH .. 15..\\
pAshopadhAnA.n jyAtantrIM chApadaNDAM mahAsvanAm .
sharavarNA.n dhanurvINA.n shatrumadhye pravAdaya .. 16..\\
shvetA rajatasa~NkAshA rathe yujyantu te hayAH .
dhvaja.n cha si.nha.n sauvarNamuchchhrayantu tavAbhibhoH .. 17..\\
rukmapa~NkhAH prasannAgrA muktA hastavatA tvayA .
chhAdayantu sharAH sUrya.n rAGYAmAyurnirodhinaH .. 18..\\
raNe jitvA kurUnsarvAnvarja pANirivAsurAn .
yasho mahadavApya tvaM pravishedaM puraM punaH .. 19..\\
tva.n hi rAShTrasya paramA gatirmatsyapateH sutaH .
gatimanto bhavantvadya sarve viShayavAsinaH .. 20..\\
strImadhya uktastenAsau tadvAkyamabhaya~Nkaram .
antaHpure shlAghamAna ida.n vachanamabravIt .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34}
uttara
adyAhamanugachchheya.n dR^iDhadhanvA gavAM padam .
yadi me sArathiH kashchidbhavedashveShu kovidaH .. 1..\\
tameva nAdhigachchhAmi yo me yantA bhavennaraH .
pashyadhva.n sAradhi.n kShipraM mama yuktaM prayAsyataH .. 2..\\
aShTAviMshati rAtra.n vA mAsaM vA nUnamantataH .
yattadAsI mahadyuddha.n tatra me sArathirhataH .. 3..\\
sa labheya.n yadi tvanyaM hara yAnavidaM naram .
tvarAvAnadya yAtvAha.n samuchchhritamahAdhvajam .. 4..\\
vigAhya tatparAnIka.n gajavAjirathAkulam .
shastrapratApa nirvIryAnkurU~njitvAnaye pashUn .. 5..\\
duryodhana.n shAntanava.n karNaM vaikartanaM kR^ipam .
droNa.n cha saha putreNa maheShvAsAnsamAgatAn .. 6..\\
vitrAsayitvA sa~NgrAme dAnavAniva vajrabhR^it .
anenaiva muhUrtena punaH pratyAnaye pashUn .. 7..\\
shUnyamAsAdya kuravaH prayAntyAdAya godhanam .
kiM nu shakyaM mayA kartu.n yadaha.n tatra nAbhavam .. 8..\\
pashyeyuradya me vIrya.n kuravaste samAgatAH .
kiM nu pArtho.arjunaH sAkShAdayamasmAnprabAdhate .. 9..\\
vai
tasya tadvachana.n strIShu bhAShataH sma punaH punaH .
nAmarShayata pA~nchAlI bIbhatsoH parikIrtanam .. 10..\\
athainamupasa~Ngamya strImadhyAtsA tapasvinI .
vrIDamAneva shanakairida.n vachanamabravIt .. 11..\\
yo.asau bR^ihadvAraNAbho yuvA supriya darshanaH .
bR^ihannaDeti vikhyAtaH pArthasyAsItsa sArathiH .. 12..\\
dhanuShyanavarashchAsIttasya shiShyo mahAtmanaH .
dR^iShTapUrvo mayA vIra charantyA pANDavAnprati .. 13..\\
yadA tatpAvako dAvamadahatkhANDavaM mahat .
arjunasya tadAnena sa~NgR^ihItA hayottamAH .. 14..\\
tena sArathinA pArthaH sarvabhUtAni sarvashaH .
ajayatkhANDava prasthe na hi yantAsti tAdR^ishaH .. 15..\\
yeya.n kumArI sushroNI bhaginI te yavIyasI .
asyAH sa vachana.n vIrakariShyati na saMshayaH .. 16..\\
yadi vai sArathiH sa syAtkurUnsarvAnasaMshayam .
jitvA gAshcha samAdAya dhruvamAgamanaM bhavet .. 17..\\
evamuktaH sa sairandhyA bhaginIM pratyabhAShata .
gachchha tvamanavadyA~Ngi tAmAnaya bR^ihannaDAm .. 18..\\
sA bhrAtrA preShitA shIghramagachchhannartanA gR^iham .
yatrAste sa mahAbAhushchhannaH satreNa pANDavaH .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35}
vai
sa tA.n dR^iShTvA vishAlAkShI.n rAjaputrIM sakhIM sakhA .
prahasannabravIdrAjankutrAgamanamityuta .. 1..\\
tamabravIdrAjaputrI samupetya nararShabham .
praNayaM bhAvayantI sma sakhImadhya ida.n vachaH .. 2..\\
gAvo rAShTrasya kurubhiH kAlyante no bR^ihannaDe .
tAnvijetuM mama bhrAtA prayAsyati dhanurdharaH .. 3..\\
nachira.n cha hatastasya sa~NgrAme rathasArathiH .
tena nAsti samaH sUto yo.asya sArathyamAcharet .. 4..\\
tasmai prayatamAnAya sArathyarthaM bR^ihannaDe .
AchachakShe hayaGYAne sairandhrI kaushala.n tava .. 5..\\
sA sArathyaM mama bhrAtuH kuru sAdhu bR^ihannaDe .
purA dUratara.n gAvo hriyante kurubhirhi naH .. 6..\\
athaitadvachanaM me.adya niyuktA na kariShyasi .
praNayAduchyamAnA tvaM parityakShyAmi jIvitam .. 7..\\
evamuktastu sushroNyA tayA sakhyA parantapaH .
jagAma rAjaputrasya sakAshamamitaujasaH .. 8..\\
ta.n sA vrajanta.n tvaritaM prabhinnamiva ku~njaram .
anvagachchhadvishAlAkShI shishurgajavadhUriva .. 9..\\
dUrAdeva tu taM prekShya rAjaputrAbhyabhAShata .
tvayA sArathinA pArthaH khANDave.agnimatarpayat .. 10..\\
pR^ithivImajayatkR^itsnA.n kuntIputro dhana~njayaH .
sairandhrI tvA.n samAchaShTa sA hi jAnAti pANDavAn .. 11..\\
sa.nyachchha mAmakAnashvA.nstathaiva tvaM bR^ihannaDA .
kurubhiryotsyamAnasya godhanAni parIpsataH .. 12..\\
arjunasya kilAsIstva.n sArathirdayitaH purA .
tvayAjayatsahAyena pR^ithivIM pANDavarShabhaH .. 13..\\
evamuktA pratyuvAcha rAjaputraM bR^ihannaDA .
kA shaktirmama sArathya.n kartu.n sa~NgrAmamUrdhani .. 14..\\
gIta.n vA yadi vA nR^ittaM vAditraM vA pR^ithagvidham .
tatkariShyAmi bhadra.n te sArathyaM tu kuto mayi .. 15..\\
uttara
bR^ihannaDe gAyano vA nartano vA punarbhava .
kShipraM me rathamAsthAya nigR^ihNIShva hayottamAn .. 16..\\
vai
sa tatra narma sa.nyuktamakarotpANDavo bahu .
uttarAyAH pramukhataH sarva.n jAnannarindama .. 17..\\
UrdhvamutkShipya kavacha.n sharIre pratyamu~nchata .
kumAryastatra ta.n dR^iShTvA prAhasanpR^ithulochanAH .. 18..\\
sa tu dR^iShTvA vimuhyanta.n svayamevottarastataH .
kavachena mahArheNa samanahyadbR^ihannaDAm .. 19..\\
sa bibhratkavacha.n chAgrya.n svayamapyaMshumatprabham .
dhvaja.n cha si.nhamuchchhritya sArathye samakalpayat .. 20..\\
dhanUMShi cha mahArhANi bANAMshcha ruchirAnbahUn .
AdAya prayayau vIraH sa bR^ihannaDa sArathiH .. 21..\\
athottarA cha kanyAshcha sakhyastAmabruva.nstadA .
bR^ihannaDe AnayethA vAsA.nsi ruchirANi naH .. 22..\\
pA~nchAli kArya.n sUkShmANi chitrANi vividhAni cha .
vijitya sa~NgrAmagatAnbhIShmadroNamukhAnkurUn .. 23..\\
atha tA bruvatIH kanyAH sahitAH pANDunandanaH .
pratyuvAcha hasanpArtho meghadundubhi niHsvanaH .. 24..\\
yadyuttaro.aya.n sa~NgrAme vijeShyati mahArathAn .
athAhariShye vAsA.nsi divyAni ruchirANi cha .. 25..\\
evamuktvA tu bIbhatsustataH prAchodayaddhayAn .
kurUnabhimukhA~nshUro nAnA dhvajapatAkinaH .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36}
vai
sa rAjadhAnyA niryAya vairATiH pR^ithivI.n jayaH .
prayAhItyabravItsUta.n yatra te kuravo gatAH .. 1..\\
samavetAnkurUnyAvajjigIshUnavajitya vai .
gAshchaiShA.n kShipramAdAya punarAyAmi svaM puram .. 2..\\
tatastAMshchodayAmAsa sadashvAnpANDunandanaH .
te hayA narasi.nhena choditA vAtara.nhasaH .
Alikhanta ivAkAshamUhuH kA~nchanamAlinaH .. 3..\\
nAtidUramatho yAtvA matsyaputra dhana~njayau .
avekShetAmamitraghnau kurUNAM balinAM balam .
shmashAnamabhito gatvA AsasAda kurUnatha .. 4..\\
tadanIkaM mahatteShA.n vibabhau sAgarasvanam .
sarpamANamivAkAshe vanaM bahula pAdapam .. 5..\\
dadR^ishe pArthivo reNurjanitastena sarpatA .
dR^iShTipraNAsho bhUtAnA.n divaspR^ish narasattama .. 6..\\
tadanIkaM mahaddR^iShTvA jagAshvarathasa~Nkulam .
karNaduryodhana kR^ipairgupta.n shAntanavena cha .. 7..\\
droNena cha saputreNa maheShvAsena dhImatA .
hR^iShTaromA bhayodvignaH pArtha.n vairATirabravIt .. 8..\\
notsahe kurubhiryoddhu.n romaharShaM hi pashya me .
bahu pravIramatyugra.n devairapi durAsadam .
pratiyoddhuM na shakShyAmi kurusainyamanantakam .. 9..\\
nAsha.nse bhAratI.n senAM praveShTuM bhImakArmukAm .
rathanAgAshvakalilAM pattidhvajasamAkulAm .
dR^iShTvaiva hi parAnAjAvAtmA pravyathatIva me .. 10..\\
yatra droNashcha bhIShmashcha kR^ipaH karNo viviMshatiH .
ashvatthAmA vikarNashcha somadatto.atha bAhlikaH .. 11..\\
duryodhanastathA vIro rAjA cha rathinA.n varaH .
dyutimanto maheShvAsAH sarve yuddhavishAradAH .. 12..\\
dR^iShTvaiva hi kurUnetAnvyUDhAnIkAnprahAriNaH .
hR^iShitAni cha romANI kashmala.n chAgataM mama .. 13..\\
vai
aviyAto viyAtasya maurkhyAddhUrtasya pashyataH .
paridevayate mandaH sakAshe savyasAchinaH .. 14..\\
trigartAnsa pitA yAtaH shUnye sampraNidhAya tAm .
sarvA.n senAmupAdAya na me santIha sainikAH .. 15..\\
so.ahameko bahUnbAlaH kR^itAstrAnakR^itashramaH .
pratiyoddhuM na shakyAmi nivartasva bR^ihannaDe .. 16..\\
arj
bhayena dInarUpo.asi dviShatA.n harShavardhanaH .
na cha tAvatkR^ita.n kiM chitparaiH karma raNAjire .. 17..\\
svayameva cha mAmAttha vaha mA.n kauravAnprati .
so.aha.n tvAM tatra neShyAmi yatraite bahulA dhvajAH .. 18..\\
madhyaMmAmiSha gR^idhrANA.n kurUNAmAtatAyinAm .
neShyAmi tvAM mahAbAho pR^ithivyAmapi yudhyatAm .. 19..\\
tathA strIShu pratishrutya pauruShaM puruSheShu cha .
katthamAno.abhiniryAya kimarthaM na yuyutsase .. 20..\\
na chedvijitya gAstAstva.n gR^ihAnvai pratiyAsyasi .
prahasiShyanti vIra tvAM narA nAryashcha sa~NgatAH .. 21..\\
ahamapyatra sairandhryA stutaH sArathya karmaNi .
na hi shakShyAmyanirjitya gAH prayAtuM puraM prati .. 22..\\
stotreNa chaiva sairandhryAstava vAkyena tena cha .
kathaM na yudhyeyamaha.n kurUnsarvAnsthiro bhava .. 23..\\
uttara
kAma.n harantu matsyAnAM bhUyA.nsa.n kuravo dhanam .
prahasantu cha mAM nAryo narA vApi bR^ihannaDe .. 24..\\
vai
ityuktvA prAdravadbhIto rathAtpraskandya kuNDalI .
tyaktvA mAna.n sa mantAtmA visR^ijya sa shara.n dhanuH .. 25..\\
brhan
naiSha pUrvaiH smR^ito dharmaH kShatriyasya palAyanam .
shreyaste maraNa.n yuddhe na bhItasya palAyanam .. 26..\\
vai
evamuktvA tu kaunteyaH so.avaplutya rathottamAt .
tamanvadhAvaddhAvanta.n rAjaputra.n dhana~njayaH .
dIrghA.n veNIM vidhunvAnaH sAdhu rakte cha vAsasI .. 27..\\
vidhUya veNI.n dhAvantamajAnanto.arjunaM tadA .
sainikAH prAhasanke chittathArUpamavekShya tam .. 28..\\
ta.n shIghramabhidhAvantaM samprekShya kuravo.abruvan .
ka eSha veShaprachchhanno bhasmaneva hutAshanaH .. 29..\\
ki.n chidasya yathA pu.nsaH kiM chidasya yathA striyaH .
sArUpyamarjunasyeva klIba rUpaM bibharti cha .. 30..\\
tadevaitachchhiro grIva.n tau bAhU parighopamau .
tadvadevAsya vikrAntaM nAyamanyo dhana~njayAt .. 31..\\
amareShviva devendro mAnuSheShu dhana~njayaH .
ekaH so.asmAnupAyAyAdanyo loke dhana~njayAt .. 32..\\
ekaH putro virATasya shUnye saMnihitaH pure .
sa eSha kila niryAto bAlabhAvAnna pauruShAt .. 33..\\
satreNa nUna.n chhanna.n hi charantaM pArthamarjunam .
uttaraH sArathi.n kR^itvA niryAto nagarAdbahiH .. 34..\\
sa no manye dhvajAndR^iShTvA bhIta eSha palAyati .
taM nUnameSha dhAvanta.n jighR^ikShati dhana~njayaH .. 35..\\
iti sma kuravaH sarve vimR^ishantaH pR^ithakpR^ithak .
na cha vyavasitu.n kiM chiduttara.n shaknuvanti te .
chhanna.n tathA ta.n satreNa pANDavaM prekShya bhArata .. 36..\\
uttara.n tu pradhAvantamanudrutya dhana~njayaH .
gatvA padashata.n tUrNaM keshapakShe parAmR^ishat .. 37..\\
so.arjunena parAmR^iShTaH paryadevayadArtavat .
bahula.n kR^ipaNaM chaiva virATasya sutastadA .. 38..\\
shAtakumbhasya shuddhasya shataM niShkAndadAmite .
maNIniShTau cha vaiDUryAnhemabaddhAnmahAprabhAn .. 39..\\
hemadaNDapratichchhanna.n rathaM yukta.n cha suvrajaiH .
mattAMshcha dasha mAta~NgAnmu~ncha mA.n tvaM bR^ihaNNaDe .. 40..\\
vai
evamAdIni vAkyAni vilapantamachetasam .
prahasya puruShavyAghro rathasyAntikamAnayat .. 41..\\
athainamabravItpArtho bhayArtaM naShTachetasam .
yadi notsahase yoddhu.n shatrubhiH shatrukarshana .
ehi me tva.n hayAnyachchha yudhyamAnasya shatrubhiH .. 42..\\
prayAhyetadrathAnIkaM madbAhubalarakShitaH .
apradhR^iShyatama.n ghoraM gupta.n vIrairmahArathaiH .. 43..\\
mA bhaistva.n rAjaputrAgrya kShatriyo.asi parantapa .
aha.n vai kurubhiryotsyAmyavajeShyAmi te pashUn .. 44..\\
pravishyaitadrathAnIkamapradhR^iShya.n durAsadam .
yantA bhUstvaM narashreShTha yotsye.aha.n kurubhiH saha .. 45..\\
evaM bruvANo bIbhatsurvairATimaparAjitaH .
samAshvAsya muhUrta.n tamuttaraM bharatarShabha .. 46..\\
tata ena.n vicheShTantamakAmaM bhayapIDitam .
rathamAropayAmAsa pArthaH praharatA.n varaH .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37}
vai
ta.n dR^iShTvA klIva veSheNa rathasthaM narapu~Ngavam .
shamImabhimukha.n yAntaM rathamAropya chottaram .. 1..\\
bhIShmadroNamukhAstatra kurUNA.n rathasattamAH .
vitrastamanasaH sarve dhana~njaya kR^itAdbhayAt .. 2..\\
tAnavekShya hatotsAhAnutpAtAnapi chAdbhutAn .
guruH shastrabhR^itA.n shreShTho bhAradvAjo.abhyabhAShata .. 3..\\
chalAshcha vAtAH sa.nvAnti rUkShAH paruShaniHsvanAH .
bhasma varNaprakAshena tamasA sa.nvR^itaM nabhaH .. 4..\\
rUkShavarNAshcha jaladA dR^ishyante.adbhutadarshanAH .
niHsaranti cha koshebhyaH ShastrANi vividhAni cha .. 5..\\
shivAshcha vinadantyetA dIptAyA.n dishi dAruNAH .
hayAshchAshrUNi mu~nchanti dhvajAH kampantyakampitAH .. 6..\\
yAdR^ishAnyatra rUpANi sandR^ishyante bahUnyapi .
yattA bhavantastiShThantu syAdyuddha.n samupasthitam .. 7..\\
rakShadhvamapi chAtmAna.n vyUhadhvaM vAhinIm api .
vaishasa.n cha pratIkShadhva.n rakShadhvaM chApi godhanam .. 8..\\
eSha vIro maheShvAsaH sarvashastrabhR^itA.n varaH .
AgataH klIba veSheNa pArtho nAstyatra saMshayaH .. 9..\\
sa eSha pArtho vikrAntaH savyasAchI parantapaH .
nAyuddhena nivarteta sarvairapi marudgaNaiH .. 10..\\
kleshitashcha vane shUro vAsavena cha shikShitaH .
amarShavashamApanno yotsyate nAtra saMshayaH .. 11..\\
nehAsya pratiyoddhAramahaM pashyAmi kauravAH .
mahAdevo.api pArthena shrUyate yudhi toShitaH .. 12..\\
karna
sadA bhavAnphalgunasya guNairasmAnvikatthase .
na chArjunaH kalA pUrNA mama duryodhanasya vA .. 13..\\
dur
yadyeSha pArtho rAdheya kR^ita.n kAryaM bhavenmama .
GYAtAH punashchariShyanti dvAdashAnyAnhi vatsarAn .. 14..\\
athaiSha kashchidevAnyaH klIba veSheNa mAnavaH .
sharairena.n sunishitaiH pAtayiShyAmi bhUtale .. 15..\\
vai
tasminbruvati tadvAkya.n dhArtarAShTre parantape .
bhIShmo droNaH kR^ipo drauNiH pauruSha.n tadapUjayan .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38}
vai
tA.n shamImupasa~Ngamya pArtho vairATimabravIt .
sukumAra.n samAGYAtaM sa~NgrAme nAtikovidam .. 1..\\
samAdiShTo mayA kShipra.n dhanUMShyavaharottara .
nemAni hi tvadIyAni soDhu.n shakyanti me balam .. 2..\\
bhAra.n vApi guruM hartu.n ku~njaraM vA pramarditum .
mama vA bAhuvikShepa.n shatrUniha vijeShyataH .. 3..\\
tasmAdbhUmi~njayAroha shamImetAM palAshinIm .
asyA.n hi pANDuputrANA.n dhanUMShi nihitAnyuta .. 4..\\
yuthiShThirasya bhImasya bIbhatShoryamayostathA .
dhvajAH sharAshcha shUrANA.n divyAni kavachAni cha .. 5..\\
atra chaitanmahAvIrya.n dhanuH pArthasya gANDivam .
eka.n shatasahasreNa saMmitaM rAShTravardhanam .. 6..\\
vyAyAmasahamatyartha.n tR^iNarAjasamaM mahat .
sarvAyudhamahAmAtra.n shatrusambAdha kArakam .. 7..\\
suvarNavikR^ita.n divya.n shlakShNamAyatamavraNam .
alaM bhAra.n guru.n voDhuM dAruNaM chArudarshanam .
tAdR^ishAnyeva sarvANi balavanti dR^iDhAni cha .. 8..\\
uttara
asminvR^ikShe kilodbaddha.n sharIramiti naH shrutam .
tadaha.n rAjaputraH sanspR^isheyaM pANinA katham .. 9..\\
naiva.nvidhaM mayA yuktamAlabdhu.n kShatrayoninA .
mahatA rAjaputreNa mantrayaGYavidA satA .. 10..\\
spR^iShTavanta.n sharIraM mAM shavavAhamivAshuchim .
katha.n vA vyavahAryaM vai kurvIthAstvaM bR^ihannaDe .. 11..\\
brhan
vyavahAryashcha rAjendra shuchishchaiva bhaviShyasi .
dhanUMShyetAni mAM bhaistva.n sharIraM nAtra vidyate .. 12..\\
dAyAdaM matsyarAjasya kule jAtaM manasvinam .
katha.n tvA ninditaM karma kArayeyaM nR^ipAtmaja .. 13..\\
vai
evamuktaH sa pArthena rathAtpraskandya kuNDalI .
Aruroha shamI vR^ikSha.n vairATiravashastadA .. 14..\\
tamanvashAsachchhatrughno rathe tiShThandhana~njayaH .
pariveShTanameteShA.n kShipraM chaiva vyapAnuda .. 15..\\
tathA saMnahanAnyeShAM parimuchya samantataH .
apashyadgANDiva.n tatra chaturbhiraparaiH saha .. 16..\\
teShA.n vimuchyamAnAnA.n dhanurAmarkavarchasAm .
vinishreruH prabhA divyA grahANAmudayeShviva .. 17..\\
sa teShA.n rUpamAlokya bhoginAmiva jR^imbhatAm .
hR^iShTaromA bhayodvignaH kShaNena samapadyata .. 18..\\
sa.nspR^ishya tAni chApAni bhAnumanti bR^ihanti cha .
vairATirarjuna.n rAjannidaM vachanamabravIt .. 19..\\
uttara
bindavo jAtarUpasya shata.n yasminnipAtitAH .
sahasrakoTi sauvarNAH kasyaitaddhanuruttamam .. 20..\\
vAraNA yasya sauvarNAH pR^iShThe bhAsanti daMshitAH .
supArshva.n sugraha.n chaiva kasyaitaddhanuruttamam .. 21..\\
tapanIyasya shuddhasya ShaShTiryasyendragopakAH .
pR^iShThe vibhaktAH shobhante kasyaitaddhanuruttamam .. 22..\\
sUryA yatra cha sauvarNAstrayo bhAsanti daMshitAH .
tejasA prajvalanto hi kasyaitaddhanuruttamam .. 23..\\
shAlabhA yatra sauvarNAstapanIyavichitritAH .
suvarNamaNichitra.n cha kasyaitaddhanuruttamam .. 24..\\
ime cha kasya nArAchAH sahasrA lomavAhinaH .
samantAtkaladhautAgrA upAsa~Nge hiraNmaye .. 25..\\
vipAThAH pR^ithavaH kasya gArdhrapatrAH shilAshitAH .
hAridravarNAH sunasAH pItAH sarvAyasAH sharAH .. 26..\\
kasyAyamasitAvApaH pa~ncha shArdUlalakShaNaH .
varAhakarNa vyAmishraH sharAndhArayate dasha .. 27..\\
kasyeme pR^ithavo dIrghAH sarvapArashavAH sharAH .
shatAnisapta tiShThanti nArAchA rudhirAshanAH .. 28..\\
kasyeme shukapatrAbhaiH pUrvairardhaiH suvAsasaH .
uttarairAyasaiH pItairhemapu~NkhaiH shilAshitaiH .. 29..\\
kasyAya.n sAyako dIrghaH shilI pR^iShThaH shilImukhaH .
vaiyAghrakoshe nihito hemachitratsarurmahAn .. 30..\\
suphalashchitrakoshashcha ki~NkiNI sAyako mahAn .
kasya hematsarurdivyaH khaDgaH paramanirvraNaH .. 31..\\
kasyAya.n vimalaH khaDgo gavye koshe samarpitaH .
hematsaruranAdhR^iShyo naiShadhyo bhArasAdhanaH .. 32..\\
kasya pA~ncha nakhe koshe sAyako hemavigrahaH .
pramANa rUpasampannaH pIta AkAshasaMnibhaH .. 33..\\
kasya hemamaye koshe sutapte pAvakaprabhe .
nistriMsho.aya.n guruH pItaH saikyaH paramanirvraNaH .. 34..\\
nirdishasva yathAtattvaM mayA pR^iShTA bR^ihannaDe .
vismayo me paro jAto dR^iShTvA sarvamidaM mahat .. 35..\\
brhan
yanmAM pUrvamihApR^ichchhaH shatrusenAnibarhaNam .
gANDIvametatpArthasya lokeShu vidita.n dhanuH .. 36..\\
sarvAyudhamahAmAtra.n shAtakumbhapariShkR^itam .
etattadarjunasyAsIdgANDIvaM paramAyudham .. 37..\\
yattachchhatasahasreNa saMmita.n rAShTravardhanam .
yena devAnmanuShyAMshcha pArtho viShahate mR^idhe .. 38..\\
devadAnavagandharvaiH pUjita.n shAshvatIH samAH .
etadvarShasahasra.n tu brahmA pUrvamadhArayat .. 39..\\
tato.anantaramevAtha prajApatiradhArayat .
trINi pa~nchashata.n chaiva shakro.ashIti cha pa~ncha cha .. 40..\\
somaH pa~nchashata.n rAjA tathaiva varuNaH shatam .
pArthaH pa~ncha cha ShaShTi.n cha varShANi shvetavAhanaH .. 41..\\
mahAvIryaM mahaddivyametattaddhanuruttamam .
pUjita.n suramartyeShu bibharti paramaM vapuH .. 42..\\
supArshvaM bhImasenasya jAtarUpagraha.n dhanuH .
yena pArtho.ajayatkR^itsnA.n dishaM prAchIM parantapaH .. 43..\\
indragopaka chitra.n cha yadetachchAru vigraham .
rAGYo yudhiShThirasyaitadvairAte dhanuruttamam .. 44..\\
sUryA yasmi.nstu sauvarNAH prabhAsante prabhAsinaH .
tejasA prajvalanto vai nakulasyaitadAyudham .. 45..\\
shalabhA yatra sauvarNAstapanIyavichitritAH .
etanmAdrI sutasyApi sahadevasya kArmukam .. 46..\\
ye tvime kShura sa~NkAshAH sahasrA lomavAhinaH .
etArjunasya vairAte sharAH sarpaviShopamAH .. 47..\\
ete jvalantaH sa~NgrAme tejasA shIghragAminaH .
bhavanti vIrasyAkShayyA vyUhataH samare ripUn .. 48..\\
ye cheme pR^ithavo dIrghAshchandra bimbArdha darshanAH .
ete bhImasya nishitA ripukShayakarAH sharAH .. 49..\\
hAridra varNA ye tvete hemapu~NkhAH shilAshitAH .
nakulasya kalApo.ayaM pa~ncha shArdUlalakShaNaH .. 50..\\
yenAsau vyajayatkR^itsnAM pratIchI.n dishamAhave .
kalApo hyeSha tasyAsInmAdrIputrasya dhImataH .. 51..\\
ye tvime bhAskarAkArAH sarvapArashavAH sharAH .
ete chitrAH kriyopetAH sahadevasya dhImataH .. 52..\\
ye tvime nishitAH pItAH pR^ithavo dIrghavAsasaH .
hemapu~NkhAstriparvANo rAGYa ete mahAsharAH .. 53..\\
yastvAya.n sAyako dIrghaH shilI pR^iShTaH shilImukhaH .
arjunasyaiSha sa~NgrAme gurubhArasaho dR^iDhaH .. 54..\\
vaiyAghrakoshastu mahAnbhImasenasya sAyakaH .
gurubhArasaho vidyaH shAtravANAM bhaya~NkaraH .. 55..\\
suphalashchitrakoshashcha hematsaruranuttamaH .
nistriMshaH kauravasyaiSha dharmarAjasya dhImataH .. 56..\\
yastu pA~ncha nakhe koshe nihitash chitrasevane .
nalukasyaiSha nistriMsho gurubhArasaho dR^iDhaH .. 57..\\
yastvaya.n vimalaH khaDgo gavye koshe samarpitaH .
sahadevasya viddhyena.n sarvabhAra saha.n dR^iDham .. 58..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39}
uttara
suvarNavikR^itAnImAnyAyudhAni mahAtmanAm .
ruchirANi prakAshante pArthAnAmAshu kAriNAm .. 1..\\
kva nu svidarjunaH pArthaH pauravyo vA yudhiShThiraH .
nakulaH sahadevashcha bhImasenashcha pANDavaH .. 2..\\
sarva eva mahAtmAnaH sarvAmitra vinAshanAH .
rAjyamakShaiH parAkIrya na shrUyante kadA chana .. 3..\\
draupadI kva cha pA~nchAlI strIratnamiti vishrutA .
jitAnakShaistadA kR^iShNA tAnevAnvagamadvanam .. 4..\\
arj
ahamasmyarjunaH pArthaH sabhAstAro yudhiShThiraH .
ballavo bhImasenastu pituste rasapAchakaH .. 5..\\
ashvabandho.atha nakulaH sahadevastu gokule .
sairandhI.n draupadI.n viddhi yatkR^ite kIchakA hatAH .. 6..\\
uttara
dasha pArthasya nAmAni yAni pUrva.n shrutAni me .
prabrUyAstAni yadi me shraddadhyA.n sarvameva te .. 7..\\
arj
hanta te.aha.n samAchakShe dasha nAmAni yAni me .
arjunaH phalguno jiShNuH kirITI shvetavAhanaH .
bIbhatsurvijayaH kR^iShNaH savyasAchI dhana~njayaH .. 8..\\
uttara
kenAsi vijayo nAma kenAsi shvetavAhanaH .
kirITI nAma kenAsi savyasAchI kathaM bhavAn .. 9..\\
arjunaH phalguno jiShNuH kR^iShNo bIbhatsureva cha .
dhana~njayashcha kenAsi prabrUhi mama tattvataH .
shrutA me tasya vIrasya kevalA nAma hetavaH .. 10..\\
arj
sarvA~njanapadA~njitvA vittamAchchhidya kevalam .
madhye dhanasya tiShThAmi tenAhurmA.n dhana~njayam .. 11..\\
abhiprayAmi sa~NgrAme yadaha.n yuddhadurmadA .
nAjitvA vinivartAmi tena mA.n vijayaM viduH .. 12..\\
shvetAH kA~nchanasaMnAhA rathe yujyanti me hayAH .
sa~NgrAme yudhyamAnasya tenAha.n shvetavAhanaH .. 13..\\
uttarAbhyA.n cha pUrvAbhyAM phalgunIbhyAmahaM divA .
jAto himavataH pR^iShThe tena mAM phalguna.n viduH .. 14..\\
purA shakreNa me datta.n yudhyato dAnavarShabhaiH .
kirITaM mUrdhni sUryAbha.n tena mAhuH kirITinam .. 15..\\
na kuryA.n karma bIbhatsa.n yudhyamAnaH kathaM chana .
tena devamanuShyeShu bIbhatsuriti mA.n viduH .. 16..\\
ubhau me dakShiNau pANI gANDIvasya vikarShaNe .
tena devamanuShyeShu savyasAchIti mA.n viduH .. 17..\\
pR^ithivyA.n chaturantAyA.n varNo me durlabhaH samaH .
karomi karma shulka.n cha tena mAmarjuna.n viduH .. 18..\\
aha.n durApo durdharSho damanaH pAkashAsaniH .
tena devamanuShyeShu jiShNu nAmAsmi vishrutaH .. 19..\\
kR^iShNa ityeva dashamaM nAma chakre pitA mama .
kR^iShNAvadAtasya sataH priyatvAdbAlakasya vai .. 20..\\
vai
tataH pArtha.n sa vairATirabhyavAdayadantikAt .
ahaM bhUmi.n jayo nAma nAmnAhamapi chottaraH .. 21..\\
diShTyA tvAM pArtha pashyAmi svAgata.n te dhana~njaya .
lohitAkSha mahAbAho nAgarAjakaropama .
yadaGYAnAdavocha.n tvAM kShantumarhasi tanmama .. 22..\\
yatastvayA kR^itaM pUrva.n vichitra.n karma duShkaram .
ato bhaya.n vyatItaM me prItishcha paramA tvayi .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40}
uttara
AsthAya vipula.n vIra rathaM sArathinA mayA .
katama.n yAsyase.anIkamukto yAsyAmyaha.n tvayA .. 1..\\
arj
prIto.asmi puruShavyAghra na bhaya.n vidyate tava .
sarvAnnudAmi te shatrUnraNe raNavishArada .. 2..\\
svastho bhava mahAbuddhe pashya mA.n shatrubhiH saha .
yudhyamAna.n vimarde.asminkurvANaM bhairavaM mahat .. 3..\\
etAnsarvAnupAsa~NgAnkShipraM badhnIhi me rathe .
eta.n chAhara nistriMshaM jAtarUpapariShkR^itam .
aha.n vai kurubhiryotsyAmyavajeShyAmi te pashUn .. 4..\\
sa~NkalpapakSha vikShepaM bAhuprAkAratoraNam .
tridaNDatUNa sambAdhamanekadhvajasa~Nkulam .. 5..\\
jyA kShepaNa.n krodhakR^itaM nemI ninadadundubhiH .
nagara.n te mayA gupta.n rathopasthaM bhaviShyati .. 6..\\
adhiShThito mayA sa~Nkhye ratho gANDIvadhanvanA .
ajeyaH shatrusainyAnA.n vairATe vyetu te bhayam .. 7..\\
uttara
bibhemi nAhameteShA.n jAnAmi tvA.n sthiraM yudhi .
keshavenApi sa~NgrAme sAkShAdindreNa vA samam .. 8..\\
ida.n tu chintayanneva parimuhyAmi kevalam .
nishchaya.n chApi durmedhA na gachchhAmi kathaM chana .. 9..\\
eva.n vIrA~NgarUpasya lakShaNairuchitasya cha .
kena karma vipAkena klIbatvamidamAgatam .. 10..\\
manye tvA.n klIba veSheNa charanta.n shUlapANinam .
gandharvarAjapratima.n deva.n vApi shatakratum .. 11..\\
arj
bhrAturniyogAjjyeShThasya sa.nvatsaramida.n vratam .
charAmi brahmacharya.n vai satyametadbravImi te .. 12..\\
nAsmi klIbo mahAbAho paravAndharmasa.nyutaH .
samAptavratamuttIrNa.n viddhi mA.n tvaM nR^ipAtmaja .. 13..\\
uttara
paramo.anugraho me.adya yatpratarko na me vR^ithA .
na hIdR^ishAH klIba rUpA bhavantIha narottamAH .. 14..\\
sahAyavAnasmi raNe yudhyeyamamarairapi .
sAdhvasa.n tatpranaShTaM me kiM karomi bravIhi me .. 15..\\
aha.n te sa~NgrahIShyAmi hayA~nshatrurathArujaH .
shikShito hyasmi sArathye tIrthataH puruSharShabha .. 16..\\
dAruko vAsudevasya yathA shakrasya mAtaliH .
tathA mA.n viddhi sArathye shikShitaM narapu~Ngava .. 17..\\
yasya yAte na pashyanti bhUmau prAptaM padaM padam .
dakShiNa.n yo dhuraM yuktaH sugrIva sadR^isho hayaH .. 18..\\
yo.aya.n dhuraM dhuryavaro vAma.n vahati shobhanaH .
taM manye meghapuShpasya javena sadR^isha.n hayam .. 19..\\
yo.aya.n kA~nchanasaMnAhaH pArShNi.n vahati shobhanaH .
vAma.n sainyasya manye ta.n javena balavattaram .. 20..\\
yo.aya.n vahati te pArShNi.n dakShiNAma~nchitodyataH .
balAhakAdapi mataH sa jave vIryavattaraH .. 21..\\
tvAmevAya.n ratho voDhuM sa~NgrAme.arhati dhanvinam .
tva.n chema.n rathamAsthAya yoddhumarho mato mama .. 22..\\
vai
tato nirmuchya bAhubhyA.n valayAni sa vIryavAn .
chitre dundubhisaMnAde pratyamu~nchattale shubhe .. 23..\\
kR^iShNAnbha~NgImataH keshA~nshvetenodgrathya vAsasA .
adhijya.n tarasA kR^itvA gANDIva.n vyAkShipaddhanuH .. 24..\\
tasya vikShipyamANasya dhanuSho.abhUnmahAsvanaH .
yathA shailasya mahataH shailenaivAbhijaghnuraH .. 25..\\
sa nirghatAbhavadbhUmirdikShu vAyurvavau bhR^isham .
bhrAntadvija.n khaM tadAsItprakampitamahAdrumam .. 26..\\
ta.n shabda.n kuravo.ajAnanvisphoDamashaneriva .
yadarjuno dhanuHshreShThaM bAhubhyAmAkShipadrathe .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41}
vai
uttara.n sArathi.n kR^itvA shamIM kR^itvA pradakShiNam .
Ayudha.n sarvamAdAya tataH prAyAddhana~njayaH .. 1..\\
dhvaja.n si.nhaM rathAttasmAdapanIya mahArathaH .
praNidhAya shamI mUle prAyAduttarasArathiH .. 2..\\
daivIM mAyA.n rathe yuktvA vihitAM vishvakarmaNA .
kA~nchana.n si.nhalA~NgUla.n dhvajaM vAnaralakShaNam .. 3..\\
manasA chintayAmAsa prasAdaM pAvakasya cha .
sa cha tachchintita.n GYAtvA dhvaje bhUtAnyachodayat .. 4..\\
sa patAka.n vichitrA~NgaM sopAsa~NgaM mahArathaH .
rathamAsthAya bIbhatsuH kaunteyaH shvetavAhanaH .. 5..\\
badhAsiH sa tanutrANaH pragR^ihItasharAsanaH .
tataH prAyAdudIchI.n sa kapipravara ketanaH .. 6..\\
svanavantaM mahAsha~NkhaM balavAnarimardanaH .
prAdhamadbalamAsthAya dviShatA.n lomaharShaNam .. 7..\\
tata te javanA dhuryA jAnubhyAmagamanmahIm .
uttarashchApi santrasto rathopastha upAvishat .. 8..\\
sa.nsthApya chAshvAnkaunteyaH samudyamya cha rashmibhiH .
uttara.n cha pariShvajya samAshvAsayadarjunaH .. 9..\\
mA bhaistva.n rAjaputrAgrya kShatriyo.asi parantapa .
kathaM puruShashArdUla shatrumadhye viShIdasi .. 10..\\
shrutAste sha~NkhashabdAshcha bherIshabdAshcha puShkalAH .
ku~njarANA.n cha nadatA.n vyUDhAnIkeShu tiShThatAm .. 11..\\
sa tva.n kathamihAnena sha~Nkhashabdena bhIShitaH .
viShaNNarUpo vitrastaH puruShaH prAkR^ito yathA .. 12..\\
uttara
shrutA me sha~NkhashabdAshcha bherIshabdAshcha puShkalAH .
ku~njarANA.n cha ninadA vyUDhAnIkeShu tiShThatAm .. 13..\\
naiva.nvidhaH sha~NkhashabdaH purA jAtu mayA shrutaH .
dhvajasya chApi rUpaM me dR^iShTapUrvaM na hIdR^isham .
dhanurashchaiva nirghoShaH shrutapUrvo na me kva chit .. 14..\\
asya sha~Nkhasya shabdena dhanuSho nisvanena cha .
rathasya cha ninAdena mano muhyati me bhR^isham .. 15..\\
vyAkulAshcha dishaH sarvA hR^idaya.n vyathatIva me .
dhvajena pihitAH sarvA disho na pratibhAnti me .
gANDIvasya cha shabdena kauNau me badhirI kR^itau .. 16..\\
arj
ekAnte rathamAsthAya padbhyA.n tvamavapIDaya .
dR^iDha.n cha rashmInsa.nyachchha sha~NkhaM dhmAsyAmyahaM punaH .. 17..\\
vai
tasya sha~Nkhasya shabdena rathanemi svanena cha .
gANDIvasya cha ghoSheNa pR^ithivIsamakampata .. 18..\\
drona
yathA rathasya nirghoSho yathA sha~Nkha udIryate .
kampate cha yathA bhUmirnaiSho.anyaH savyasAchinaH .. 19..\\
shastrANi na prakAshante na prahR^iShyanti vAjinaH .
agnayashcha na bhAsante samiddhAstanna shobhanam .. 20..\\
pratyAditya.n cha naH sarve mR^igA ghorapravAdinaH .
dhvajeShu cha nilIyante vAyasAstanna shobhanam .
shakunAshchApasavyA no vedayanti mahadbhayam .. 21..\\
gomAyureSha senAyA ruvanmadhye.anudhAvati .
anAhatashcha niShkrAnto mahadvedayate bhayam .
bhavatA.n romakUpANi prahR^iShTAnyupalakShaye .. 22..\\
parAbhUtA cha vaH senA na kash chidyoddhumichchhati .
vivarNamukha bhUyiShThAH sarve yoghA vichetasaH .
gAH samprasthApya tiShThAmo vyUDhAnIkAH prahAriNaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42}
vai
atha duryodhano rAjA samare bhIShmamabravIt .
droNa.n cha rathashArdUlaM kR^ikpaM cha sumahAratham .. 1..\\
ukto.ayamartha AchAryo mayA karNena chAsakR^it .
punareva cha vakShyAmi na hi tR^ipyAmi taM bruvan .. 2..\\
parAjitairhi vastavya.n taishcha dvAdasha vatsarAn .
vane janapade.aGYAtaireSha eva paNo hi naH .. 3..\\
teShAM na tAvannirvR^itta.n vartate tu trayodasham .
aGYAtavAsaM bIbhatsurathAsmAbhiH samAgataH .. 4..\\
anivR^itte tu nirvAse yadi bIbhatsurAgataH .
punardvAdasha varShANi vane vatsyanti pANDavAH .. 5..\\
lobhAdvA te na jAnIyurasmAnvA moha Avishat .
hInAtiriktameteShAM bhIShmo veditumarhati .. 6..\\
arthAnA.n tu punardvaidhe nityaM bhavati saMshayaH .
anyathA chintito hyarthaH punarbhavati chAnyathA .. 7..\\
uttaraM mArgamANAnAM matsyasenA.n yuyutsatAm .
yadi bIbhatsurAyAtasteShA.n kaH syAtparA~NmukhaH .. 8..\\
trigartAnA.n vayaM hetormatsyAnyoddhumihAgatAH .
matsyAnA.n viprakArA.nste bahUnasmAnakIrtayan .. 9..\\
teShAM bhayAbhipannAnA.n tadasmAbhiH pratishrutam .
prathama.n tairgrahItavyaM matsyAnAM godhanaM mahat .. 10..\\
saptamImaparAhNe vai tathA nastaiH samAhitam .
aShTamyAM punarasmAbhirAdityasyodayaM prati .. 11..\\
te vA gAvo na pashyanti yadi va syuH parAjitAH .
asmAnvApyatisandhAya kuryurmatsyena sa~Ngatam .. 12..\\
atha vA tAnupAyAto matsyo jAnapadaiH saha .
sarvayA senayA sArdhamasmAnyoddhumupAgataH .. 13..\\
teShAmeva mahAvIryaH kashchideva puraHsaraH .
asmA~njetumihAyAto matsyo vApi svayaM bhavet .. 14..\\
yadyeSha rAjA matsyAnA.n yadi bIbhatsurAgataH .
sarvairyoddhavyamasmAbhiriti naH samayaH kR^itaH .. 15..\\
atha kasmAtsthitA hyete ratheShu rathasattamAH .
bhIShmo droNaH kR^ipashchaiva vikarNo drauNireva cha .. 16..\\
sambhrAntamanasaH sarve kAle hyasminmahArathAH .
nAnyatra yuddhAchchhreyo.asti tathAtmA praNidhIyatAm .. 17..\\
Achchhinne godhane.asmAkamapi devena varjiNA .
yamena vApi sa~NgrAme ko hAstinapura.n vrajet .. 18..\\
sharairabhipraNunnAnAM bhagnAnA.n gahane vane .
ko hi jIvetpadAtInAM bhavedashveShu saMshayaH .
AchAryaM pR^iShThataH kR^itvA tathA nItirvidhIyatAm .. 19..\\
jAnAti hi mata.n teShAmatastrAsayatIva naH .
arjunenAsya samprItimadhikAmupalakShaye .. 20..\\
tathA hi dR^iShTvA bIbhatsumupAyAntaM prasha.nsati .
yathA senA na bhajyeta tathA nItirvidhIyatAm .. 21..\\
adeshikA mahAraNye grIShme shatruvasha.n gatA .
yathA na vibhrametsenA tathA nItirvidhIyatAm .. 22..\\
ashvAnA.n heShitaM shrutvA kA prasha.nsA bhavetpare .
sthAne vApi vrajanto vA sadA heShanti vAjinaH .. 23..\\
sadA cha vAyavo vAnti nitya.n varShati vAsavaH .
stanayitnoshcha nirghoShaH shrUyate bahushastathA .. 24..\\
kimatra kAryaM pArthasya katha.n vA sa prashasyate .
anyatra kAmAddveShAdvA roShAdvAsmAsu kevalAt .. 25..\\
AchAryA vai kAruNikAH prAGYAshchApAya darshinaH .
naite mahAbhaye prApte sampraShTavyAH katha.n chana .. 26..\\
prAsAdeShu vichitreShu goShThIShvAvasatheShu cha .
kathA vichitrAH kurvANAH piNDitAstatra shobhanAH .. 27..\\
bahUnyAshcharyarUpANi kurvanto janasa.nsadi .
iShvastre chAru sandhAne paNDitAstatra shobhanAH .. 28..\\
pareShA.n vivara GYAne manuShyAchariteShu cha .
annasa.nskAra doSheShu paNDitAstatra shobhanAH .. 29..\\
paNDitAnpR^iShThataH kR^itvA pareShA.n guNavAdinaH .
vidhIyatA.n tathA nItiryatha vadhyeta vai paraH .. 30..\\
gAvashchaiva pratiShThantA.n senAM vyUhantu mAchiram .
ArakShAshcha vidhIyantA.n yatra yotsyAmahe parAn .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43}
karna
sarvAnAyuShmato bhItAnsantrastAniva lakShaye .
ayuddhamanasashchaiva sarvAMshchaivAnavasthitAn .. 1..\\
yadyeSha rAjA matsyAnA.n yadi bIbhatsurAgataH .
ahamAvArayiShyAmi veleva makarAlayam .. 2..\\
mama chApapramuktAnA.n sharANAM nataparvaNAm .
nAvR^ittirgachchhatAmasti sarpANAmiva sarpatAm .. 3..\\
rukmapu~NkhAH sutIkShNAgrA muktA hastavatA mayA .
chhAdayantu sharAH pArtha.n shalabhA iva pAdapam .. 4..\\
sharANAM pu~NkhasaktAnAM maurvyAbhihatayA dR^iDham .
shrUyatA.n talayoH shabdo bheryorAhatayoriva .. 5..\\
samAhito hi bIbhatsurvarShANyaShTau cha pa~ncha cha .
jAtasnehashcha yuddhasya mayi samprahariShyati .. 6..\\
pAtrI bhUtashcha kaunteyo brAhmaNo guNavAniva .
sharaughAnpratigR^ihNAtu mayA muktAnsahasrashaH .. 7..\\
eSha chaiva maheShvAsastriShu lokeShu vishrutaH .
aha.n chApi kurushreShThA arjunAnnAvaraH kva chit .. 8..\\
itashchetashcha nirmuktaiH kA~nchanairgArdhravAjitaiH .
dR^ishyatAmadya vai vyoma khadyotairiva sa.nvR^itam .. 9..\\
adyAhamR^iNamakShayyaM purA vAchA pratishrutam .
dhArtarAShTrasya dAsyAmi nihatya samare.arjunam .. 10..\\
antarA chhidyamAnAnAM pu~NkhAnA.n vyatishIryatAm .
shalabhAnAmivAkAshe prachAraH sampradR^ishyatAm .. 11..\\
indrAshanisamasparshaM mahendrasamatejasam .
ardayiShyAmyahaM pArthamulkAbhiriva ku~njaram .. 12..\\
tamagnimiva durdharShamasi shaktisharendhanam .
pANDavAgnimaha.n dIptaM pradahantamivAhitAn .. 13..\\
ava vegapuro vAto rathaughastanayitnumAn .
sharadhAro mahAmeghaH shamayiShyAmi pANDavam .. 14..\\
matkArmukavinirmuktAH pArthamAshIviShopamAH .
sharAH samabhisarpantu valmIkamiva pannagAH .. 15..\\
jAmadagnyAnmayA hyastra.n yatprAptamR^iShisattamAt .
tadupAshritya vIrya.n cha yudhyeyamapi vAsavam .. 16..\\
dhvajAgre vAnarastiShThanbhallena nihato mayA .
adyaiva patatAM bhUmau vinadanbhairavAnravAn .. 17..\\
shatrormayAbhipannAnAM bhUtAnA.n dhvajavAsinAm .
dishaH pratiShThamAnAnAmastu shabdo diva.n gataH .. 18..\\
adya duryodhanasyAha.n shalyaM hR^idi chirasthitam .
sa mUlamuddhariShyAmi bIbhatsuM pAtayanrathAt .. 19..\\
hatAshva.n virathaM pArthaM pauruShe paryavasthitam .
niHshvasanta.n yathA nAgamadya pashyantu kauravAH .. 20..\\
kAma.n gachchhantu kuravo dhanamAdAya kevalam .
ratheShu vApi tiShThanto yuddhaM pashyantu mAmakam .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44}
krpa
sadaiva tava rAdheya yuddhe krUratarA matiH .
nArthAnAM prakR^iti.n vettha nAnubandhamavekShase .. 1..\\
nayA hi bahavaH santi shAstrANyAshritya chintitAH .
teShA.n yuddha.n tu pApiShThaM vedayanti purA vidaH .. 2..\\
deshakAlena sa.nyukta.n yuddhaM vijayadaM bhavet .
hInakAla.n tadeveha phalavanna bhavatyuta .
deshe kAle cha vikrAnta.n kalyANAya vidhIyate .. 3..\\
AnukUlyena kAryANAmantara.n sa.nvidhIyatAm .
bhAra.n hi rathakArasya na vyavasyanti paNDitAH .. 4..\\
parichintya tu pArthena saMnipAto na naH kShamaH .
ekaH kurUnabhyarakShadekashchAgnimatarpayat .. 5..\\
ekashcha pa~nchavarShANi brahmacharyamadhArayat .
ekaH subhadrAmAropya dvairathe kR^iShNamAhvayat .
asminneva vane kR^iShNo hR^itA.n kR^iShNAmavAjayat .. 6..\\
ekashcha pa~nchavarShANi shakrAdastrANyashikShata .
ekaH sAmyaminI.n jitvA kurUNAmakarodyashaH .. 7..\\
eko gandharvarAjAna.n chitrasenamarindamaH .
vijigye tarasA sa~Nkhye senA.n chAsya sudurjayAm .. 8..\\
tathA nivAtakavachAH kAlakha~njAshcha dAnavAH .
daivatairapyavadhyAste ekena yudhi pAtitAH .. 9..\\
ekena hi tvayA karNa kiMnAmeha kR^itaM purA .
ekaikena yathA teShAM bhUmipAlA vashIkR^itAH .. 10..\\
indro.api hi na pArthena sa.nyuge yoddhumarhati .
yastenAsha.nsate yoddhu.n kartavyaM tasya bheShajam .. 11..\\
AshIviShasya kruddhasya pANimudyamya dakShiNam .
avimR^ishya pradeshiNyA daMShTrAmAdAtumichchhasi .. 12..\\
atha vA ku~njaraM mattameka eva charanvane .
ana~Nkusha.n samAruhya nagara.n gantumichchhasi .. 13..\\
samiddhaM pAvaka.n vApi ghR^itamedo vasA hutam .
ghR^itAktashchIravAsAstvaM madhyenottartumichchhasi .. 14..\\
AtmAna.n yaH samudbadhya kaNDhe baddhvA mahAshilAm .
samudraM pratareddorbhyA.n tatra kiMnAma pauruSham .. 15..\\
akR^itAstraH kR^itAstra.n vai balavantaM sudurbalaH .
tAdR^isha.n karNa yaH pArtha.n yoddhumichchhetsa durmatiH .. 16..\\
asmAbhireSha nikR^ito varShANIha trayodasha .
si.nhaH pAshavinirmukto na naH sheSha.n kariShyati .. 17..\\
ekAnte pArthamAsIna.n kUpe.agnimiva sa.nvR^itam .
aGYAnAdabhyavaskandya prAptAH smo bhayamuttamam .. 18..\\
saha yudhyAmahe pArthamAgata.n yuddhadurmadam .
sainyAstiShThantu saMnaddhA vyUDhAnIkAH prahAriNaH .. 19..\\
droNo duryodhano bhIShmo bhavAndrauNistathA vayam .
sarve yudhyAmahe pArtha.n karNa mA sAhasaM kR^ithAH .. 20..\\
vaya.n vyavasitaM pArthaM vajrapANimivodyatam .
ShaDrathAH pratiyudhyema tiShThema yadi sa.nhatAH .. 21..\\
vyUDhAnIkAni sainyAni yattAH paramadhanvinaH .
yudhyAmahe.arjuna.n sa~Nkhye dAnavA vAsavaM yathA .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45}
azvatth
na cha tAvajjitA gAvo na cha sImAntara.n gatAH .
na hAstinapuraM prAptAstva.n cha karNa vikatthase .. 1..\\
sa~NgrAmAnsubahU~njitvA labdhvA cha vipula.n dhanam .
vijitya cha parAM bhUmiM nAhuH ki.n chana pauruSham .. 2..\\
pachatyagniravAkyastu tUShNIM bhAti divAkaraH .
tUShNI.n dhArayate lokAnvasudhA sa charAcharAn .. 3..\\
chAturvarNyasya karmANi vihitAni manIShibhiH .
dhana.n yairadhigantavyaM yachcha kurvanna duShyati .. 4..\\
adhItya brAhmaNo vedAnyAjayeta yajeta cha .
kShatriyo dhanurAshritya jayetaiva na yAjayet .
vaishyo.adhigamya dravyANi brahmakarmANi kArayet .. 5..\\
vartamAnA yathAshAstraM prApya chApi mahImimAm .
satkurvanti mahAbhAgA rugUnsuvigunAnapi .. 6..\\
prApya dyUtena ko rAjya.n kShatriyastoShTumarhati .
tathA nR^isha.nsarUpeNa yathAnyaH prAkR^ito janaH .. 7..\\
tathAvApteShu vitteShuko vikatthedvichakShaNaH .
nikR^ityA va~nchanA yogaishcharanvaita.nsiko yathA .. 8..\\
katamaddvairatha.n yuddhaM yatrAjaiShIrdhana~njayam .
nakula.n sahadeva.n cha dhanaM yeShAM tvayA hR^itam .. 9..\\
yudhiShThiro jitaH kasminbhImashcha balinA.n varaH .
indraprastha.n tvayA kasminsa~NgrAme nirjitaM purA .. 10..\\
kathaiva katama.n yuddhaM yasminkR^iShNA jitA tvayA .
ekavastrA sabhAM nItA duShTakarmanrajasvalA .. 11..\\
mUlameShAM mahatkR^itta.n sArArthI chandanaM yathA .
karma kArayithAH shUra tatva ki.n viduro.abravIt .. 12..\\
yathAshakti manuShyANA.n shamamAlakShayAmahe .
anyeShA.n chaiva sattvAnAmapi kITa pipIlike .. 13..\\
draupadyAstaM parikleshaM na kShantuM pANDavo.arhati .
duHkhAya dhArtarAShTrANAM prAdurbhUto dhana~njayaH .. 14..\\
tvaM punaH paNDito bhUtvA vAcha.n vaktumihechchhasi .
vairAnta karaNo jiShNurna naH sheSha.n kariShyati .. 15..\\
naiSha devAnna gandharvAnnAsurAnna cha rAkShasAn .
bhayAdiha na yudhyeta kuntIputro dhana~njayaH .. 16..\\
ya.n yameSho.abhisa~NkruddhaH sa~NgrAme.abhipatiShyati .
vR^ikSha.n guruDa vegena vinihatya tameShyati .. 17..\\
tvatto vishiShTa.n vIryeNa dhanuShyamara rAT samam .
vAsudeva sama.n yuddhe taM pArtha.n ko na pUjayet .. 18..\\
daiva.n daivena yudhyeta mAnuSheNa cha mAnuSham .
astreNAstra.n samAhanyAtko.arjunena samaH pumAn .. 19..\\
putrAdanantaraH shiShya iti dharmavido viduH .
etenApi nimittena priyo droNasya pANDavaH .. 20..\\
yathA tvamakarordyUtamindraprastha.n yathAharaH .
yathAnaiShIH sabhA.n kR^iShNAM tathA yudhyasva pANDavam .. 21..\\
aya.n te mAtulaH prAGYaH kShatradharmasya kovidaH .
durdyUta devI gAndhAraH shakuniryudhyatAm iha .. 22..\\
nAkShAnkShipati gANDIvaM na kR^ita.n dvAparaM na cha .
jvalato nishitAnbANA.nstIkShNAnkShipati gANDivam .. 23..\\
na hi gANDIvanirmuktA gArdhrapatrAH sutejanAH .
antareShvavatiShThanti girINAmapi dAraNAH .. 24..\\
antakaH shamano mR^ityustathAgnirvaDavAmukhaH .
kuryurete kva chichchheShaM na tu kruddho dhana~njayaH .. 25..\\
yudhyatA.n kAmamAchAryo nAha.n yotsye dhana~njayam .
matsyo hyasmAbhirAyodhyo yadyAgachchhedgavAM padam .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46}
bhiisma
sAdhu pashyati vai droNaH kR^ipaH sAdhvanupashyati .
karNastu kShatradharmeNa yathAvadyoddhumichchhati .. 1..\\
AchAryo nAbhiShaktavyaH puruSheNa vijAnatA .
deshakAlau tu samprekShya yoddhavyamiti me matiH .. 2..\\
yasya sUryasamAH pa~ncha sapatnAH syuH prahAriNaH .
kathamabhyudaye teShAM na pramuhyeta paNDitaH .. 3..\\
svArthe sarve vimuhyanti ye.api dharmavido janAH .
tasmAdrAjanbravImyeSha vAkya.n te yadi rochate .. 4..\\
karNo yadabhyavochannastejaH sa~njananAya tat .
AchArya putraH kShamatAM mahatkAryamupasthitam .. 5..\\
nAya.n kAlo virodhasya kaunteye samupasthite .
kShantavyaM bhavatA sarvamAchAryeNa kR^ipeNa cha .. 6..\\
bhavatA.n hi kR^itAstratvaM yathAditye prabhA tathA .
yathA chandramaso lakShma sarvathA nApakR^iShyate .
evaM bhavatsu brAhmaNyaM brahmAstra.n cha pratiShThitam .. 7..\\
chatvAra ekato vedAH kShAtramekatra dR^ishyate .
naitatsamastamubhaya.n kashmiMshchidanushushrumaH .. 8..\\
anyatra bhAratAchAryAtsaputrAditi me matiH .
brahmAstra.n chaiva vedAshcha naitadanyatra dR^ishyate .. 9..\\
AchArya putraH kShamatAM nAya.n kAlaH svabhedane .
sarve sa.nhatya yudhyAmaH pAkashAsanimAgatam .. 10..\\
balasya vyasanAnIha yAnyuktAni manIShibhiH .
mukhyo bhedo hi teShA.n vai pApiShTho viduShAM mataH .. 11..\\
azvatth
AchArya eva kShamatA.n shAntiratra vidhIyatAm .
abhiShajyamAne hi gurau tadvR^itta.n roShakAritam .. 12..\\
vai
tato duryodhano droNa.n kShamayAmAsa bhArata .
saha karNena bhIShmeNa kR^ipeNa cha mahAtmanA .. 13..\\
drona
yadeva prathama.n vAkyaM bhIShmaH shAntanavo.abravIt .
tenaivAhaM prasanno vai pramamatra vidhIyatAm .. 14..\\
yathA duryodhane.ayatte nAgaH spR^ishati sainikAn .
sAhasadyadi vA mohAttathA nItirvidhIyatAm .. 15..\\
vanavAse hyanirvR^itte darshayenna dhana~njayaH .
dhana.n vAlabhamAno.atra nAdya naH kShantumarhati .. 16..\\
yathA nAya.n samAyujyAddhArtarAShTrAnkatha.n chana .
yathA cha na parAjayyAttathA nItirvidhIyatAm .. 17..\\
ukta.n duryodhanenApi purastAdvAkyamIdR^isham .
tadanusmR^itya gA~Ngeya yathAvadvaktumarhasi .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47}
bhiisma
kalAMshAstAta yujyante muhUrtAshcha dinAni cha .
ardhamAsAshcha mAsAshcha nakShatrANi grahAstathA .. 1..\\
R^itavashchApi yujyante tathA sa.nvatsarA api .
eva.n kAlavibhAgena kAlachakraM pravartate .. 2..\\
teShA.n kAlAtirekeNa jyotiShAM cha vyatikramAt .
pa~nchame pa~nchame varShe dvau mAsAvupajAyataH .. 3..\\
teShAmabhyadhikA mAsAH pa~ncha dvAdasha cha kShapAH .
trayodashAnA.n varShANAmiti me vartate matiH .. 4..\\
sarva.n yathAvachcharitaM yadyadebhiH parishrutam .
evametaddhruva.n GYAtvA tato bIbhatsurAgataH .. 5..\\
sarve chaiva mahAtmAnaH sarve dharmArthakovidAH .
yeShA.n yudhiShThiro rAjA kasmAddharme.aparAdhnuyuH .. 6..\\
alubdhAshchaiva kaunteyAH kR^itavantashcha duShkaram .
na chApi kevala.n rAjyamichchheyuste.anupAyataH .. 7..\\
tadaiva te hi vikrAntumIShuH kauravanandanAH .
dharmapAshanibaddhAstu na cheluH kShatriya vratAt .. 8..\\
yachchAnR^ita iti khyAyedyachcha gachchhetparAbhavam .
vR^iNuyurmaraNaM pArthA nAnR^itatva.n kathaM chana .. 9..\\
prApte tu kAle prAptavyaM notsR^ijeyurnararShabhAH .
api vajrabhR^itA gupta.n tathA vIryA hi pANDavAH .. 10..\\
pratiyudhyAma samare sarvashastrabhR^itA.n varam .
tasmAdyadatra kalyANa.n loke sadbhiranuShThitam .
tatsa.nvidhIyatA.n kShipraM mA no hyartho.atigAtparAn .. 11..\\
na hi pashyAmi sa~NgrAme kadA chidapi kaurava .
ekAntasiddhi.n rAjendra samprAptashcha dhana~njayaH .. 12..\\
sampravR^itte tu sa~NgrAme bhAvAbhAvau jayAjayau .
avashyameka.n spR^ishato dR^iShTametadasaMshayam .. 13..\\
tasmAdyuddhAvacharika.n karma vA dharmasa.nhitam .
kriyatAmAshu rAjendra samprApto hi dhana~njayaH .. 14..\\
dur
nAha.n rAjyaM pradAsyAmi pANDavAnAM pitAmaha .
yuddhAvachArika.n yattu tachchhIghraM sa.nvidhIyatAm .. 15..\\
bhiisma
atra yA mAmakI buddhiH shrUyatA.n yadi rochate .
kShipraM balachaturbhAga.n gR^ihya gachchha puraM prati .
tato.aparashchaturbhAgo gAH samAdAya gachchhatu .. 16..\\
vaya.n tvardhena sainyena pratiyotsyAma pANDavam .
matsya.n vA punarAyAtamatha vApi shatakratum .. 17..\\
AchAryo madhyatastiShThatvashvatthAmA tu savyataH .
kR^ipaH shAradvato dhImAnpArshva.n rakShatu dakShiNam .. 18..\\
agrataH sUtaputrastu karNastiShThatu daMshitaH .
aha.n sarvasya sainasya pashchAtsthAsyAmi pAlayan .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48}
vai
tathA vyUDheShvanIkeShu kauraveyairmahArathaiH .
upAyAdarjunastUrNa.n rathaghoSheNa nAdayan .. 1..\\
dadR^ishuste dhvajAgra.n vai shushruvush cha rathasvanam .
dodhUyamAnasya bhR^isha.n gANDIvasya cha nisvanam .. 2..\\
tatastatsarvamAlokya droNo vachanamabravIt .
mahArathamanuprApta.n dR^iShTvA gANDIvadhanvinam .. 3..\\
etaddhvajAgraM pArthasya dUrataH samprakAshate .
eSha ghoShaH sa jalado roravIti cha vAnaraH .. 4..\\
eSha tiShThanrathashreShTho rathe rathavarapraNut .
utkarShati dhanuHshreShTha.n gANDIvamashanisvanam .. 5..\\
imau hi bANau sahitau pAdayorme vyavasthitau .
aparau chApyatikrAntau karNau sa.nspR^ishya me sharau .. 6..\\
niruShya hi vanevAsa.n kR^itvA karmAti mAnuSham .
abhivAdayate pArthaH shrotre cha paripR^ichchhati .. 7..\\
arj
iShupAte cha senAyA hayAnsa.nyachchha sArathe .
yAvatsamIkShe sainye.asminkvAsau kuru kulAdhamaH .. 8..\\
sarvAnanyAnanAdR^itya dR^iShTvA tamati mAninam .
tasya mUrdhni patiShyAmi tata ete parAjitAH .. 9..\\
eSha vyavasthito droNo drauNish cha tadanantaram .
bhIShmaH kR^ipashcha karNashcha maheShvAsA vyavasthitAH .. 10..\\
rAjAnaM nAtra pashyAmi gAH samAdAya gachchhati .
dakShiNaM mArgamAsthAya sha~Nke jIva parAyaNaH .. 11..\\
utsR^ijyaitadrathAnIka.n gachchha yatra suyodhanaH .
tatraiva yotsye vairATe nAsti yuddhaM nirAmiSham .
ta.n jitvA vinivartiShye gAH samAdAya vai punaH .. 12..\\
vai
evamuktaH sa vairATirhayAnsa.nyamya yatnataH .
niyamya cha tato rashmInyatra te kurupu~NgavAH .
achodayattato vAhAnyato duryodhanastataH .. 13..\\
utsR^ijya rathavaMsha.n tu prayAte shvetavAhane .
abhiprAya.n viditvAsya droNo vachanamabravIt .. 14..\\
naiSho.antareNa rAjAnaM bIbhatsuH sthAtumichchhati .
tasya pArShNi.n grahIShyAmo javenAbhiprayAsyataH .. 15..\\
na hyenamabhisa~Nkruddhameko yudhyeta sa.nyuge .
anyo devAtsahasrAkShAtkR^iShNAdvA devakI sutAt .. 16..\\
kiM no gAvaH kariShyanti dhana.n vA vipula.n tathA .
duryodhanaH pArtha jale purA nauriva majjati .. 17..\\
tathaiva gatvA bIbhatsurnAma vishrAvya chAtmanaH .
shalabhairiva tA.n senAM sharaiH shIghramavAkirat .. 18..\\
kIryamANAH sharaughaistu yodhAste pArtha choditaiH .
nApashyannAvR^itAM bhUmimantarikSha.n cha patribhiH .. 19..\\
teShAM nAtmanino yuddhe nApayAne.abhavanmatiH .
shIghratvameva pArthasya pUjayanti sma chetasA .. 20..\\
tataH sha~NkhaM pradadhmau sa dviShatA.n lomaharShaNam .
visphArya cha dhanuHshreShTha.n dhvaje bhUtAnyachodayat .. 21..\\
tasya sha~Nkhasya shabdena rathanemi svanena cha .
amAnuShANA.n teShAM cha bhUtAnAM dhvajavAsinAm .. 22..\\
UrdhvaM puchchhAnvidhunvAnA rebhamANAH samantataH .
gAvaH pratinyavartanta dishamAsthAya dakShiNAm .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49}
vai
sa shatrusenA.n tarasA praNudya
gAstA vijityAtha dhanurdharAgryaH .
duryodhanAyAbhimukhaM prayAto
bhUyo.arjunaH priyamAjau chikIrShan .. 1..\\
goShu prayAtAsu javena matsyAn
kirITina.n kR^itakAryaM cha matvA .
duryodhanAyAbhimukhaM prayAntaM
kurupravIrAH sahasAbhipetuH .. 2..\\
teShAmanIkAni bahUni gADDhaM
vyUDhAni dR^iShTvA balula dhvajAni .
matsyasya putra.n dviShatAM nihantA
vairATimAmantrya tato.abhyuvAcha .. 3..\\
etena tUrNaM pratipAdayemA~n
shvetAnhayAnkA~nchanarashmi yoktrAn .
javena sarveNa kuru prayatnam
AsAdayaitadrathasi.nhavR^indam .. 4..\\
gajo gajeneva mayA durAtmA
yo yoddhumAkA~NkShati sUtaputraH .
tameva mAM prApaya rAjaputra
duryodhanApAshraya jAtadarpam .. 5..\\
sa tairhayairvAtajavairbR^ihadbhiH
putro virATasya suvarNakakShyaiH .
vidhva.nsaya.nstadrathinAmanIkaM
tato.avahatpANDavamAjimadhye .. 6..\\
ta.n chitraseno vishikhairvipAThaiH
sa~NgrAmajichchhatrusaho jayash cha .
pratyudyayurbhAratamApatantaM
mahArathAH karNamabhIpsamAnAH .. 7..\\
tataH sa teShAM puruShapravIraH
sharAsanArchiH sharavegatApaH .
vrAtAnrathAnAm adahatsa manyur
vana.n yathAgniH kurupu~NgavAnAm .. 8..\\
tasmi.nstu yuddhe tumule pravR^itte
pArtha.n vikarNo.atirathaM rathena .
vipATha varSheNa kurupravIro
bhImena bhImAnujamAsasAda .. 9..\\
tato vikarNasya dhanurvikR^iShya
jAmbUnadAgryopachita.n dR^iDhajyam .
apAtayaddhvajamasya pramathya
chhinnadhvajaH so.apyapayAjjavena .. 10..\\
ta.n shAtravANA.n gaNabAdhitAraM
karmANi kurvANamamAnuShANi .
shatru.n tapaH kopamamR^iShyamANaH
samarpayatkUrmanakhena pArtham .. 11..\\
sa tena rAGYAtirathena viddho
vigAhamAno dhvajinI.n kurUNAm .
shatru.n tapaM pa~nchabhirAshu viddhvA
tato.asya sUta.n dashabhirjaghAna .. 12..\\
tataH sa viddho bharatarShabheNa
bANena gAtrAvaraNAtigena .
gatAsurAjau nipapAta bhUmau
nago ganAgrAdiva vAtarugNaH .. 13..\\
ratharShabhAste tu ratharShabheNa
vIrA raNe vIratareNa bhagnAH .
chakampire vAtavashena kAle
prakamiptAnIva mahAvanAni .. 14..\\
hatAstu pArthena narapravIrA
bhUmau yuvAnaH suShupuH suveShAH .
vasu pradA vAsavatulyavIryAH
parAjitA vAsava jena sa~Nkhye .
suvarNakArShNAyasa varma naddhA
nAgA yathA haivavatAH pravR^iddhAH .. 15..\\
tathA sa shatrUnsamare vinighnan
gANDIvadhanvA puruShapravIraH .
chachAra sa~Nkhye pradisho dishash cha
dahannivAgnirvanamAtapAnte .. 16..\\
prakIrNaparNAni yathA vasante
vishAtayitvAtyanilo nudankhe .
tathA sapatnAnvikirankirITI
chachAra sa~Nkhye.ati ratho rathena .. 17..\\
shoNAshvavAhasya hayAnnihatya
vaikartana bhrAturadInasattvaH .
ekena sa~NgrAmajitaH shareNa
shiro jahArAtha kirITamAlI .. 18..\\
tasminhate bhrAtari sUtaputro
vaikartano vIryamathAdadAnaH .
pragR^ihya dantAviva nAgarAjo
maharShabha.n vyAghra ivAbhyadhAvat .. 19..\\
sa pANDava.n dvAdashabhiH pR^iShatkair
vaikartanaH shIghramupAjaghAna .
vivyAdha gAtreShu hayAMshcha sarvAn
virATa putra.n cha sharairnijaghne .. 20..\\
sa hastinevAbhihato gajendraH
pragR^ihya bhallAnnishitAnniSha~NgAt .
A karNa pUrNa.n cha dhanurvikR^iShya
vivyAdha bANairatha sUtaputram .. 21..\\
athAsya bAhUrushiro lalATaM
grIvA.n rathA~NgAni parAvamardI .
sthitasya bANairyudhi nirbibheda
gANDIvamuktairashaniprakAshaiH .. 22..\\
sa pArtha muktairvishikhaiH praNunno
gajo gajeneva jitastarasvI .
vihAya sa~NgrAmashiraH prayAto
vaikartanaH pANDava bANataptaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50}
vai
apayAte tu rAdheye duryodhana purogamAH .
anIkena yathA svena sharairArchchhanta pANDavam .. 1..\\
bahudhA tasya sainyasya vyUDhasyApatataH sharaiH .
abhiyAnIyamAGYAya vairATiridamabravIt .. 2..\\
AsthAya ruchira.n jiShNo ratha.n sArathinA mayA .
katamadyAsyase.anIka mukto yAsyAmyaha.n tvayA .. 3..\\
arj
lohitAkShamariShTa.n yaM vaiyAghramanupashyasi .
nIlAM patAkAmAshritya rathe tiShThantamuttara .. 4..\\
kR^ipasyaitadrathAnIkaM prApayasvaitadeva mAm .
etasya darshayiShyAmi shIghrAstra.n dR^iDhadhanvinaH .. 5..\\
kamaNDalurdhvaje yasya shAtakumbhamayaH shubhaH .
AchArya eSha vai droNaH sarvashastrabhR^itA.n varaH .. 6..\\
suprasannamanA vIra kuruShvainaM pradakShiNam .
atraiva chAvirodhena eSha dharmaH sanAtanaH .. 7..\\
yadi me prathama.n droNaH sharIre prahariShyati .
tato.asya prahariShyAmi nAsya kopo bhaviShyati .. 8..\\
asyAvidUre tu dhanurdhvajAgre yasya dR^ishyate .
AchAryasyaiSha putro vai ashvatthAmA mahArathaH .. 9..\\
sadA mamaiSha mAnyashcha sarvashastrabhR^itAm api .
etasya tva.n rathaM prApya nivartethAH punaH punaH .. 10..\\
ya eSha tu rathAnIke suvarNakavachAvR^itaH .
senAgryeNa tR^itIyena vyavahAryeNa tiShThati .. 11..\\
yasya nAgo dhvajAgre vai hemaketana saMshritaH .
dhR^itarAShTrAtmajaH shrImAneSha rAjA suyodhanaH .. 12..\\
etasyAbhimukha.n vIra rathaM pararathArujaH .
prApayasvaiSha tejo.abhipramAthI yuddhadurmadaH .. 13..\\
eSha droNasya shiShyANA.n shIghrAstraH prathamo mataH .
etasya darshayiShyAmi shIghrAstra.n vipulaM sharaiH .. 14..\\
nAgakakShyA tu ruchirA dhvajAgre yasya tiShThati .
eSha vaikartanaH karNo viditaH pUrvameva te .. 15..\\
etasya rathamAsthAya rAdheyasya durAtmanaH .
yatto bhavethAH sa~NgrAme spardhatyeSha mayA sadA .. 16..\\
yastu nIlAnusAreNa pa~ncha tAreNa ketunA .
hastAvApI bR^ihaddhanvA rathe tiShThati vIryavAn .. 17..\\
yasya tArArka chitro.asau rathe dhvajavaraH sthitaH .
yasyaitatpANDura.n chhatra.n vimalaM mUrdhni tiShThati .. 18..\\
mahato rathavaMshasya nAnA dhvajapatAkinaH .
balAhakAgre sUryo vA ya eSha pramukhe sthitha .. 19..\\
haima.n chandrArkasa~NkAshaM kavacha.n yasya dR^ishyate .
jAtarUpashirastrANastrAsayanniva me manaH .. 20..\\
eSha shAntanavo bhIShmaH sarveShAM naH pitAmahaH .
rAjashriyAvabaddhastu duryodhana vashAnugaH .. 21..\\
pashchAdeSha prayAtavyo na me vighnakaro bhavet .
etena yudhyamAnasya yattaH sa.nyachchha me hayAn .. 22..\\
tato.abhyavahadavyagro vairATiH savyasAchinam .
yatrAtiShThatkR^ipo rAjanyotsyamAno dhana~njayam .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51}
vai
tAnyanIkAnyadR^ishyanta kurUNAmugradhanvinAm .
sa.nsarpanto yathA meghA gharmAnte mandamArutAH .. 1..\\
abhyAshe vAjinastasthuH samArUDhAH prahAribhiH .
bhImarUpAshcha mAta~NgAstomarA~NkushachoditAH .. 2..\\
tataH shakraH suragaNaiH samAruhya sudarshanam .
sahopAyAttadA rAjanvishvAshvi marutA.n gaNaiH .. 3..\\
taddeva yakShagandharvamahoragasamAkulam .
shushubhe.abhravinirmukta.n grahairiva nabhastalam .. 4..\\
astrANA.n cha balaM teShAM mAnuSheShu prayujyatAm .
tachcha ghoraM mahadyuddhaM bhIShmArjunasamAgame .. 5..\\
shata.n shatasahasrANAmyatra sthUNA hiraNmayAH .
maNiratnamayAshchAnyAH prAsAdamupadhArayan .. 6..\\
tatra kAmagama.n divya.n sarvaratnavibhUShitam .
vimAna.n devarAjasya shushubhe khecharaM tadA .. 7..\\
tatra devAstrayastriMshattiShThanti saha vAsavAH .
gandharvA rAkShasAH sarpAH pitarashcha maharShibhiH .. 8..\\
tathA rAjA vasu manA balAkShaH supratardanaH .
aShTakashcha shibishchaiva yayAtirnahuSho gayaH .. 9..\\
manuH kShepo raghurbhAnuH kR^ishAshvaH sagaraH shalaH .
vimAne devarAjasya samadR^ishyanta suprabhAH .. 10..\\
agnerIshasya somasya varuNasya prajApateH .
tathA dhAturvidhAtush cha kuberasya yamasya cha .. 11..\\
alambusograsenasya gardharvasya cha tumburoH .
yathAbhAga.n yathoddeshaM vimAnAni chakAshire .. 12..\\
sarvadeva nikAyAshcha siddhAshcha paramarShayaH .
arjunasya karUNA.n cha draShTu.n yuddhamupAgatAH .. 13..\\
divyAnA.n tatra mAlyAnAM gandhaH puNyo.atha sarvashaH .
prasasAra vasantAgre vanAnAmiva puShpitAm .. 14..\\
raktAraktAni devAnA.n samadR^ishyanta tiShThatAm .
AtapatrANi vAsA.nsi srajashcha vyajanAni cha .. 15..\\
upashAmyadrajo bhauma.n sarvaM vyAptaM marIchibhiH .
divyAngandhAnupAdAya vAyuryodhAnasevata .. 16..\\
prabhAsitamivAkAsha.n chitrarUpamalaM kR^itam .
sampatadbhiH sthitaishchaiva nAnAratnAvabhAsitaiH .
vimAnairvividhaishchitrairupAnItaiH surottamaiH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52}
vai
etasminnantare tatra mahAvIryaparAkramaH .
AjagAma mahAsattvaH kR^ipaH shastrabhR^itA.n varaH .
arjunaM prati sa.nyoddhu.n yuddhArthI sa mahArathaH .. 1..\\
tau rathau sUryasa~NkAshau yotsyamAnau mahAbalau .
shAradAviva jImUtau vyarochetA.n vyavasthitau .. 2..\\
pArtho.api vishruta.n loke gANDIvaM paramAyudham .
vikR^iShya chikShepa bahUnnArAchAnmarmabhedinaH .. 3..\\
tAnaprAptA~nshitairbANairnArAchAnraktabhojanAn .
kR^ipashchichchheda pArthasya shatasho.atha sahasrashaH .. 4..\\
tataH pArthashcha sa~NkruddhashchitrAnmArgAnpradarshayan .
dishaH sa~nchAdayanbANaiH pradishashcha mahArathaH .. 5..\\
ekachhAyamivAkAshaM prakurvansarvataH prabhuH .
pradhAdayadameyAtmA pArthaH sharashataiH kR^ipam .. 6..\\
sa sharairarpitaH kruddhaH shitairagnishikhopamaiH .
tUrNa.n sharasahasreNa pArthamapratimaujasam .
arpayitvA mahAtmAnaM nanAda samare kR^ipaH .. 7..\\
tataH kanakapu~NkhAgrairvIraH saMnataparvabhiH .
tvarangANDIvanirmuktairarjunastasya vAjinaH .
chaturbhishchaturastIkShNairavidhyatparameShubhiH .. 8..\\
te hayA nishitairviddhA jvaladbhiriva pannagaiH .
utpetuH sahasA sarve kR^ipaH sthAnAdathAchyavat .. 9..\\
chyuta.n tu gautama.n sthAnAtsamIkShya kurunandanaH .
nAvidhyatparavIraghno rakShamANo.asya gauravam .. 10..\\
sa tu labdhvA punaH sthAna.n gautamaH savyasAchinam .
vivyAdha dashabhirbANaistvaritaH ka~NkapatribhiH .. 11..\\
tataH pArtho dhanustasya bhallena nishitena cha .
chichchhedaikena bhUyashcha hastAchchApamathAharat .. 12..\\
athAsya kavachaM bANairnishitairmarmabhedibhiH .
vyadhamanna cha pArtho.asya sharIramavapIDayat .. 13..\\
tasya nirmuchyamAnasya kavachAtkAya Ababhau .
samaye muchyamAnasya sarpasyeva tanuryathA .. 14..\\
chhinne dhanuShi pArthena so.anyadAdAya kArmukam .
chakAra gautamaH sajya.n tadadbhutamivAbhavat .. 15..\\
sa tadapyasya kaunteyashchichchheda nataparvaNA .
evamanyAni chApAni bahUni kR^itahastavat .
shAradvatasya chichchheda pANDavaH paravIhra hA .. 16..\\
sa chhinnadhanurAdAya atha shaktiM pratApavAn .
prAhiNotpANDuputrAya pradIptAmashanIm iva .. 17..\\
tAmarjunastadAyAntI.n shaktiM hemavibhUShitAm .
viyadgatAM maholkAbha.n chichchheda dashabhiH sharaiH .
sApataddashadhA chhinnA bhUmau pArthena dhImatA .. 18..\\
yugamadhye tu bhallaistu tataH sa sadhanuH kR^ipaH .
tamAshu nishitaiH pArthaM bibheda dashabhiH sharaiH .. 19..\\
tataH pArtho mahAtejA vishikhAnagnitejasaH .
chikShepa samare kruddhastrayodasha shilAshitAn .. 20..\\
athAsya yugamekena chaturbhishchaturo hayAn .
ShaShThena cha shiraH kAyAchchhareNa rathasAratheH .. 21..\\
tribhistriveNu.n samare dvAbhyAmakShau mahAbalaH .
dvAdashena tu bhallena chakartAsya dhvaja.n tathA .. 22..\\
tato varja nikAshena phalgunaH prahasanniva .
trayodashenendrasamaH kR^ipa.n vakShasyatADayat .. 23..\\
sa chhinnadhanvA viratho hatAshvo hatasArathiH .
gadApANiravaplutya tUrNa.n chikShepa tAM gadAm .. 24..\\
sA tu muktA gadA gurvI kR^ipeNa supariShkR^itA .
arjunena sharairnunnA prati mArgamathAgamat .. 25..\\
tato yodhAH parIpsantaH shAradvatamamarShaNam .
sarvataH samare pArtha.n sharavarShairavAkiran .. 26..\\
tato virATasya sutaH savyamAvR^itya vAjinaH .
yamakaM maNDala.n kR^itvA tAnyodhAnpratyavArayat .. 27..\\
tataH kR^ipamupAdAya viratha.n te nararShabhAH .
ajAjahrurmahAvegAH kuntIputrAddhana~njayAt .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53}
arj
yatraiShA kA~nchanI vedI pradIptAgnishikhopamA .
uchchhritA kA~nchane daNDe patAkAbhirala.n kR^itA .
tatra mA.n vaha bhadra.n te droNAnIkAya mAriSha .. 1..\\
ashvAH shoNAH prakAshante bR^ihantashchAru vAhinaH .
snigdhavidruma sa~NkAshAstAmrAsyAH priyadarshanAH .
yuktA rathavare yasya sarvashikShA vishAradAH .. 2..\\
dIrghabAhurmahAtejA balarUpasamanvitaH .
sarvalokeShu vikhyAto bhAradvAjaH pratApavAn .. 3..\\
buddhyA tulyo hyushanasA bR^ihaspatisamo naye .
vedAstathaiva chatvAro brahmacharya.n tathaiva cha .. 4..\\
sasa.nhArANi divyAni sarvANyastrANi mAriSha .
dhanurvedashcha kArtsnyena yasminnityaM pratiShThitaH .. 5..\\
kShamA damashcha satya.n cha AnR^isha.nsyamathArjavam .
ete chAnye cha bahavo guNA yasmindvijottame .. 6..\\
tenAha.n yoddhumichchhAmi mahAbhAgena sa.nyuge .
tasmAttvaM prApayAchArya.n kShipramuttaravAhaya .. 7..\\
vai
arjunenaivamuktastu vairATirhemabhUShitAn .
chodayAmAsa tAnashvAnbhAradvAja rathaM prati .. 8..\\
tamApatanta.n vegena pANDavaM rathinAM varam .
droNaH pratyudyayau pArthaM matto mattamiva dvipam .. 9..\\
tataH pradhmApayachchha~NkhaM bherI shataninAditam .
prachukShubhe bala.n sarvamuddhUta iva sAgaraH .. 10..\\
atha shoNAnsadashvA.nstAnhansa varNairmanojavaiH .
mishritAnsamare dR^iShTvA vyasmayanta raNe janAH .. 11..\\
tau rathau vIryasampannau dR^iShTvA sa~NgrAmamUrdhani .
AchArya shiShyAvajitau kR^itavidhyau manasvinau .. 12..\\
samAshliShTau tadAnyonya.n droNapArthau mahAbalau .
dR^iShTvA prAkampata muhurbharatAnAM mahadbalam .. 13..\\
harShayuktastathA pArthaH prahasanniva viryavAn .
ratha.n rathena droNasya samAsAdya mahArathaH .. 14..\\
abhivAdya mahAbAhuH sAntvapUrvamida.n vachaH .
uvAcha shlakShNayA vAchA kaunteyaH paravIra hA .. 15..\\
uShitAH sma vanevAsaM pratikarma chikIrShavaH .
kopaM nArhasi naH kartu.n sadA samaradurjaya .. 16..\\
aha.n tu prahR^ite pUrvaM prahariShyAmi te.anagha .
iti me vartate buddhistadbhavAnkartumarhati .. 17..\\
tato.asmai prAhiNoddroNaH sharAnadhikaviMshatim .
aprAptAMshchaiva tAnpArthashchichchheda kR^itahastavat .. 18..\\
tataH sharasahasreNa rathapArthasya vIryavAn .
avAkirattato droNaH shIghramastra.n vidarshayan .. 19..\\
evaM pravavR^ite yuddhaM bhAradvAja kirITinoH .
sama.n vimu~nchatoH sa~Nkhye vishikhAndIptatejasaH .. 20..\\
tAvubhau khyAtakarmANAvubhau vAyusamau jave .
ubhau divyAstraviduShAvubhAvuttamatejasau .
kShipantau sharajAlAni mohayAmAsaturnR^ipAn .. 21..\\
vyasmayanta tato yodhAH sarve tatra samAgatAH .
sharAnvisR^ijatostUrNa.n sAdhu sAdhviti pUjayan .. 22..\\
droNa.n hi samare ko.anyo yoddhumarhati phalgunAt .
raudraH kShatriya dharmo.aya.n guruNA yadayudhyata .
ityabruva~njanAstatra sa~NgrAmashirasi sthitAH .. 23..\\
vIrau tAvapi sa.nrabdhau saMnikR^iShTau mahArathau .
chhAdayetA.n sharavrAtairanyonyamaparAjitau .. 24..\\
visphArya sumahachchApa.n hemapR^iShTha.n durAsadam .
sa.nrabdho.atha bharadvAjaH phalgunaM pratyayudhyata .. 25..\\
sa sAyakamayairjAlairarjunasya rathaM prati .
bhAnumatlbhiH shilA dhautairbhAnoH prachchhAdayatprabhAm .. 26..\\
pArtha.n cha sa mahAbAhurmahAvegairmahArathaH .
vivyAdha nishitairbANairmegho vR^iShTyeva parvatam .. 27..\\
tathaiva divya.n gANDIvaM dhanurAdAya pANDavaH .
shatrughna.n vegavaddhR^iShTo bhArasAdhanamuttamam .
visasarja sharAMshchitrAnsuvarNavikR^itAnbahUn .. 28..\\
nAshaya~nsharavarShANi bhAradvAjasya vIryavAn .
tUrNa.n chApanivirmuktaistadadbhutamivAbhavat .. 29..\\
sa rathena charanpArthaH prekShaNIyo dhana~njayaH .
yugapaddikShu sarvAsu sarvashastrANyadarshayat .. 30..\\
ekachhAyamivAkAshaM bANaishchakre samantataH .
nAdR^ishyata tadA droNo nIhAreNeva sa.nvR^itaH .. 31..\\
tasyAbhavattadA rUpa.n sa.nvR^itasya sharottamaiH .
jAjvalyamAnasya yathA parvatasyeva sarvataH .. 32..\\
dR^iShTvA tu pArthasya raNe sharaiH svarathamAvR^itam .
sa visphArya dhanushchitraM meghastanita nisvanam .. 33..\\
agnichakropama.n ghora.n vikarShanparamAyudham .
vyashAtayachchharA.nstA.nstu droNaH samitishobhanaH .
mahAnabhUttataH shabdo vaMshAnAmiva duhyatAm .. 34..\\
jAmbUnadamayaiH pu~NkhaishchitrachApavarAtigaiH .
prAchchhAdayadameyAtmA dishaH sUryasya cha prabhAm .. 35..\\
tataH kanakapu~NkhAnA.n sharANAM nataparvaNAm .
viyachcharANA.n viyati dR^ishyante bahushaH prajAH .. 36..\\
droNasya pu~NkhasaktAshcha prabhavantaH sharAsanAt .
eko dIrgha ivAdR^ishyadAkAshe sa.nhataH sharaH .. 37..\\
eva.n tau svarNavikR^itAnvimu~nchantau mahAsharAn .
AkAsha.n sa.nvR^itaM vIrAvulkAbhiriva chakratuH .. 38..\\
sharAstayoshcha vibabhuH ka~NkabarhiNa vAsasaH .
pa~NktyaH sharadi khasthAnA.n ha.nsAnA.n charatAm iva .. 39..\\
yuddha.n samabhavattatra susa.nrabdhaM mahAtmanoH .
droNa pANDavayorghora.n vR^itravAsavayoriva .. 40..\\
tau jagAviva chAsAdya viShANAgraiH parasparam .
sharaiH pUrNAyatotsR^iShTairanyonyamabhijaghnatuH .. 41..\\
tau vyavAharatA.n shUrau sa.nrabdhau raNashobhinau .
udIrayantau samare divyAnyastrANi bhAgashaH .. 42..\\
atha tvAchArya mukhyena sharAnsR^iShTA~nshilAshitAn .
nyavArayachchhitairbAnairarjuno jayatA.n varaH .. 43..\\
darshayannaindrirAtmAnamugramugraparAkramaH .
iShubhistUrNamAkAshaM bahubhishcha samAvR^iNot .. 44..\\
jighA.nsantaM naravyAghramarjuna.n tigmatejasam .
AchArya mukhyaH samare droNaH shastrabhR^itA.n varaH .
arjunena sahAkrIDachchharaiH saMnataparvabhiH .. 45..\\
divyAnyastrANi mu~nchantaM bhAradvAjaM mahAraNe .
astrairastrANi sa.nvArya palgunaH samayodhayat .. 46..\\
tayorAsItsamprahAraH kruddhayornarasi.nhayoH .
amarShiNostadAnyonya.n devadAnavayoriva .. 47..\\
aindra.n vAyavyamAgneyamastramastreNa pANDavaH .
droNena muktaM mukta.n tu grasate sma punaH punaH .. 48..\\
eva.n shUrau maheShvAsau visR^ijantau shitA~nsharAn .
ekachhAya.n chakratustAvAkAsha.n sharavR^iShTibhiH .. 49..\\
tato.arjunena muktAnAM patatA.n cha sharIriShu .
parvateShviva varjANA.n sharANAM shrUyate svanaH .. 50..\\
tato nAgA rathAshchaiva sAdinashcha vishAM pate .
shoNitAktA vyadR^ishyanta puShpitA iva kiMshukAH .. 51..\\
bAhubhishcha sa keyUrairvichitraishcha mahArathaiH .
suvarNachitraiH kavachairdhvajaishcha vinipAtitaiH .. 52..\\
yodhaishchanihataistatra pArtha bANaprapIDitaiH .
balamAsItsamudbhrAnta.n droNArjuna samAgame .. 53..\\
vidhunvAnau tu tau vIrau dhanurI bhArasAdhane .
AchchhAyadetAmanyonya.n titakShantau raNeShubhiH .. 54..\\
athAntarikShe nAdo.abhUddroNa.n tatra prasha.nsatAm .
duShkara.n kR^itavAndroNo yadarjunamayodhayat .. 55..\\
pramAthinaM mahAvIrya.n dR^iDhamuShTiM durAsadam .
jetAra.n deva daityAnA.n sarpANAM cha mahAratham .. 56..\\
avishrama.n cha shikShAM cha lAghavaM dUrapAtitAm .
pArthasya samare dR^iShTvA droNasyAbhUchcha vismayaH .. 57..\\
atha gANDIvamudyamya divya.n dhanuramarShaNaH .
vichakarSha raNe pArtho bAhubhyAM bharatarShabha .. 58..\\
tasya bANamaya.n varShaM shalabhAnAmivAyatam .
na cha bANAntare vAyurasya shaknoti sarpitum .. 59..\\
anisha.n sandadhAnasya sharAnutsR^ijatastadA .
dadR^ishe nAntara.n kiM chitpArthasyAdadato.api cha .. 60..\\
tathA shIghrAstra yuddhe tu vartamAne sudAruNe .
shIghrAchchhIghrataraM pArthaH sharAnanyAnudIrayat .. 61..\\
tataH shatasahasrANi sharANAM nataparvaNAm .
yugapatprApata.nstatra droNasya rathamantikAt .. 62..\\
avakIryamANe droNe tu sharairgANDIvadhanvanA .
hAhAkAro mahAnAsItsainyAnAM bharatarShabha .. 63..\\
pANDavasya tu shIghrAstraM maghavAnsamapUjayat .
gandharvApsarasashchaiva ye cha tatra samAgatAH .. 64..\\
tato vR^indena mahatA rathAnA.n rathayUthapaH .
AchArya putraH sahasA pANDavaM pratyavArayat .. 65..\\
ashvatthAmA tu tatkarma hR^idayena mahAtmanaH .
pUjayAmAsa pArthasya kopa.n chAsyAkarodbhR^isham .. 66..\\
sa manyuvashamApannaH pArthamabhyadravadraNe .
kira~nsharasahasrANi parjanya iva vR^iShTimAn .. 67..\\
AvR^itya tu mahAbAhuryato drauNistato hayAn .
antaraM pradadau pArtho droNasya vyapasarpitum .. 68..\\
sa tu labdhvAntara.n tUrNamapAyAjjavanairhayaiH .
chhinnavarma dhvajaH shUro nikR^ittaH parameShubhiH .. 69..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54}
vai
taM pArthaH pratijagrAha vAyuvegamivoddhatam .
sharajAlena mahatA varShamANamivAmbudam .. 1..\\
tayordevAsurasamaH saMnipAto mahAnabhUt .
kiratoH sharajAlAni vR^itravAsavayoriva .. 2..\\
na sma sUryastadA bhAti na cha vAti samIraNaH .
sharagADhe kR^ite vyomni chhAyA bhUte samantataH .. 3..\\
mahAMshchaTa chaTA shabdo yodhayorhanyamAnayoH .
dahyatAmiva veNUnAmAsItparapura~njaya .. 4..\\
hayAnasyArjunaH sarvAnkR^itavAnalpajIvitAn .
sa rAjananprajAnAti disha.n kAM chana mohitaH .. 5..\\
tato drauNirmahAvIryaH pArthasya vichariShyataH .
vivara.n sUkShmamAlokya jyA.n chichchheda kShureNa ha .
tadasyApUjayandevAH karma dR^iShTvAti mAnuSham .. 6..\\
tato drauNirdhanUMShyaShTau vyapakramya nararShabham .
punarabhyAhanatpArtha.n hR^idaye ka~NkapatribhiH .. 7..\\
tataH pArtho mahAbAhuH prahasya svanavattadA .
yojayAmAsa navayA maurvyA gANDIvamojasA .. 8..\\
tato.ardhachandramAvR^itya tena pArthaH samAgamat .
vAraNeneva mattena matto vAraNayUthapaH .. 9..\\
tataH pravavR^ite yuddhaM pR^ithivyAmekavIrayoH .
raNamadhye dvayoreva sumahallomaharShaNam .. 10..\\
tau vIrau kuravaH sarve dadR^ishurvismayAnvitAH .
yudhyamAnau mahAtmAnau yUthapAviva sa~Ngatau .. 11..\\
tau samAjaghnaturvIrAvanyonyaM puruSharShabhau .
sharairAshIvishAkArairjvaladbhiriva pannagaiH .. 12..\\
akShayyAviShudhI divyau pANDavasya mahAtmanaH .
tena pArtho raNe shUrastasthau giririvAchalaH .. 13..\\
ashvatthAmnaH punarbANAH kShipramabhyasyato raNe .
jagmuH parikShaya.n shIghramabhUttenAdhiko.arjunaH .. 14..\\
tataH karNo mahachchApa.n vikR^iShyAbhyadhikaM ruShA .
avAkShipattataH shabdo hAhAkAro mahAnabhUt .. 15..\\
tatra chakShurdadhe pArtho yatra vispAryate dhanuH .
dadarsha tatra rAdheya.n tasya kopo.atyavIvR^idhat .. 16..\\
saroShavashamApannaH karNameva jighA.nsayA .
avaikShata vivR^ittAbhyAM netrAbhyA.n kurupu~NgavaH .. 17..\\
tathA tu vimukhe pArthe droNaputrasya sAyakAn .
tvaritAH puruShA rAjannupAjahruH sahasrashaH .. 18..\\
utsR^ijya cha mahAbAhurdroNaputra.n dhana~njayaH .
abhidudrAva sahasA karNameva sapatnajit .. 19..\\
tamabhidrutya kaunteyaH krodhasa.nraktalochanaH .
kAmayandvairathe yuddhamida.n vachanamabravIt .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55}
arj
karNa yatte sabhAmadhye bahu vAchA vikatthitam .
na me yudhi samo.astIti tadidaM pratyupasthitam .. 1..\\
avochaH paruShA vAcho dharmamutsR^ijya kevalam .
ida.n tu duShkaraM manye yadidaM te chikIrShitam .. 2..\\
yattvayA kathitaM pUrvaM mAmanAsAdya ki.n chana .
tadadya kuru rAdheya kurumadhye mayA saha .. 3..\\
yatsabhAyA.n sma pA~nchAlIM lishyamAnA.n durAtmabhiH .
dR^iShTavAnasi tasyAdya phalamApnuhi kevalam .. 4..\\
dharmapAshanibaddhena yanmayA marShitaM purA .
tasya rAdheya kopasya vijayaM pashya me mR^idhe .. 5..\\
ehi karNa mayA sArdhaM pratipadyasva sAgaram .
prekShakAH kuravaH sarve bhavantu saha sainikAH .. 6..\\
karna
bravIShi vAchA yatpArtha karmaNA tatsamAchara .
atishete hi vai vAcha.n karmeti prathitaM bhuvi .. 7..\\
yattvayA marShitaM pUrva.n tadashaktena marShitam .
iti gR^ihNAmi tatpArtha tava dR^iShTvAparAkramam .. 8..\\
dharmapAshanibaddhena yadi te marShitaM purA .
tathaiva baddhamAtmAnamabaddhamiva manyase .. 9..\\
yadi tAvadvanevAsA yathoktashcharitastvayA .
tattva.n dharmArthavitkliShTaH samayaM bhettumichchhasi .. 10..\\
yadi shakraH svayaM pArtha yudhyate tava kAraNAt .
tathApi na vyathA kA chinmama syAdvikramiShyataH .. 11..\\
aya.n kaunteya kAmaste nachirAtsamupasthitaH .
yotsyase tvaM mayA sArdhamadya drakShyasi me balam .. 12..\\
arj
idAnImeva tAvattvamapayAto raNAnmama .
tena jIvasi rAdheyanihatastvanujastava .. 13..\\
bhrAtara.n ghAtayitvA cha tyaktvA raNashirashcha kaH .
tvadanyaH puruShaH satsu brUyAdeva.n vyavasthitaH .. 14..\\
vai
iti karNaM bruvanneva bIbhatsuraparAjitaH .
abhyayAdvisR^ijanbANAnkAyAvaraNa bhedinaH .. 15..\\
pratijagrAha tAnkarNaH sharAnagnishikhopamAn .
sharavarSheNa mahatA varShamANa ivAmbudaH .. 16..\\
utpetuH sharajAlAni ghorarUpANi sarvashaH .
avidhyadashvAnbAhoshcha hastAvApaM pR^ithakpR^ithak .. 17..\\
so.amR^iShyamANaH karNasya niSha~NgasyAvalambanam .
chichchheda nishitAgreNa shareNa nataparvaNA .. 18..\\
upAsa~NgAdupAdAya karNo bANAnathAparAn .
vivyAdha pANDava.n haste tasya muShTirashIryata .. 19..\\
tataH pArtho mahAbAhuH karNasya dhanurachchhinat .
sa shaktiM prAhiNottasmai tAM pArtho vyadhamachchharaiH .. 20..\\
tato.abhipeturbahavo rAdheyasya padAnugAH .
tAMshcha gANDIvanirmuktaiH prAhiNodyamasAdanam .. 21..\\
tato.asyAshvA~nsharaistIkShNairbIbhatsurbhArasAdhanaiH .
A karNa muktairabhyaghna.nste hatAH prApatanbhuvi .. 22..\\
athApareNa bANena jvalitena mahAbhujaH .
vivyAdha karNa.n kaunteyastIkShNenorasi vIryavAn .. 23..\\
tasya bhittvA tanutrANa.n kAyamabhyapatachchhiraH .
tataH sa tamasAviShTo na sma ki.n chitprajaGYivAn .. 24..\\
sa gADhavedano hitvA raNaM prAyAduda~NmukhaH .
tato.arjuna upAkroshaduttarashcha mahArathaH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56}
vai
tato vaikartana.n jitvA pArtho vairATimabravIt .
etanmAM prApayAnIka.n yatra tAlo hiraNmayaH .. 1..\\
atra shAntanavo bhIShmo rathe.asmAkaM pitAmahaH .
kA~NkShamANo mayA yuddha.n tiShThatyamara darshanaH .
AdAsyAmyahametasya dhanurjyAmapi chAhave .. 2..\\
asyanta.n divyamastraM mAM chitramadya nishAmaya .
shatahradAmivAyAntI.n stanayitnorivAmbare .. 3..\\
suvarNapR^iShTha.n gANDIvaM drakShyanti kuravo mama .
dakShiNenAtha vAmena katareNa svidasyati .
iti mA.n sa~NgatAH sarve tarkayiShyanti shatravaH .. 4..\\
shoNitodA.n rathAvartAM nAganakrA.n duratyayAm .
nadIM prasyandayiShyAmi paralokapravAhinIm .. 5..\\
pANipAdashiraH pR^iShThabAhushAkhA nirantaram .
vana.n kurUNAM chhetsyAmi bhallaiH saMnataparvabhiH .. 6..\\
jayataH kauravI.n senAmekasya mama dhanvinaH .
shataM mArgA bhaviShyanti pAvakasyeva kAnane .
mayA chakramivAviddha.n sainya.n drakShyasi kevalam .. 7..\\
asambhrAnto rathe tiShTha sameShu viShameShu cha .
divAmAvR^itya tiShThanta.n giriM bhetsyAmi dhAribhiH .. 8..\\
ahamindrasya vachanAtsa~NgrAme.abhyahanaM purA .
paulomAnkAlakha~njAMshcha sahasrANi shatAni cha .. 9..\\
ahamindrAddR^iDhAM muShTiM brahmaNaH kR^itahastatAm .
pragADha.n tumulaM chitramatividdhaM prajApateH .. 10..\\
ahaM pAre samudrasya hiraNyapuramArujam .
jitvA ShaShTisahasrANi rathinAmugradhanvinAm .. 11..\\
dhvajavR^ikShaM pattitR^iNa.n rathasi.nhagaNAyutam .
vanamAdIpayiShyAmi kurUNAmastratejasA .. 12..\\
tAnaha.n rathanIDebhyaH sharaiH saMnataparvabhiH .
ekaH sa~NkAlayiShyAmi vajrapANirivAsurAn .. 13..\\
raudra.n rudrAdahaM hyastraM vAruNaM varuNAdapi .
astramAgneyamagneshcha vAyavyaM mAtarishvanaH .
vajrAdIni tathAstrANi shakrAdahamavAptavAn .. 14..\\
dhArtarAShTra vana.n ghoraM narasi.nhAbhirakShitam .
ahamutpATayiShyAmi vairATe vyetu te bhayam .. 15..\\
evamAshvAsitastena vairATiH savyasAchinA .
vyagAhata rathAnIkaM bhImaM bhIShmasya dhImataH .. 16..\\
tamAyAntaM mahAbAhu.n jigIShanta.n raNe parAn .
abhyavArayadavyagraH krUrakarmA dhana~njayam .. 17..\\
ta.n chitramAlyAbharaNAH kR^itavidyA manasvinaH .
AgachchhanbhImadhanvAnaM maurvIM paryasya bAhubhiH .. 18..\\
duHshAsano vikarNashcha duHsaho.atha viviMshatiH .
Agatya bhImadhanvAnaM bIbhatsuM paryavArayan .. 19..\\
duHshAsanastu bhallena viddhvA vairATimuttaram .
dvitIyenArjuna.n vIraH pratyavidhyatstanAntare .. 20..\\
tasya jiShNurupAvR^itya pR^ithu dhAreNa kArmukam .
chakarta gArdhrapatreNa jAtarUpapariShkR^itam .. 21..\\
athainaM pa~nchabhiH pashchAtpratyavidhyatstanAntare .
so.apayAto raNa.n hitvA pArtha bANaprapIDitaH .. 22..\\
ta.n vikarNaH sharaistIkShNairgArdhrapatrairajihma gaiH .
vivyAdha paravIra ghnamarjuna.n dhR^itarAShTra jaH .. 23..\\
tatastamapi kaunteyaH shareNAnataparvaNA .
lalATe.abhyahanattUrNa.n sa viddhaH prApatadrathAt .. 24..\\
tataH pArthamabhidrutya duHsahaH sa viviMshatiH .
avAkirachchharaistIkShNaiH parIpsanbhrAtara.n raNe .. 25..\\
tAvubhau gArdhrapatrAbhyAM nishitAbhyA.n dhana~njayaH .
viddhvA yugapadavyagrastayorvAhAnasUdayat .. 26..\\
tau hatAshvau vividdhA~Ngau dhR^itarAShTrAtma jAvubhau .
abhipatya rathairanyairapanItau padAnugaiH .. 27..\\
sarvA dishashchAbhyapatadbIbhatsuraparAjitaH .
kirITamAlI kaunteyo labdhalakSho mahAbalaH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57}
vai
atha sa~Ngamya sarve tu kauravANAM mahArathAH .
arjuna.n sahitA yattAH pratyayudhyanta bhArata .. 1..\\
sa sAyakamayairjAlaiH sarvatastAnmahArathAn .
prAchhAdayadameyAtmA nIhAra iva parvatAn .. 2..\\
naradbhishcha mahAnAgairheShamANaishcha vAjibhiH .
bherIsha~NkhaninAdaishcha sa shabdastumulo.abhavat .. 3..\\
narAshvakAyAnnirbhidya lohAni kavachAni cha .
pArthasya sharajAlAni viniShpetuH sahasrashaH .. 4..\\
tvaramANaH sharAnasyAnpANDavaH sa babhau raNe .
madhyandinagato.archiShmAnpANDavaH sa babhau raNe .. 5..\\
upaplavanta vitrastA rathebhyo rathinastadA .
sAdinashchAshvapR^iShThebhyo bhUmau chApi padAtayaH .. 6..\\
sharaiH santADyamAnAnA.n kavachAnAM mahAtmanAm .
tAmrarAjatalohAnAM prAdurAsInmahAsvanaH .. 7..\\
chhannamAyodhana.n sarvaM sharIrairgatachetasAm .
gajAshvasAdibhistatra shitabANAtta jIvitaiH .. 8..\\
rathopasthAbhipatitairAstR^itA mAnavairmahI .
pranR^ityadiva sa~NgrAme chApahasto dhana~njayaH .. 9..\\
shrutvA gANDIvanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
trastAni sarvabhUtAni vyagachchhanta mahAhavAt .. 10..\\
kuNDaloShNISha dhArINi jAtarUpasrajAni cha .
patitAni sma dR^ishyante shirA.nsi raNamUrdhani .. 11..\\
vishikhonmathitairgAtrairbAhubhishcha sa kArmukaiH .
sa hastAbharaNaishchAnyaiH prachchhannA bhAti medinI .. 12..\\
shirasAM pAtyamAnAnAmantarA nishitaiH sharaiH .
ashvavR^iShTirivAkAshAdabhavadbharatarShabha .. 13..\\
darshayitvA tathAtmAna.n raudraM rudra parAkramaH .
avaruddhashcharanpArtho dashavarShANi trINi cha .
krodhAgnimutsR^ijadghora.n dhArtarAShTreShu pANDavaH .. 14..\\
tasya taddahataH sainya.n dR^iShTvA chaiva parAkramam .
sarve shAnti parA yodhA dhArtarAShTrasya pashyataH .. 15..\\
vitrAsayitvA tatsainya.n drAvayitvA mahArathAn .
arjuno jayatA.n shreShThaH paryavartata bhArata .. 16..\\
prAvartayannadI.n ghorA.n shoNitaughatara~NgiNIm .
asthi shaivalasambAdhA.n yugAnte kAlanirmitAm .. 17..\\
sharachApa plavA.n ghorAM mA.nsashoNitakardamAm .
mahArathamahAdvIpA.n sha~NkhadundubhinisvanAm .
chakAra mahatIM pArtho nadImuttarashoNitAm .. 18..\\
AdadAnasya hi sharAnsandhAya cha vimu~nchataH .
vikarShatashcha gANDIvaM na ki.n chiddR^ishyate.antaram .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58}
vai
atha duryodhanaH karNo duHshAsanaviviMshatI .
droNashcha saha putreNa kR^ipashchAtiratho raNe .. 1..\\
punarIyuH susa.nrabdhA dhana~njaya jighA.nsayA .
visphArayantashchApAnibalavanti dR^iDhAni cha .. 2..\\
tAnprakIrNapatAkena rathenAdityavarchasA .
pratyudyayau mahArAjansamastAnvAnaradhvajaH .. 3..\\
tataH kR^ipashcha karNashcha droNashcha rathinA.n varaH .
taM mahAstrairmahAvIryaM parivArya dhana~njayam .. 4..\\
sharaughAnsamyagasyanto jImUtA iva vArShikAH .
vavarShuH sharavarShANi prapatanta.n kirITinam .. 5..\\
iShubhirbahubhistUrNa.n samare lomavAhibhiH .
adUrAtparyavasthAya pUrayAmAsurAdR^itAH .. 6..\\
tathAvakIrNasya hi tairdivyairastraiH samantataH .
na tasya dvya~Ngulamapi vivR^ita.n samadR^ishyata .. 7..\\
tataH prahasya bIbhatsurdivyamaindraM mahArathaH .
astramAdityasa~NkAsha.n gANDIve samayojayat .. 8..\\
sa rashmibhirivAdityaH pratapansamare balI .
kirITamAlI kaunteyaH sarvAnprAchchhAdayatkurUn .. 9..\\
yathAbalAhake vidyUtpAvako vA shilochchaye .
tathA gANDIvamabhavadindrAyudhamivAtatam .. 10..\\
yathA varShati parjanye vidyudvibhrAjate divi .
tathA dasha dishaH sarvAH patadgANDIvamAvR^iNot .. 11..\\
trastAshcha rathinaH sarve babhUvustatra sarvashaH .
sarve shAnti parA bhUtvA svachittAni na lebhire .
sa~NgrAmavimukhAH sarve yodhAste hatachetasaH .. 12..\\
eva.n sarvANi sainyAni bhagnAni bharatarShabha .
prAdravanta dishaH sarvA nirAshAni svajIvite .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59}
vai
tataH shAntanavo bhIShmo durAdharShaH pratApavAn .
vadhyamAneShu yodheShu dhana~njayamupAdravat .. 1..\\
pragR^ihya kArmukashreShTha.n jAtarUpapariShkR^itam .
sharAnAdAya tIkShNAgnAnmarmabheda pramAthinaH .. 2..\\
pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani .
shushubhe sa naravyAghro giriH sUryodaye yathA .. 3..\\
pradhmAya sha~Nkha.n gA~Ngeyo dhArtarAShTrAnpraharShayan .
pradakShiNamupAvR^itya bIbhatsu.n samavArayat .. 4..\\
tamudvIkShya tathAyAnta.n kaunteyaH paravIra hA .
pratyagR^ihNAtprahR^iShTAtmA dhArA dharamivAchalaH .. 5..\\
tato bhIShmaH sharAnaShTau dhvaje pArthasya vIryavAn .
samaparyanmahAvegA~nshvasamAnAnivoragAn .. 6..\\
te dhvajaM pANDuputrasya samAsAdya patatriNaH .
jvalantaH kapimAjaghnurdhvajAgra nilayAMshcha tAn .. 7..\\
tato bhallena mahatA pR^ithu dhAreNa pANDavaH .
chhatra.n chichchheda bhIShmasya tUrNaM tadapatadbhuvi .. 8..\\
dhvaja.n chaivAsya kaunteyaH sharairabhyahanaddR^iDham .
shIghrakR^idrathavAhAMshcha tathobhau pArShNisArathI .. 9..\\
tayostadabhavadyuddha.n tumula.n lomaharShaNam .
bhIShmasya saha pArthena balivAsavayoriva .. 10..\\
bhallairbhallAH samAgamya bhIShma pANDavayoryudhi .
antarikShe vyarAjanta khadyotAH prAvR^iShIva hi .. 11..\\
agnichakramivAviddha.n savyadakShiNamasyataH .
gANDIvamabhavadrAjanpArthasya sR^ijataH sharAn .. 12..\\
sa taiH sa~nchAdayAmAsa bhIShma.n sharashataiH shitaiH .
parvata.n vAridhArAbhishchhAdayanniva toyadaH .. 13..\\
tA.n sa velAmivoddhUtAM sharavR^iShTiM samutthitAm .
vyadhamatsAyakairbhIShmo arjuna.n saMnivArayat .. 14..\\
tatastAni nikR^ittAni sharajAlAni bhAgashaH .
samare.abhivyashIryanta phalgunasya rathaM prati .. 15..\\
tataH kanakapu~NkhAnA.n sharavR^iShTiM samutthitAm .
pANDavasya rathAttUrNa.n shalabhAnAMmivAyatim .
vyadhamattAM punastasya bhIShmaH sharashataiH shitaiH .. 16..\\
tataste kuravaH sarve sAdhu sAdhviti chAbruvan .
duShkara.n kR^itavAnbhIShmo yadarjunamayodhayat .. 17..\\
balavA.nstaruNo dakShaH kShiprakArI cha pANDavaH .
ko.anyaH samarthaH pArthasya vega.n dhArayitu.n raNe .. 18..\\
R^ite shAntanavAdbhIShmAtkR^iShNAdvA devakI sutAt .
AchArya pravarAdvApi bhAradvAjAnmahAbalAt .
AchArya pravarAdvApi bhAradvAjAnmahAbalAt .. 19..\\
astrairastrANi sa.nvArya krIDataH puruSharShabhau .
chakShUMShi sarvabhUtAnAM mohayantau mahAbalau .. 20..\\
prAjApatya.n tathaivaindramAgneyaM cha sudAruNam .
vaubera.n vAruNa.n chaiva yAmya vAyavyameva cha .
prayu~njAnau mahAtmAnau samare tau vicheratuH .. 21..\\
vismitAnyatha bhUtAni tau dR^iShTvA sa.nyuge tadA .
sAdhu pArtha mahAbAho sAdhu bIShmeti chAbruvan .. 22..\\
neda.n yuktaM manuShyeShu yo.ayaM sandR^ishyate mahAn .
mahAstrANA.n samprayogaH samare bhIShmapArthayoH .. 23..\\
eva.n sarvAstraviduShorastrayuddhamavartata .
atha jiShNurupAvR^itya pR^ithu dhAreNa kArmukam .
chakarta bhIShmasya tadA jAtarUpapariShkR^itam .. 24..\\
nimeShAntaramAtreNa bhIShmo.anyatkArmuka.n raNe .
samAdAya mahAbAhuH sa jya.n chakre mahAbalaH .
sharAMshcha subahUnkruddho mumochAshu dhana~njaye .. 25..\\
arjuno.api sharAMshchitrAnbhIShmAya nishitAnbahUn .
chikShepa sumahAtejAstathA bhIShmashcha pANDave .. 26..\\
tayordivyAstraviduShorasyatoranisha.n sharAn .
na visheShastadA rAja.NllakShyate sma mahAtmanoH .. 27..\\
athAvR^iNoddasha dishaH sharairati rathaistadA .
kirITamAlI kaunteyaH shUraH shAntanavastathA .. 28..\\
atIva pANDavo bhIShmaM bhIShmashchAtIva pANDavam .
babhUva tasminsa~NgrAme rAja.Nlloke tadadbhutam .. 29..\\
pANDavena hatAH shUrA bhIShmasya ratharakShiNaH .
sherate sma tadA rAjankaunteyasyAbhito ratham .. 30..\\
tato gANDIvanirmuktA niramitra.n chikIrShavaH .
Agachchhanpu~NkhasaMshliShTAH shvetavAhana patriNaH .. 31..\\
niShpatanto rathAttasya dhautA hairaNyavAsasaH .
AkAshe samadR^ishyanta ha.nsAnAmiva pa~NktayaH .. 32..\\
tasya taddivyamastra.n hi pragADha.n chitramasyataH .
prekShante smAntarikSha sthAH sarve devAH sa vAsavAH .. 33..\\
taddR^iShTvA paramaprIto gandharvash chitramadbhutam .
shasha.nsa devarAjAya chitrasenaH pratApavAn .. 34..\\
pashyemAnarinirdArAnsa.nsaktAniva gachchhataH .
chitrarUpamida.n jiShNordivyamastramudIryataH .. 35..\\
nedaM manuShyAH shraddadhyurna hIda.n teShu vidyate .
paurANAnAM mahAstrANA.n vichitrAyaM samAgamaH .. 36..\\
madhyandinagata.n sUryaM pratapantamivAmbare .
na shaknuvanti sainyAni pANDavaM prativIkShitum .. 37..\\
ubhau vishrutakarmANAvubhau yuddhavishAradau .
ubhau sadR^ishakarmANAvubhau yudhi durAsadau .. 38..\\
ityukto devarAjastu pArtha bhIShma samAgamam .
pUjayAmAsa divyena puShpavarSheNa bhArata .. 39..\\
tato bhIShmaH shAntanavo vAme pArshve samarpayat .
asyataH pratisandhAya vivR^ita.n savyasAchinaH .. 40..\\
tataH prahasya bIbhatsuH pR^ithu dhAreNa kArmukam .
nyakR^intadgArdhrapatreNa bhIShmasyAmitatejasaH .. 41..\\
athaina.n dashabhirbANairpratyavidhyatstanAntare .
yatamAnaM parAkrAnta.n kuntIputro dhana~njayaH .. 42..\\
sa pIDito mahAbAhurgR^ihItvA rathakUbaram .
gA~Ngeyo yudhi durdharShastasthau dIrghamivAturaH .. 43..\\
ta.n visa~nj~namapovAha sa.nyantA rathavAjinAm .
upadeshamanusmR^itya rakShamANo mahAratham .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60}
vai
bhIShme tu sa~NgrAmashiro vihAya
palAyamAne dhetarAShTra putraH .
uchchhritya ketu.n vinadanmahAtmA
svaya.n vigR^ihyArjunamAsasAda .. 1..\\
sa bhImadhanvAnamudagravIryaM
dhana~njaya.n shatrugaNe charantam .
A karNa pUrNAyatachoditena
bhallena vivyAdha lalATamadhye .. 2..\\
sa tena bANena samarpitena
jAmbUnadAbhena susaMshitena .
rarAja rAjanmahanIya karmA
yathaika parvA ruchiraika shR^i~NgaH .. 3..\\
athAsya bANena vidAritasya
prAdurbabhUvAsR^igajasramuShNam .
sA tasya jAmbUnadapuShpachitrA
mAleva chitrAbhivirAjate sma .. 4..\\
sa tena bANAbhihatastarasvI
duryodhanenoddhata manyuvegaH .
sharAnupAdAya viShAgnikalpAn
vivyAdha rAjAnamadInasattvaH .. 5..\\
duryodhanashchApi tamugratejAH
pArthashcha duryodhanamekavIraH .
anyonyamAjau puruShapravIrau
sama.n samAjaghnaturAjamIDhau .. 6..\\
tataH prabhinnena mahAgajena
mahIdharAbhena punarvikarNaH .
rathaishchaturbhirgajapAdarakShaiH
kuntIsuta.n jiShNumathAbhyadhAvat .. 7..\\
tamApatanta.n tvaritaM gajendraM
dhana~njayaH kumbhavibhAgamadhye .
A karNa pUrNena dR^iDhAyasena
bANena vivyAdha mahAjavena .. 8..\\
pArthena sR^iShTaH sa tu gArdhrapatra
A pu~NkhadeshAtpravivesha nAgam .
vidArya shailapravara prakAshaM
yathAshaniH parvatamindra sR^iShTaH .. 9..\\
sharaprataptaH sa tu nAgarAjaH
pravepitA~Ngo vyathitAntarAtmA .
sa.nsIdamAno nipapAta mahyAM
vajrAhata.n shR^i~NgamivAchalasya .. 10..\\
nipAtite dantivare pR^ithivyAM
trAsAdvikarNaH sahasAvatIrya .
tUrNaM padAnyaShTa shatAni gatvA
viviMshateH syandanamAruroha .. 11..\\
nihatya nAga.n tu shareNa tena
vajropamenAdrivarAmbudAbham .
tathAvidhenaiva shareNa pArtho
duryodhana.n vakShasi nirbibheda .. 12..\\
tato gaje rAjani chaiva bhinne
bhagne vikarNe cha sa pAdarakShe .
gANDIvamuktairvishikhaiH praNunnAs
te yudha mukhyAH sahasApajagmuH .. 13..\\
dR^iShTvaiva bANena hata.n tu nAgaM
yodhAMshcha sarvAndravato nishamya .
ratha.n samAvR^itya kurupravIro
raNAtpradudrAva yato na pArthaH .. 14..\\
taM bhImarUpa.n tvaritaM dravantaM
duryodhana.n shatrusaho niSha~NgI .
prAkShveDayadyoddhumanAH kirITI
bANena viddha.n rudhiraM vamantam .. 15..\\
arj
vihAya kIrti.n vipulaM yashash cha
yuddhAtparAvR^itya palAyase kim .
na te.adya tUryANi samAhatAni
yathAvadudyAnti gatasya yuddhe .. 16..\\
yudhiShThirasyAsmi nideshakArI
pArthastR^itIyo yudhi cha sthiro.asmi .
tadarthamAvR^itya mukhaM prayachchha
narendra vR^itta.n smara dhArtarAShTra .. 17..\\
mogha.n tavedaM bhuvi nAmadheyaM
duryodhanetIha kR^itaM purastAt .
na hIha duryodhanatA tavAsti
palAyamAnasya raNa.n vihAya .. 18..\\
na te purastAdatha pR^iShThato vA
pashyAmi duryodhana rakShitAram .
paraihi yuddhena kurupravIra
prANAnpriyAnpANDavato.adya rakSha .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61}
vai
AhUyamAnastu sa tena sa~Nkhye
mahAmanA dhR^itarAShTrasya putraH .
nivartitastasya girA~Nkushena
gajo yathAmatta ivA~Nkushena .. 1..\\
so.amR^iShyamANo vachasAbhimR^iShTo
mahArathenAti rathastarasvI .
paryAvavartAtha rathena vIro
bhogI yathA pAdatalAbhimR^iShTaH .. 2..\\
taM prekShya karNaH parivartamAnaM
nivartya sa.nstabhya cha viddha gAtraH .
duryodhana.n dakShiNato.abhyagachchhat
pArthaM nR^ivIro yudhi hemamAlI .. 3..\\
bhIShmastataH shAntanavo nivR^itya
hiraNyakakShyA.nstvaraya.nstura~NgAn .
duryodhanaM pashchimato.abhyarakShat
pArthAnmahAbAhuradhijya dhanvA .. 4..\\
droNaH kR^ipashchaiva viviMshatish cha
duHshAsanashchaiva nivR^itya shIghram .
sarve purastAdvitateShu chApA
duryodhanArtha.n tvaritAbhyupeyuH .. 5..\\
sa tAnyanIkAni nivartamAnAny
Alokya pUrNaughanibhAni pArthaH .
ha.nso yathA meghamivApatantaM
dhana~njayaH pratyapatattarasvI .. 6..\\
te sarvataH samparivArya pArtham
astrANi divyAni samAdadAnAH .
vavarShurabhyetya sharaiH samantAn
meghA yathA bhUdharamambuvegaiH .. 7..\\
tato.astramastreNa nivArya teShAM
gANDIvadhanvA kurupu~NgavAnAm .
saMmohana.n shatrusaho.anyadastraM
prAdushchakAraindrirapAraNIyam .. 8..\\
tato dishashchAnudisho vivR^itya
sharaiH sudhArairnishitaiH supu~NkhaiH .
gANDIvaghoSheNa manA.nsi teShAM
mahAbalaH pravyathayA.n chakAra .. 9..\\
tataH punarbhImaravaM pragR^ihya
dorbhyAM mahAsha~NkhamudAraghoSham .
vyanAdayatsa pradisho dishaH khaM
bhuva.n cha pArtho dviShatAM nihantA .. 10..\\
te sha~NkhanAdena kurupravIrAH
saMmohitAH pArtha samIritena .
utsR^ijya chApAni durAsadAni
sarve tadA shAnti parA babhUvuH .. 11..\\
tathA visa~nj~neShu pareShu pArthaH
smR^itvA tu vAkyAni tathottarAyAH .
niryAhi madhyAditi matsyaputram
uvAcha yAvatkuravo visa~nj~nAH .. 12..\\
AchArya shAradvatayoH sushukle
karNasya pIta.n ruchira.n cha vastram .
drauNeshcha rAGYashcha tathaiva nIle
vastre samAdatsva narapravIra .. 13..\\
bhIShmasya sa~nj~nA.n tu tathaiva manya
jAnAti me.astrapratighAtameShaH .
etasya vAhAnkuru savyatastvam
eva.n hi yAtavyamamUDha sa~nj~naiH .. 14..\\
rashmInsamutsR^ijya tato mahAtmA
rathAdavaplutya virATa putraH .
vastrANyupAdAya mahArathAnAM
tUrNaM punaH sva.n rathamAruroha .. 15..\\
tato.anvashAsachchaturaH sadashvAn
putro virATasya hiraNyakakShyAn .
te tadvyatIyurdhvajinAmanIkaM
shvetA vahanto.arjunamAjimadhyAt .. 16..\\
tathA tu yAntaM puruShapravIraM
bhIShmaH sharairabhyahanattarasvI .
sa chApi bhIShmasya hayAnnihatya
vivyAdha pArshve dashabhiH pR^iShatkaiH .. 17..\\
tato.arjuno bhIShmamapAsya yuddhe
viddhvAsya yantAramariShTadhanvA .
tasthau vimukto rathavR^indamadhyAd
rAhu.n vidAryeva sahasrarashmiH .. 18..\\
labdhvA tu sa~nj~nA.n cha kurupravIraH
pArtha.n samIkShyAtha mahendrakalpam .
raNAdvimukta.n sthitamekamAjau
sa dhArtarAShTrastvarito babhAShe .. 19..\\
aya.n katha.n svidbhavatAM vimuktas
ta.n vai prabadhnIta yathA na muchyet .
tamabravIchchhAntanavaH prahasya
kva te gatA buddhirabhUtkva vIryam .. 20..\\
shAntiM parAshvasya yathA sthito.abhUr
utsR^ijya bANAMshcha dhanush cha chitram .
na tveva bIbhatsuralaM nR^isha.nsaM
kartuM na pApe.asya mano niviShTam .. 21..\\
trailokyahetorna jahetsvadharmaM
tasmAnna sarve nihatA raNe.asmin .
kShipra.n kurUnyAhi kurupravIra
vijitya gAshcha pratiyAtu pArthaH .. 22..\\
duryodhanastasya tu tannishamya
pitAmahasyAtma hita.n vacho.atha .
atItakAmo yudhi so.atyamarShI
rAjA viniHshvasya babhUva tUShNIm .. 23..\\
tadbhIShma vAkya.n hitamIkShya sarve
dhana~njayAgni.n cha vivardhamAnam .
nivartanAyaiva mano nidadhyur
duryodhana.n te parirakShamANAH .. 24..\\
tAnprasthitAnprItamanAH sa pArtho
dhana~njayaH prekShya kurupravIrAn .
AbhAShamANo.anuyayau muhUrtaM
sampUjaya.nstatra gurUnmahAtmA .. 25..\\
pitAmaha.n shAntanavaM sa vR^iddhaM
droNa.n guruM cha pratipUjya mUrdhnA .
drauNi.n kR^ipaM chaiva gurUMshcha sarvA~n
sharairvichitrairabhivAdya chaiva .. 26..\\
duryodhanasyottama ratnachitraM
chichchheda pArtho mukuTa.n shareNa .
Amantrya vIrAMshcha tathaiva mAnyAn
gANDIvaghoSheNa vinAdya lokAn .. 27..\\
sa devadatta.n sahasA vinAdya
vidArya vIro dviShatAM manA.nsi .
dhvajena sarvAnabhibhUya shatrUn
sa hemajAlena virAjamAnaH .. 28..\\
dR^iShTvA prayAtA.nstu kurUnkirITI
hR^iShTo.abravIttatra sa matsyaputram .
AvartayAshvAnpashavo jitAste
yAtAH pare yAhi puraM prahR^iShTaH .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62}
vai
tato vijitya sa~NgrAme kurUngovR^iShabhekShaNaH .
samAnayAmAsa tadA virATasya dhanaM mahat .. 1..\\
gateShu cha prabhagneShu dhArtarAShTreShu sarvashaH .
vanAnniShkramya gahanAdbahavaH kuru sainikAH .. 2..\\
bhayAtsantrastamanasaH samAjagmustatastataH .
muktakeshA vyadR^ishyanta sthitAH prA~njalayastadA .. 3..\\
kShutpipAsAparishrAntA videsha sthA vichetasaH .
UchuH praNamya sambhrAntAH pArtha ki.n karavAm ate .. 4..\\
arj
svasti vrajata bhadra.n vo na bhetavya.n kathaM chana .
nAhamArtA~njighA.nsAmi bhR^ishamAshvAsayAmi vaH .. 5..\\
vai
tasya tAmabhayA.n vAchaM shrutvA yodhAH samAgatAH .
AyuH kIrtiyasho dAbhistamAshirbhiranandayan .. 6..\\
tato nivR^ittAH kuravaH prabhagnA vashamAsthitAH .
panthAnamupasa~Ngamya phalguno vAkyamabravIt .. 7..\\
rAjaputra pratyavekSha samAnItAni sarvashaH .
gokulAni mahAbAho vIra gopAlakaiH saha .. 8..\\
tato.aharAhNe yAsyAmo virATanagaraM prati .
AshvAsya pAyayitvA cha pariplAvya cha vAjinaH .. 9..\\
gachchhantu tvaritAshchaiva gopAlAH preShitAstvayA .
nagare priyamAkhyAtu.n ghoShayantu cha te jayam .. 10..\\
vai
uttarastvaramANo.atha dUtAnAGYApayattataH .
vachanAdarjunasyaiva AchakShadhva.n jayaM mama .. 11..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63}
vai
avajitya dhana.n chApi virATo vAhinIpatiH .
prAvishannagara.n hR^iShTashchaturbhiH saha pANDavaiH .. 1..\\
jitvA trigartAnsa~NgrAme gAshchaivAdAya kevalAH .
ashobhata mahArAjaH saha pArthaiH shriyA vR^itaH .. 2..\\
tamAsanagata.n vIraM suhR^idAM prItivardhanam .
upatasthuH prakR^itayaH samastA brAhmaNaiH saha .. 3..\\
sabhAjitaH sa sainyastu pratinandyAtha matsyarAj .
visarjayAmAsa tadA dvijAMshcha prakR^itIstathA .. 4..\\
tataH sa rAjA matsyAnA.n virATo vAhinIpatiH .
uttaraM paripaprachchha kva yAta iti chAbravIt .. 5..\\
Achakhyustasya sa.nhR^iShTAH striyaH kanyAshcha veshmani .
antaHpura charAshchaiva kurubhirgodhana.n hR^itam .. 6..\\
vijetumabhisa.nrabdha eka evAti sAhasAt .
bR^ihannaDA sahAyashcha niryAtaH pR^ithivI.n jayaH .. 7..\\
upayAtAnati rathAndroNa.n shAntanava.n kR^ipam .
karNa.n duryodhanaM chaiva droNaputraM cha ShaDrathAn .. 8..\\
rAjA virATo.atha bhR^ishaM prataptaH
shrutvA suta.n hyekarathena yAtam .
bR^ihannaDA sArathimAjivardhanaM
provAcha sarvAnatha mantrimukhyAn .. 9..\\
sarvathA kuravaste hi ye chAnye vasudhAdhipAH .
trigartAnnirjitA~nshrutvA na sthAsyanti kadA chana .. 10..\\
tasmAdgachchhantu me yodhA baleNa mahatA vR^itAH .
uttarasya parIpsArtha.n ye trigartairavikShatAH .. 11..\\
hayAMshcha nAgAMshcha rathAMshcha shIghraM
padAtisa~NghAMshcha tataH pravIrAn .
prasthApayAmAsa sutasya hetor
vichitrashastrAbharaNopapannAn .. 12..\\
eva.n sa rAjA matsyAnAM virATo.akShauhiNIpatiH .
vyAdideshAtha tA.n kShipra.n vAhinIM chaturagniNIm .. 13..\\
kumAramAshu jAnIta yadi jIvati vA na vA .
yasya yantA gataH ShaNDho manye.ahaM na sa jIvati .. 14..\\
tamabravIddharmarAjaH prahasya
virATamArta.n kurubhiH prataptam .
bR^ihannaDA sArathish chennarendra
pare na neShyanti tavAdya gAstAH .. 15..\\
sarvAnmahI pAnsahitAnkurUMsh cha
tathaiva devAsurayakShanAgAn .
ala.n vijetuM samare sutaste
svanuShThitaH sArathinA hi tena .. 16..\\
athottareNa prahitA dUtAste shIghragAminaH .
virATanagaraM prApya jayamAvedaya.nstadA .. 17..\\
rAGYastataH samAchakhyau mantrI vijayamuttamam .
parAjaya.n kurUNAM chApyupAyAntaM tathottaram .. 18..\\
sarvA vinirjitA gAvaH kuravashcha parAjitAH .
uttaraH saha sUtena kushalI cha parantapa .. 19..\\
kanka
diShTyA te nirjitA gAvaH kuravashcha parAjitAH .
diShTyA te jIvitaH putraH shrUyate pArthivarShabha .. 20..\\
nAdbhuta.n tveva manye.aha.n yatte putro.ajayatkurUn .
dhruva eva jayastasya yasya yantA bR^ihannaDA .. 21..\\
vai
tato virATo nR^ipatiH samprahR^iShTatanU ruhaH .
shrutvA tu vijaya.n tasya kumArasyAmitaujasaH .
AchhAdayitvA dUtA.nstAnmantriNaH so.abhyachodayat .. 22..\\
rAjamArgAH kriyantAM me patAkAbhirala.n kR^itAH .
puShpopahArairarchyantA.n devatAshchApi sarvashaH .. 23..\\
kumArA yodhamukhyAshcha gaNikAshcha svala.n kR^itAH .
vAditrANi cha sarvANi pratyudyAntu sutaM mama .. 24..\\
ghaNDA paNavakaH shIghraM mattamAruhya vAraNam .
shR^i~NgATakeShu sarveShu AkhyAtu vijayaM mama .. 25..\\
uttarA cha kumArIbhirbahvIbhirabhisa.nvR^itA .
shR^i~NgAraveShAbharaNA pratyudyAtu bR^ihannaDAm .. 26..\\
shrutvA tu tadvachanaM pArthivasya
sarve punaH svastikapANayash cha .
bheryashcha tUryANi cha vArijAsh cha
veShaiH parArdhyaiH pramadAH shubhAsh cha .. 27..\\
tathaiva sUtAH saha mAgadhaish cha
nandI vAdyAH praNavAstUryavAdyAH .
purAdvirATasya mahAbalasya
pratyudyayuH putramanantavIryam .. 28..\\
prasthApya senA.n kanyAshcha gaNikAshcha svala~NkR^itAH .
matsyarAjo mahAprAGYaH prahR^iShTa idamabravIt .
akShAnAhara sairandhirka~NkadyUtaM pravartatAm .. 29..\\
ta.n tathA vAdinaM dR^iShTvA pANDavaH pratyabhAShata .
na devitavya.n hR^iShTena kitaveneti naH shrutam .. 30..\\
na tvAmadya mudA yuktamaha.n devitumutsahe .
priya.n tu te chikIrShAmi vartatA.n yadi manyase .. 31..\\
viraata
striyo gAvo hiraNya.n cha yachchAnyadvasu kiM chana .
na me ki.n chittvayA rakShyamantareNApi devitum .. 32..\\
kanka
ki.n te dyUtena rAjendra bahudoSheNa mAnada .
devane bahavo doShAstasmAttatparivarjayet .. 33..\\
shrutaste yadi vA dR^iShTaH pANDavo vai yudhiShThiraH .
sa rAjya.n sumahatsphItaM bhrAtR^IMshcha tridashopamAn .. 34..\\
dyUte hAritavAnsarva.n tasmAddyUtaM na rochaye .
atha vA manyase rAjandIvyAva yadi rochate .. 35..\\
vai
pravartamAne dyUte tu matsyaH pANDavamabravIt .
pashya putreNa me yuddhe tAdR^ishAH kuravo jitAH .. 36..\\
tato.abravInmatsyarAja.n dharmaputro yudhiShThiraH .
bR^ihannaDA yasya yantA katha.n sa na vijeShyati .. 37..\\
ityuktaH kupito rAjA matsyaH pANDavamabravIt .
samaputreNa me ShaNDhaM brahma bandho prasha.nsati .. 38..\\
vAchyAvAchyaM na jAnIShe nUnaM mAm avamanyase .
bhIShmadroNamukhAnsarvAnkasmAnna sa vijeShyati .. 39..\\
vayasyatvAttu te brahmannaparAdhamima.n kShame .
nedR^isha.n te punarvAchya.n yadi jIvitumichchhasi .. 40..\\
yudhisthira
yatra droNastathA bhIShmo drauNirvaikartanaH kR^ipaH .
duryodhanashcha rAjendra tathAnye cha mahArathAH .. 41..\\
marudgaNaiH parivR^itaH sAkShAdapi shatakratuH .
ko.anyo bR^ihannaDAyAstAnpratiyudhyeta sa~NgatAn .. 42..\\
viraata
bahushaH pratiShiddho.asi na cha vAchaM niyachchhasi .
niyantA chenna vidyeta na kashchiddharmamAcharet .. 43..\\
vai
tataH prakupito rAjA tamakSheNAhanadbhR^isham .
mukhe yudhiShThira.n kopAnnaivamityeva bhartsayan .. 44..\\
balavatpratividdhasya nastaH shoNitamAgamat .
tadaprAptaM mahIM pArthaH pANibhyAM pratyagR^ihNata .. 45..\\
avaikShata cha dharmAtmA draupadIM pArshvataH sthitAm .
sA veda tamabhiprAyaM bhartushchittavashAnugA .. 46..\\
pUrayitvA cha sauvarNaM pAtra.n kA.nsyamaninditA .
tachchhoNitaM pratyagR^ihNAdyatprasusrAva pANavAt .. 47..\\
athottaraH shubhairgandhairmAlyaishcha vividhaistathA .
avakIryamANaH sa.nhR^iShTo nagara.n svairamAgamat .. 48..\\
sabhAjyamAnaH pauraishcha strIbhirjAnapadaistathA .
AsAdya bhavanadvAraM pitre sa pratyahArayat .. 49..\\
tato dvArsthaH pravishyaiva virATamidamabravIt .
bR^ihannaDA sahAyaste putro dvAryuttaraH sthitaH .. 50..\\
tato hR^iShTo matsyarAjaH kShattAramidamabravIt .
praveshyatAmubhau tUrNa.n darshanepsurahaM tayoH .. 51..\\
kShattAra.n kururAjastu shanaiH karNa upAjapat .
uttaraH pravishatveko na preveshyA bR^ihannaDA .. 52..\\
etasya hi mahAbAho vratametatsamAhitam .
yo mamA~Nge vraNa.n kuryAchchhoNita.n vApi darshayet .
anyatra sa~NgrAmaganAnna sa jIvedasaMshayam .. 53..\\
na mR^iShyAdbhR^ishasa~Nkruddho mA.n dR^iShTvaiva sa shoNitam .
virATamiha sAmAtya.n hanyAtsabalavAhanam .. 54..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64}
vai
tato rAGYaH suto jyeShThaH prAvishatpR^ithivI.n jayaH .
so.abhivAdya pituH pAdau dharmarAjamapashyata .. 1..\\
sa ta.n rudhirasa.nsiktamanekAgramanAgasam .
bhUmAvAsInamekAnte sairandhryA samupasthitam .. 2..\\
tataH paprachchha pitara.n tvaramANa ivottaraH .
kenAya.n tADito rAjankena pApamidaM kR^itam .. 3..\\
viraata
mayAya.n tADito jihmo na chApyetAvadarhati .
prashasyamAne yaH shUre tvayi ShaNDhaM prasha.nsati .. 4..\\
uttara
akArya.n te kR^ita.n rAjankShiprameva prasAdyatAm .
mA tvA brahma viSha.n ghora.n sa mUlamapi nirdahet .. 5..\\
vai
saputrasya vachaH shrutvA virATo rAShTravardhanaH .
kShamayAmAsa kaunteyaM bhasma chhannamivAnalam .. 6..\\
kShamayanta.n tu rAjAnaM pANDavaH pratyabhAShata .
chira.n kShAntamida.n rAjanna manyurvidyate mama .. 7..\\
yadi hyetatpatedbhUmau rudhiraM mama nastataH .
sarAShTrastvaM mahArAja vinashyethA na saMshayaH .. 8..\\
na dUShayAmi te rAjanyachcha hanyAdadUShakam .
balavantaM mahArAja kShipra.n dAruNamApnuyAt .. 9..\\
shoNite tu vyatikrAnte pravivesha bR^ihannaDA .
abhivAdya virATa.n cha ka~NkaM chApyupatiShThata .. 10..\\
kShamayitvA tu kauravya.n raNAduttaramAgatam .
prashasha.nsa tato matsyaH shR^iNvataH savyasAchinaH .. 11..\\
tvayA dAyAdavAnasmi kaikeyInandivardhana .
tvayA me sadR^ishaH putro na bhUto na bhaviShyati .. 12..\\
padaM padasahasreNa yashcharannAparAdhnuyAt .
tena karNena te tAta kathamAsItsamAgamaH .. 13..\\
manuShyaloke sakale yasya tulyo na vidyate .
yaH samudra ivAkShobhyaH kAlAgniriva duHsahaH .
tena bhIShmeNa te tAta kathamAsItsamAgamaH .. 14..\\
AchAryo vR^iShNivIrANAM pANDavAnA.n cha yo dvijaH .
sarvakShatrasya chAchAryaH sarvashasta bhR^itA.n varaH .
tena droNena te tAta kathamAsItsamAgamaH .. 15..\\
AchArya putro yaH shUraH sarvashasta bhR^itAm api .
ashvatthAmeti vikhyAtaH katha.n tena samAgamaH .. 16..\\
raNe yaM prekShya sIdanti hR^itasvA vaNijo yathA .
kR^ipeNa tena te tAta kathamAsItsamAgamaH .. 17..\\
parvata.n yo.abhividhyeta rAjaputro maheShubhiH .
duryodhanena te tAta kathamAsItsamAgamaH .. 18..\\
uttara
na mayA nirjitA gAvo na mayA nirjitAH pare .
kR^ita.n tu karma tatsarvaM devaputreNa kena chit .. 19..\\
sa hi bhIta.n dravantaM mAM devaputro nyavArayat .
sa chAtiShThadrathopasthe vajrahastanibho yuvA .. 20..\\
tena tA nirjitA gAvastena te kuravo jitAH .
tasya tatkarma vIrasya na mayA tAta tatkR^itam .. 21..\\
sa hi shAradvata.n droNaM droNaputraM cha vIryavAn .
sUtaputra.n cha bhIShmaM cha chakAra vimukhA~nsharaiH .. 22..\\
duryodhana.n cha samare sa nAgamiva yUthapam .
prabhagnamabravIdbhIta.n rAjaputraM mahAbalam .. 23..\\
na hAstinapure trANa.n tava pashyAmi kiM chana .
vyAyAmena parIpsasva jIvita.n kauravAtma ja .. 24..\\
na mokShyase palAya.nstva.n rAjanyuddhe manaH kuru .
pR^ithivIM bhokShyase jitvA hato vA svargamApsyasi .. 25..\\
sa nivR^itto naravyAghro mu~nchanvajranibhA~nsharAn .
sachivaiH sa.nvR^ito rAjA rathe nAga iva shvasan .. 26..\\
tatra me romaharSho.abhUdUrustambhashcha mAriSha .
yadabhraghanasa~NkAshamanIka.n vyadhamachchharaiH .. 27..\\
tatpraNudya rathAnIka.n si.nhasa.nhanano yuvA .
kurU.nstAnprahasanrAjanvAsA.nsyapaharadbalI .. 28..\\
ekena tena vIreNa ShaDrathAH parivAritAH .
shArdUleneva mattena mR^igAstR^iNacharA vane .. 29..\\
viraata
kva sa vIro mahAbAhurdevaputro mahAyashAH .
yo me dhanamavAjaiShItkurubhirgrastamAhave .. 30..\\
ichchhAmitamaha.n draShTumarchituM cha mahAbalam .
yena me tva.n cha gAvashcha rakShitA deva sUnunA .. 31..\\
uttara
antardhAna.n gatastAta devaputraH pratApavAn .
sa tu shvo vA paraShvo vA manye prAdurbhaviShyati .. 32..\\
vai
evamAkhyAyamAna.n tu chhanna.n satreNa pANDavam .
vasanta.n tatra nAGYAsIdvirATaH pArthamarjunam .. 33..\\
tataH pArtho.abhyanuGYAto virATena mahAtmanA .
pradadau tAnivAsA.nsi virATa duhituH svayam .. 34..\\
uttarA tu mahArhANi vividhAni tanUni cha .
pratigR^ihyAbhavatprItA tani vAsA.nsi bhAminI .. 35..\\
mantrayitvA tu kaunteya uttareNa rahastadA .
itikartavyatA.n sarvAM rAjanyatha yudhiShThire .. 36..\\
tatastathA tadvyadadhAdyathAvatpuruSharShabha .
saha putreNa matsyasya prahR^iShTo bharatarShabhaH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65}
vai
tatastR^itIye divase bhrAtaraH pa~ncha pANDavAH .
snAtAH shuklAmbara dharAH samaye charitavratAH .. 1..\\
yudhiShThiraM puraskR^itya sarvAbharaNabhUShitAH .
abhipadmA yathA nAgA bhrAjamAnA mahArathAH .. 2..\\
virATasya sabhA.n gatvA bhUmipAlAsaneShvatha .
niSheduH pAvakaprakhyAH sarve dhiShNyeShvivAgnayaH .. 3..\\
teShu tatropaviShTeShu virATaH pR^ithivIpatiH .
AjagAma sabhA.n kartu.n rAjakAryANi sarvashaH .. 4..\\
shrImataH pANDavAndR^iShTvA jvalataH pAvakAniva .
atha matsyo.abravItka~Nka.n devarUpamavasthitam .
marudgaNairupAsIna.n tridashAnAmiveshvaram .. 5..\\
sa kilAkShAti vApastva.n sabhAstAro mayA kR^itaH .
atha rAjAsane kasmAdupaviShTo.asyala.n kR^itaH .. 6..\\
parihAsepsayA vAkya.n virATasya nishamya ta .
smayamAno.arjuno rAjannida.n vachanamabravIt .. 7..\\
indrasyApyAsana.n rAjannayamAroDhumarhati .
brahmaNyaH shutavA.nstyAgI yaGYashIlo dR^iDhavrataH .. 8..\\
aya.n kurUNAmR^iShabhaH kuntIputro yudhiShThiraH .
asya kIrtiH sthitA loke sUryasyevodyataH prabhA .. 9..\\
sa.nsaranti dishaH sarvA yashaso.asya gabhastayaH .
uditasyeva sUryasya tejaso.anu gabhastayaH .. 10..\\
ena.n dashasahasrANi ku~njarANAM tarasvinAm .
anvayuH pR^iShThato rAjanyAvadadhyAvasatkurUn .. 11..\\
triMshadena.n sahasrANi rathAH kA~nchanamAlinaH .
sadashvairupasampannAH pR^itThato.anuyayuH sadA .. 12..\\
enamaShTa shatAH sUtAH sumR^iShTamaNikuNDalAH .
astuvanmAgadhairsArdhaM purA shakramivarShayaH .. 13..\\
enaM nityamupAsandakuravaH ki~NkarA yathA .
sarve cha rAjanrAjAno dhaneshvaramivAmarAH .. 14..\\
eSha sarvAnmahIpAlAnkaramAhArayattadA .
vaishyAniva mahArAja vivashAnsvavashAnapi .. 15..\\
aShTAshIti sahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm .
upajIvanti rAjAnamena.n sucharitavratam .. 16..\\
eSha vR^iddhAnanAthAMshcha vya~NgAnpa~NgUMshcha mAnavAn .
putravatpAlayAmAsa prajA dharmeNa chAbhibho .. 17..\\
eSha dharme dame chaiva krodhe chApi yatavrataH .
mahAprasAda brahmaNyaH satyavAdI cha pArthivaH .. 18..\\
shrIpratApena chaitasya tapyate sa suyodhanaH .
sagaNaH saha karNena saubalenApi vA vibhuH .. 19..\\
na shakyante hyasyaguNAH prasa~NkhyAtuM nareshvara .
eSha dharmaparo nityamAnR^isha.nsyashcha pANDavaH .. 20..\\
eva.n yukto mahArAjaH pANDavaH pArthivarShabhaH .
kathaM nArhati rAjArhamAsanaM pR^ithivIpatiH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66}
viraata
yadyeSha rAjA kauravyaH kuntIputro yudhiShThiraH .
katamo.asyArjuno bhrAtA bhImashcha katamo balI .. 1..\\
nakulaH sahadevo vA draupadI vA yashasvinI .
yadA dyUte jitAH pArthA na praGYAyanta te kva chit .. 2..\\
arj
ya eSha ballavo brUte sUdastava narAdhipa .
eSha bhImo mahAbAhurbhImavegaparAkramaH .. 3..\\
eSha krodhavashAnhatvA parvate gandhamAdane .
saugandhikAni divyAni kR^iShNArthe samupAharat .. 4..\\
ga~Ngharva eSha vai hantA kIchakAnA.n durAtmanAm .
vyAghrAnR^ikShAnvarAhAMshcha hatavAnstrI pure tava .. 5..\\
yashchAsIdashvabandhaste nakulo.ayaM parantapaH .
gosa~NkhyaH sahadevashcha mAdrIputrau mahArathau .. 6..\\
shR^i~NgAraveShAbharaNau rUpavantau yashasvinau .
nAnA rathasahasrANA.n samarthau puruSharShabhau .. 7..\\
eShA padmapalAshAkShI sumadhyA chAruhAsinI .
sairandhrI draupadI rAjanyatkR^ite kIchakA hatAH .. 8..\\
arjuno.ahaM mahArAja vyakta.n te shrotramAgataH .
bhImAdavarajaH pArtho yamAbhyA.n chApi pUrvajaH .. 9..\\
uShitAH sma mahArAja sukha.n tava niveshane .
aGYAtavAsamuShitA garbhavAsa iva prajAH .. 10..\\
vai
yadArjunena te vIrAH kathitAH pa~ncha pANDavAH .
tadArjunasya vairATiH kathayAmAsa vikramam .. 11..\\
aya.n sa dviShatAM madhye mR^igANAmiva kesarI .
acharadrathavR^indeShu nighna.nsteShA.n varAnvarAn .. 12..\\
anena viddho mAta~Ngo mahAnekkeShuNA hataH .
hiraNyakakShyaH sa~NgrAme dantAbhyAmagamanmahIm .. 13..\\
anena vijitA gAvo jitAsh cha kuravo yudhi .
asya sha~NkhapraNAdena karNau me badhirI kR^itau .. 14..\\
tasya tadvachana.n shrutvA matsyarAjaH pratApavAn .
uttaraM pratyuvAchedamabhipanno yudhiShThire .. 15..\\
prasAdanaM pANDavasya prAptakAla.n hi rochaye .
uttarA.n cha prayachchhAmi pArthAya yadi te matam .. 16..\\
uttara
archyAH pUjyAshcha mAnyAshcha prAptakAla.n cha me matam .
pUjyantAM pUjanArhAshcha mahAbhAgAshcha pANDavAH .. 17..\\
viraata
aha.n khalvapi sa~NgrAme shatrUNA.n vashamAgataH .
mokShito bhImasenena gAvashcha vijitAstathA .. 18..\\
eteShAM bAhuvIryeNa yadasmAka.n jayo mR^idhe .
vaya.n sarve sahAmAtyAH kuntIputraM yudhiShThiram .
prasAdayAmo bhadra.n te sAnujaM pANDavarShabham .. 19..\\
yadasmAbhirajAnadbhiH ki.n chidukto narAdhipaH .
kShantumarhati tatsarva.n dharmAtmA hyeSha pANDavaH .. 20..\\
vai
tato virATaH paramAbhituShTaH
sametya rAGYA samaya.n chakAra .
rAjya.n cha sarva.n visasarja tasmai
sa daNDakosha.n sa puraM mahAtmA .. 21..\\
pANDavAMshcha tataH sarvAnmatsyarAjaH pratApavAn .
dhana~njayaM puraskR^itya diShTyA diShTyeti chAbrachIt .. 22..\\
samupAghrAya mUrdhAna.n saMshliShya cha punaH punaH .
yudhiShThira.n cha bhImaM cha mAdrIputrau cha pANDavau .. 23..\\
nAtR^ipyaddarshane teShA.n virATo vAhinIpatiH .
samprIyamANo rAjAna.n yudhiShThiramathAbravIt .. 24..\\
diShTyA bhavantaH samprAptAH sarve kushalino vanAt .
diShTyA cha pArita.n kR^ichchhramaGYAta.n vai durAtmabhiH .. 25..\\
ida.n cha rAjyaM naH pArthA yachchAnyadvasu kiM chana .
pratigR^ihNantu satsarva.n kaunteyA avisha~NkayA .. 26..\\
uttarAM pratigR^ihNAtu savyasAchI dhana~njayaH .
aya.n hyaupayiko bhartA tasyAH puruShasattamaH .. 27..\\
evamukto dharmarAjaH pArthamaikShaddhana~njayam .
IkShitashchArjuno bhrAtrA matsya.n vachanamabravIt .. 28..\\
pratigR^ihNAmyaha.n rAjansnuShA.n duhitaraM tava .
yuktashchAvA.n hi sambandho matsyabhAratasattamau .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67}
virata
kimarthaM pANDavashreShTha bhAryA.n duhitaraM mama .
pratigrahItuM nemA.n tvaM mayA dattAm ihechchhasi .. 1..\\
arj
antaHpure.ahamuShitaH sadA pashyansutA.n tava .
rahasya.n cha prakAshaM cha vishvastA pitR^ivanmayi .. 2..\\
priyo bahumatashchAhaM nartako gItakovidaH .
AchAryavachcha mAM nityaM manyate duhitA tava .. 3..\\
vahaH sthayA tayA rAjansaha sa.nvatsaroShitaH .
ati sha~NkA bhavetsthAne tava lokasya chAbhibho .. 4..\\
tasmAnnimantraye tvAha.n duhituH pR^ithivIpate .
shuddho jitendriyo dAntastasyAH shuddhiH kR^itA mayA .. 5..\\
snuShAyA duhiturvApi putre chAtmani vA punaH .
atra sha~NkAM na pashyAmi tenashuddhirbhaviShyati .. 6..\\
abhiSha~NgAdahaM bhIto mithyAchArAtparantapa .
snuShArthamuttarA.n rAjanpratigR^ihNAmi te sutAm .. 7..\\
svasrIyo vAsudevasya sAkShAddeva shishuryathA .
dayitashchakrahastasya bAla evAstra kovidaH .. 8..\\
abhimanyurmahAbAhuH putro mama vishAM patau .
jAmAtA tava yukto vai bhartA cha duhitustava .. 9..\\
viraata
upapanna.n kurushreShThe kuntIputre dhana~njaye .
ya eva.n dharmanityashcha jAtaGYAnashcha pANDavaH .. 10..\\
yatkR^ityaM manyase pArtha kriyatA.n tadanantaram .
sarve kAmAH samR^iddhA me sambandhI yasya me.arjunaH .. 11..\\
vai
evaM bruvati rAjendre kuntIputro yudhiShThiraH .
anvajAnAtsa sa.nyoga.n samaye matsyapArthayoH .. 12..\\
tato mitreShu sarveShu vAsudeve cha bhArata .
preShayAmAsa kaunteyo virATashcha mahIpatiH .. 13..\\
tatastrayodashe varShe nivR^itte pa~ncha pANDavAH .
upaplavye virATasya samapadyanta sarvashaH .. 14..\\
tasminvasaMshcha bIbhatsurAninAya janArdanam .
Anartebhyo.api dAshArhAnabhimanyu.n cha pANDavaH .. 15..\\
kAshirAjashcha shaibyashcha prIyamANau yudhiShThire .
akShauhiNIbhyA.n sahitAvAgatau pR^ithivIpate .. 16..\\
akShauhiNyA cha tejasvI yaGYaseno mahAbalaH .
draupadyAshcha sutA vIrAH shikhaNDI chAparAjitaH .. 17..\\
dhR^iShTadyumnashcha durdharShaH sava shastrabhR^itA.n varaH .
samastAkShauhiNI pAlA yajvAno bhUridakShiNAH .
sarve shastrAstrasampannAH sarve shUrAstanutyajaH .. 18..\\
tAnAgatAnabhiprekShya matsyo dharmabhR^itA.n varaH .
prIto.abhavadduhitara.n dattvA tAm abhimanyave .. 19..\\
tataH prayupayAteShu pArthiveShu tatastataH .
tatrAgamadvAsudeva vanamAlI halAyudhaH .
kR^itavarmA cha hArdikyo yuyudhAnashcha sAtyakiH .. 20..\\
anAdhR^iShTistathAkrUraH sAmbo nishaTha eva cha .
abhimanyumupAdAya saha mAtrA parantapAH .. 21..\\
indrasenAdayashchaiva rathaistaiH susamAhitaiH .
AyayuH sahitAH sarve parisa.nvatsaroShitAH .. 22..\\
dashanAgasahasrANi hayAnA.n cha shatAyutam .
rathAnAmarbudaM pUrNaM nikharva.n cha padAtinAm .. 23..\\
vR^iShNyandhakAshcha bahavo bhojAshcha paramaujasaH .
anvyayurvR^iShNishArdUla.n vAsudevaM mahAdyutim .. 24..\\
pAribarha.n dadau kR^iShNaH pANDavAnAM mahAtmanAm .
striyo ratnAni vAsA.nsi pR^ithakpR^ithaganekashaH .
tato vivAho vidhivadvavR^ite matsyapArthayoH .. 25..\\
tataH sha~NkhAshcha bheryashcha gomukhADambarAstathA .
pArthaiH sa.nyujyamAnasya nedurmatsyasya veshmani .. 26..\\
uchchAvachAnmR^igA~njaghnurmedhyAMshcha shatashaH pashUn .
surA maireya pAnAni prabhUtAnyabhyahArayan .. 27..\\
gAyanAkhyAna shIlAshcha naTA vaitAlikAstathA .
stuvantastAnupAtiShThansUtAshcha saha mAgadhaiH .. 28..\\
sudeShNA.n cha puraskR^itya matsyAnAM cha varastriyaH .
AjagmushchArusarvA~NgyaH sumR^iShTamaNikuNDalAH .. 29..\\
varNopapannAstA nAryo rUpavatyaH svala.n kR^itAH .
sarvAshchAbhyabhavatkR^iShNA rUpeNa yashasA shriyA .. 30..\\
parivAryottarA.n tAstu rAjaputrImalaM kR^itAm .
sutAmiva mahendrasya puraskR^ityopatasthire .. 31..\\
tAM pratyagR^ihNAtkaunteyaH sutasyArthe dhana~njayaH .
saubhadrasyAnavadyA~NgI.n virATa tanayA.n tadA .. 32..\\
tatrAtiShThanmahArAjo rUpamindrasya dhArayan .
snuShA.n tAM pratijagrAha kuntIputro yudhiShThiraH .. 33..\\
pratigR^ihya cha tAM pArthaH puraskR^itya janArdanam .
vivAha.n kArayAmAsa saubhadrasya mahAtmanaH .. 34..\\
tasmai sapta sahasrANi hayAnA.n vAtara.nhasAm .
dve cha nAgashate mukhye prAdAdbahudhana.n tadA .. 35..\\
kR^ite vivAhe tu tadA dharmaputro yudhiShThiraH .
brAhmaNebhyo dadau vitta.n yadupAharadachyutaH .. 36..\\
gosahasrANi ratnAni vastrANi vividhAni cha .
bhUShaNAni cha mukhyAni yAnAni shayanAni cha .. 37..\\
tanmahotsava sa~NkAsha.n hR^iShTapuShTa janAvR^itam .
nagaraM matsyarAjasya shushubhe bharatarShabha .. 38..\\
##\end{multicols}##
##
\medskip\hrule\medskip
Last updated on \today ; Send corrections to sanskrit@cheerful.com
\end{document}