v
kR^itvA vivAha.n tu kurupravIrAs
tadAbhimanyormuditasvapakShAH .
vishramya chatvAryuShasaH pratItAH
sabhA.n virATasya tato.abhijagmuH .. 1..\\
sabhA tu sA matsyapateH samR^iddhA
maNipravekottama ratnachitrA .
nyastAsanA mAlyavatI sugandhA
tAmabhyayuste nararAja varyAH .. 2..\\
athAsanAnyAvishatAM purastAd
ubhau virATadrupadau narendrau .
vR^iddhashcha mAnyaH pR^ithivIpatInAM
pitAmaho rAma janArdanAbhyAm .. 3..\\
pA~nchAlarAjasya samIpatastu
shinipravIraH saha rauhiNeyaH .
matsyasya rAGYastu susaMnikR^iShTau
janArdanashchaiva yudhiShThirash cha .. 4..\\
sutAshcha sarve drupadasya rAGYo
bhImArjunau mAdravatIsutau cha .
pradyumna sAmbau cha yudhi pravIrau
virATa putrashcha sahAbhimanyuH .. 5..\\
sarve cha shUrAH pitR^ibhiH samAnA
vIryeNa rUpeNa balena chaiva .
upAvishandraupadeyAH kumArAH
suvarNachitreShu varAsaneShu .. 6..\\
tathopaviShTeShu mahAratheShu
vibhrAjamAnAmbara bhUShaNeShu .
rarAja sA rAjavatI samR^iddhA
grahairiva dyaurvimalairupetA .. 7..\\
tataH kathAste samavAya yuktAH
kR^itvA vichitrAH puruShapravIrAH .
tasthurmuhUrtaM parichintayantaH
kR^iShNaM nR^ipAste samudIkShamANAH .. 8..\\
kathAntamAsAdya cha mAhavena
sa~NghaTTitAH pANDava kAryahetoH .
te rAjasi.nhAH sahitA hyashR^iNvan
vAkyaM mahArtha.n cha mahodayaM cha .. 9..\\
sarvairbhavadbhirvidita.n yathAyaM
yudhiShThiraH saubalenAkShavatyAm .
jito nikR^ityApahR^ita.n cha rAjyaM
punaH pravAse samayaH kR^itash cha .. 10..\\
shaktairvijetu.n tarasA mahIM cha
satye sthitaistachcharita.n yathAvat .
pANDoH sutaistadvratamugrarUpaM
varShANi ShaTsapta cha bhAratAgryaiH .. 11..\\
trayodashash chaiva sudustaro.ayam
aGYAyamAnairbhavatA.n samIpe .
kleshAnasahyAMshcha titikShamANair
yathoShita.n tadviditaM cha sarvam .. 12..\\
eva~Ngate dharmasutasya rAGYo
duryodhanasyApi cha yaddhita.n syAt .
tachchintayadhva.n kurupANDavAnAM
dharmya.n cha yuktaM cha yashaH karaM cha .. 13..\\
adharmayukta.n cha na kAmayeta
rAjya.n surANAmapi dharmarAjaH .
dharmArthayukta.n cha mahIpatitvaM
grAme.api kasmiMshchidayaM bubhUShet .. 14..\\
pitrya.n hi rAjyaM viditaM nR^ipANAM
yathApakR^iShTa.n dhR^itarAShTra putraiH .
mithyopachAreNa tathApyanena
kR^ichchhraM mahatprAptamasahya rUpam .. 15..\\
na chApi pArtho vijito raNe taiH
svatejasA dhR^itarAShTrasya putraiH .
tathApi rAjA sahitaH suhR^idbhir
abhIpsate.anAmayameva teShAm .. 16..\\
yattatsvayaM pANDusutairvijitya
samAhR^itaM bhUmipatInnipIDya .
tatprArthayante puruShapravIrAH
kuntIsutA mAdravatIsutau cha .. 17..\\
bAlAstvime tairvividhaurupAyaiH
samprArthitA hantumamitrasAhAH .
rAjya.n jihIrShadbhirasadbhirugraiH
sarva.n cha tadvo vidita.n yathAvat .. 18..\\
teShA.n cha lobhaM prasamIkShya vR^iddhaM
dharmAtmatA.n chApi yudhiShThirasya .
sambandhitA.n chApi samIkShya teShAM
mati.n kurudhva.n sahitAH pR^ithakcha .. 19..\\
ime cha satye.abhiratAH sadaiva
taM pArayitvA samaya.n yathAvat .
ato.anyathA tairupacharyamANA
hanyuH sametAndhR^itarAShTra putrAn .. 20..\\
tairviprakAra.n cha nishamya rAGYaH
suhR^ijjanAstAnparivArayeyuH .
yuddhena bAdheyurimA.nstathaiva
tairvadhyamAnA yudhitAMshcha hanyuH .. 21..\\
tathApi neme.alpatayA samarthAs
teShA.n jayAyeti bhavenmata.n vaH .
sametya sarve sahitAH suhR^idbhis
teShA.n vinAshAya yateyureva .. 22..\\
duryodhanasyApi mata.n yathAvan
na GYAyate kiM nu kariShyatIti .
aGYAyamAne cha mate parasya
ki.n syAtsamArabhyatamaM mataM vaH .. 23..\\
tasmAdito gachchhatu dharmashIlaH
shuchiH kulInaH puruSho.apramattaH .
dUtaH samarthaH prashamAya teShAM
rAjyArdha dAnAya yudhiShThirasya .. 24..\\
nishamya vAkya.n tu janArdanasya
dharmArthayuktaM madhura.n sama.n cha .
samAdade vAkyamathAgrajo.asya
sampUjya vAkya.n tadatIva rAjan .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
baladeva
shrutaM bhavadbhirgada pUrvajasya
vAkya.n yathA dharmavadarthavachcha .
ajAtashatroshcha hita.n hita.n cha
duryodhanasyApi tathaiva rAGYaH .. 1..\\
ardha.n hi rAjyasya visR^ijya vIrAH
kuntIsutAstasya kR^ite yatante .
pradAya chArdha.n dhR^itarAShTra putraH
sukhI sahAsmAbhiratIva modet .. 2..\\
labdhvA hi rAjyaM puruShapravIrAH
samyakpravR^itteShu pareShu chaiva .
dhruvaM prashAntAH sukhamAvisheyus
teShAM prashAntishcha hitaM prajAnAm .. 3..\\
duryodhanasyApi mata.n cha vettuM
vaktu.n cha vAkyAni yudhiShThirasya .
priyaM mama syAdyadi tatra kash chid
vrajechchhamArtha.n kurupANDavAnAm .. 4..\\
sa bhIShmamAmantrya kurupravIraM
vaichitra vIrya.n cha mahAnubhAvam .
droNa.n saputraM vidura.n kR^ipaM cha
gAndhArarAja.n cha sasUtaputram .. 5..\\
sarve cha ye.anye dhR^itarAShTra putrA
balapradhAnA nigama pradhAnAH .
sthitAshcha dharmeShu yathA svakeShu
lokapravIrAH shrutakAlavR^iddhAH .. 6..\\
eteShu sarveShu samAgateShu
paureShu vR^iddheShu cha sa~NgateShu .
bravItu vAkyaM praNipAta yuktaM
kuntIsutasyArtha kara.n yathA syAt .. 7..\\
sarvAsvavasthAsu cha te na kauTyAd
grasto hi so.artho balamAshritaistaiH .
priyAbhyupetasya yudhiShThirasya
dyUte pramattasya hR^ita.n cha rAjyam .. 8..\\
nivAryamANashcha kurupravIraiH
sarvaiH suhR^idbhirhyayamapyatajGYaH .
gAndhArarAjasya sutaM matAkShaM
samAhvayeddevitumAjamIDhaH .. 9..\\
durodarAstatra sahasrasho.anye
yudhiShThiro yAnviShaheta jetum .
utsR^ijya tAnsaubalameva chAyaM
samAhvayattena jito.akShavatyAm .. 10..\\
sa dIvyamAnaH pratidevanena
akSheShu nitya.n suparA~NmukheShu .
sa.nrambhamANo vijitaH prasahya
tatrAparAdhaH shakunerna kash chit .. 11..\\
tasmAtpraNamyaiva vacho bravItu
vaichitravIryaM bahu sAma yuktam .
tathA hi shakyo dhR^itarAShTra putraH
svArthe niyoktuM puruSheNa tena .. 12..\\
v
evaM bruvatyeva madhu pravIre
shinipravIraH sahasotpapAta .
tachchApi vAkyaM parinindya tasya
samAdade vakyamida.n samanyuH .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
saatyaki
yAdR^ishaH puruShasyAtmA tAdR^isha.n samprabhAShate .
yathA rUpo.antarAtmA te tathArUpaM prabhAShase .. 1..\\
santi vai puruShAH shUrAH santi kApuruShAstathA .
ubhAvetau dR^iDhau pakShau dR^ishyete puruShAnprati .. 2..\\
ekasminneva jAyete kule klIba mahArathau .
phalAphalavatI shAkhe yathaikasminvanaspatau .. 3..\\
nAbhyasUyAmi te vAkyaM bruvato lA~Ngaladhvaja .
ye tu shR^iNvanti te vAkya.n tAnasUyAmi mAdhava .. 4..\\
katha.n hi dharmarAjasya doShamalpamapi bruvan .
labhate pariShanmadhye vyAhartumakutobhayaH .. 5..\\
samAhUya mahAtmAna.n jitavanto.akShakovidAH .
anakShaGYa.n yathAshraddha.n teShu dharmajayaH kutaH .. 6..\\
yadi kuntIsuta.n gehe krIDantaM bhrAtR^ibhiH saha .
abhigamya jayeyuste tatteShA.n dharmato bhavet .. 7..\\
samAhUya tu rAjAna.n kShatradharmarata.n sadA .
nikR^ityA jitavantaste kiM nu teShAM para.n shubham .. 8..\\
kathaM praNipatechchAyamiha kR^itvA paNaM param .
vanavAsAdvimuktastu prAptaH paitAmahaM padam .. 9..\\
yadyayaM paravittAni kAmayeta yudhiShThiraH .
evamapyayamatyantaM parAnnArhati yAchitum .. 10..\\
katha.n cha dharmayuktAste na cha rAjyaM jihIrShavaH .
nivR^ittavAsAnkaunteyAnya AhurviditA iti .. 11..\\
anunItA hi bhIShmeNa droNena cha mahAtmanA .
na vyavasyanti pANDUnAM pradAtuM paitR^ika.n vasu .. 12..\\
aha.n tu tA~nshatairbANairanunIya raNe balAt .
pAdayoH pAtayiShyAmi kaunteyasya mahAtmanaH .. 13..\\
atha te na vyavasyanti praNipAtAya dhImataH .
gamiShyanti sahAmAtyA yamasya sadanaM prati .. 14..\\
na hi te yuyudhAnasya sa.nrabdhasya yuyutsataH .
vega.n samarthAH sa.nsoDhuM vajrasyeva mahIdharAH .. 15..\\
ko hi gANDIvadhanvAna.n kashcha chakrAyudha.n yudhi .
mA.n chApi viShahetko nu kashcha bhImaM durAsadam .. 16..\\
yamau cha dR^iDhadhanvAnau yama kalpau mahAdyutI .
ko jijIviShurAsIdeddhR^iShTadyumna.n cha pArShatam .. 17..\\
pa~nchemAnpANDaveyAMshcha draupadyAH kIrtivardhanAn .
samapramANAnpANDUnA.n samavIryAnmadotkaTAn .. 18..\\
saubhadra.n cha maheShvAsamamarairapi duHsaham .
gada pradyumna sAmbAMshcha kAlavajrAnalopamAn .. 19..\\
te vaya.n dhR^itarAShTrasya putra.n shakuninA saha .
karNena cha nihatyAjAvabhiShekShyAma pANDavam .. 20..\\
nAdharmo vidyate kashchichchhatrUnhatvAtatAyinaH .
adharmyamayashasya.n cha shAtravANAM prayAchanam .. 21..\\
hR^idgatastasya yaH kAmasta.n kurudhvamatandritAH .
nisR^iShTa.n dhR^itarAShTreNa rAjyaM prApnotu pANDavaH .. 22..\\
adya pANDusuto rAjya.n labhatAM vA yudhiShThiraH .
nihatA vAraNe sarve svapsyanti vasudhAtale .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
drupada
evametanmahAbAho bhaviShyati na saMshayaH .
na hi duryodhano rAjyaM madhureNa pradAsyati .. 1..\\
anuvartsyati ta.n chApi dhR^itarAShTraH sutapriyaH .
bhIShmadroNau cha kArpaNyAnmaurkhyAdrAdheya saubalau .. 2..\\
baladevasya vAkya.n tu mama GYAne na yujyate .
etaddhi puruSheNAgre kArya.n sunayamichchhatA .. 3..\\
na tu vAchyo mR^idu vacho dhArtarAShTraH katha.n chana .
na hi mArdavasAdhyo.asau pApabuddhirmato mama .. 4..\\
gardabhe mArdava.n kuryAdgoShu tIkShNa.n samAcharet .
mR^idu duryodhane vAkya.n yo brUyAtpApachetasi .. 5..\\
mR^idu vai manyate pApo bhAShya mANamashaktijam .
jitamartha.n vijAnIyAdabudho mArdave sati .. 6..\\
etachchaiva kariShyAmo yatnashcha kriyatAm iha .
prasthApayAma mitrebhyo balAnyudyojayantu naH .. 7..\\
shalyasya dhR^iShTaketoshcha jayatsenasya chAbhibhoH .
kekayAnA.n cha sarveShAM dUtA gachchhantu shIghragAH .. 8..\\
sa tu duryodhano nUnaM preShayiShyati sarvashaH .
pUrvAbhipannAH santashcha bhajante pUrvachodakam .. 9..\\
tattvaradhvaM narendrANAM pUrvameva prachodane .
mahaddhi kArya.n voDhavyamiti me vartate matiH .. 10..\\
shalyasya preShyatA.n shIghraM ye cha tasyAnugA nR^ipAH .
bhagadattAya rAGYe cha pUrvasAgaravAsine .. 11..\\
amitaujase tathogrAya hArdikyAyAhukAya cha .
dIrghapraGYAya mallAya rochamAnAya chAbhibho .. 12..\\
AnIyatAM bR^ihantashcha senA bindushcha pArthivaH .
pApajitprativindhyashcha chitravarmA suvAstukaH .. 13..\\
bAhlIko mu~nja keshashcha chaidyAdhipatireva cha .
supArshvashcha subAhushcha pauravashcha mahArathaH .. 14..\\
shakAnAM pahlavAnA.n cha daradAnAM cha ye nR^ipAH .
kAmbojA R^iShikA ye cha pashchimAnUpakAsh cha ye .. 15..\\
jayasenashcha kAshyashcha tathA pa~nchanadA nR^ipAH .
krAtha putrashcha durdharShaH pArvatIyAshcha ye nR^ipAH .. 16..\\
jAnakishcha susharmA cha maNimAnpautimatsyakaH .
pA.nsurAShTrAdhipashchaiva dhR^iShTaketushcha vIryavAn .. 17..\\
auDrashcha daNDadhArashcha bR^ihatsenashcha vIryavAn .
aparAjito niShAdashcha shreNimAnvasumAnapi .. 18..\\
bR^ihadbalo mahaujAshcha bAhuH parapura~njayaH .
samudraseno rAjA cha saha putreNa vIryavAn .. 19..\\
adArishcha nadIjashcha karNa vR^iShTashcha pArthivaH .
samarthashcha suvIrashcha mArjAraH kanyakastathA .. 20..\\
mahAvIrashcha kadrushcha nikarastumulaH krathaH .
nIlashcha vIradharmA cha bhUmipAlashcha vIryavAn .. 21..\\
durjayo dantavaktrashcha rukmI cha janamejayaH .
AShADho vAyuvegashcha pUrvapAlI cha pArthivaH .. 22..\\
bhUri tejA devakashcha ekalavyasya chAtmajaH .
kArUShakAshcha rAjAnaH kShemadhUrtishcha vIryavAn .. 23..\\
udbhavaH kShemakashchaiva vATadhAnashcha pArthivaH .
shrutAyushcha dR^iDhAyushcha shAlva putrashcha vIryavAn .. 24..\\
kumArashcha kali~NgAnAmIshvaro yuddhadurmadaH .
eteShAM preShyatA.n shIghrametaddhi mama rochate .. 25..\\
aya.n cha brAhmaNaH shIghraM mama rAjanpurohitaH .
preShyatA.n dhR^itarAShTrAya vAkyamasminsamarpyatAm .. 26..\\
yathA duryodhano vAchyo yathA shAntanavo nR^ipaH .
dhR^itarAShTro yathA vAchyo droNashcha viduShA.n varaH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
vaasu
upapannamida.n vAkyaM somakAnA.n dhuraM dhure .
arthasiddhi kara.n rAGYaH pANDavasya mahaujasaH .. 1..\\
etachcha pUrvakAryaM naH sunItamabhikA~NkShatAm .
anyathA hyAcharankarma puruShaH syAtsubAlishaH .. 2..\\
ki.n tu sambandhakaM tulyamasmAkaM kuru pANDuShu .
yatheShTa.n vartamAneShu pANDaveShu cha teShu cha .. 3..\\
te vivAhArthamAnItA vaya.n sarve yathA bhavAn .
kR^ite vivAhe muditA gamiShyAmo gR^ihAnprati .. 4..\\
bhavAnvR^iddhatamo rAGYA.n vayasA cha shrutena cha .
shiShyavatte vaya.n sarve bhavAmeha na saMshayaH .. 5..\\
bhavanta.n dhR^itarAShTrashcha satataM bahu manyate .
AchAryayoH sakhA chAsi droNasya cha kR^ipasya cha .. 6..\\
sa bhavAnpreShayatvadya pANDavArtha kara.n vachaH .
sarveShAM nishchita.n tannaH preShayiShyati yadbhavAn .. 7..\\
yadi tAvachchhama.n kuryAnnyAyena kurupu~NgavaH .
na bhavetkuru pANDUnA.n saubhrAtreNa mahAnkShayaH .. 8..\\
atha darpAnvito mohAnna kuryAddhR^itarAShTrajaH .
anyeShAM preShayitvAchcha pashchAdasmAnsamAhvayeH .. 9..\\
tato duryodhano mandaH sahAmAtyaH sa bAndhavaH .
niShTAmApatsyate mUDhaH kruddhe gANDIvadhanvani .. 10..\\
v
tataH satkR^itya vArShNeya.n virATaH pR^ithivIpatiH .
gR^ihAnprasthApayAmAsa sagaNa.n saha bAndhavam .. 11..\\
dvArakA.n tu gate kR^iShNe yudhiShThirapurogamAH .
chakruH sA~NgrAmika.n sarvaM virATashcha mahIpatiH .. 12..\\
tataH sampreShayAmAsa virATaH saha bAndhavaiH .
sarveShAM bhUmipAlAnA.n druvapashcha mahIpatiH .. 13..\\
vachanAtkuru si.nhAnAM matsyapA~nchAlayosh cha te .
samAjagmurmahIpAlAH samprahR^iShTA mahAbalAH .. 14..\\
tachchhrutvA pANDuputrANA.n samAgachchhanmahadbalam .
dhR^itarAShTra sutashchApi samAninye mahIpatIn .. 15..\\
samAkulA mahI rAjankurupANDavakAraNAt .
tadA samabhavatkR^itsnA samprayANe mahIkShitAm .. 16..\\
balAni teShA.n vIrANAmAgachchhanti tatastataH .
chAlayantIva gA.n devI.n sa parvata vanAmimAm .. 17..\\
tataH praGYA vayovR^iddhaM pA~nchAlyaH svapurohitam .
kurubhyaH preShayAmAsa yudhiShThira mate tadA .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
drupada
bhUtAnAM prANinaH shreShThAH prANinAM buddhijIvinaH .
buddhimatsu narAH shreShThA narANA.n tu dvijAtayaH .. 1..\\
dvijeShu vaidyAH shreyA.nso vaidyeShu kR^itabuddhayaH .
sa bhavAnkR^itabuddhInAM pradhAna iti me matiH .. 2..\\
kulena cha vishiShTo.asi vayasA cha shrutena cha .
praGYayAnavamashchAsi shukreNA~Ngirasena cha .. 3..\\
vidita.n chApi te sarva.n yathAvR^itthaH sa kauravaH .
pANDavashcha yathAvR^ittaH kuntIputro yudhiShThiraH .. 4..\\
dhR^itarAShTasya vidite va~nchitAH pANDavAH paraiH .
vidureNAnunIto.api putramevAnuvartate .. 5..\\
shakunirbuddhipUrva.n hi kuntIputraM samAhvayat .
anakShaGYaM matAkShaH sankShatravR^itte sthita.n shuchim .. 6..\\
te tathA va~nchayitvA tu dharmaputra.n yudhiShThiram .
na kasyA.n chidavasthAyA.n rAjyaM dAsyanti vai svayam .. 7..\\
bhavA.nstu dharmasa.nyukta.n dhR^itarAShTraM bruvanvachaH .
manA.nsi tasya yodhAnA.n dhruvamAvartayiShyati .. 8..\\
vidurashchApi tadvAkya.n sAdhayiShyati tAvakam .
bhIShmadroNakR^ipANA.n cha bhedya.n sa~njanayiShyati .. 9..\\
amAtyeShu cha bhinneShu yodheShu vimukheShu cha .
punarekAgrakaraNa.n teShAM karma bhaviShyati .. 10..\\
etasminnantare pArthAH sukhamekAgrabuddhayaH .
senA karma kariShyanti dravyANA.n chaiva sa~ncayam .. 11..\\
bhidyamAneShu cha sveShu lambamAne cha vai tvayi .
na tathA te kariShyanti senA karma na saMshayaH .. 12..\\
etatprayojana.n chAtra prAdhAnyenopalabhyate .
sa~NgatyA dhR^itarAShTrashcha kuryAddharmya.n vachastava .. 13..\\
sa bhavAndharmayuktashcha dharmya.n teShu samAcharan .
kR^ipAluShu parikleshAnpANDavAnAM prakIrtayan .. 14..\\
vR^iddheShu kuladharma.n cha bruvanpUrvairanuShThitam .
vibhetsyati manA.nsyeShAmiti me nAtra saMshayaH .. 15..\\
na cha tebhyo bhaya.n te.asti brAhmaNo hyasi vedavit .
dUta karmaNi yuktashcha sthavirashcha visheShataH .. 16..\\
sa bhavAnpuShyayogena muhUrtena jayena cha .
kauraveyAnprayAtvAshu kaunteyasyArtha siddhaye .. 17..\\
tathAnushiShTaH prayayau drupadena mahAtmanA .
purodhA vR^ittasampanno nagaraM nAgasAhvayam .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
v
gate dvAravatI.n kR^iShNe baladeve cha mAdhave .
saha vR^iShNyandhakaiH sarvairbhojaishcha shatashastathA .. 1..\\
sarvamAgamayAmAsa pANDavAnA.n vicheShTitam .
dhR^itarAShTrAtmajo rAjA dUtaiH praNihitaishcharaiH .. 2..\\
sa shrutvA mAdhava.n yAtaM sadashvairanilopamaiH .
balena nAtimahatA dvArakAmabhyayAtpurIm .. 3..\\
tameva divasa.n chApi kaunteyaH pANDunandanaH .
AnartanagarI.n ramyA.n jagAmAshu dhana~njayaH .. 4..\\
tau yAtvA puruShavyAghrau dvArakA.n kurunandanau .
supta.n dadR^ishatuH kR^iShNa.n shayAnaM chopajagmatuH .. 5..\\
tataH shayAne govinde pravivesha suyodhanaH .
uchchhIrShatashcha kR^iShNasya niShasAda varAsane .. 6..\\
tataH kirITI tasyAnu pravivesha mahAmanAH .
prashchArdhe cha sa kR^iShNasya prahvo.atiShThatkR^itA~njaliH .. 7..\\
pratibuddhaH sa vArShNeyo dadarshAgre kirITinam .
sa tayoH svAgata.n kR^itvA yathArthaM pratipUjya cha .
tadAgamanaja.n hetuM paprachchha madhusUdanaH .. 8..\\
tato duryodhanaH kR^iShNamuvAcha prahasanniva .
vigrahe.asminbhavAnsAhyaM mama dAtumihArhati .. 9..\\
sama.n hi bhavataH sakhyaM mayi chaivArjune.api cha .
tathA sambandhaka.n tulyamasmAkaM tvayi mAdhava .. 10..\\
aha.n chAbhigataH pUrvaM tvAmadya madhusUdana .
pUrva.n chAbhigata.n santo bhajante pUrvasAriNaH .. 11..\\
tva.n cha shreShThatamo loke satAmadya janArdana .
satata.n saMmatashchaiva sadvR^ittamanupAlaya .. 12..\\
bhavAnabhigataH pUrvamatra me nAsti saMshayaH .
dR^iShTastu prathama.n rAjanmayA pArtho dhana~njayaH .. 13..\\
tava pUrvAbhigamanAtpUrva.n chApyasya darshanAt .
sAhAyyamubhayoreva kariShyAmi suyodhana .. 14..\\
pravAraNa.n tu bAlAnAM pUrvaM kAryamiti shrutiH .
tasmAtpravAraNaM pUrvamarhaH pArtho dhana~njayaH .. 15..\\
matsa.nhanana tulyAnA.n gopAnAmarbudaM mahat .
nArAyaNA iti khyAtAH sarve sa~NgrAmayodhinaH .. 16..\\
te vA yudhi durAdharShA bhavantvekasya sainikAH .
ayudhyamAnaH sa~NgrAme nyastashastro.ahamekataH .. 17..\\
AbhyAmanyataraM pArtha yatte hR^idyataraM matam .
tadvR^iNItAM bhavAnagre pravAryastva.n hi dharmataH .. 18..\\
evamuktastu kR^iShNena kuntIputro dhana~njayaH .
ayudhyamAna.n sa~NgrAme varayAmAsa keshavam .. 19..\\
sahasrANA.n sahasra.n tu yodhAnAM prApya bhArata .
kR^iShNa.n chApahR^ita.n GYAtvA samprApa paramAM mudam .. 20..\\
duryodhanastu tatsainya.n sarvamAdAya pArthivaH .
tato.abhyayAdbhImabalo rauhiNeyaM mahAbalam .. 21..\\
sarva.n chAgamane hetu.n sa tasmai saMnyavedayat .
pratyuvAcha tataH shaurirdhArtarAShTramida.n vachaH .. 22..\\
vidita.n te naravyAghra sarvaM bhavitumarhati .
yanmayokta.n virATasya purA vaivAhike tadA .. 23..\\
nigR^ihyokto hR^iShIkeshastvadartha.n kurunandana .
mayA sambandhaka.n tulyamiti rAjanpunaH punaH .. 24..\\
na cha tadvAkyamukta.n vai keshavaH pratyapadyata .
na chAhamutsahe kR^iShNa.n vinA sthAtumapi kShaNam .. 25..\\
nAha.n sahAyaH pArthAnAM nApi duryodhanasya vai .
iti me nishchitA buddirvAsudevamavekShya ha .. 26..\\
jAto.asi bhArate vaMshe sarvapArthivapUjite .
gachchha yudhyasva dharmeNa kShAtreNa bharatarShabha .. 27..\\
ityevamuktaH sa tadA pariShvajya halAyudham .
kR^iShNa.n chApahR^ita.n GYAtvA yuddhAnmene jitaM jayam .. 28..\\
so.abhyayAtkR^itavarmANa.n dhR^itarAShTra suto nR^ipaH .
kR^itavarmA dadau tasya senAmakShauhiNI.n tadA .. 29..\\
sa tena sarvasainyena bhImena kurunandanaH .
vR^itaH pratiyayau hR^iShTaH suhR^idaH sampraharShayan .. 30..\\
gate duryodhane kR^iShNaH kirITinamathAbravIt .
ayudhyamAnaH kAM buddhimAsthAyAha.n tvayA vR^itaH .. 31..\\
bhavAnsamarthastAnsarvAnnihantuM nAtra saMshayaH .
nihantumahamapyekaH samarthaH puruShottama .. 32..\\
bhavA.nstu kIrtimA.Nlloke tadyashastvA.n gamiShyati .
yashasA chAhamapyarthI tasmAdasi mayA vR^itaH .. 33..\\
sArathya.n tu tvayA kAryamiti me mAnasa.n sadA .
chirarAtrepsita.n kAmaM tadbhavAnkartumarhati .. 34..\\
upapannamidaM pArtha yatspardhethA mayA saha .
sArathya.n te kariShyAmi kAmaH sampadyatAM tava .. 35..\\
evaM pramuditaH pArthaH kR^iShNena sahitastadA .
vR^ito dAshArha pravaraiH punarAyAdyudhiShThiram .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
v
shalyaH shrutvA tu dUtAnA.n sainyena mahatA vR^itaH .
abhyayAtpANDavAnrAjansaha putrairmahArathaiH .. 1..\\
tasya senAnivesho.abhUdadhyardhamiva yojanam .
tathA hi bahulA.n senAM sa bibharti nararShabhaH .. 2..\\
vichitrakavachAH shUrA vichitradhvajakArmukAH .
vichitrAbharaNAH sarve vichitrarathavAhanAH .. 3..\\
svadeshaveShAbharaNA vIrAH shatasahasrashaH .
tasya senA praNetAro babhUvuH kShatriyarShabhAH .. 4..\\
vyathayanniva bhUtAni kampayanniva medinIm .
shanairvishrAmayansenA.n sa yayau yena pANDavaH .. 5..\\
tato duryodhanaH shrutvA mahAsenaM mahAratham .
upAyAntamabhidrutya svayamAnarcha bhArata .. 6..\\
kArayAmAsa pUjArtha.n tasya duryodhanaH sabhAH .
ramaNIyeShu desheShu ratnachitrAH svala~NkR^itAH .. 7..\\
sa tAH sabhAH samAsAdya pUjyamAno yathAmaraH .
duryodhanasya sachivairdeshe deshe yathArhataH .
AjagAma sabhAmanyA.n devAvasatha varchasam .. 8..\\
sa tatra viShayairyuktaH kalyANairatimAnuShaiH .
mene.abhyadhikamAtmAnamavamene purandaram .. 9..\\
paprachchha sa tataH preShyAnprahR^iShTaH kShatriyarShabhaH .
yudhiShThirasya puruShAH ke nu chakruH sabhA imAH .
AnIyantA.n sabhA kArAH pradeyArhA hi me matAH .. 10..\\
gUDho duryodhanastatra darshayAmAsa mAtulam .
ta.n dR^iShTvA madrarAjastu GYAtvA yatnaM cha tasya tam .
pariShvajyAbravItprIta iShTo.artho gR^ihyatAm iti .. 11..\\
satyavAgbhava kalyANa varo vai mama dIyatAm .
sarvasenA praNetA me bhavAnbhavitumarhati .. 12..\\
kR^itamityabravIchchhalyaH kimanyatkriyatAm iti .
kR^itamityeva gAndhAriH pratyuvAcha punaH punaH .. 13..\\
sa tathA shalyamAmantrya punarAyAtsvakaM puram .
shalyo jagAma kaunteyAnAkhyAtu.n karma tasya tat .. 14..\\
upaplavya.n sa gatvA tu skandhAvAraM pravishya cha .
pANDavAnatha tAnsarvA~nshalyastatra dadarsha ha .. 15..\\
sametya tu mahAbAhuH shalyaH pANDusutaistadA .
pAdyamarghya.n cha gAM chaiva pratyagR^ihNAdyathAvidhi .. 16..\\
tataH kushalapUrva.n sa madrarAjo.arisUdanaH .
prItyA paramayA yuktaH samAshliShya yudhiShThiram .. 17..\\
tathA bhImArjunau hR^iShTau svasrIyau cha yamAvubhau .
Asane chopaviShTastu shalyaH pArthamuvAcha ha .. 18..\\
kushala.n rAjashArdUla kachchitte kurunandana .
araNyavAsAddiShTyAsi vimukto jayatA.n vara .. 19..\\
suduShkara.n kR^ita.n rAjannirjane vasatA vane .
bhrAtR^ibhiH saha rAjendra kR^iShNayA chAnayA saha .. 20..\\
aGYAtavAsa.n ghoraM cha vasatA duShkaraM kR^itam .
duHkhameva kutaH saukhya.n rAjyabhraShTasya bhArata .. 21..\\
duHkhasyaitasya mahato dhArtarAShTra kR^itasya vai .
avApsyasi sukha.n rAjanhatvA shatrUnparantapa .. 22..\\
vidita.n te mahArAja lokatattvaM narAdhipa .
tasmAllobhakR^ita.n kiM chittava tAta na vidyate .. 23..\\
tato.asyAkathayadrAjA duyodhana samAgamam .
tachcha shushrUShita.n sarvaM varadAna.n cha bhArata .. 24..\\
sukR^ita.n te kR^ita.n rAjanprahR^iShTenAntarAtmanA .
duryodhanasya yadvIra tvayA vAchA pratishrutam .
eka.n tvichchhAmi bhadraM te kriyamANaM mahIpate .. 25..\\
bhavAniha mahArAja vAsudeva samo yudhi .
karNArjunAbhyA.n samprApte dvairathe rAjasattama .
karNasya bhavatA kArya.n sArathyaM nAtra saMshayaH .. 26..\\
tatra pAlyo.arjuno rAjanyadi matpriyamichchhasi .
tejovadhashcha te kAryaH sauterasmajjayA vahaH .
akartavyamapi hyetatkartumarhasi mAtula .. 27..\\
shR^iNu pANDava bhadra.n te yadbravIShi durAtmanaH .
tejovadhanimittaM mA.n sUtaputrasya sa.nyuge .. 28..\\
aha.n tasya bhaviShyAmi sa~NgrAme sArathirdhruvam .
vAsudevena hi samaM nityaM mA.n sa hi manyate .. 29..\\
tasyAha.n kurushArdUla pratIpamahita.n vachaH .
dhruva.n sa~NkathayiShyAmi yoddhukAmasya sa.nyuge .. 30..\\
yathA sa hR^itadarpashcha hR^itatejAshcha pANDava .
bhaviShyati sukha.n hantuM satyametadbravImi te .. 31..\\
evametatkariShyAmi yathA tAta tvamAttha mAm .
yachchAnyadapi shakShyAmi tatkariShyAmi te priyam .. 32..\\
yachcha duHkha.n tvayA prAptaM dyUte vai kR^iShNayA saha .
paruShANi cha vAkyAni sUtaputra kR^itAni vai .. 33..\\
jaTAsurAtparikleshaH kIchakAchcha mahAdyute .
draupadyAdhigata.n sarva.n damayantyA yathAshubham .. 34..\\
sarva.n duHkhamida.n vIra sukhodarkaM bhaviShyati .
nAtra manyustvayA kAryo vidhirhi balavattaraH .. 35..\\
duHkhAni hi mahAtmAnaH prApnuvanti yudhiShThira .
devairapi hi duHkhAni prAptAni jagatIpate .. 36..\\
indreNa shrUyate rAjansabhAryeNa mahAtmanA .
anubhUtaM mahadduHkha.n devarAjena bhArata .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
y
kathamindreNa rAjendra sabhAryeNa mahAtmanA .
duHkhaM prAptaM para.n ghorametadichchhAmi veditum .. 1..\\
z
shR^iNu rAjanpurAvR^ittamitihAsaM purAtanam .
sabhAryeNa yathA prApta.n duHkhamidnreNa bhArata .. 2..\\
tvaShTA prajApatirhyAsIddeva shreShTho mahAtapAH .
saputra.n vai trishirasamindra drohAtkilAsR^ijat .. 3..\\
aindra.n sa prArthayatsthAnaM vishvarUpo mahAdyutiH .
taistribhirvadanairghoraiH sUryendu jvalanopamaiH .. 4..\\
vedAnekena so.adhIte surAmekena chApibat .
ekena cha dishaH sarvAH pibanniva nirIkShate .. 5..\\
sa tapasvI mR^idurdAnto dharme tapasi chodyataH .
tapo.atapyanmahattIvra.n sudushcharamarindama .. 6..\\
tasya dR^iShTvA tapo vIrya.n sattva.n chAmitatejasaH .
viShAdamagamachchhakra indryo.ayaM mA bhavediti .. 7..\\
katha.n sajjeta bhogeShu na cha tapyenmahattapaH .
vivardhamAnastrishirAH sarva.n tribhuvanaM graset .. 8..\\
iti sa~ncintya bahudhA buddhimAnbharatarShabha .
AGYApayatso.apsarasastvaShTR^iputra pralobhane .. 9..\\
yathA sa sajjettrishirAH kAmabhogeShu vai bhR^isham .
kShipra.n kuruta gachchhadhvaM pralobhayata mAchiram .. 10..\\
shR^i~NgAraveShAH sushroNyo bhAvairyuktA manoharaiH .
pralobhayata bhadra.n vaH shamayadhvaM bhayaM mama .. 11..\\
asvastha.n hyAtmanAtmAnaM lakShayAmi varA~NganAH .
bhayametanmahAghora.n kShipraM nAshayatAbalAH .. 12..\\
tathA yatna.n kariShyAmaH shakra tasya pralobhane .
yathA nAvApsyasi bhaya.n tasmAdbalaniShUdana .. 13..\\
nirdahanniva chakShurbhyA.n yo.asAvAste tapo nidhiH .
taM pralobhayitu.n deva gachchhAmaH sahitA vayam .
yatiShyAmo vashe kartu.n vyapanetu.n cha te bhayam .. 14..\\
indreNa tAstvanuGYAtA jagmustrishiraso.antikam .
tatra tA vividhairbhAvairlobhayantyo varA~NganAH .
nR^itya.n sandarshayantyashcha tathaivA~NgeShu sauShThavam .. 15..\\
vicheruH sampraharSha.n cha nAbhyagachchhanmahAtapAH .
indriyANi vashe kR^itvA pUrNasAgara saMnibhaH .. 16..\\
tAstu yatnaM para.n kR^itvA punaH shakramupasthitAH .
kR^itA~njalipuTAH sarvA devarAjamathAbruvan .. 17..\\
na sa shakyaH sudurdharSho dhairyAchchAlayituM prabho .
yatte kAryaM mahAbhAga kriyatA.n tadanantaram .. 18..\\
sampUjyApsarasaH shakro visR^ijya cha mahAmatiH .
chintayAmAsa tasyaiva vadhopAyaM mahAtmanaH .. 19..\\
sa tUShNI.n chintayanvIro devarAjaH pratApavAn .
vinishchita matirdhImAnvadhe trishiraso.abhavat .. 20..\\
vajramasya kShipAmyadya sa kShipraM na bhaviShyati .
shatruH pravR^iddho nopekShyo durbalo.api balIyasA .. 21..\\
shAstrabuddhyA vinishchitya kR^itvA buddhi.n vadhe dR^iThAm .
atha vaishvAnara nibha.n ghorarUpaM bhayAvaham .
mumocha vajra.n sa~NkruddhaH shakrastrishirasaM prati .. 22..\\
sa papAta hatastena vajreNa dR^iDhamAhataH .
parvatasyeva shikharaM praNunnaM medinI tale .. 23..\\
ta.n tu vajrahataM dR^iShTvA shayAnamachalopamam .
na sharma lebhe devendro dIpitastasya tejasA .
hato.api dIptatejAH sa jIvanniva cha dR^ishyate .. 24..\\
abhitastatra takShANA.n ghaTamAna.n shachIpatiH .
apashyadabravIchchaina.n sa tvaraM pAkashAsanaH .
kShipra.n chhindhi shirA.nsyasya kuruShva vachanaM mama .. 25..\\
mahAskandho bhR^isha.n hyeSha parashurna tariShyati .
kartu.n chAhaM na shakShyAmi karma sadbhirvigarhitam .. 26..\\
mA bhaistva.n kShiprametadvai kuruShva vachanaM mama .
matprasAdAddhi te shastravarja kalpaM bhaviShyati .. 27..\\
kaM bhavantamaha.n vidyA.n ghorakarmANamadya vai .
etadichchhAmyaha.n shrotu.n tattvena kathayasva me .. 28..\\
ahamindro devarAjastakShanviditamastu te .
kuruShvaitadyathoktaM me takShanmA tva.n vichAraya .. 29..\\
krUreNa nApatrapase katha.n shakreha karmaNA .
R^iShiputramima.n hatvA brahmahatyA bhayaM na te .. 30..\\
pashchAddharma.n chariShyAmi pAvanArtha.n sudushcharam .
shatrureSha mahAvIryo vajreNa nihato mayA .. 31..\\
adyApi chAhamudvignastakShannasmAdbibhemi vai .
kShipra.n chhindhi shirA.nsi tvaM kariShye.anugrahaM tava .. 32..\\
shiraH pashoste dAsyanti bhAga.n yaGYeShu mAnavAH .
eSha te.anugrahastakShankShipra.n kuru mama priyam .. 33..\\
etachchhrutvA tu takShA sa mahendra vachana.n tadA .
shirA.nsyatha trishirasaH kuThAreNAchhinattadA .. 34..\\
nikR^itteShu tatasteShu niShkrAma.nstrishirAstvatha .
kapi~njalAstittirAshcha kalavi~NkAshcha sarvashaH .. 35..\\
yena vedAnadhIte sma pibate somameva cha .
tasmAdvaktrAnniviShpetuH kShipra.n tasya kapi~njalAH .. 36..\\
yena sarvA disho rAjanpIbanniva nirIkShate .
tasmAdvaktrAdviniShpetustittirAstasya pANDava .. 37..\\
yatsurApa.n tu tasyAsIdvaktraM trishirasastadA .
kalavi~NkA viniShpetustenAsya bharatarShabha .. 38..\\
tatasteShu nikR^itteShu vijvaro maghavAnabhUt .
jagAma tridiva.n hR^iShTastakShApi svagR^ihAnyayau .. 39..\\
tvaShTA prajApatiH shrutvA shakreNAtha hata.n sutam .
krodhasa.nraktanayana ida.n vachanamabravIt .. 40..\\
tapyamAna.n taponityaM kShAntaM dAntaM jitendriyam .
anAparAdhinamyasmAtputra.n hi.nsitavAnmama .. 41..\\
tasmAchchhakra vadhArthAya vR^itramutpAdayAmyaham .
lokAH pashyantu me vIrya.n tapasashcha balaM mahat .
sa cha pashyatu devendro durAtmA pApachetanaH .. 42..\\
upaspR^ishya tataH kruddhastapasvI sumahAyashAH .
agni.n hutvA samutpAdya ghoraM vR^itramuvAcha ha .
indrashatro vivardhasva prabhAvAttapaso mama .. 43..\\
so.avardhata diva.n stabdhvA sUryavaishvAnaropamaH .
ki.n karomIti chovAcha kAlasUrya ivoditaH .
shakra.n jahIti chApyukto jagAma tridivaM tataH .. 44..\\
tato yuddha.n samabhavadvR^itravAsavayostadA .
sa~NkruddhayormahAghoraM prasakta.n kurusattama .. 45..\\
tato jagrAha devendra.n vR^itro vIraH shatakratum .
apAvR^itya sa jagrAsa vR^itraH krodhasamanvitaH .. 46..\\
graste vaktreNa shakre tu sambhrAntAstridashAstadA .
asR^ija.nste mahAsattvA jR^imbhikA.n vR^itranAshinIm .. 47..\\
vijR^imbhamANasya tato vR^itrasyAsyAdapAvR^itAt .
svAnya~NgAnyabhisa~NkShipya niShkrAnto balasUdanaH .
tataH prabhR^iti lokeShu jR^imbhikA prANisaMshritA .. 48..\\
jahR^iShushcha surAH sarve dR^iShTvA shakra.n viniHsR^itam .
tataH pravavR^ite yuddha.n vR^itravAsavayoH punaH .
sa.nrabdhayostadA ghora.n suchiraM bharatarShabha .. 49..\\
yadA vyavardhata raNe vR^itro balasamanvitaH .
tvaShTustapobalAdvidvA.nstadA shakro nyavartata .. 50..\\
nivR^itte tu tadA devA viShAdamagamanparam .
sametya shakreNa cha te tvaShTustejo vimohitAH .
amantrayanta te sarve munibhiH saha bhArata .. 51..\\
ki.n kAryamiti te rAjanvichintya bhayamohitAH .
jagmuH sarve mahAtmAnaM manobhirviShNumavyayam .
upaviShTA mandarAgre sarve vR^itravadhepsavaH .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
i
sarva.n vyAptamida.n devA vR^itreNa jagadavyayam .
na hyasya sadR^isha.n kiM chitpratighAtAya yadbhavet .. 1..\\
samartho hyabhavaM pUrvamasamartho.asmi sAmpratam .
katha.n kuryAM nu bhadra.n vo duShpradharShaH sa me mataH .. 2..\\
tejasvI cha mahAtmA cha yuddhe chAmitavikramaH .
grasettribhuvana.n sarvaM sa devAsuramAnuSham .. 3..\\
tasmAdvinishchayamima.n shR^iNudhvaM me divaukasaH .
viShNoH kShayamupAgamya sametya cha mahAtmanA .
tena saMmantrya vetsyAmo vadhopAya.n durAtmanaH .. 4..\\
evamukte maghavatA devAH sarShigaNAstadA .
sharaNya.n sharaNa.n devaM jagmurviShNuM mahAbalam .. 5..\\
Uchushcha sarve devesha.n viShNuM vR^itra bhayArditAH .
tvayA lokAstrayaH krAntAstribhirvikramaNaiH prabho .. 6..\\
amR^ita.n chAhR^ita.n viShNo daityAshcha nihatA raNe .
baliM baddhvA mahAdaitya.n shakro devAdhipaH kR^itaH .. 7..\\
tvaM prabhuH sarvalokAnA.n tvayA sarvamidaM tatam .
tva.n hi devamahAdevaH sarvalokanamaskR^itaH .. 8..\\
gatirbhava tva.n devAnA.n sendrANAm amarottama .
jagadvyAptamida.n sarvaM vR^itreNAsurasUdana .. 9..\\
avashya.n karaNIyaM me bhavatA.n hitamuttamam .
tasmAdupAya.n vakShyAmi yathAsau na bhaviShyati .. 10..\\
gachchhadhva.n sarShigandharvA yatrAsau vishvarUpadhR^ik .
sAma tasya prayu~njadhva.n tata ena.n vijeShyatha .. 11..\\
bhaviShyati gatirdevAH shakrasya mama tejasA .
adR^ishyashcha pravekShyAmi vajramasyAyudhottamam .. 12..\\
gachchhadhvamR^iShibhiH sArdha.n gandharvaishcha surottamAH .
vR^itrasya saha shakreNa sandhi.n kuruta mAchiram .. 13..\\
evamuktAstu devena R^iShayastridashAstathA .
yayuH sametya sahitAH shakra.n kR^itvA puraHsaram .. 14..\\
samIpametya cha tadA sarva eva mahaujasaH .
ta.n tejasA prajvalitaM pratapantaM disho dasha .. 15..\\
grasantamiva lokA.nstrInsUryA chandramasau yathA .
dadR^ishustatra te vR^itra.n shakreNa sahadevatAH .. 16..\\
R^iShayo.atha tato.abhyetya vR^itramUchuH priya.n vachaH .
vyApta.n jagadida.n sarvaM tejasA tava durjaya .. 17..\\
na cha shaknoShi nirjetu.n vAsavaM bhUrivikramam .
yudhyatoshchApi vA.n kAlo vyatItaH sumahAniha .. 18..\\
pIDyante cha prajAH sarvAH sa devAsuramAnavAH .
sakhyaM bhavatu te vR^itra shakreNa saha nityadA .
avApsyasi sukha.n tvaM cha shakra lokAMshcha shAshvatAn .. 19..\\
R^iShivAkyaM nishamyAtha sa vR^itraH sumahAbalaH .
uvAcha tA.nstadA sarvAnpraNamya shirasAsuraH .. 20..\\
sarve yUyaM mahAbhAgA gandharvAshchaiva sarvashaH .
yadbrUta tachchhruta.n sarvaM mamApi shR^iNutAnaghAH .. 21..\\
sandhiH katha.n vai bhavitA mama shakrasya chobhayoH .
tejasorhi dvayordevAH sakhya.n vai bhavitA katham .. 22..\\
rsayah
sakR^itsatA.n sa~NgataM lipsitavyaM
tataH paraM bhavitA bhavyameva .
nAtikrametsatpuruSheNa sa~NgataM
tasmAtsatA.n sa~NgataM lipsitavyam .. 23..\\
dR^iDha.n satAM sa~Ngata.n chApi nityaM
brUyAchchArtha.n hyarthakR^ichchhreShu dhIraH .
mahArthavatsatpruSheNa sa~NgataM
tasmAtsantaM na jighA.nseta dhIraH .. 24..\\
indraH satA.n saMmatashcha nivAsashcha mahAtmanAm .
satyavAdI hyadInashcha dharmavitsuvinishchitaH .. 25..\\
tena te saha shakreNa sandhirbhavatu shAshvataH .
eva.n vishvAsamAgachchha mA te bhUdbuddhiranyathA .. 26..\\
maharShivachana.n shrutvA tAnuvAcha mahAdyutiH .
avashyaM bhagavanto me mAnanIyAstapasvinaH .. 27..\\
bravImi yadaha.n devAstatsarvaM kriyatAm iha .
tataH sarva.n kariShyAmi yadUchurmAM dvijarShabhAH .. 28..\\
na shuShkeNa na chArdreNa nAshmanA na cha dAruNA .
na shasreNa na vajreNa na divA na tathA nishi .. 29..\\
vadhyo bhaveya.n viprendrAH shakrasya saha daivataiH .
evaM me rochate sandhiH shakreNa saha nityadA .. 30..\\
bADhamityeva R^iShayastamUchurbharatarShabha .
eva.n kR^ite tu sandhAne vR^itraH pramudito.abhavat .. 31..\\
yattaH sadAbhavachchApi shakro.amarShasamanvitaH .
vR^itrasya vadhasa.nyuktAnupAyAnanuchintayan .
randhrAnveShI samudvignaH sadAbhUdbalavR^itrahA .. 32..\\
sa kadA chitsamudrAnte tamapashyanmahAsuram .
sandhyAkAla upAvR^itte muhUrte ramyadAruNe .. 33..\\
tataH sa~ncintya bhagavAnvaradAnaM mahAtmanaH .
sandhyeya.n vartate raudrA na rAtrirdivasaM na cha .
vR^itrashchApashya vadhyo.ayaM mama sarvaharo ripuH .. 34..\\
yadi vR^itraM na hanmyadya va~nchayitvA mahAsuram .
mahAbalaM mahAkAyaM na me shreyo bhaviShyati .. 35..\\
eva.n sa~ncintayanneva shakro viShNumanusmaran .
atha phena.n tadApashyatsamudre parvatopamam .. 36..\\
nAya.n shuShko na chArdro.ayaM na cha shastramida.n tathA .
ena.n kShepsyAmi vR^itrasya kShaNAdeva nashiShyati .. 37..\\
savajramatha phena.n taM kShipra.n vR^itre nisR^iShTavAn .
pravishya phena.n ta.n viShNuratha vR^itraM vyanAshayat .. 38..\\
nihate tu tato vR^itre disho vitimirAbhavan .
pravavau cha shivo vAyuH prajAshcha jahR^iShustadA .. 39..\\
tato devAH sa gandharvA yakSharAkShasa pannagAH .
R^iShayashcha mahendra.n tamastuvanvividhaiH stavaiH .. 40..\\
namaskR^itaH sarvabhUtaiH sarvabhUtAni sAntvayan .
hatashatruH prahR^iShTAtmA vAsavaH saha daivataiH .
viShNu.n tribhuvanashreShThaM pUjayAmAsa dharmavit .. 41..\\
tato hate mahAvIrye vR^itre devabhaya~Nkare .
anR^itenAbhibhUto.abhUchchhakraH paramadurmanAH .
traishIrShayAbhibhUtashcha sa pUrvaM brahmahatyayA .. 42..\\
so.antamAshritya lokAnAM naShTasa~nj~no vichetanaH .
na prAGYAyata devendrastvabhibhUtaH svakalmaShaiH .
pratichchhanno vasatyapsu cheShTamAna ivoragaH .. 43..\\
tataH pranaShTe devendre brahmahatyA bhayArdite .
bhUmiH pradhvasta sa~NkAshA nirvR^ikShA shuShkakAnanA .
vichchhinnasrotaso nadyaH sarA.nsyanudakAni cha .. 44..\\
sa~NkShobhashchApi sattvAnAmakR^ito.abhavat .
devAshchApi bhR^isha.n trastAstathA sarve maharShayaH .. 45..\\
arAjaka.n jagatsarvamabhibhUtamupadravaiH .
tato bhItAbhavandevAH ko no rAjA bhavediti .. 46..\\
divi devarShayashchApi devarAjavinAkR^itAH .
na cha sma kashchiddevAnA.n rAjyAya kurute manaH .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
z
R^iShayo.athAbruvansarve devAshcha tridasheshvarAH .
aya.n vai nahuShaH shrImAndevarAjye.abhiShichyatAm .
te gatvAthAbruvansarve rAjA no bhava pArthiva .. 1..\\
sa tAnuvAcha nahuSho devAnR^iShigaNA.nstathA .
pitR^ibhiH sahitAnrAjanparIpsanhitamAtmanaH .. 2..\\
durbalo.ahaM na me shaktirbhavatAM paripAlane .
balavA~njAyate rAjA bala.n shakre hi nityadA .. 3..\\
tamabruvanpunaH sarve devAH sarShipurogamAH .
asmAka.n tapasA yuktaH pAhi rAjyaM triviShTape .. 4..\\
parasparabhaya.n ghoramasmAka.n hi na saMshayaH .
abhiShichyasva rAjendra bhava rAjA triviShTape .. 5..\\
devadAnava yakShANAmR^iShINA.n rakShasA.n tathA .
pitR^igandharvabhUtAnA.n chakShurviShayavartinAm .
teja AdAsyase pashyanbalavAMshcha bhaviShyasi .. 6..\\
dharmaM puraskR^itya sadA sarvalokAdhipo bhava .
brahmarShIMshchApi devAMshcha gopAyasva triviShTape .. 7..\\
sudurlabha.n varaM labdhvA prApya rAjya.n triviShTape .
dharmAtmA satataM bhUtvA kAmAtmA samapadyata .. 8..\\
devodyAneShu sarveShu nandanopavaneShu cha .
kailAse himavatpR^iShThe mandare shvetaparvate .
sahye mahendre malaye samudreShu saritsu cha .. 9..\\
apsarobhiH parivR^ito devakanyA samAvR^itaH .
nahuSho devarAjaH sankrIDanbahuvidha.n tadA .. 10..\\
shR^iNvandivyA bahuvidhAH kathAH shrutimanoharAH .
vAditrANi cha sarvANi gIta.n cha madhurasvaram .. 11..\\
vishvAvasurnAradashcha gandharvApsarasA.n gaNAH .
R^itavaH ShaTcha devendraM mUrtimanta upasthitAH .
mArutaH surabhirvAti manoGYaH sukhashItalaH .. 12..\\
eva.n hi krIDatastasya nahuShasya mahAtmanaH .
samprAptA darshana.n devI shakrasya mahiShI priyA .. 13..\\
sa tA.n sandR^ishya duShTAtmA prAha sarvAnsabhAsadaH .
indrasya mahiShI devI kasmAnmAM nopatiShThati .. 14..\\
ahamindro.asmi devAnA.n lokAnA.n cha tatheshvaraH .
Agachchhatu shachI mahya.n kShipramadya niveshanam .. 15..\\
tachchhrutvA durmanA devI bR^ihaspatimuvAcha ha .
rakSha mAM nahuShAdbrahma.nstavAsmi sharaNa.n gatA .. 16..\\
sarvalakShaNasampannAM brahmastvaM mAM prabhAShase .
devarAjasya dayitAmatyantasukhabhAginIm .. 17..\\
avaidhavyena sa.nyuktAmekapatnIM pativratAm .
uktavAnasi mAM pUrvamR^itA.n tAM kuru vai giram .. 18..\\
noktapUrva.n cha bhagavanmR^iShA te kiM chidIshvara .
tasmAdetadbhavetsatya.n tvayoktaM dvijasattama .. 19..\\
bR^ihaspatirathovAcha indrANIM bhayamohitAm .
yaduktAsi mayA devi satya.n tadbhavitA dhruvam .. 20..\\
drakShyase devarAjAnamindra.n shIghramihAgatam .
na bhetavya.n cha nahuShAtsatyametadbravImi te .
samAnayiShye shakreNa nachirAdbhavatIm aham .. 21..\\
atha shushrAva nahuSha indrANI.n sharaNa.n gatAm .
bR^ihaspatera~Ngirasashchukrodha sa nR^ipastadA .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
z
kruddha.n tu nahuSha.n GYAtvA devAH sarShipurogamAH .
abruvandevarAjAnaM nahuSha.n ghoradarshanam .. 1..\\
devarAjajahi krodha.n tvayi kruddhe jagadvibho .
trasta.n sAsuragandharvaM sa kiMnaramahoragam .. 2..\\
jahi krodhamima.n sAdho na krudhyanti bhavadvidhAH .
parasya patnI sA devI prasIdasva sureshvara .. 3..\\
nivartaya manaH pApAtparadArAbhimarshanAt .
devarAjo.asi bhadra.n te prajA dharmeNa pAlaya .. 4..\\
evamukto na jagrAha tadvachaH kAmamohitaH .
atha devAnuvAchedamindraM prati surAdhipaH .. 5..\\
ahalyA dharShitA pUrvamR^iShipatnI yashasvinI .
jIvato bharturindreNa sa vaH kiM na nivAritaH .. 6..\\
bahUni cha nR^isha.nsAni kR^itAnIndreNa vai purA .
vaidharmyANyupadhAshchaiva sa vaH kiM na nivAritaH .. 7..\\
upatiShThatu mA.n devI etadasyA hitaM param .
yuShmAka.n cha sadA devAH shivamevaM bhaviShyati .. 8..\\
indrANImAnayiShyAmo yathechchhasi divaH pate .
jahi krodhamima.n vIra prIto bhava sureshvara .. 9..\\
ityuktvA te tadA devA R^iShibhiH saha bhArata .
jagmurbR^ihaspati.n vaktumindrANI.n chAshubhaM vachaH .. 10..\\
jAnImaH sharaNaM prAptamindrANI.n tava veshmani .
dattAbhayA.n cha viprendra tvayA devarShisattama .. 11..\\
te tvA.n devAH sa gandharvA R^iShayashcha mahAdyute .
prasAdayanti chendrANI nahuShAya pradIyatAm .. 12..\\
indrAdvishiShTo nahuSho devarAjo mahAdyutiH .
vR^iNotviya.n varArohA bhartR^itve varavarNinI .. 13..\\
evamukte tu sA devI bAShpamutsR^ijya sasvaram .
uvAcha rudatI dInA bR^ihaspatimida.n vachaH .. 14..\\
nAhamichchhAmi nahuShaM patimanvAsya taM prabhum .
sharaNAgatAsmi te brahma.nstrAhi mAM mahato bhayAt .. 15..\\
sharaNAgatAM na tyajeyamindrANi mama nishchitam .
dharmaGYA.n dharmashIlAM cha na tyaje tvAm anindite .. 16..\\
nAkArya.n kartumichchhAmi brAhmaNaH sanvisheShataH .
shrutadharmA satyashIlo jAnandharmAnushAsanam .. 17..\\
nAhametatkariShyAmi gachchhadhva.n vai surottamAH .
asmiMshchArthe purA gItaM brahmaNA shrUyatAm idam .. 18..\\
na tasya bIja.n rohati bIjakAle
na chAsya varSha.n varShati varShakAle .
bhItaM prapannaM pradadAti shatrave
na so.antara.n labhate trANamichchhan .. 19..\\
moghamanna.n vindati chApyachetAH
svargAllokAdbhrashyati naShTacheShTaH .
bhItaM prapannaM pradadAti yo vai
na tasya havyaM pratigR^ihNanti devAH .. 20..\\
pramIyate chAsya prajA hyakAle
sadA vivAsaM pitaro.asya kurvate .
bhItaM prapannaM pradadAti shatrave
sendrA devAH praharantyasya vajram .. 21..\\
etadeva.n vijAnanvai na dAsyAmi shachImimAm .
indrANI.n vishrutAM loke shakrasya mahiShIM priyAm .. 22..\\
asyA hitaM bhavedyachcha mama chApi hitaM bhavet .
kriyatA.n tatsurashreShThA na hi dAsyAmyaha.n shachIm .. 23..\\
atha devAstamevAhurguruma~NgirasA.n varam .
katha.n sunIta.n tu bhavenmantrayasva bR^ihaspate .. 24..\\
nahuSha.n yAchatA.n devI kiM chitkAlAntaraM shubhA .
indrANI hitametaddhi tathAsmAkaM bhaviShyati .. 25..\\
bahuvighnakaraH kAlaH kAlaH kAlaM nayiShyati .
darpito balavAMshchApi nahuSho varasaMshrayAt .. 26..\\
tatastena tathokte tu prItA devAstamabruvan .
brahmansAdhvidamukta.n te hita.n sarvadivaukasAm .
evametaddvijashreShTha devI cheyaM prasAdyatAm .. 27..\\
tataH samastA indrANI.n devAH sAgnipurogamAH .
UchurvachanamavyagrA lokAnA.n hitakAmyayA .. 28..\\
tvayA jagadida.n sarva.n dhR^itaM sthAvaraja~Ngamam .
ekapatnyasi satyA cha gachchhasva nahuShaM prati .. 29..\\
kShipra.n tvAmabhikAmashcha vinashiShyati pArthivaH .
nahuSho devi shakrashcha suraishvaryamavApsyati .. 30..\\
eva.n vinishchaya.n kR^itvA indrANI kAryasiddhaye .
abhyagachchhata savrIDA nahuSha.n ghoradarshanam .. 31..\\
dR^iShTvA tAM nahuShashchApi vayo rUpasamanvitAm .
samahR^iShyata duShTAtmA kAmopahata chetanaH .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
z
atha tAmabravIddR^iShTvA nahuSho devarATtadA .
trayANAmapi lokAnAmahamindraH shuchismite .
bhajasva mA.n varArohe patitve varavarNini .. 1..\\
evamuktA tu sA devI nahuSheNa pativratA .
prAvepata bhayodvignA pravAte kadalI yathA .. 2..\\
namasya sA tu brahmANa.n kR^itvA shirasi chA~njalim .
devarAjamathovAcha nahuSha.n ghoradarshanam .. 3..\\
kAlamichchhAmyaha.n labdhu.n kiM chittvattaH sureshvara .
na hi viGYAyate shakraH prAptaH ki.n vA kva vA gataH .. 4..\\
tattvametattu viGYAya yadi na GYAyate prabho .
tato.aha.n tvAmupasthAsye satyametadbravImi te .
evamuktaH sa indrANyA nahuShaH prItimAnabhUt .. 5..\\
evaM bhavatu sushroNiyathA mAmabhibhAShase .
GYAtvA chAgamana.n kArya.n satyametadanusmareH .. 6..\\
nahuSheNa visR^iShTA cha nishchakrAma tataH shubhA .
bR^ihaspatiniketa.n sA jagAma cha tapasvinI .. 7..\\
tasyAH saMshrutya cha vacho devAH sAgnipurogamAH .
mantrayAmAsurekAgrAH shakrArtha.n rAjasattama .. 8..\\
devadevena sa~Ngamya viShNunA prabhaviShNunA .
Uchushchaina.n samudvignA vAkyaM vAkyavishAradAH .. 9..\\
brahmahatyAbhibhUto vai shakraH suragaNeshvaraH .
gatishcha nastva.n devesha pUrvajo jagataH prabhuH .
rakShArtha.n sarvabhUtAnAM viShNutvamupajagmivAn .. 10..\\
tvadvIryAnnihate vR^itre vAsavo brahmahatyayA .
vR^itaH suragaNashreShTha mokSha.n tasya vinirdisha .. 11..\\
teShA.n tadvachana.n shrutvA devAnAM viShNurabravIt .
mAmeva yajatA.n shakraH pAvayiShyAmi vajriNam .. 12..\\
puNyena hayamedhena mAmiShTvA pAkashAsanaH .
punareShyati devAnAmindratvamakutobhayaH .. 13..\\
svakarmabhishcha nahuSho nAsha.n yAsyati durmatiH .
ka.n chitkAlamimaM devA marShayadhvamatandritAH .. 14..\\
shrutvA viShNoH shubhA.n satyA.n tAM vANImamR^itopamAm .
tataH sarve suragaNAH sopAdhyAyAH saharShibhiH .
yatra shakro bhayodvignasta.n deshamupachakramuH .. 15..\\
tatrAshvamedhaH sumahAnmahendrasya mahAtmanaH .
vavR^ite pAvanArtha.n vai brahmahatyApaho nR^ipa .. 16..\\
vibhajya brahmahatyA.n tu vR^ikSheShu cha nadIShu cha .
parvateShu pR^ithivyA.n cha strIShu chaiva yudhiShThira .. 17..\\
sa.nvibhajya cha bhUteShu visR^ijya cha sureshvaraH .
vijvaraH pUtapApmA cha vAsavo.abhavadAtmavAn .. 18..\\
akampyaM nahuSha.n sthAnAddR^iShTvA cha balasUdanaH .
tejo ghna.n sarvabhUtAnAM varadAnAchcha duHsaham .. 19..\\
tataH shachIpatirvIraH punareva vyanashyata .
adR^ishyaH sarvabhUtAnA.n kAlAkA~NkShI chachAra ha .. 20..\\
pranaShTe tu tataH shakre shachI shokasamanvitA .
hA shakreti tadA devI vilalApa suduHkhitA .. 21..\\
yadi datta.n yadi huta.n guravastoShitA yadi .
ekabhartR^itvamevAstu satya.n yadyasti vA mayi .. 22..\\
puNyA.n chemAmahaM divyAM pravR^ittAmuttarAyaNe .
devI.n rAtriM namasyAmi sidhyatAM me manorathaH .. 23..\\
prayatA chanishA.n devImupAtiShThata tatra sA .
pativratAtvAtsatyena sopashrutimathAkarot .. 24..\\
yatrAste devarAjo.asau ta.n deshaM darshayasva me .
ityAhopashruti.n devI satya.n satyena dR^ishyatAm .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
z
athainA.n rupiNIM sAdhvImupAtiShThadupashrutiH .
tA.n vayo rUppa sampannA.n dR^iShTvA devImupasthitAm .. 1..\\
indrANI samprahR^iShTA sA sampUjyainAmapR^ichchhata .
ichchhAmi tvAmaha.n GYAtu.n kA tvaM brUhi varAnane .. 2..\\
upashrutiraha.n devi tavAntikamupAgatA .
darshana.n chaiva samprAptA tava satyena toShitA .. 3..\\
pativratAsi yuktA cha yamena niyamena cha .
darshayiShyAmi te shakra.n deva.n vR^itraniShUdanam .
kShipramanvehi bhadra.n te drakShyase surasattamam .. 4..\\
tatastAM prasthitA.n devImindrANI sA samanvagAt .
devAraNyAnyatikramya parvatAMshcha bahU.nstataH .
himavantamatikramya uttaraM pArshvamAgamat .. 5..\\
samudra.n cha samAsAdya bahuyojanavistR^itam .
AsasAda mahAdvIpaM nAnAdrumalatA vR^itam .. 6..\\
tatrApashyatsaro divyaM nAnAshakunibhirvR^itam .
shatayojanavistIrNa.n tAvadevAyata.n shubham .. 7..\\
tatra divyAni padmAni pa~ncha varNAni bhArata .
ShaTpadairupagItAni praphullAni sahasrashaH .. 8..\\
padmasya bhittvA nAla.n cha vivesha sahitA tayA .
visa tantu praviShTa.n cha tatrApashyachchhatakratum .. 9..\\
ta.n dR^iShTvA cha susUkShmeNa rUpeNAvasthitaM prabhum .
sUkShmarUpadharA devI babhUvopashrutishcha sA .. 10..\\
indra.n tuShTAva chendrANI vishrutaiH pUrvakarmabhiH .
stUyamAnastato devaH shachImAha purandaraH .. 11..\\
kimarthamasi samprAptA viGYAtashcha katha.n tvaham .
tataH sA kathayAmAsa nahuShasya vicheShTitam .. 12..\\
indratva.n triShu lokeShu prApya vIryamadAnvitaH .
darpAviShTashcha duShTAtmA mAmuvAcha shatakrato .
upatiShTha mAmiti krUraH kAla.n cha kR^itavAnmama .. 13..\\
yadi na trAsyasi vibho kariShyati sa mA.n vashe .
etena chAha.n santaptA prAptA shakra tavAntikam .
jahi raudraM mahAbAho nahuShaM pApanishchayam .. 14..\\
prakAshayasva chAtmAna.n daityadAnava sUdana .
tejaH samApnuhi vibho devarAjyaM prashAdhi cha .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
z
evamuktaH sa bhagavA~nshachyA punarathAbravIt .
vikramasya na kAlo.ayaM nahuSho balavattaraH .. 1..\\
vivardhitashcha R^iShibhirhavyaiH kavyaishcha bhAmini .
nItimatra vidhAsyAmi devi tA.n kartumarhasi .. 2..\\
guhya.n chaitattvayA kAryaM nAkhyAtavya.n shubhe kva chit .
gatvA nahuShamekAnte bravIhi tanumadhyame .. 3..\\
R^iShiyAnena divyena mAm upaihi jagatpate .
eva.n tava vashe prItA bhaviShyAmIti ta.n vada .. 4..\\
ityuktA devarAjena patnI sA kamalekShaNA .
evamastvityathoktvA tu jagAma nahuShaM prati .. 5..\\
nahuShastA.n tato dR^iShTvA vismito vAkyamabravIt .
svAgata.n te varArohe kiM karomi shuchismite .. 6..\\
bhaktaM mAM bhaja kalyANi kimichchhasi manasvini .
tava kalyANi yatkArya.n tatkariShye sumadhyame .. 7..\\
na cha vrIDA tvayA kAryA sushroNi mayi vishvasa .
satyena vai shape devi kartAsmi vachana.n tava .. 8..\\
yo me tvayA kR^itaH kAlastamAkA~NkShe jagatpate .
tatastvameva bhartA me bhaviShyasi surAdhipa .. 9..\\
kArya.n cha hR^idi me yattaddevarAjAvadhAraya .
vakShyAmi yadi me rAjanpriyametatkariShyasi .
vAkyaM praNayasa.nyukta.n tataH syA.n vashagA tava .. 10..\\
indrasya vAjino vAhA hastino.atha rathAstathA .
ichchhAmyahamihApUrva.n vAhana.n te surAdhipa .
yanna viShNorna rudrasya nAsurANAM na rakShasAm .. 11..\\
vahantu tvAM mahArAja R^iShayaH sa~NgatA vibho .
sarve shibikayA rAjannetaddhi mama rochate .. 12..\\
nAsureShu na deveShu tulyo bhavitumarhasi .
sarveShA.n teja Adatsva svena vIryeNa darshanAt .
na te pramukhataH sthAtu.n kashchidichchhati vIryavAn .. 13..\\
evamuktastu nahuShaH prAhR^iShyata tadA kila .
uvAcha vachana.n chApi surendrastAmaninditAm .. 14..\\
apUrva.n vAhanamida.n tvayoktaM varavarNini .
dR^iDhaM me ruchita.n devi tvadvasho.asmi varAnane .. 15..\\
na hyalpavIryo bhavati yo vAhAnkurute munIn .
aha.n tapasvI balavAnbhUtabhavya bhavatprabhuH .. 16..\\
mayi kruddhe jaganna syAnmayi sarvaM pratiShThitam .
devadAnavagandharvAH kiMnaroragarAkShasAH .. 17..\\
na me kruddhasya paryAptAH sarve lokAH shuchismite .
chakShuShA yaM prapashyAmi tasya tejo harAmyaham .. 18..\\
tasmAtte vachana.n devi kariShyAmi na saMshayaH .
saptarShayo mA.n vakShyanti sarve brahmarShayastathA .
pashya mAhAtmyamasmAkamR^iddhi.n cha varavarNini .. 19..\\
evamuktvA tu tA.n devI.n visR^ijya cha varAnanAm .
vimAne yojayitvA sa R^iShInniyamamAsthitAn .. 20..\\
abrahmaNyo balopeto matto varamadena cha .
kAmavR^ittaH sa duShTAtmA vAhayAmAsa tAnR^iShIn .. 21..\\
nahuSheNa visR^iShTA cha bR^ihaspatimuvAcha sA .
samayo.alpAvasheSho me nahuSheNeha yaH kR^itaH .
shakraM mR^igaya shIghra.n tvaM bhaktAyAH kuru me dayAm .. 22..\\
bADhamityeva bhagavAnbR^ihaspatiruvAcha tAm .
na bhetavya.n tvayA devi nahuShAdduShTachetasaH .. 23..\\
na hyeSha sthAsyati chira.n gata eSha narAdhamaH .
adharmaGYo maharShINA.n vAhanAchcha hataH shubhe .. 24..\\
iShTi.n chAhaM kariShyAmi vinAshAyAsya durmateH .
shakra.n chAdhigamiShyAmi mA bhaistvaM bhadramastu te .. 25..\\
tataH prajvAlya vidhivajjuhAva parama.n haviH .
bR^ihaspatirmahAtejA devarAjopalabdhaye .. 26..\\
tasmAchcha bhagavAndevaH svayameva hutAshanaH .
strI veShamadbhuta.n kR^itvA sahasAntaradhIyata .. 27..\\
sa dishaH pradishashchaiva parvatAMshcha vanAni cha .
pR^ithivI.n chAntarikShaM cha vichIyAtimano gatiH .
nimeShAntaramAtreNa bR^ihaspatimupAgamat .. 28..\\
bR^ihaspate na pashyAmi devarAjamaha.n kva chit .
ApaH sheShAH sadA chApaH praveShTuM notsahAmyaham .
na me tatra gatirbrahmankimanyatkaravANi te .. 29..\\
tamabravIddeva gururapo visha mahAdyute .. 30..\\
nApaH praveShTu.n shakShyAmi kShayo me.atra bhaviShyati .
sharaNa.n tvAM prapanno.asmi svasti te.astu mahAdyute .. 31..\\
adbhyo.agnirbrahmataH kShatramashmano lohamutthitam .
teShA.n sarvatraga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
br
tvamagne sarvadevAnAM mukha.n tvamasi havyavAT .
tvamantaH sarvabhUtAnA.n gUDhashcharasi sAkShivat .. 1..\\
tvAmAhureka.n kavayastvAmAhustrividhaM punaH .
tvayA tyakta.n jagachcheda.n sadyo nashyeddhutAshana .. 2..\\
kR^itvA tubhyaM namo viprAH svakarma vijitA.n gatim .
gachchhanti saha patnIbhiH sutairapi cha shAshvatIm .. 3..\\
tvamevAgne havyavAhastvameva parama.n haviH .
yajanti satraistvAmeva yaGYaishcha paramAdhvare .. 4..\\
sR^iShTvA lokA.nstrInimAnhavyavAha
prApte kAle pachasi punaH samiddhaH .
sarvasyAsya bhuvanasya prasUtis
tvamevAgre bhavasi punaH pratiShThA .. 5..\\
tvAmagne jaladAnAhurvidyutash cha tvameva hi .
dahanti sarvabhUtAni tvatto niShkramya hAyanAH .. 6..\\
tvayyApo nihitAH sarvAstvayi sarvamida.n jagat .
na te.astvavidita.n kiM chittriShu lokeShu pAvaka .. 7..\\
svayoniM bhajate sarvo vishasvApo.avisha~NkitaH .
aha.n tvA.n vardhayiShyAmi brAhmairmantraiH sanAtanaiH .. 8..\\
eva.n stuto havyavAho bhagavAnkaviruttamaH .
bR^ihaspatimathovAcha prItimAnvAkyamuttamam .
darshayiShyAmi te shakra.n satyametadbravImi te .. 9..\\
pravishyApastato vahniH sa samudrAH sa palvalAH .
AjagAma sarastachcha gUDho yatra shatakratuH .. 10..\\
atha tatrApi padmAni vichinvanbharatarShabha .
anvapashyatsa devendra.n visamadhyagataM sthitam .. 11..\\
Agatya cha tatastUrNa.n tamAchaShTa bR^ihaspateH .
aNu mAtreNa vapuShA padmatantvAshritaM prabhum .. 12..\\
gatvA devarShigandharvaiH sahito.atha bR^ihaspatiH .
purANaiH karmabhirdeva.n tuShTAva balasUdanam .. 13..\\
mahAsuro hataH shakra namuchirdAruNastvayA .
shambarashcha balash chaiva tathobhau ghoravikramau .. 14..\\
shatakrato vivardhasva sarvA~nshatrUnniShUdaya .
uttiShTha vajrinsampashya devarShIMshcha samAgatAn .. 15..\\
mahendra dAnavAnhatvA lokAstrAtAstvayA vibho .
apAM phena.n samAsAdya viShNutejopabR^i.nhitam .
tvayA vR^itro hataH pUrva.n devarAjajagatpate .. 16..\\
tva.n sarvabhUteShu vareNya IDyas
tvayA sama.n vidyate neha bhUtam .
tvayA dhAryante sarvabhUtAni shakra
tva.n devAnAM mahimAnaM chakartha .. 17..\\
pAhi devAnsa lokAMshcha mahendra balamApnuhi .
eva.n sa.nstUyamAnashcha so.avardhata shanaiH shanaiH .. 18..\\
sva.n chaiva vapurAsthAya babhUva sabalAnvitaH .
abravIchcha guru.n devo bR^ihaspatimupasthitam .. 19..\\
ki.n kAryamavashiShTa.n vo hatastvAShTro mahAsuraH .
vR^itrashcha sumahAkAyo grastu.n lokAniyeSha yaH .. 20..\\
mAnuSho nahuSho rAjA devarShigaNatejasA .
devarAjyamanuprAptaH sarvAnno bAdhate bhR^isham .. 21..\\
kathaM nu nahuSho rAjya.n devAnAM prApa durlabham .
tapasA kena vA yuktaH ki.n vIryo vA bR^ihaspate .. 22..\\
devA bhItAH shakramakAmayanta
tvayA tyaktaM mahadaindraM pada.n tat .
tadA devAH pitaro.atharShayash cha
gandharvasa~NghAsh cha sametya sarve .. 23..\\
gatvAbruvannahuSha.n shakra tatra
tvaM no rAjA bhava bhuvanasya goptA .
tAnabravInnahuSho nAsmi shakra
ApyAyadhva.n tapasA tejasA cha .. 24..\\
evamuktairvardhitashchApi devai
rAjAbhavannahuSho ghoravIryaH .
trailokye cha prApya rAjya.n tapasvinaH
kR^itvA vAhAnyAti lokAndurAtmA .. 25..\\
tejo hara.n dR^iShTiviSha.n sughoraM
mA tvaM pashyernahuSha.n vai kadA chit .
devAshcha sarve nahuShaM bhayArtA
na pashyanto gUDharUpAsh charanti .. 26..\\
eva.n vadatya~NgirasAM variShThe
bR^ihaspatau lokapAlaH kuberaH .
vaivasvatashchaiva yamaH purANo
devashcha somo varuNashchAjagAma .. 27..\\
te vai samAgamya mahendramUchur
diShTyA tvAShTro nihatashchaiva vR^itraH .
diShTyA cha tvA.n kushalinamakShataM cha
pashyAmo vai nihatAri.n cha shakra .. 28..\\
sa tAnyathAvatpratibhAShya shakraH
sa~ncodayannahuShasyAntareNa .
rAjA devAnAM nahuSho ghorarUpas
tatra sAhya.n dIyatAM me bhavadbhiH .. 29..\\
te chAbruvannahuSho ghorarUpo
dR^iShTI viShastasya bibhIma deva .
tva.n chedrAjannahuShaM parAjayes
tadvai vayaM bhAgamarhAma shakra .. 30..\\
indro.abravIdbhavatu bhavAnapAM patir
yamaH kuberashcha mahAbhiShekam .
samprApnuvantvadya sahaiva tena
ripu.n jayAmo nahuShaM ghoradR^iShTim .. 31..\\
tataH shakra.n jvalano.apyAha bhAgaM
prayachchha mahya.n tava sAhyaM kariShye .
tamAha shakro bhavitAgne tavApi
aindrAgno vai bhAga eko mahAkratau .. 32..\\
eva.n sa~ncintya bhagavAnmahendraH pAkashAsanaH .
kubera.n sarvayakShANA.n dhanAnAM cha prabhuM tathA .. 33..\\
vaivasvataM pitR^INA.n cha varuNaM chApyapAM tathA .
Adhipatya.n dadau shakraH satkR^itya varadastadA .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
z
atha sa~ncintayAnasya devarAjasya dhImataH .
nahuShasya vadhopAya.n lokapAlaiH sahaiva taiH .
tapasvI tatra bhagavAnagastyaH pratyadR^ishyata .. 1..\\
so.abravIdarchya devendra.n diShTyA vai vardhate bhavAn .
vishvarUpavinAshena vR^itrAsuravadhena cha .. 2..\\
diShTyA cha nahuSho bhraShTo devarAjyAtpurandara .
diShTyA hatAriM pashyAmi bhavantaM balasUdana .. 3..\\
svAgata.n te maharShe.astu prIto.ahaM darshanAttava .
pAdyamAchamanIya.n cha gAmarghyaM cha pratIchchha me .. 4..\\
pUjita.n chopaviShTaM tamAsane munisattamam .
paryapR^ichchhata deveshaH prahR^iShTo brAhmaNarShabham .. 5..\\
etadichchhAmi bhagavankathyamAna.n dvijottama .
paribhraShTaH katha.n svargAnnahuShaH pApanishchayaH .. 6..\\
shR^iNu shakra priya.n vAkyaM yathA rAjA durAtmavAn .
svargAdbhraShTo durAchAro nahuSho baladarpitaH .. 7..\\
shramArtAstu vahantastaM nahuShaM pApakAriNam .
devarShayo mahAbhAgAstathA brahmarShayo.amalAH .
paprachchhuH saMshaya.n deva nahuShaM jayatA.n vara .. 8..\\
ya ime brahmaNA proktA mantrA vai prokShaNe gavAm .
ete pramANaM bhavata utAho neti vAsava .
nahuSho neti tAnAha tamasA mUDha chetanaH .. 9..\\
adharme sampravR^ittastva.n dharmaM na pratipadyase .
pramANametadasmAkaM pUrvaM proktaM maharShibhiH .. 10..\\
tato vivadamAnaH sa munibhiH saha vAsava .
atha mAmaspR^ishanmUrdhni pAdenAdharmapIDitaH .. 11..\\
tenAbhUddhuta tejAH sa niHshrIkashcha shachIpate .
tatastamahamAvignamavochaM bhayapIDitam .. 12..\\
yasmAtpUrvaiH kR^itaM brahma brahmarShibhiranuShThitam .
aduShTa.n dUShayasi vai yachcha mUrdhnyaspR^ishaH padA .. 13..\\
yachchApi tvamR^iShInmUDha brahmakalpAndurAsadAn .
vAhAnkR^itvA vAhayasi tena svargAddhataprabhaH .. 14..\\
dhva.nsa pApaparibhraShTaH kShINapuNyo mahItalam .
dashavarShasahasrANi sarparUpadharo mahAn .
vichariShyasi pUrNeShu punaH svargamavApsyasi .. 15..\\
evaM bhraShTo durAtmA sa devarAjyAdarindama .
diShTyA vardhAmahe shakra hato bAhmaNa kaNTakaH .. 16..\\
triviShTapaM prapadyasva pAhi lokA~nshachIpate .
jitendriyo jitAmitraH stUyamAno maharShibhiH .. 17..\\
tato devA bhR^iSha.n tuShTA maharShigaNasa.nvR^itAH .
pitarashchaiva yakShAshcha bhujagA rAkShasAstathA .. 18..\\
gandharvA devakanyAshcha sarve chApsarasA.n gaNAH .
sarA.nsi saritaH shailAH sAgarAshcha vishAM pate .. 19..\\
upagamyAbruvansarve diShTyA vardhasi shatruhan .
hatashcha nahuShaH pApo diShTyAgastyena dhImatA .
diShTyA pApasamAchAraH kR^itaH sarpo mahItale .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
z
tataH shakraH stUyamAno gandharvApsarasA.n gaNaiH .
airAvata.n samAruhya dvipendraM lakShaNairyutam .. 1..\\
pAvakashcha mahAtejA maharShishcha bR^ihaspatiH .
yamashcha varuNashchaiva kuberashcha dhaneshvaraH .. 2..\\
sarvairdevaiH parivR^itaH shakro vR^itraniShUdanaH .
gandharvairapsarobhishcha yAtastribhuvanaM prabhuH .. 3..\\
sa sametya mahendrANyA devarAjaH shatakratuH .
mudA paramayA yuktaH pAlayAmAsa devarAT .. 4..\\
tataH sa bhagavA.nstatra a~NgirAH samadR^ishyata .
atharvaveda mantraishcha devendra.n samapUjayat .. 5..\\
tatastu bhagavAnindraH prahR^iShTaH samapadyata .
vara.n cha pradadau tasmai atharvA~Ngirase tadA .. 6..\\
atharvA~NgirasaM nAma asminvede bhaviShyati .
udAharaNametaddhi yaGYabhAga.n cha lapsyase .. 7..\\
eva.n sampUjya bhagavAnatharvA~Ngirasa.n tadA .
vyasarjayanmahArAja devarAjaH shatakratuH .. 8..\\
sampUjya sarvA.nstridashAnR^iShIMshchApi tapodhanAn .
indraH pramudito rAjandharmeNApAlayatprajAH .. 9..\\
eva.n duHkhamanuprAptamindreNa saha bhAryayA .
aGYAtavAsashcha kR^itaH shatrUNA.n vadhakA~NkShayA .. 10..\\
nAtra manyustvayA kAryo yatkliShTo.asi mahAvane .
draupadyA saha rAjendra bhrAtR^ibhishcha mahAtmabhiH .. 11..\\
eva.n tvamapi rAjendra rAjyaM prApsyasi bhArata .
vR^itra.n hatvA yathA prAptaH shakraH kauravanandana .. 12..\\
durAchArashcha nahuSho brahma dviTpApachetanaH .
agastyapAshAbhihato vinaShTaH shAshvatI.n samAH .. 13..\\
eva.n tava durAtmAnaH shatravaH shatrusUdana .
kShipraM nAsha.n gamiShyanti karNaduryodhanAdayaH .. 14..\\
ataH sAgaraparyantAM bhokShyase medinImimAm .
bhrAtR^ibhiH sahito vIra draupadyA cha sahAbhibho .. 15..\\
upAkhyAnamida.n shakra vijayaM veda saMmitam .
rAGYA vyUDheShvanIkeShu shrotavya.n jayamichchhatA .. 16..\\
tasmAtsaMshrAvayAmi tvA.n vijaya.n jayatAM vara .
sa.nstUyamAnA vardhante mahAtmAno yudhiShThira .. 17..\\
kShatriyANAmabhAvo.aya.n yudhiShThira mahAtmanAm .
duryodhanAparAdhena bhImArjunabalena cha .. 18..\\
AkhyAnamindra vijaya.n ya idaM niyataH paThet .
dhUtapApmA jitasvargaH sa pretyeha cha modate .. 19..\\
na chArijaM bhaya.n tasya na chAputro bhavennaraH .
nApadaM prApnuyAtkA.n chiddIrghamAyush cha vindati .
sarvatra jayamApnoti na kadA chitparAjayam .. 20..\\
evamAshvAsito rAjA shalyena bharatarShabha .
pUjayAmAsa vidhivachchhalya.n dharmabhR^itA.n varaH .. 21..\\
shrutvA shalyasya vachana.n kuntIputro yudhiShThiraH .
pratyuvAcha mahAbAhurmadrarAjamida.n vachaH .. 22..\\
bhavAnkarNasya sArathya.n kariShyati na saMshayaH .
tatra tejovadhaH kAryaH karNasya mama sa.nstavaiH .. 23..\\
evametatkariShyAmi yathA mA.n samprabhAShase .
yachchAnyadapi shakShyAmi tatkariShyAmyaha.n tava .. 24..\\
tata Amantrya kaunteyA~nshalyo madrAdhipastadA .
jagAma sabalaH shrImAnduryodhanamarindamaH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
v
yuyudhAnastato vIraH sAtvatAnAM mahArathaH .
mahatA chatura~NgeNa balenAgAdyudhiShThiram .. 1..\\
tasya yodhA mahAvIryA nAnAdeshasamAgatAH .
nAnApraharaNA vIrAH shobhayA.n chakrire balam .. 2..\\
parashvadhairbhiNDa bAlaiH shaktitomaramudgaraiH .
shaktyR^iShTi parashu prAsaiH karavAlaishcha nirmalaiH .. 3..\\
khaDgakArmukaniryUhaiH sharaish cha vividhairapi .
tailadhautaiH prakAshadbhistadashobhata vai balam .. 4..\\
tasya meghaprakAshasya shastraistaiH shobhitasya cha .
babhUva rUpa.n sainyasya meghasyeva sa vidyutaH .. 5..\\
akShauhiNI hi senA sA tadA yaudhiShThiraM balam .
pravishyAntardhadhe rAjansAgara.n kunadI yathA .. 6..\\
tathaivAkShauhiNI.n gR^ihya chedInAmR^iShabho balI .
dhR^iShTaketurupAgachchhatpANDavAnamitaujasaH .. 7..\\
mAgadhashcha jayatseno jarAsandhirmahAbalaH .
akShauhiNyaiva sainyasya dharmarAjamupAgamat .. 8..\\
tathaiva pANDyo rAjendra sAgarAnUpavAsibhiH .
vR^ito bahuvidhairyodhairyudhiShThiramupAgamat .. 9..\\
tasya sainyamatIvAsIttasminbalasamAgame .
prekShaNIyatara.n rAjansuveShaM balavattadA .. 10..\\
drupadasyApyabhUtsenA nAnAdeshasamAgataiH .
shobhitA puruShaiH shUraiH putraishchAsya mahArathaiH .. 11..\\
tathaiva rAjA matsyAnA.n virATo vAhinIpatiH .
pArvatIyairmahIpAlaiH sahitaH pANDavAniyAt .. 12..\\
itashchetashcha pANDUnA.n samAjagmurmahAtmanAm .
akShauhiNyastu saptaiva vividhadhvajasa~NkulAH .
yuyutsamAnAH kurubhiH pANDavAnsamaharShayan .. 13..\\
tathaiva dhArtarAShTrasya harSha.n samabhivardhayan .
bhagadatto mahIpAlaH senAmakShauhiNI.n dadau .. 14..\\
tasya chInaiH kirAtaishcha kA~nchanairiva sa.nvR^itam .
babhau balamanAdhR^iShya.n karNikAravana.n yathA .. 15..\\
tathA bhUrishravAH shUraH shalyash cha kurunandana .
duryodhanamupAyAtAvakShauhiNyA pR^ithakpR^ithak .. 16..\\
kR^itavarmA cha hArdikyo bhojAndhakabalaiH saha .
akShauhiNyaiva senAyA duryodhanamupAgamat .. 17..\\
tasya taiH puruShavyAghrairvanamAlA dharairbalam .
ashobhata yathAmattairvanaM prakrIDitairgajaiH .. 18..\\
jayadratha mukhAshchAnye sindhusauvIravAsinaH .
AjagmuH pR^ithivIpAlAH kampayanta ivAchalAn .. 19..\\
teShAmakShauhiNI senA bahulA vibabhau tadA .
vibhUyamAnA vAtena bahurUpA ivAmbudAH .. 20..\\
sudakShiNashcha kAmbojo yavanaishcha shakaistathA .
upAjagAma kauravyamakShauhiNyA vishAM pate .. 21..\\
tasya senA samAvAyaH shalabhAnAmivAbabhau .
sa cha samprApya kauravya.n tatraivAntardadhe tadA .. 22..\\
tathA mAhiShmatI vAsI nIlo nIlAyudhaiH saha .
mahIpAlo mahAvIryairdakShiNApathavAsibhiH .. 23..\\
Avantyau cha mahIpAlau mahAbalasu sa.nvR^itau .
pR^ithagakShauhiNIbhyA.n tAvabhiyAtau suyodhanam .. 24..\\
kekayAshcha naravyAghrAH sodaryAH pa~ncha pArthivAH .
sa.nharShayantaH kauravyamakShauhiNyA samAdravan .. 25..\\
itashchetashcha sarveShAM bhUmipAnAM mahAtmanAm .
tisro.anyAH samavartanta vAhinyo bharatarShabha .. 26..\\
evamekAdashAvR^ittAH senA duryodhanasya tAH .
yuyutsamAnAH kaunteyAnnAnA dhvajasamAkulAH .. 27..\\
na hAstinapure rAjannavakAsho.abhavattadA .
rAGYA.n sabalamukhyAnAM prAdhAnyenApi bhArata .. 28..\\
tataH pa~nchanada.n chaiva kR^itsnaM cha kurujA~Ngalam .
tathA rohita kAraNyaM maru bhUmishcha kevalA .. 29..\\
ahichchhatra.n kAlakUTaM ga~NgAkUlaM cha bhArata .
vAraNA vATadhAna.n cha yAmunashchaiva parvataH .. 30..\\
eSha deshaH suvistIrNaH prabhUtadhanadhAnyavAn .
babhUva kauraveyANAM balena susamAkulaH .. 31..\\
tatra sainya.n tathAyuktaM dadarsha sa purohitaH .
yaH sapA~nchAlarAjena preShitaH kauravAnprati .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
v
sa tu kauravyamAsAdya drupadasya purohitaH .
satkR^ito dhR^itarAShTreNa bhIShmeNa vidureNa cha .. 1..\\
sarva.n kaushalyamuktvAdau pR^iShTvA chaivamanAmayam .
sarvasenApraNetR^INAM madhye vAkyamuvAcha ha .. 2..\\
sarvairbhavadbhirvidito rAjadharmaH sanAtanaH .
vAkyopAdAna hetostu vakShyAmi vidite sati .. 3..\\
dhR^itaraShTrashcha pANDushcha sutAvekasya vishrutau .
tayoH samAna.n draviNaM paitR^ikaM nAtra saMshayaH .. 4..\\
dhR^itarAShTrasya ye putrAste prAptAH paitR^ika.n vasu .
pANDuputrAH kathaM nAma na prAptAH paitR^ika.n vasu .. 5..\\
eva~Ngate pANDaveyairvidita.n vaH purA yathA .
na prAptaM paitR^ika.n dravyaM dhArtarAShTreNa sa.nvR^itam .. 6..\\
prANAntikairapyupAyaiH prayatadbhiranekashaH .
sheShavanto na shakitA nayitu.n yamasAdanam .. 7..\\
punashcha vardhita.n rAjyaM svabalena mahAtmabhiH .
chhadmanApahR^ita.n kShudrairdhArtarAShTraH sa saubalaiH .. 8..\\
tadapyanumata.n karma tathAyuktamanena vai .
vAsitAshcha mahAraNye varShANIha trayodasha .. 9..\\
sabhAyA.n kleshitairvIraiH saha bhAryaistathA bhR^isham .
araNye vividhAH kleshAH samprAptAstaiH sudAruNAH .. 10..\\
tathA virATanagare yonyantaragatairiva .
prAptaH paramasa~Nklesho yathA pApairmahAtmabhiH .. 11..\\
te sarve pR^iShThataH kR^itvA tatsarvaM pUrvakilbiSham .
sAmaiva kurubhiH sArdhamichchhanti kurupu~NgavAH .. 12..\\
teShA.n cha vR^ittamAGYAya vR^ittaM duryodhanasya cha .
anunetumihArhanti dhR^itarAShTra.n suhR^ijjanAH .. 13..\\
na hi te vigraha.n vIrAH kurvanti kurubhiH saha .
avinAshena lokasya kA~NkShante pANDavAH svakam .. 14..\\
yashchApi dhArtarAShTrasya hetuH syAdvigrahaM prati .
sa cha heturna mantavyo balIyA.nsastathA hi te .. 15..\\
akShauhiNyo hi saptaiva dharmaputrasya sa~NgatAH .
yuyutsamAnAH kurubhiH pratIkShante.asya shAsanam .. 16..\\
apare puruShavyAghrAH sahasrAkShauhiNI samAH .
sAtyakirbhImasenashcha yamau cha sumahAbalau .. 17..\\
ekAdashaitAH pR^itanA ekatashcha samAgatAH .
ekatashcha mahAbAhurbahurUpo dhana~njayaH .. 18..\\
yathA kirITI senAbhyaHsarvAbhyo vyatirichyate .
evameva mahAbAhurvAsu devo mahAdyutiH .. 19..\\
bahulatva.n cha senAnA.n vikramaM cha kirITinaH .
buddhimattA.n cha kR^iShNasya buddhvA yudhyeta ko naraH .. 20..\\
te bhavanto yathA dharma.n yathA samayameva cha .
prayachchhantu pradAtavyaM mA vaH kAlo.atyagAdayam .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
v
tasya tadvachana.n shrutvA praGYAvR^iddho mahAdyutiH .
sampUjyaina.n yathAkAlaM bhIShmo vachanamabravIt .. 1..\\
diShTyA kushalinaH sarve pANDavAH saha bAndhavaiH .
diShTyA sahAyavantashcha diShTyA dharme cha te ratAH .. 2..\\
diShTyA cha sandhikAmAste bhrAtaraH kurunandanAH .
diShTyA na yuddhamanasaH saha dAmodareNa te .. 3..\\
bhavatA satyamukta.n cha sarvametanna saMshayaH .
atitIkShNa.n tu te vAkyaM brAhmaNyAditi me matiH .. 4..\\
asaMshaya.n kleshitAste vane cheha cha pANDavAH .
prAptAshcha dharmataH sarvaM piturdhanamasaMshayam .. 5..\\
kirITI balavAnpArthaH kR^itAstrashcha mahAbalaH .
ko hi pANDusuta.n yuddhe viShaheta dhana~njayam .. 6..\\
api vajradharaH sAkShAtkimutAnye dhanurbhR^itaH .
trayANAmapi lokAnA.n samartha iti me matiH .. 7..\\
bhIShme bruvati tadvAkya.n dhR^iShTamAkShipya manyumAn .
duryodhana.n samAlokya karNo vachanamabravIt .. 8..\\
na tanna viditaM brahma.Nlloke bhUtena kena chit .
punaruktena ki.n tena bhAShitena punaH punaH .. 9..\\
duryodhanArthe shakunirdyUte nirjitavAnpurA .
samayena gato.araNyaM pANDuputro yudhiShThiraH .. 10..\\
na ta.n samayamAdR^itya rAjyamichchhati paitR^ikam .
balamAshritya matsyAnAM pA~nchAlAnA.n cha pArthivaH .. 11..\\
duryodhano bhayAdvidvanna dadyAtpadamantataH .
dharmatastu mahI.n kR^itsnAM pradadyAchchhatrave.api cha .. 12..\\
yadi kA~NkShanti te rAjyaM pitR^ipaitAmahaM punaH .
yathApratiGYa.n kAlaM taM charantu vanamAshritAH .. 13..\\
tato duryodhanasyA~Nke vartantAmakutobhayAH .
adhArmikAmimAM buddhi.n kuryurmaurkhyAddhi kevalam .. 14..\\
atha te dharmamutsR^ijya yuddhamichchhanti pANDavAH .
AsAdyemAnkurushreShThAnsmariShyanti vacho mama .. 15..\\
kiM nu rAdheya vAchA te karma tatsmartumarhasi .
eka eva yadA pArthaH ShaDrathA~njitavAnyudhi .. 16..\\
na chedeva.n kariShyAmo yadayaM brAhmaNo.abravIt .
dhruva.n yudhi hatAstena bhakShayiShyAma pA.nsukAn .. 17..\\
dhR^itarAShTrastato bhIShmamanumAnya prasAdya cha .
avabhartsya cha rAdheyamida.n vachanamabravIt .. 18..\\
asmaddhitamida.n vAkyaM bhIShmaH shAntanavo.abravIt .
pANDavAnA.n hita.n chaiva sarvasya jagatastathA .. 19..\\
chintayitvA tu pArthebhyaH preShayiShyAmi sa~njayam .
sa bhavAnpratiyAtvadya pANDavAneva mAchiram .. 20..\\
sa ta.n satkR^itya kauravyaH preShayAmAsa pANDavAn .
sabhAmadhye samAhUya sa~njaya.n vAkyamabravIt .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
dhr
prAptAnAhuH sa~njaya pANDuputrAn
upaplavye tAnvijAnIhi gatvA .
ajAtashatru.n cha sabhAjayethA
diShTyAnagha grAmamupasthitastvam .. 1..\\
sarvAnvadeH sa~njaya svastimantaH
kR^ichchhra.n vAsamatadarhA niruShya .
teShA.n shAntirvidyate.asmAsu shIghraM
mithyopetAnAmupakAriNA.n satAm .. 2..\\
nAha.n kva chitsa~njaya pANDavAnAM
mithyAvR^itti.n kAM chana jAtvapashyam .
sarvA.n shriyaM hyAtmavIryeNa labdhvA
paryAkArShuH pANDavA mahyameva .. 3..\\
doSha.n hyeShAM nAdhigachchhe parikShan
nitya.n kaM chidyena garheya pArthAn .
dharmArthAbhyA.n karma kurvanti nityaM
sukhapriyA nAnurudhyanti kAmAn .. 4..\\
dharma.n shIta.n kShutpipAse tathaiva
nidrA.n tandrIM krodhaharShau pramAdam .
dhR^ityA chaiva praGYayA chAbhibhUya
dharmArthayogAnprayatanti pArthAH .. 5..\\
tyajanti mitreShu dhanAni kAle
na sa.nvAsAjjIryati maitrameShAm .
yathArha mAnArtha karA hi pArthAs
teShA.n dveShTA nAstyAjamIDhasya pakShe .. 6..\\
anyatra pApAdviShamAnmandabuddher
duryodhanAtkShudratarAchcha karNAt .
teShA.n hIme hInasukhapriyANAM
mahAtmanA.n sa~njanayanti tejaH .. 7..\\
utthAnavIryaH sukhamedhamAno
duryodhanaH sukR^itaM manyate tat .
teShAM bhAga.n yachcha manyeta bAlaH
shakya.n hartu.n jIvatAM pANDavAnAm .. 8..\\
yasyArjunaH padavI.n keshavash cha
vR^ikodaraH sAtyako.ajAtashatroH .
mAdrIputrau sR^i~njayAshchApi sarve
purA yuddhAtsAdhu tasya pradAnam .. 9..\\
sa hyevaikaH pR^ithivI.n savyasAchI
gANDIvadhanvA praNudedrathasthaH .
tathA viShNuH keshavo.apyapradhR^iShyo
lokatrayasyAdhipatirmahAtmA .. 10..\\
tiShTheta kastasya martyaH purastAd
yaH sarvadeveShu vareNya IDyaH .
parjanyaghoShAnpravapa~nsharaughAn
pata~Ngasa~NghAniva shIghravegAn .. 11..\\
disha.n hyudIchImapi chottarAnkurUn
gANDIvadhanvaika ratho jigAya .
dhana.n chaiShAmAharatsavyasAchI
senAnugAnbalidAMsh chaiva chakre .. 12..\\
yashchaiva devAnkhANDave savyasAchI
gANDIvadhanvA prajigAya sendrAn .
upAharatphalguno jAtavedase
yasho mAna.n vardhayanpANDavAnAm .. 13..\\
gadA bhR^itAM nAdya samo.asti
bhImAddhastyAroho nAsti samash cha tasya .
rathe.arjunAdAhurahInamenaM
bAhvorbale chAyuta nAgavIryam .. 14..\\
sushikShitaH kR^itavairastarasvI
dahetkruddhastarasA dhArtarAShTrAn .
sadAtyamarShI balavAnna shakyo
yuddhe jetu.n vAsavenApi sAkShAt .. 15..\\
suchetasau balinau shIghrahastau
sushikShitau bhrAtarau phalgunena .
shyenau yathA pakShipUgAnrujantau
mAdrIputrau neha kurUnvishetAm .. 16..\\
teShAM madhye vartamAnastarasvI
dhR^iShTadyumnaH pANDavAnAmihaikaH .
sahAmAtyaH somakAnAM prabarhaH
santyaktAtmA pANDavAnA.n jayAya .. 17..\\
sahoShitashcharitArtho vayaH sthaH
shAlveyAnAmadhipo vai virATaH .
saha putraiH pANDavArthe cha shashvad
yudhiShThiraM bhakta iti shrutaM me .. 18..\\
avaruddhA balinaH kekayebhyo
maheShvAsA bhrAtaraH pa~ncha santi .
kekayebhyo rAjyamAkA~NkShamANA
yuddhArthinashchAnuvasanti pArthAn .. 19..\\
sarve cha vIrAH pR^ithivIpatInAM
samAnItAH pANDavArthe niviShTAH .
shUrAnahaM bhaktimataH shR^iNomi
prItyA yuktAnsaMshritAndharmarAjam .. 20..\\
giryAshrayA durga nivAsinash cha
yodhAH pR^ithivyA.n kulajA vishuddhAH .
mlechchhAshcha nAnAyudha vIryavantaH
samAgatAH pANDavArthe niviShTAH .. 21..\\
pANDyashcha rAjAmita indrakalpo
yudhi pravIrairbahubhiH sametaH .
samAgataH pANDavArthe mahAtmA
lokapravIro.aprativIrya tejAH .. 22..\\
astra.n droNAdarjunAdvAsudevAt
kR^ipAdbhIShmAdyena kR^ita.n shR^iNomi .
ya.n taM kArShNi pratimaM prAhurekaM
sa sAtyakiH pANDavArthe niviShTaH .. 23..\\
apAshritAshchedikarUShakAsh cha
sarvotsAhairbhUmipAlaiH sametAH .
teShAM madhye sUryamivAtapantaM
shriyA vR^ita.n chedipatiM jvalantam .. 24..\\
astambhanIya.n yudhi manyamAnaM
jyA karShatA.n shreShThatamaM pR^ithivyAm .
sarvotsAha.n kShatriyANAM nihatya
prasahya kR^iShNastarasA mamarda .. 25..\\
yasho mAnau vardhayanyAdavAnAM
purAbhinachchhishupAla.n samIke .
yasya sarve vardhayanti sma mAnaM
karUSha rAjapramukhA narendrAH .. 26..\\
tamasahya.n keshavaM tatra matvA
sugrIva yuktena rathena kR^iShNam .
samprAdravaMshchedipati.n vihAya
si.nha.n dR^iShTvA kShudramR^igA ivAnye .. 27..\\
yastaM pratIpastarasA pratyudIyAd
Asha.nsamAno dvairathe vAsudevam .
so.asheta kR^iShNena hataH parAsur
vAtenevonmathitaH karNikAraH .. 28..\\
parAkramaM me yadavedayanta
teShAmarthe sa~njaya keshavasya .
anusmara.nstasya karmANi viShNor
gAvalgaNe nAdhigachchhAmi shAntim .. 29..\\
na jAtu tA~nshatruranyaH saheta
yeShA.n sa syAdagraNIrvR^iShNisi.nhaH .
pravepate me hR^idayaM bhayena
shrutvA kR^iShNAvekarathe sametau .. 30..\\
no chedgachchhetsa~NgaraM mandabuddhis
tAbhyA.n suto me viparItachetAH .
no chetkurUnsa~njaya nirdahetAm
indrA viShNU daitya senA.n yathaiva .
mato hi me shakrasamo dhana~njayaH
sanAtano vR^iShNivIrashcha viShNuH .. 31..\\
dharmArAmo hrIniShedhastarasvI
kuntIputraH pANDavo.ajAtashatruH .
duryodhanena nikR^ito manasvI
no chetkruddha pradaheddhArtarAShTrAn .. 32..\\
nAha.n tathA hyarjunAdvAsudevAd
bhImAdvApi pradaheddhArtarAShTrAn .
yathA rAGYaH krodhadIptasya sUta
manyorahaM bhItataraH sadaiva .. 33..\\
ala.n tapo brahmacharyeNa yuktaH
sa~Nkalpo.ayaM mAnasastasya sidhyet .
tasya krodha.n sa~njayAhaM simIke
sthAne jAnabhR^ishamasmyadya bhItaH .. 34..\\
sa gachchha shIghraM prahito rathena
pA~nchAlarAjasya chamUM paretya .
ajAtashatru.n kushala.n sma pR^ichchheH
punaH punaH prItiyukta.n vadestvam .. 35..\\
janArdana.n chApi sametya tAta
mahAmAtra.n vIryavatAmudAram .
anAmayaM madvachanena pR^ichchher
dhR^itarAShTraH pANDavaiH shAntimIpsuH .. 36..\\
na tasya ki.n chidvachanaM na kuryAt
kuntIputro vAsudevasya sUta .
priyashchaiShAmAtmasamashcha kR^iShNo
vidvAMshchaiShA.n karmaNi nityayuktaH .. 37..\\
samAnIya pANavAnsR^i~njayAMsh cha
janArdana.n yuyudhAnaM virATam .
anAmayaM madvachanena pR^ichchheH
sarvA.nstathA draupadeyAMshcha pa~ncha .. 38..\\
yadyattatra prAptakAlaM parebhyas
tvaM manyethA bhAratAnA.n hita.n cha .
tattadbhAShethAH sa~njaya rAjamadhye
na mUrchhayedyanna bhavechcha yuddham .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
v
rAGYastu vachana.n shrutvA dhR^itarAShTrasya sa~njayaH .
upaplavya.n yayau draShTuM pANDavAnamitaujasaH .. 1..\\
sa tu rAjAnamAsAdya dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
praNipatya tataH pUrva.n sUtaputro.abhyabhAShata .. 2..\\
gAvalgaNiH sa~njaya sUta sUnur
ajAtashatrumavadatpratItaH .
diShTyA rAja.nstvAmarogaM prapashye
sahAyavanta.n cha mahendrakalpam .. 3..\\
anAmayaM pR^ichchhati tvAmbikeyo
vR^iddho rAjA dhR^itarAShTro manIShI .
kachchidbhImaH kushalI pANDavAgryo
dhana~njayastau cha mAdrI tanUjau .. 4..\\
kachchitkR^iShNA draupadI rAjaputrI
satyavratA vIra patnI saputrA .
manasvinI yatra cha vA~nchhasi tvam
iShTAnkAmAnbhArata svasti kAmaH .. 5..\\
gAvalgaNe sa~njaya svAgata.n te
prItAtmAha.n tvAbhivadAmi sUta .
anAmayaM pratijAne tavAhaM
sahAnujaiH kushalI chAsmi vidvan .. 6..\\
chirAdida.n kushalaM bharatasya
shrutvA rAGYaH kuruvR^iddhasya sUta .
manye sAkShAddR^iShTamahaM narendraM
dR^iShTvaiva tvA.n sa~njaya prItiyogAt .. 7..\\
pitAmaho naH sthaviro manasvI
mahApraGYaH sarvadharmopapannaH .
sa kauravyaH kushalI tAta bhIShmo
yathApUrva.n vR^ittirapyasya kachchit .. 8..\\
kachchidrAjA dhR^itarAShTraH saputro
vaichitra vIryaH kushalI mahAtmA .
mahArAjo bAhlikaH prAtipeyaH
kachchidvidvAnkushalI sUtaputra .. 9..\\
sa somadattaH kushalI tAta kachchid
bhUrishravAH satyasandhaH shalash cha .
droNaH saputrashcha kR^ipash cha vipro
maheShvAsAH kachchidete.apyarogAH .. 10..\\
mahAprAGYAH sarvashAstrAvadAtA
dhanurbhR^itAM mukhyatamAH pR^ithivyAm .
kachchinmAna.n tAta labhanta ete
dhanurbhR^itaH kachchidete.apyarogAH .. 11..\\
sarve kurubhyaH spR^ihayanti sa~njaya
dhanurdharA ye pR^ithivyA.n yuvAnaH .
yeShA.n rAShTre nivasati darshanIyo
maheShvAsaH shIlavAndroNaputraH .. 12..\\
vaishyAputraH kushalI tAta kachchin
mahAprAGYo rAjaputro yuyutsuH .
karNo.amAtyaH kushalI tAta kachchit
suyodhano yasya mando vidheyaH .. 13..\\
striyo vR^iddhA bhAratAnA.n jananyo
mahAnasyo dAsabhAryAshcha sUta .
vadhvaH putrA bhAgineyA bhaginyo
dauhitrA vA kachchidapyavyalIkAH .. 14..\\
kachchidrAjA bAhmaNAnA.n yathAvat
pravartate pUrvavattAta vR^ittim .
kachchiddAyAnmAmakAndhArtarAShTro
dvijAtInA.n sa~njaya nopahanti .. 15..\\
kachchidrAjA dhR^itarAShTraH saputra
upekShate brAhmaNAtikramAnvai .
kachchinna hetoriva vartma bhUta
upekShate teShu sa nyUna vR^ittim .. 16..\\
etajjyotiruttama.n jIvaloke
shuklaM prajAnA.n vihitaM vidhAtrA .
te chellobhaM na niyachchhanti mandAH
kR^itsno nAsho bhavitA kauravANAm .. 17..\\
kachchidrAjA dhR^itarAShTraH saputro
bubhUShate vR^ittimamAtyavarge .
kachchinna bhedena jijIviShanti
suhR^idrUpA durhR^idashchaikamitrAH .. 18..\\
kachchinna pApa.n kathayanti tAta
te pANDavAnA.n kuravaH sarva eva .
kachchiddR^iShTvA dasyu sa~NghAnsametAn
smaranti pArthasya yudhAM praNetuH .. 19..\\
maurvI bhujAgra prahitAnsma tAta
dodhUyamAnena dhanurdhareNa .
gANDIvamuktAnstanayitnughoShAn
ajihmagAnkachchidanusmaranti .. 20..\\
na hyapashya.n kaM chidahaM pR^ithivyAM
shruta.n samaM vAdhikamarjunena .
yasyaika ShaShTirnishitAstIkShNadhArAH
suvAsasaH saMmato hastavApaH .. 21..\\
gadApANirbhImasenastarasvI
pravepaya~nshatrusa~NghAnanIke .
nAgaH prabhinna iva naDvalAsu
cha~Nkramyate kachchidena.n smaranti .. 22..\\
mAdrIputraH sahadevaH kali~NgAn
samAgatAnajayaddantakUre .
vAmenAsyandakShiNenaiva yo vai
mahAbala.n kachchidena.n smaranti .. 23..\\
udyannayaM nakulaH preShito vai
gAvalgaNe sa~njaya pashyataste .
dishaM pratIchI.n vashamAnayanme
mAdrI suta.n kachchidena.n smaranti .. 24..\\
abhyAbhavo dvaitavane ya AsId
durmantrite ghoShayAtrA gatAnAm .
yatra mandA~nshatruvashaM prayAtAn
amochayadbhImaseno jayash cha .. 25..\\
ahaM pashchAdarjunamabhyarakShaM
mAdrIputrau bhImasenash cha chakre .
gANDIvabhR^ichchhatrusa~NghAnudasya
svastyAgamatkachchidena.n smaranti .. 26..\\
na karmaNA sAdhunaikena nUnaM
kartu.n shakyaM bhavatIha sa~njaya .
sarvAtmanA parijetu.n vaya.n chen
na shaknumo dhR^itarAShTrasya putram .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
samjaya
yathArhase pANDava tattathaiva
kurUnkurushreShTha jana.n cha pR^ichchhasi .
anAmayAstAta manasvinaste
kurushreShThAnpR^ichchhasi pArtha yA.nstvam .. 1..\\
santyeva vR^iddhAH sAdhavo dhArtarAShTre
santyeva pApAH pANDava tasya viddhi .
dadyAdriposhchApi hi dhArtarAShTraH
kuto dAyA.NllopayedbrAhmaNAnAm .. 2..\\
yadyuShmAka.n vartate.asau na dharmyam
adrugdheShu drugdhavattanna sAdhu .
mitra dhruksyAddhR^itarAShTraH saputro
yuShmAndviShansAdhu vR^itAnasAdhuH .. 3..\\
na chAnujAnAti bhR^isha.n cha tapyate
shochatyantaH sthaviro.ajAtashatro .
shR^iNoti hi brAhmaNAnA.n sametya
mitradrohaH pAtakebhyo garIyAn .. 4..\\
smaranti tubhyaM naradeva.n sa~Ngame
yuddhe cha jiShNoshcha yudhAM praNetuH .
samutkR^iShTe dundubhisha~Nkhashabde
gadApANiM bhImasena.n smaranti .. 5..\\
mAdrI sutau chApi raNAjimadhye
sarvA dishaH sampatantau smaranti .
senA.n varShantau sharavarShairajasraM
mahArathau samare duShprakampyau .. 6..\\
na tveva manye puruShasya rAjann
anAgata.n GYAyate yadbhaviShyam .
tva.n chedima.n sarvadharmopapannaH
prAptaH kleshaM pANDava kR^ichchhrarUpam .. 7..\\
tvamevaitatsarvamatashcha bhUyaH
samIkuryAH praGYayAjAta shatro .
na kAmArtha.n santyajeyurhi dharmaM
pANDoH sutAH sarva evendra kalpAH .. 8..\\
tvamevaitatpraGYayAjAta shatro
shama.n kuryA yena sharmApnuyuste .
dhArtarAShTrAH pANDavAH sR^i~njayAsh cha
ye chApyanye pArthivAH saMniviShTAH .. 9..\\
yanmAbravIddhR^itarAShTro nishAyAm
ajAtashatro vachanaM pitA te .
sahAmAtyaH saha putrashcha rAjan
sametya tA.n vAchamimAM nibodha .. 10..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
y
samAgatAH pANDavAH sR^i~njayAsh cha
janArdano yuyudhAno virATaH .
yatte vAkya.n dhR^itarAShTrAnushiShTaM
gAvalgaNe brUhi tatsUtaputra .. 1..\\
ajata shatru.n cha vR^ikodaraM cha
dhana~njayaM mAdravatIsutau cha .
Amantraye vAsudeva.n cha shauriM
yuyudhAna.n chekitAna.n virATam .. 2..\\
pA~nchAlAnAmadhipa.n chaiva vR^iddhaM
dhR^iShTadyumnaM pArShata.n yAGYasenim .
sarve vAcha.n shR^iNutemAM madIyAM
vakShyAmi yAM bhUtimichchhankurUNAm .. 3..\\
shama.n rAjA dhR^itarAShTro.abhinandann
ayojayattvaramANo rathaM me .
sa bhrAtR^iputra svajanasya rAGYas
tadrochatAM pANDavAnA.n shamo.astu .. 4..\\
sarvairdharmaiH samupetAH stha pArthAH
prasthAnena mArdavenArjavena .
jAtAH kule anR^isha.nsA vadAnyA
hrIniShedhAH karmaNAM nishchayaGYAH .. 5..\\
na yujyate karma yuShmasu hInaM
sattva.n hi vastAdR^ishaM bhImasenAH .
udbhAsate hya~njana binduvattach
chhukle vastre yadbhavetkilbiSha.n vaH .. 6..\\
sarvakShayo dR^ishyate yatra kR^itsnaH
pApodayo nirayo.abhAva sa.nsthaH .
kastatkuryAjjatu karma prajAnan
parAjayo yatra samo jayash cha .. 7..\\
te vai dhanya yaiH kR^ita.n GYAtikAryaM
ye vaH putrAH suhR^ido bAndhavAsh cha .
upakruShTa.n jIvita.n santyajeyus
tataH kurUNAM niyato vai bhavaH syAt .. 8..\\
te chetkurUnanushAsya stha pArthA
ninIya sarvAndviShato nigR^ihya .
sama.n vastajjIvitaM mR^ityunA syAd
yajjIvadhva.n GYAtivadhe na sAdhu .. 9..\\
ko hyeva yusmAnsaha keshavena
sa chekitAnAnpArShata bAhuguptAn .
sa sAtyakInviShaheta prajetuM
labdhvApi devAnsachivAnsahendrAn .. 10..\\
ko vA kurUndroNa bhIShmAbhiguptAn
ashvatthAmnA shalya kR^ipAdibhish cha .
raNe prasoDhu.n viShaheta rAjan
rAdheya guptAnsaha bhUmipAlaiH .. 11..\\
mahadbala.n dhArtarAShTrasya rAGYaH
ko vai shakto hantumakShIyamANaH .
so.aha.n jaye chaiva parAjaye cha
niHshreyasaM nAdhigachchhAmi ki.n chit .. 12..\\
katha.n hi nIchA iva dauShkuleyA
nirdharmArtha.n karma kuryushcha pArthAH .
so.ahaM prasAdya praNato vAsudevaM
pA~nchAlAnAmadhipa.n chaiva vR^iddham .. 13..\\
kR^itA~njaliH sharaNa.n vaH prapadye
katha.n svasti styAtkurusR^i~njayAnAm .
na hyeva te vachana.n vAsudevo
dhana~njayo vA jAtu ki.n chinna kuryAt .. 14..\\
prANAnAdau yAchyamAnaH kuto.anyad
etadvidvansAdhanArthaM bravImi .
etadrAGYo bhIShma purogamasya
mata.n yadvaH shAntirihottamA syAt .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
y
kAM nu vAcha.n sa~njaya me shR^iNoShi
yuddhaiShiNI.n yena yuddhAdbibheShi .
ayuddha.n vai tAta yuddhAdgarIyaH
kastallabdhvA jAtu yudhyeta sUta .. 1..\\
akurvatashchetpuruShasya sa~njaya
sidhyetsa~Nkalpo manasA ya.n yamichchhet .
na karma kuryAdviditaM mamaitad
anyatra yuddhAdbahu yallaghIyaH .. 2..\\
kuto yuddha.n jAtu naraH prajAnan
ko daivashapto.abhivR^iNIta yuddham .
sukhaiShiNaH karma kurvanti pArthA
dharmAdahIna.n yachcha lokasya pathyam .. 3..\\
karmodaya.n sukhamAsha.nsamAnaH
kR^ichchhropAya.n tattvataH karma duHkham .
sukhaprepsurvijighA.nsushcha duHkhaM
yendriyANAM prItivashAnugAmI .
kAmAbhidhyA svasharIra.n dunoti
yayA prayukto.anukaroti duHkham .. 4..\\
yathedhyamAnasya samiddha tejaso
bhUyo bala.n vardhate pAvakasya .
kAmArthalAbhena tathaiva bhUyo
na tR^ipyate sarviShevAgniriddhaH .
sampashyemaM bhogachayaM mahAntaM
sahAsmAbhirdhR^itarAShTrasya rAGYaH .. 5..\\
nAshreyasAmIshvaro vigrahANAM
nAshreyasA.n gItashabda.n shR^iNoti .
nAshreyasaH sevate mAlyagandhAn
na chApyashreyA.nsyanulepanAni .. 6..\\
nAshreyasaH prAvarAnadhyavaste
katha.n tvasmAnsampraNudetkurubhyaH .
atraiva cha syAdavadhUya eSha
kAmaH sharIre hR^idaya.n dunoti .. 7..\\
svaya.n rAjA viShamasthaH pareShu
sAmasthyamanvichchhati tanna sAdhu .
yathAtmanaH pashyati vR^ittameva
tathA pareShAm api so.abhyupaiti .. 8..\\
Asannamagni.n tu nidAghakAle
gambhIrakakShe gahane visR^ijya .
yathA vR^iddha.n vAyuvashena shochet
kShemaM mumukShuH shishira vyapAye .. 9..\\
prAptaishvaryo dhR^itarAShTro.adya rAjA
lAlapyate sa~njaya kasya hetoH .
pragR^ihya durbuddhimanArjave rataM
putraM mandaM mUDhamamantriNa.n tu .. 10..\\
anAptaH sannAptatamasya vAchaM
suyodhano vidurasyAvamanya .
sutasya rAjA dhR^itarAShTraH priyaiShI
sambudhyamAno vishate.adharmameva .. 11..\\
medhAvina.n hyarthakAma.n kurUNAM
bahushruta.n vAgminaM shIlavantam .
sUta rAjA dhR^itarAShTraH kurubhyo
na so.asmaradviduraM putrakAmyAt .. 12..\\
mAnaghnasya AtmakAmasya cherShyoH
sa.nrambhiNashchArthadharmAtigasya .
durbhAShiNo manyuvashAnugasya
kAmAtmano durhR^ido bhAvanasya .. 13..\\
aneyasyAshreyaso dIrghamanyor
mitra druhaH sa~njaya pApabuddheH .
sutasya rAjA dhR^itarAShTraH priyaiShI
prapashyamAnaH prajahAddharmakAmau .. 14..\\
tadaiva me sa~njaya dIvyato.abhUn
no chetkurUnAgataH syAdabhAvaH .
kAvyA.n vAchaM virudo bhAShamANo
na vindate dhR^itarAShTrAtprasha.nsAm .. 15..\\
kShatturyadA anvavartanta buddhiM
kR^ichchhra.n kurUnna tadAbhyAjagAma .
yAvatpraGYAm anvavartanta tasya
tAvatteShA.n rAShTravR^iddhirbabhUva .. 16..\\
tadarthalubdhasya nibodha me.adya
ye mantriNo dhArtarAShTrasya sUta .
duHshAsanaH shakuniH sUtaputro
gAvalgaNe pashya saMmohamasya .. 17..\\
so.ahaM na pashyAmi parIkShamANaH
katha.n svasti syAtkurusR^i~njayAnAm .
Attaishvaryo dhR^itarAShTraH parebhyaH
pravrAjite vidure dIrghadR^iShTau .. 18..\\
Asha.nsate vai dhR^itarAShTraH saputro
mahArAjyamasapatnaM pR^ithivyAm .
tasmi~nshamaH kevalaM nopalabhyo
atyAsannaM madgataM manyate.artham .. 19..\\
yattatkarNo manyate pAraNIyaM
yuddhe gR^ihItAyudhamarjunena .
AsaMshcha yuddhAni purA mahAnti
katha.n karNo nAbhavaddvIpa eShAm .. 20..\\
karNashcha jAnAti suyodhanash cha
droNashcha jAnAti pitAmahash cha .
anye cha ye kuravastatra santi
yathArjunAnnAstyaparo dhanurdharaH .. 21..\\
jAnantyete kuravaH sarva eva
ye chApyanye bhUmipAlAH sametAH .
duryodhana.n chAparAdhe charantam
arindame phalgune.avidyamAne .. 22..\\
tenArtha baddhaM manyate dhArtarAShTraH
shakya.n hartuM pANDavAnAM mamatvam .
kirITinA tAlamAtrAyudhena
tadvedinA sa.nyuga.n tatra gatvA .. 23..\\
gANDIvavisphArita shabdamAjAv
ashR^iNvAnA ghArtarAShTrA dhriyante .
kruddhasya chedbhImasenasya vegAt
suyodhano manyate siddhamartham .. 24..\\
indro.apyetannotsahettAta hartum
aishvaryaM no jIvati bhImasene .
dhana~njaye nakule chaiva sUta
tathA vIre sahadeve madIye .. 25..\\
sa chedetAM pratipadyeta buddhiM
vR^iddho rAjA saha putreNa sUta .
eva.n raNe pANDava kopadagdhA
na nashyeyuH sa~njaya dhArtarAShTrAH .. 26..\\
jAnAsi tva.n kleshamasmAsu vR^ittaM
tvAM pUjayansa~njayAha.n kShameyam .
yachchAsmAka.n kauravairbhUtapUrvaM
yA no vR^ittirdhArtarAShTre tadAsIt .. 27..\\
adyApi tattatra tathaiva vartatAM
shAnti.n gamiShyAmi yathA tvamAttha .
indraprasthe bhavatu mamaiva rAjyaM
suyodhano yachchhatu bhAratAgryaH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
s
dharme nityA pANDava te vicheShTA
loke shrutA dR^ishyate chApi pArtha .
mahAsrAva.n jIvitaM chApyanityaM
sampashya tvaM pANDava mA vinInashaH .. 1..\\
na chedbhAga.n kuravo.anyatra yuddhAt
prayachchhante tubhyamajAtashatro .
bhaikSha charyAmandhakavR^iShNirAjye
shreyo manye na tu yuddhena rAjyam .. 2..\\
alpakAla.n jIvita.n yanmanuShye
mahAsrAvaM nityaduHkha.n chalaM cha .
bhUyashcha tadvayaso nAnurUpaM
tasmAtpApaM pANDava mA prasArShIH .. 3..\\
kAmA manuShyaM prasajanta eva
dharmasya ye vidhna mUlaM narendra .
pUrvaM narastAndhR^itimAnvinighna.Nl
loke prasha.nsA.n labhate.anavadyAm .. 4..\\
nibandhanI hyarthatR^iShNeha pArtha
tAmeShato bAdhyate dharma eva .
dharma.n tu yaH pravR^iNIte sa buddhaH
kAme gR^iddho hIyate.arthAnurodhAt .. 5..\\
dharma.n kR^itvA karmaNAM tAta mukhyaM
mahApratApaH saviteva bhAti .
hAnena dharmasya mahImapImAM
labdhvA naraH sIdati pApabuddhiH .. 6..\\
vedo.adhItashcharitaM brahmacharyaM
yaGYairiShTaM brAhmaNebhyash cha dattam .
para.n sthAnaM manyamAnena bhUya
AtmA datto varShapUga.n sukhebhyaH .. 7..\\
sukhapriye sevamAno.ativelaM
yogAbhyAse yo na karoti karma .
vittakShaye hInasukho.ativelaM
duHkha.n shete kAmavegapraNunnaH .. 8..\\
evaM punararthacharyA prasakto
hitvA dharma.n yaH prakarotyadharmam .
ashraddadhatparalokAya mUDho
hitvA deha.n tapyate pretya mandaH .. 9..\\
na karmaNA.n vipraNAsho.asyamutra
puNyAnA.n vApyatha vA pApakAnAm .
pUrva.n karturgachchhati puNyapApaM
pashchAttvetadanuyAtyeva kartA .. 10..\\
nyAyopetaM brAhmaNebhyo yadannaM
shraddhA pUta.n gandharasopapannam .
anvAhAryeShUttama dakShiNeShu
tathArUpa.n karma vikhyAyate te .. 11..\\
iha kShetre kriyate pArtha kAryaM
na vai ki.n chidvidyate pretya kAryam .
kR^ita.n tvayA pAralokyaM cha kAryaM
puNyaM mahatsadbhiranuprashastam .. 12..\\
jahAti mR^ityu.n cha jarAM bhayaM cha
na kShutpipAse manasashchApriyANi .
na kartavya.n vidyate tatra ki.n chid
anyatra vA indriyaprINanArthAt .. 13..\\
eva.nrUpa.n karmaphalaM narendra
mAtrAvatA hR^idayasya priyeNa .
sakrodhajaM pANDava harShaja.n cha
lokAvubhau mA prahAsIshchirAya .. 14..\\
anta.n gatvA karmaNA.n yA prasha.nsA
satya.n damashchArjavamAnR^isha.nsyam .
ashvamedho rAjasUyastatheShTaH
pApasyAnta.n karmaNo mA punargAH .. 15..\\
tachchedeva.n desharUpeNa pArthAH
kariShyadhva.n karma pApaM chirAya .
nivasadhva.n varShapUgAnvaneShu
duHkha.n vAsaM pANDavA dharmahetoH .. 16..\\
apravrajye yojayitvA purastAd
AtmAdhIna.n yadbala.n te tadAsIt .
nityaM pA~nchAlAH sachivAstaveme
janArdano yuyudhAnashcha vIraH .. 17..\\
matsyo rAjA rukmarathaH saputraH
prahAribhiH saha putrairvirATaH .
rAjAnashcha ye vijitAH purastAt
tvAmeva te saMshrayeyuH samastAH .. 18..\\
mahAsahAyaH pratapanbalasthaH
puraskR^ito vAsudevArjunAbhyAm .
varAnhaniShyandviShato ra~Ngamadhye
vyaneShyathA dhArtarAShTrasya darpam .. 19..\\
bala.n kasmAdvarhayitvA parasya
nijAnkasmAtkarshayitvA sahAyAn .
niruShya kasmAdvarShapUgAnvaneShu
yuyutsase pANDava hInakAlam .. 20..\\
apraGYo vA pANDava yudhyamAno
adharmaGYo vA bhUtipathAdvyapaiti .
praGYAvAnvA budhyamAno.api dharmaM
sa.nrambhAdvA so.api bhUterapaiti .. 21..\\
nAdharme te dhIyate pArtha buddhir
na sa.nrambhAtkarma chakartha pApam .
addhA ki.n tatkAraNa.n yasya hetoH
praGYA viruddha.n karma chikIrShasIdam .. 22..\\
avyAdhija.n kaTuka.n shIrSha rogaM
yasho muShaM pApaphalodaya.n cha .
satAM peya.n yanna pibantyasanto
manyuM mahArAja piba prashAmya .. 23..\\
pApAnubandha.n ko nu taM kAmayeta
kShamaiva te jyAyasI nota bhogAH .
yatra bhIShmaH shAntanavo hataH syAd
yatra droNaH saha putro hataH syAt .. 24..\\
kR^ipaH shalyaH saumadattirvikarNo
viviMshatiH karNaduryodhanau cha .
etAnhatvA kIdesha.n tatsukha.n syAd
yadvindethAstadanubrUhi pArtha .. 25..\\
labdhvApImAM pR^ithivI.n sAgarAntAM
jarAmR^ityU naiva hi tvaM prajahyAH .
priyApriye sukhaduHkhe cha rAjann
eva.n vidvAnnaiva yuddha.n kuruShva .. 26..\\
amAtyAnA.n yadi kAmasya hetor
eva.n yukta.n karma chikIrShasi tvam .
apAkrameH sampradAya svamebhyo
mA gAstva.n vA deva yAnAtpatho.adya .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28}
y
asaMshaya.n sa~njaya satyametad
dharmo varaH karmaNA.n yattvamAttha .
GYAtvA tu mA.n sa~njaya garhayestvaM
yadi dharma.n yadyadharma.n charAmi .. 1..\\
yatrAdharmo dharmarUpANi bibhrad
dharmaH kR^itsno dR^ishyate.adharmarUpaH .
tathA dharmo dhArayandharmarUpaM
vidvA.nsasta.n samprapashyanti buddhyA .. 2..\\
evametAvApadi li~Ngametad
dharmAdharmau vR^itti nityau bhajetAm .
Adya.n li~NgaM yasya tasya pramANam
Apaddharma.n sa~njaya taM nibodha .. 3..\\
luptAyA.n tu prakR^itau yena karma
niShpAdayettatparIpsedvihInaH .
prakR^itisthashchApadi vartamAna
ubhau garhyau bhavataH sa~njayaitau .. 4..\\
avilopamichchhatAM brAhmaNAnAM
prAyashchitta.n vihitaM yadvidhAtrA .
ApadyathAkarmasu vartamAnAn
vikarmasthAnsa~njaya garhayeta .. 5..\\
manIShiNA.n tattvavichchhedanAya
vidhIyate satsu vR^ittiH sadaiva .
abrAhmaNAH santi tu ye na vaidyAH
sarvochchheda.n sAdhu manyeta tebhyaH .. 6..\\
tadarthA naH pitaro ye cha pUrve
pitAmahA ye cha tebhyaH pare.anye .
praGYaiShiNo ya cha hi karma chakrur
nAstyantato nAsti nAstIti manye .. 7..\\
yatki.n chidetadvittamasyAM pR^ithivyAM
yaddevAnA.n tridashAnAM paratra .
prAjApatya.n tridivaM brahmalokaM
nAdharmataH sa~njaya kAmaye tat .. 8..\\
dharmeshvaraH kushalo nItimAMshchApy
upAsitA brAhmaNAnAM manIShI .
nAnAvidhAMshchaiva mahAbalAMsh cha
rAjanya bhojanAnanushAsti kR^iShNaH .. 9..\\
yadi hyaha.n visR^ijansyAm agarhyo
yudhyamAno yadi jahyA.n svadharmam .
mahAyashAH keshavastadbravItu
vAsudevastUbhayorarthakAmaH .. 10..\\
shaineyA hi chaitrakAshchAndhakAsh cha
vArShNeya bhojAH kaukurAH sR^i~njayAsh cha .
upAsInA vAsudevasya buddhiM
nigR^ihya shatrUnsuhR^ido nandayanti .. 11..\\
vR^iShNyandhakA hyugrasenAdayo vai
kR^iShNa praNItAH sarvaivendra kalpAH .
manasvinaH satyaparAkramAsh cha
mahAbalA yAdavA bhogavantaH .. 12..\\
kAshyo babhruH shriyamuttamA.n gato
labdhvA kR^itNaM bhrAtaramIshitAram .
yasmai kAmAnvarShati vAsudevo
grIShmAtyaye megha iva prajAbhyaH .. 13..\\
IdR^isho.aya.n keshavastAta bhUyo
vidmo hyena.n karmaNAM nishchayaGYam .
priyashcha naH sAdhutamashcha kR^iShNo
nAtikrame vachana.n keshavasya .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29}
v
avinAsha.n sa~njaya pANDavAnAm
ichchhAmyahaM bhUtimeShAM priya.n cha .
tathA rAGYo dhR^itarAShTrasya sUta
sadAsha.nse bahuputrasya vR^iddhim .. 1..\\
kAmo hi me sa~njaya nityameva
nAnyadbrUyA.n tAnprati shAmyateti .
rAGYashcha hi priyametachchhR^iNomi
manye chaitatpANDavAnA.n samartham .. 2..\\
suduShkarashchAtra shamo hi nUnaM
pradarshitaH sa~njaya pANDavena .
yasmingR^iddho dhR^itarAShTraH saputraH
kasmAdeShA.n kalaho nAtra mUrchchhet .. 3..\\
tattva.n dharma.n vicharansa~njayeha
mattashcha jAnAsi yudhiShThirAchcha .
atho kasmAtsa~njaya pANDavasya
utsAhinaH pUrayataH svakarma .
yathAkhyAtamAvasataH kuTumbaM
purAkalpAtsAdhu vilopamAttha .. 4..\\
asminvidhau vartamAne yathAvad
uchchAvachA matayo brAhmaNAnAm .
karmaNAhuH siddimeke paratra
hitvA karma vidyayA siddhimeke .
nAbhu~njAno bhakShyabhojyasya tR^ipyed
vidvAnapIha viditaM brAhmaNAnAm .. 5..\\
yA vai vidyAH sAdhayantIha karma
tAsAM phala.n vidyate netarAsAm .
tatreha vai dR^iShTaphala.n tu karma
pItvodaka.n shAmyati tR^iShNayArtaH .. 6..\\
so.aya.n vidhirvihitaH karmaNaiva
tadvartate sa~njaya tatra karma .
tatra yo.anyatkarmaNaH sAdhu manyen
mogha.n tasya lapitaM durbalasya .. 7..\\
karmaNAmI bhAnti devAH paratra
karmaNaiveha plavate mAtarishvA .
ahorAtre vidadhatkarmaNaiva
atandrito nityamudeti sUryaH .. 8..\\
mAsArdha mAdAnatha nakShatrayogAn
atandritashchandramA abhyupaiti .
atandrito dahate jAtavedAH
samidhyamAnaH karma kurvanprajAbhyaH .. 9..\\
atandritA bhAramimaM mahAntaM
bibharti devI pR^ithivI balena .
atandritAH shIghramapo vahanti
santarpayantyaH sarvabhUtAni nadyaH .. 10..\\
atandrito varShati bhUri tejAH
saMnAdayannantarikSha.n divaM cha .
atandrito brahmacharya.n chachAra
shreShThatvamichchhanbalabhiddevatAnAm .. 11..\\
hitvA sukhaM manasashcha priyANi
tena shakraH karmaNA shraiShThyamApa .
satya.n dharmapAlayannapramatto
dama.n titikShA.n samatAM priyaM cha .
etAni sarvANyupasevamAno
devarAjyaM maghavAnprApa mukhyam .. 12..\\
bR^ihaspatirbrahmacharya.n chachAra
samAhitaH saMshitAtmA yathAvat .
hitvA sukhaM pratirudhyendriyANi
tena devAnAmagamadgaurava.n saH .. 13..\\
nakShatrANi karmaNAmutra bhAnti
rudrAdityA vasavo.athApi vishve .
yamo rAjA vaishravaNaH kubero
gandharvayakShApsarasashcha shubhrAH .
brahmacharya.n vedavidyAH kriyAsh cha
niShevamANA munayo.amutra bhAnti .. 14..\\
jAnannima.n sarvalokasya dharmaM
brAhmaNAnA.n kShatriyANA.n vishAM cha .
sa kasmAttva.n jAnatA.n GYAnavAnsan
vyAyachchhase sa~njaya kauravArthe .. 15..\\
AmnAyeShu nityasa.nyogamasya
tathAshvamedhe rAjasUye cha viddhi .
sampUjyate dhanuShA varmaNA cha
hastatrANai rathashastraishcha bhUyaH .. 16..\\
te chedime kauravANAmupAyam
adhigachchheyuravadhenaiva pArthAH .
dharmatrANaM puNyameShA.n kR^ita.n syAd
Arye vR^itre bhImasenaM nigR^ihya .. 17..\\
te chetpitrye karmaNi vartamAnA
ApadyerandiShTa vashena mR^ityum .
yathAshaktyA pUrayantaH svakarma
tadapyeShAM nidhana.n syAtprashastam .. 18..\\
utAho tvaM manyase sarvameva
rAGYA.n yuddhe vartate dharmatantram .
ayuddhe vA vartate dharmatantraM
tathaiva te vAchamimA.n shR^iNomi .. 19..\\
chAturvarNyasya prathama.n vibhAgam
avekShya tva.n sa~njaya sva.n cha karma .
nishamyAtho pANDavAnA.n svakarma
prasha.nsa vA ninda vA yA matiste .. 20..\\
adhIyIta brAhmaNo.atho yajeta
dadyAdiyAttIrthamukhyAni chaiva .
adhyApayedyAjayechchApi yAjyAn
pratigrahAnvA viditAnpratIchchhet .. 21..\\
tathA rAjanyo rakShaNa.n vai prajAnAM
kR^itvA dharmeNApramatto.atha dattvA .
yaGYairiShTvA sarvavedAnadhItya
dArAnkR^itvA puNyakR^idAvasedgR^ihAn .. 22..\\
vaishyo.adhItya kR^iShigorakSha puNyair
vitta.n chinvanpAlayannapramattaH .
priya.n kurvanbrAhmaNakShatriyANAM
dharmashIlaH puNyakR^idAvasedgR^ihAn .. 23..\\
paricharyA vandanaM brAhmaNAnAM
nAdhIyIta pratiShiddho.asya yaGYaH .
nityotthito bhUtaye.atandritaH syAd
eSha smR^itaH shUdra dharmaH purANaH .. 24..\\
etAnrAjA pAlayannapramatto
niyojayansarvavarNAnsvadharme .
akAmAtmA samavR^ittiH prajAsu
nAdhArmikAnanurudhyeta kAmAn .. 25..\\
shreyA.nstasmAdyadi vidyeta kash chid
abhiGYAtaH sarvadharmopapannaH .
sa ta.n duShTamanushiShyAtprajAnan
na chedgR^idhyediti tasminna sAdhu .. 26..\\
yadA gR^idhyetparabhUmiM nR^isha.nso
vidhiprakopAdbalamAdadAnaH .
ato rAGYAM bhavitA yuddhametat
tatra jAta.n varma shastra.n dhanush cha .
indreNeda.n dasyuvadhAya karma
utpAdita.n varma shastra.n dhanush cha .. 27..\\
steno haredyatra dhana.n hyadR^iShTaH
prasahya vA yatra hareta dR^iShTaH .
ubhau garhyau bhavataH sa~njayaitau
ki.n vai pR^ithaktva.n dhR^itarAShTrasya putre .
yo.aya.n lobhAnmanyate dharmametaM
yamichchhate manuvashAnugAmI .. 28..\\
bhAgaH punaH pANDavAnAM niviShTas
taM no.akasmAdAdadIranpare vai .
asminpade yudyatAM no vadho.api
shlaghyaH pitryaH pararAjyAdvishiShTaH .
etAndharmAnkauravANAM purANAn
AchakShIthAH sa~njaya rAjyamadhye .. 29..\\
ye te mandA mR^ityuvashAbhipannAH
samAnItA dhArtarAShTreNa mUDhAH .
idaM punaH karma pApIya eva
sabhAmadhye pashya vR^itta.n kurUNAm .. 30..\\
priyAM bhAryA.n draupadIM pANDavAnAM
yashasvinI.n shIlavR^ittopapannAm .
yadupekShanta kuravo bhIShma mukhyAH
kAmAnugenoparuddhA.n rudantIm .. 31..\\
ta.n chettadA te sa kumAra vR^iddhA
avArayiShyankuravaH sametAH .
mama priya.n dhR^itarAShTro.akariShyat
putrANA.n cha kR^itamasyAbhaviShyat .. 32..\\
duHshAsanaH prAtilomyAnninAya
sabhAmadhye shvashurANA.n cha kR^iShNAm .
sA tatra nItA karuNAnyavochan
nAnya.n kShatturnAthamadR^iShTakaM chit .. 33..\\
kArpaNyAdeva sahitAstatra rAGYo
nAshaknuvanprativaktu.n sabhAyAm .
ekaH kShattA dharmyamarthaM bruvANo
dharmaM buddhvA pratyuvAchAlpa buddhim .. 34..\\
anuktvA tva.n dharmameva.n sabhAyAm
athechchhase pANDavasyopadeShTum .
kR^iShNA tvetatkarma chakAra shuddhaM
suduShkara.n taddhi sabhA.n sametya .
yena kR^ichchhrAtpANDavAnujjahAra
tathAtmAnaM nauriva sAgaraughAt .. 35..\\
yatrAbravItsUtaputraH sabhAyAM
kR^iShNA.n sthitAM shvashurANAM samIpe .
na te gatirvidyate yAGYaseni
prapadyedAnI.n dhArtarAShTrasya veshma .
parAjitAste patayo na santi
pati.n chAnyaM bhAmini tva.n vR^iNIShva .. 36..\\
yo bIbhatsorhR^idaye prauDha AsId
asthi prachchhinmarmaghAtI sughoraH .
karNAchchharo vAnmayastigmatejAH
pratiShThito hR^idaye phalgunasya .. 37..\\
kR^iShNAjinAni paridhitsamAnAn
duHshAsanaH kaTukAnyabhyabhAShat .
ete sarve ShaNDhatilA vinaShTAH
kShaya.n gatA narakaM dIrghakAlam .. 38..\\
gAndhArarAjaH shakunirnikR^ityA
yadabravIddyUtakAle sa pArthAn .
parAjito nakulaH ki.n tavAsti
kR^iShNayA tva.n dIvya vai yAGYasenyA .. 39..\\
jAnAsi tva.n sa~njaya sarvametad
dyUte.avAchya.n vAkyamevaM yathoktam .
svaya.n tvahaM prArthaye tatra gantuM
samAdhAtu.n kAryametadvipannam .. 40..\\
ahApayitvA yadi pANDavArthaM
shama.n kurUNAm atha chechchareyam .
puNya.n cha me syAchcharitaM mahodayaM
muchyeraMshcha kuravo mR^ityupAshAt .. 41..\\
api vAchaM bhAShamANasya kAvyAM
dharmArAmAmarthavatImahi.nsrAm .
avekSherandhArtarAShTrAH samakShaM
mA.n cha prAptaM kuravaH pUjayeyuH .. 42..\\
ato.anyathA rathinA phalgunena
bhImena chaivAhava daMshitena .
parAsiktAndhArtarAShTrA.nstu viddhi
pradahyamAnAnkarmaNA svena mandAn .. 43..\\
parAjitAnpANDaveyA.nstu vAcho
raudrarUpA bhAShate dhArtarAShTraH .
gadAhasto bhImaseno.apramatto
duryodhana.n smArayitvA hi kAle .. 44..\\
suyodhano manyumayo mahAdrumaH
skandhaH karNaH shakunistasya shAkhAH .
duHshAsanaH puShpaphale samR^iddhe
mUla.n rAjA dhR^itarAShTro.amanIShI .. 45..\\
yudhiShThiro dharmamayo mahAdrumaH
skandho.arjuno bhImaseno.asya shAkhAH .
mAdrIputrau puShpaphale samR^iddhe
mUla.n tvahaM brahma cha brAhmaNAsh cha .. 46..\\
vana.n rAjA dhR^itarAShTraH saputro
vyAghrA vane sa~njaya pANDaveyAH .
mA vana.n chhindhi sa vyAghraM mA vyAghrAnnInasho vanAt .. 47..\\
nirvano vadhyate vyAghro nirvyAghra.n chhidyate vanam .
tasmAdvyAghro vana.n rakShedvanaM vyAghra.n cha pAlayet .. 48..\\
latA dharmA dhArtarAShTrAH shAlAH sa~njaya pANDavAH .
na latA vardhate jAtu anAshritya mahAdrumam .. 49..\\
sthitAH shushrUShituM pArthAH sthitA yoddhumarindamAH .
yatkR^itya.n dhR^itarAShTrasya tatkarotu narAdhipaH .. 50..\\
sthitAH shame mahAtmAnaH pANDavA dharmachAriNaH .
yodhAH samR^iddhAstadvidvannAchakShIthA yathAtatham .. 51..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30}
s
Amantraye tvA naradeva deva
gachchhAmyahaM pANDava svasti te.astu .
kachchinna vAchA vR^ijina.n hi ki.n chid
uchchAritaM me manaso.abhiSha~NgAt .. 1..\\
janArdanaM bhImasenArjunau cha
mAdrI sutau sAtyaki.n chekitAnam .
Amantrya gachchhAmi shiva.n sukhaM vaH
saumyena mAM pashyata chakShuShA nR^ipAH .. 2..\\
anuGYAtaH sa~njaya svasti gachchha
na no.akArShIrapriya.n jAtu kiM chit .
vidmashcha tvA te cha vaya.n cha sarve
shuddhAtmAnaM madhyagata.n sabhastham .. 3..\\
Apto dUtaH sa~njaya supriyo.asi
kalyANa vAkshIlavAndR^iShTimAMsh cha .
na muhyestva.n sa~njaya jAtu matyA
na cha krudhyeruchyamAno.api tathyam .. 4..\\
na marmagA.n jAtu vaktAsi rUkShAM
nopastuti.n kaTukAM nota shuktAm .
dharmArAmAmarthavatImahi.nsrAm
etA.n vAcha.n tava jAnAmi sUta .. 5..\\
tvameva naH priyatamo.asi dUta
ihAgachchhedviduro vA dvitIyaH .
abhIkShNadR^iShTo.asi purA hi nastvaM
dhana~njayasyAtma samaH sakhAsi .. 6..\\
ito gatvA sa~njaya kShiprameva
upAtiShThethA brAhmaNAnye tadarhAH .
vishuddhavIryAMshcharaNopapannAn
kule jAtAnsarvadharmopapannAn .. 7..\\
svAdhyAyino brAhmaNA bhikShavash cha
tapasvino ye cha nityA vaneShu .
abhivAdyA vai madvachanena vR^iddhAs
tathetareShA.n kushala.n vadethAH .. 8..\\
purohita.n dhR^itarAShTrasya rAGYa
AchAryAshcha R^itvijo ye cha tasya .
taishcha tva.n tAta sahitairyathArhaM
sa~NgachchhethAH kushalenaiva sUta .. 9..\\
AchArya iShTo.anapago vidheyo
vedAnIpsanbrahmacharya.n chachAra .
yo.astra.n chatuShpAtpunareva chakre
droNaH prasanno.abhivAdyo yathArham .. 10..\\
adhIta vidyashcharaNopapanno
yo.astra.n chatuShpAtpunareva chakre .
gandharvaputra pratima.n tarasvinaM
tamashvatthAmAna.n kushala.n sma pR^ichchheH .. 11..\\
shAradvatasyAvasatha.n sma gatvA
mahArathasyAstravidA.n varasya .
tvaM mAmabhIkShNaM parikIrtayanvai
kR^ipasya pAdau sa~njaya pANinA spR^isheH .. 12..\\
yasmi~nshauryamAnR^isha.nsya.n tapash cha
praGYA shIla.n shrutisattve dhR^itish cha .
pAdau gR^ihItvA kurusattamasya
bhIShmasya mA.n tatra nivedayethAH .. 13..\\
praGYA chakShuryaH praNetA kurUNAM
bahushruto vR^iddhasevI manIShI .
tasmai rAGYe sthavirAyAbhivAdya
AchakShIthAH sa~njaya mAm arogam .. 14..\\
jyeShThaH putroldhR^itarAShTrasya mando
mUrkhaH shaThaH sa~njaya pApashIlaH .
prashAstA vai pR^ithivI yena sarvA
suyodhana.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 15..\\
bhrAtA kanIyAnapi tasya mandas
tathAshIlaH sa~njaya so.api shashvat .
maheShvAsaH shUratamaH kurUNAM
duHshAsana.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 16..\\
vR^indAraka.n kavimartheShvamUDhaM
mahApraGYa.n sarvadharmopapannam .
na tasya yuddha.n rochate vai kadA chid
vaishyAputra.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 17..\\
nikartane devane yo.advitIyash
chhannopadhaH sAdhu devI matAkShaH .
yo durjayo devitavyena sa~Nkhye
sa chitrasenaH kushala.n tAta vAchyaH .. 18..\\
yasya kAmo vartate nityameva
nAnyaH shamAdbhAratAnAm iti sma .
sa bAhlIkAnAmR^iShabho manasvI
purA yathA mAbhivadetprasannaH .. 19..\\
guNairanekaiH pravaraish cha yukto
viGYAnavAnnaiva cha niShThuro yaH .
snehAdamarSha.n sahate sadaiva
sa somadattaH pUjanIyo mato me .. 20..\\
arhattamaH kuruShu saumadattiH
sa no bhrAtA sa~njaya matsakhA cha .
maheShvAso rathinAmuttamo yaH
sahAmAtyaH kushala.n tasya pR^ichchheH .. 21..\\
ye chaivAnye kurumukhyA yuvAnaH
putrAH pautrA bhrAtarashchaiva ye naH .
ya.n yameShAM yena yenAbhigachchher
anAmayaM madvachanena vAchyaH .. 22..\\
ye rAjAnaH pANDavAyodhanAya
samAnItA dhArtarAShTreNa ke chit .
vasAtayaH shAlvakAH kekayAsh cha
tathAmbaShThA ye trigartAshcha mukhyAH .. 23..\\
prAchyodIchyA dAkShiNAtyAshcha shUrAs
tathA pratIchyAH pArvatIyAsh cha sarve .
anR^isha.nsAH shIlavR^ittopapannAs
teShA.n sarveShA.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 24..\\
hastyArohA rathinaH sAdinash cha
padAtayashchAryasa~NghA mahAntaH .
AkhyAya mA.n kushalina.n sma teShAm
anAmayaM paripR^ichchheH samagrAn .. 25..\\
tathA rAGYo hyarthayuktAnamAtyAn
dauvArikAnye cha senAM nayanti .
Ayavyaya.n ye gaNayanti yuktA
arthAshcha ye mahatash chintayanti .. 26..\\
gAndhArarAjaH shakuniH pArvatIyo
nikartane yo.advitIyo.akShadevI .
mAna.n kurvandhArtarAShTrasya sUta
mithyA buddheH kushala.n tAta pR^ichchheH .. 27..\\
yaH pANDavAneka rathena vIraH
samutsahatyapradhR^iShyAnvijetum .
yo muhyatAM mohayitAdvitIyo
vaikartana.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 28..\\
sa eva bhaktaH sa guruH sa bhR^ityaH
sa vai pitA sa cha mAtA suhR^ichcha .
agAdha buddhirviduro dIrghadarshI
sa no mantrI kushala.n tAta pR^ichchheH .. 29..\\
vR^iddhAH striyo yAshcha guNopapannA
yA GYAyante sa~njaya mAtarastAH .
tAbhiH sarvAbhiH sahitAbhiH sametya
strIbhirvR^iddhAbhirabhivAda.n vadethAH .. 30..\\
kachchitputrA jIvaputrAH susamyag
vartante vo vR^ittimanR^isha.nsa rUpAm .
iti smoktvA sa~njaya brUhi pashchAd
ajAtashatruH kushalI saputraH .. 31..\\
yA no bhAryAH sa~njaya vettha tatra
tAsA.n sarvAsA.n kushalaM tAta pR^ichchheH .
susa~NguptAH surabhayo.anavadyAH
kachchidgR^ihAnAvasathApramattAH .. 32..\\
kachchidvR^itti.n shvashureShu bhadrAH
kalyANI.n vartadhvamanR^isha.nsa rUpAm .
yathA cha vaH syuH patayo.anukUlAs
tathA vR^ittimAtmanaH sthApayadhvam .. 33..\\
yA naH snuShAH sa~njaya vettha tatra
prAptA kulebhyashcha guNopapannAH .
prajAvatyo brUhi sametya tAsh cha
yudhiShThiro vo.abhyavadatprasannaH .. 34..\\
kanyAH svajethaH sadaneShu sa~njaya
anAmayaM madvachanena pR^iShTvA .
kalyANA vaH santu patayo.anukUlA
yUyaM patInAM bhavatAnukUlAH .. 35..\\
ala~NkR^itA vastravatyaH sugandhA
abIbhatsAH sukhitA bhogavatyaH .
laghu yAsA.n darshana.n vAkcha ladhvI
vesha striyaH kushala.n tAta pR^ichchheH .. 36..\\
dAsI putrA ye cha dAsAH kurUNAM
tadAshrayA bahavaH kubja kha~njAH .
AkhyAya mA.n kushalina.n sma tebhyo
anAmayaM paripR^ichchherjaghanyam .. 37..\\
kachchidvR^ittirvartate vai purANI
kachchidbhogAndhArtarAShTro dadAti .
a~NgahInAnkR^ipaNAnvAmanAMsh cha
AnR^isha.nsyAddhR^itarAShTro bibharti .. 38..\\
andhAshcha sarve sthavirAstathaiva
hastAjIvA bahavo ye.atra santi .
AkhyAya mA.n kushalina.n sma teShAm
anAmayaM paripR^ichchherjaghanyam .. 39..\\
mA bhaiShTa duHkhena kujIvitena
nUna.n kR^itaM paralokeShu pApam .
nigR^ihya shatrUnsuhR^ido.anugR^ihya
vAsobhirannena cha vo bhariShye .. 40..\\
santyeva me brAhmaNebhyaH kR^itAni
bhAvInyatho no bata vartayanti .
pashyAmyaha.n yuktarUpA.nstathaiva
tAmeva siddhi.n shrAvayethA nR^ipa.n tam .. 41..\\
ye chAnAthA durbalAH sarvakAlam
Atmanyeva prayatante.atha mUDhAH .
tAMshchApi tva.n kR^ipaNAnsarvathaiva
asmadvAkyAtkushala.n tAta pR^ichchheH .. 42..\\
ye chApyanye saMshritA dhArtarAShTrAn
nAnAdigbhyo.abhyAgatAH sUtaputra .
dR^iShTvA tAMshchaivArhatashchApi sarvAn
sampR^ichchhethAH kushala.n chAvyayaM cha .. 43..\\
eva.n sarvAnAgatAbhyAgatAMsh cha
rAGYo dUtAnsarvadigbhyo.abhyupetAn .
pR^iShTvA sarvAnkushala.n tAMshcha sUta
pashchAdaha.n kushalI teShu vAchyaH .. 44..\\
na hIdR^ishaH santyapare pR^ithivyAM
ye yodhakA dhArtarAShTreNa labdhAH .
dharmastu nityo mama dharma eva
mahAbalaH shatrunibarhaNAya .. 45..\\
idaM punarvachana.n dhArtarAShTraM
suyodhana.n sa~njaya shrAvayethAH .
yaste sharIre hR^idaya.n dunoti
kAmaH kurUnasapatno.anushiShyAm .. 46..\\
na vidyate yuktiretasya kA chin
naiva.nvidhAH syAma yathA priya.n te .
dadasva vA shakra puraM mamaiva
yudhyasva vA bhAratamukhyavIra .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31}
y
uta santamasanta.n cha bAla.n vR^iddhaM cha sa~njaya .
utAbalaM balIyA.nsa.n dhAtA prakurute vashe .. 1..\\
uta bAlAya pANDityaM paNDitAyota bAlatAm .
dadAti sarvamIshAnaH purastAchchhukramuchcharan .. 2..\\
ala.n viGYApanAya syAdAchakShIthA yathAtatham .
atho mantraM mantrayitvA nayonyenAtihR^iShTavat .. 3..\\
gAvalgaNe kurUngatvA dhR^itarAShTraM mahAbalam .
abhivAdyopasa~NgR^ihya tataH pR^ichchheranAmayam .. 4..\\
brUyAshchaina.n tvamAsInaM kurubhiH parivAritam .
tavaiva rAjanvIryeNa sukha.n jIvanti pANDavAH .. 5..\\
tava prasAdAdbAlAste prAptA rAjyamarindama .
rAjye tAnsthApayitvAgre nopekShIrvinashiShyataH .. 6..\\
sarvamapyetadekasya nAla.n sa~njaya kasya chit .
tAta sa.nhatya jIvAmo mA dviShadbhyo vasha.n gamaH .. 7..\\
tathAbhIShma.n shAntanavaM bhAratAnAM pitAmaham .
shirasAbhivadethAstvaM mama nAma prakIrtayan .. 8..\\
abhivAdya cha vaktavyastato.asmAkaM pitAmaha .
bhavatA shantanorvaMsho nimagnaH punaruddhR^itaH .. 9..\\
sa tva.n kuru tathA tAta svamatena pitAmaha .
yathA jIvanti te pautrAH prItimantaH parasparam .. 10..\\
tathaiva viduraM brUyAH kurUNAmmantradhAriNam .
ayuddha.n saumya bhAShasva hitakAmo yudhiShThiraH .. 11..\\
atho suyodhanaM brUyA rAjaputramamarShaNam .
madhye kurUNAmAsInamanunIya punaH punaH .. 12..\\
apashyanmAmupekShanta.n kR^iShNAmekA.n sabhA gatAm .
tadduHkhamatitikShAma mA vadhIShma kurUniti .. 13..\\
evaM pUrvAparAnkleshAnatitikShanta pANDavAH .
yathAbalIyasaH santastatsarva.n kuravo viduH .. 14..\\
yannaH prAvrAjayaH saumya ajinaiH prativAsitAn .
tadduHkhamatitikShAma mA vadhIShma kurUniti .. 15..\\
yattatsabhAyAmAkramya kR^iShNA.n kesheShvadharShayat .
duHshAsanaste.anumate tachchAsmAbhirupekShitam .. 16..\\
yathochita.n svakaM bhAgaM labhemahi parantapa .
nivartaya paradravye buddhi.n gR^iddhAM nararShabha .. 17..\\
shAntirevaM bhavedrAjanprItish chaiva parasparam .
rAjyaika deshamapi naH prayachchha shamamichchhatAm .. 18..\\
kusha sthala.n vR^ikasthalamAsandI vAraNAvatam .
avasAnaM bhavedatra ki.n chideva tu pa~nchamam .. 19..\\
bhrAtR^INA.n dehi pa~nchAnAM grAmAnpa~ncha suyodhana .
shAntirno.astu mahAprAGYa GYAtibhiH saha sa~njaya .. 20..\\
bhrAtA bhrAtaramanvetu pitA putreNa yujyatAm .
smayamAnAH samAyAntu pA~nchAlAH kurubhiH saha .. 21..\\
akShatAnkurupA~nchAlAnpashyema iti kAmaye .
sarve sumanasastAta shAmyAma bharatarShabha .. 22..\\
alameva shamAyAsmi tathA yuddhAya sa~njaya .
dharmArthayorala.n chAhaM mR^idave dAruNAya cha .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32}
v
anuGYAtaH pANDavena prayayau sa~njayastadA .
shAsana.n dhR^itarAShTrasya sarvaM kR^itvA mahAtmanaH .. 1..\\
samprApya hAstinapura.n shIghra.n cha pravivesha ha .
antaHpuramupasthAya dvAHstha.n vachanamabravIt .. 2..\\
AchakShva mA.n dhR^itarAShTrAya dvAHstha
upAgataM pANDavAnA.n sakAshAt .
jAgarti chedabhivadestva.n hi kShattaH
pravisheya.n vidito bhUmipasya .. 3..\\
sa~njayo.ayaM bhUmipate namaste
didR^ikShayA dvAramupAgataste .
prApto dUtaH pANDavAnA.n sakAshAt
prashAdhi rAjankimaya.n karotu .. 4..\\
AchakShva mA.nsukhina.n kAlyamasmai
praveshyatA.n svAgataM sa~njayAya .
na chAhametasya bhavAmyakAlyaH
sa me kasmAddvAri tiShTheta kShattaH .. 5..\\
tataH pravishyAnumate nR^ipasya
mahadveshma prAGYashUrArya guptam .
si.nhAsanasthaM pArthivamAsasAda
vaichitravIryaM prA~njaliH sUtaputraH .. 6..\\
sa~njayo.ahaM bhUmipate namaste
prApto.asmi gatvA naradeva pANDavAn .
abhivAdya tvAM pANDuputro manasvI
yudhiShThiraH kushala.n chAnvapR^ichchhat .. 7..\\
sa te putrAnR^ipchchhati prIyamANaH
kachchitputraiH prIyase naptR^ibhish cha .
tathA sudhR^idbhiH sachivaishcha rAjan
ye chApi tvAmupajIvanti taish cha .. 8..\\
abhyetya tvA.n tAta vadAmi sa~njaya
ajAtashatru.n cha sukhena pArtham .
kachchitsa rAjA kushalI saputraH
sahAmAtyaH sAnujaH kauravANAm .. 9..\\
sahAmAtyaH kushalI pANDuputro
bhUyashchAto yachcha te.agre mano.abhUt .
nirNikta dharmArthakaro manasvI
bahushruto dR^iShTimA~nshIlavAMsh cha .. 10..\\
para.n dharmAtpANDavasyAnR^isha.nsyaM
dharmaH paro vittachayAnmato.asya .
sukhapriye dharmahIne na pArtho
anurudhyate bhArata tasya viddhi .. 11..\\
paraprayuktaH puruSho vicheShTate
sUtraprotA dArumayIva yoShA .
ima.n dR^iShTvA niyamapANDavasya
manye para.n karaM daivaM manuShyAt .. 12..\\
ima.n cha dR^iShTvA tava karma doShaM
pAdodarka.n ghoramavarNa rUpam .
yAvannaraH kAmayate.atikAlyaM
tAvannaro.aya.n labhate prasha.nsAm .. 13..\\
ajAtashatrustu vihAya pApaM
jIrNA.n tvacha.n sarpa ivAsamarthAm .
virochate.ahArya vR^ittena vIro
yudhiShThirastvayi pApa.n visR^ijya .. 14..\\
a~NgAtmanaH karma nibodha rAjan
dharmArthayuktAdArya vR^ittAdapetam .
upakrosha.n cheha gato.asi rAjan
noheshcha pApaM prasajedamutra .. 15..\\
sa tvamartha.n saMshayitaM vinA tair
Asha.nsase putra vashAnugo.adya .
adharmashabdashcha mahAnpR^ithivyAM
neda.n karma tvatsamaM bhAratAgrya .. 16..\\
hInapraGYo dauShkuleyo nR^isha.nso
dIrghavairI kShatravidyAsvadhIraH .
eva.n dharmA nApadaH santitIrShed
dhIna vIryo yashcha bhavedashiShTaH .. 17..\\
kule jAto dharmavAnyo yashasvI
bahushrutaH sukhajIvI yatAtmA .
dharmArthayorgrathitayorbibharti
nAnyatra diShTasya vashAdupaiti .. 18..\\
katha.n hi mantrAgrya dharo manIShI
dharmArthayorApadi sampraNetA .
eva.n yuktaH sarvamantrairahIno
anAnR^isha.nsya.n karma kuryAdamUDhaH .. 19..\\
tavApIme mantravidaH sametya
samAsate karmasu nityayuktAH .
teShAmayaM balavAnnishchayash cha
kuru kShayArthe nirayo vyapAdi .. 20..\\
akAlika.n kuravo nAbhaviShyan
pApena chetpApamajAtashatruH .
ichchhejjAtu tvayi pApa.n visR^ijya
nindA cheya.n tava loke.abhiviShyat .. 21..\\
kimanyatra viShayAdIshvarANAM
yatra pArthaH paraloka.n dadarsha .
atyakrAmatsa tathA saMmataH syAn
na saMshayo nAsti manuShyakAraH .. 22..\\
etAnguNAnkarmakR^itAnavekShya
bhAvAbhAvau vartamAnAvanityau .
balirhi rAjA pAramavindamAno
nAnyatkAlAtkAraNa.n tatra mene .. 23..\\
chakShuH shrotre nAsikA tvakcha jihvA
GYAnasyaitAnyAyatanAni jantoH .
tAni prItAnyeva tR^iShNA kShayAnte
tAnyavyatho duHkhahInaH praNudyAt .. 24..\\
na tvevamanye puruShasya karma
sa.nvartate suprayukta.n yathAvat .
mAtuH pituH karmaNAbhiprasUtaH
sa.nvardhate vidhivadbhojanena .. 25..\\
priyApriye sukhaduHkhe cha rAjan
nindAprasha.nse cha bhajeta enam .
parastvena.n garhayate.aparAdhe
prasha.nsate sAdhuvR^itta.n tameva .. 26..\\
sa tvA garhe bhAratAnA.n virodhAd
anto nUnaM bhavitAyaM prajAnAm .
no chedida.n tava karmAparAdhAt
kurUndahetkR^iShNa vartmeva kakSham .. 27..\\
tvamevaiko jAtaputreShu rAjan
vasha.n gantA sarvaloke narendra .
kAmAtmanA.n shlAghase dyUtakAle
nAnyachchhamAtpashya vipAkamasya .. 28..\\
anAptAnAM pragrahAttvaM narendra
tathAptAnAM nigrahAchchaiva rAjan .
bhUmi.n sphItA.n durbalatvAdanantAM
na shaktastva.n rakShitu.n kauraveya .. 29..\\
anuGYAto rathavegAvadhUtaH
shrAnto nipadye shayanaM nR^isi.nha .
prAtaH shrotAraH kuravaH sabhAyAm
ajAtashatrorvachana.n sametAH .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33}
v
dvAHsthaM prAha mahAprAGYo dhR^itarAShTro mahIpatiH .
vidura.n draShTumichchhAmi tamihAnaya mAchiram .. 1..\\
prahito dhR^itarAShTreNa dUtaH kShattAramabravIt .
IshvarastvAM mahArAjo mahAprAGYa didR^ikShati .. 2..\\
evamuktastu viduraH prApya rAjaniveshanam .
abravIddhR^itarAShTrAya dvAHstha mAM prativedaya .. 3..\\
viduro.ayamanuprApto rAjendra tava shAsanAt .
draShTumichchhati te pAdau ki.n karotu prashAdhi mAm .. 4..\\
praveshaya mahAprAGYa.n vidura.n dIrghadarshinam .
aha.n hi vidurasyAsya nAkAlyo jAtu darshane .. 5..\\
pravishAntaH pura.n kShattarmahArAjasya dhImataH .
na hi te darshane.akAlyo jAtu rAjA bravIti mAm .. 6..\\
v
tataH pravishya viduro dhR^itarAShTra niveshanam .
abravItprA~njalirvAkya.n chintayAnaM narAdhipam .. 7..\\
viduro.ahaM mahAprAGYa samprAptastava shAsanAt .
yadi ki.n chana kartavyamayamasmi prashAdhi mAm .. 8..\\
sa~njayo vidura prApto garhayitvA cha mA.n gataH .
ajAtashatroH shvo vAkya.n sabhAmadhye sa vakShyati .. 9..\\
tasyAdya kuruvIrasya na viGYAta.n vacho mayA .
tanme dahati gAtrANi tadakArShItprajAgaram .. 10..\\
jAgrato dahyamAnasya shreyo yadiha pashyasi .
tadbrUhi tva.n hi nastAta dharmArthakushalo hyasi .. 11..\\
yataH prAptaH sa~njayaH pANDavebhyo
na me yathAvanmanasaH prashAntiH .
savendriyANyaprakR^iti.n gatAni
ki.n vakShyatItyeva hi me.adya chintA .. 12..\\
abhiyuktaM balavatA durbala.n hInasAdhanam .
hR^itasva.n kAminaM choramAvishanti prajAgarAH .. 13..\\
kachchidetairmahAdoShairna spR^iShTo.asi narAdhipa .
kachchinna paravitteShu gR^idhyanviparitapyase .. 14..\\
shrotumichchhAmi te dharmyaM paraM naiHshreyasa.n vachaH .
asminrAjarShivaMshe hi tvamekaH prAGYasaMmataH .. 15..\\
niShevate prashastAni ninditAni na sevate .
anAstikaH shraddadhAna etatpaNDita lakShaNam .. 16..\\
krodho harShashcha darpashcha hrIstambho mAnyamAnitA .
yamarthAnnApakarShanti sa vai paNDita uchyate .. 17..\\
yasya kR^ityaM na jAnanti mantra.n vA mantritaM pare .
kR^itamevAsya jAnanti sa vai paNDita uchyate .. 18..\\
yasya kR^ityaM na vighnanti shItamuShNaM bhaya.n ratiH .
samR^iddhirasamR^iddhirvA sa vai paNDita uchyate .. 19..\\
yasya sa.nsAriNI praGYA dharmArthAvanuvartate .
kAmAdartha.n vR^iNIte yaH sa vai paNDita uchyate .. 20..\\
yathAshakti chikIrShanti yathAshakti cha kurvate .
na ki.n chidavamanyante paNDitA bharatarShabha .. 21..\\
kShipra.n vijAnAti chiraM shR^iNoti
viGYAya chArthaM bhajate na kAmAt .
nAsampR^iShTo vyaupayu~Nkte parArthe
tatpraGYAnaM prathamaM paNDitasya .. 22..\\
nAprApyamabhivA~nchhanti naShTaM nechchhanti shochitum .
Apatsu cha na muhyanti narAH paNDita buddhayaH .. 23..\\
nishchitya yaH prakramate nAntarvasati karmaNaH .
avandhya kAlo vashyAtmA sa vai paNDita uchyate .. 24..\\
Arya karmaNi rAjyante bhUtikarmANi kurvate .
hita.n cha nAbhyasUyanti paNDitA bharatarShabha .. 25..\\
na hR^iShyatyAtmasaMmAne nAvamAnena tapyate .
gA~Ngo hrada ivAkShobhyo yaH sa paNDita uchyate .. 26..\\
tattvaGYaH sarvabhUtAnA.n yogaGYaH sarvakarmaNAm .
upAyaGYo manuShyANAM naraH paNDita uchyate .. 27..\\
pravR^itta vAkchitrakatha UhavAnpratibhAnavAn .
Ashu granthasya vaktA cha sa vai paNDita uchyate .. 28..\\
shrutaM praGYAnuga.n yasya praGYA chaiva shrutAnugA .
asambhinnArya maryAdaH paNDitAkhyA.n labheta saH .. 29..\\
ashrutashcha samunnaddho daridrashcha mahAmanAH .
arthAMshchAkarmaNA prepsurmUDha ityuchyate budhaiH .. 30..\\
svamartha.n yaH parityajya parArthamanutiShThati .
mithyA charati mitrArthe yashcha mUDhaH sa uchyate .. 31..\\
akAmAnkAmayati yaH kAmayAnAnparidviShan .
balavanta.n cha yo dveShTi tamAhurmUDhachetasam .. 32..\\
amitra.n kurute mitraM mitraM dveShTi hinasti cha .
karma chArabhate duShTa.n tamAhurmUDhachetasam .. 33..\\
sa.nsArayati kR^ityAni sarvatra vichikitsate .
chira.n karoti kShiprArthe sa mUDho bharatarShabha .. 34..\\
anAhUtaH pravishati apR^iShTo bahu bhAShate .
vishvasatyapramatteShu mUDha chetA narAdhamaH .. 35..\\
para.n kShipati doSheNa vartamAnaH svayaM tathA .
yashcha krudhyatyanIshaH sansa cha mUDhatamo naraH .. 36..\\
Atmano balamAGYAya dharmArthaparivarjitam .
alabhyamichchhannaiShkarmyAnmUDha buddhirihochyate .. 37..\\
ashiShya.n shAsti yo rAjanyashcha shUnyamupAsate .
kadaryaM bhajate yashcha tamAhurmUDhachetasam .. 38..\\
arthaM mahAntamAsAdya vidyAmaishvaryameva vA .
vicharatyasamunnaddho yaH sa paNDita uchyate .. 39..\\
ekaH sampannamashnAti vaste vAsashcha shobhanam .
yo.asa.nvibhajya bhR^ityebhyaH ko nR^isha.nsatarastataH .. 40..\\
ekaH pApAni kurute phalaM bhu~Nkte mahAjanaH .
bhoktAro vipramuchyante kartA doSheNa lipyate .. 41..\\
eka.n hanyAnna vAhanyAdiShurmukto dhanuShmatA .
buddhirbuddhimatotsR^iShTA hanyAdrAShTra.n sarAjakam .. 42..\\
ekayA dve vinishchitya trIMshchaturbhirvashe kuru .
pa~ncha jitvA viditvA ShaTsapta hitvA sukhI bhava .. 43..\\
eka.n viSharaso hanti shastreNaikash cha vadhyate .
sarAShTra.n sa prajaM hanti rAjAnaM mantravisravaH .. 44..\\
ekaH svAdu na bhu~njIta ekashchArthAnna chintayet .
eko na gachchhedadhvAnaM naikaH supteShu jAgR^iyAt .. 45..\\
ekamevAdvitIya.n tadyadrAjannAvabudhyase .
satya.n svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva .. 46..\\
ekaH kShamAvatA.n doSho dvitIyo nopalabhyate .
yadena.n kShamayA yuktamashaktaM manyate janaH .. 47..\\
eko dharmaH para.n shreyaH kShamaikA shAntiruttamA .
vidyaikA paramA dR^iShTirahi.nsaikA sukhAvahA .. 48..\\
dvAvimau grasate bhUmiH sarpo bilashayAniva .
rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 49..\\
dve karmaNI naraH kurvannasmi.Nlloke virochate .
abruvanparuSha.n kiM chidasato nArthaya.nstathA .. 50..\\
dvAvimau puruShavyAghra parapratyaya kAriNau .
striyaH kAmita kAminyo lokaH pUjita pUjakaH .. 51..\\
dvAvimau kaNTakau tIkShNau sharIraparishoShaNau .
yashchAdhanaH kAmayate yashcha kupyatyanIshvaraH .. 52..\\
dvAvimau puruShau rAjansvargasya pari tiShThataH .
prabhushcha kShamayA yukto daridrashcha pradAnavAn .. 53..\\
nyAyAgatasya dravyasya boddhavyau dvAvatikramau .
apAtre pratipattishcha pAtre chApratipAdanam .. 54..\\
trayo nyAyA manuShyANA.n shrUyante bharatarShabha .
kanIyAnmadhyamaH shreShTha iti vedavido viduH .. 55..\\
trividhAH puruShA rAjannuttamAdhamamadhyamAH .
niyojayedyathAvattA.nstrividheShveva karmasu .. 56..\\
traya evAdhanA rAjanbhAryA dAsastathA sutaH .
yatte samadhigachchhanti yasya te tasya taddhanam .. 57..\\
chatvAri rAGYA tu mahAbalena
varjyAnyAhuH paNDitastAni vidyAt .
alpapraGYaiH saha mantraM na kuryAn
na dIrghasUtrairalasaishchAraNaish cha .. 58..\\
chatvAri te tAta gR^ihe vasantu
shriyAbhijuShTasya gR^ihastha dharme .
vR^iddho GYAtiravasannaH kulInaH
sakhA daridro bhaginI chAnapatyA .. 59..\\
chatvAryAha mahArAja sadyaskAni bR^ihaspatiH .
pR^ichchhate tridashendrAya tAnImAni nibodha me .. 60..\\
devatAnA.n cha sa~NkalpamanubhAvaM cha dhImatAm .
vinaya.n kR^itavidyAnA.n vinAshaM pApakarmaNAm .. 61..\\
pa~nchAgnayo manuShyeNa paricharyAH prayatnataH .
pitA mAtAgnirAtmA cha gurushcha bharatarShabha .. 62..\\
pa~nchaiva pUjaya.Nlloke yashaH prApnoti kevalam .
devAnpitR^InmanuShyAMshcha bhikShUnatithipa~nchamAn .. 63..\\
pa~ncha tvAnugamiShyanti yatra yatra gamiShyasi .
mitrANyamitrA madhyasthA upajIvyopajIvinaH .. 64..\\
pa~nchendriyasya martyasya chhidra.n chedekamindriyam .
tato.asya sravati praGYA dR^iteH pAdAdivodakam .. 65..\\
ShaDdoShAH puruSheNeha hAtavyA bhUtimichchhatA .
nidrA tandrI bhaya.n krodha AlasyaM dIrghasUtratA .. 66..\\
ShaDimAnpuruSho jahyAdbhinnAM nAvamivArNave .
apravaktAramAchAryamanadhIyAnamR^itvijam .. 67..\\
arakShitAra.n rAjAnaM bhAryA.n chApriya vAdinIm .
grAmakAra.n cha gopAla.n vanakAmaM cha nApitam .. 68..\\
ShaDeva tu guNAH pu.nsA na hAtavyAH kadA chana .
satya.n dAnamanAlasyamanasUyA kShamA dhR^itiH .. 69..\\
ShaNNAmAtmani nityAnAmaishvarya.n yo.adhigachchhati .
na sa pApaiH kuto.anarthairyujyate vijitendriyaH .. 70..\\
ShaDime ShaTsu jIvanti saptamo nopalabhyate .
chorAH pramatte jIvanti vyAdhiteShu chikitsakAH .. 71..\\
pramadAH kAmayAneShu yajamAneShu yAjakAH .
rAjA vivadamAneShu nityaM mUrkheShu paNDitAH .. 72..\\
sapta doShAH sadA rAGYA hAtavyA vyasanodayAH .
prAyasho yairvinashyanti kR^itamUlAshcha pArthivAH .. 73..\\
striyo.akShA mR^igayA pAna.n vAkpAruShya.n cha pa~nchamam .
mahachcha daNDapAruShyamarthadUShaNameva cha .. 74..\\
aShTau pUrvanimittAni narasya vinashiShyataH .
brAhmaNAnprathama.n dveShTi brAhmaNaish cha virudhyate .. 75..\\
brAhmaNa svAni chAdatte brAhmaNAMshcha jighA.nsati .
ramate nindayA chaiShAM prasha.nsAM nAbhinandati .. 76..\\
naitAnsmarati kR^ityeShu yAchitashchAbhyasUyati .
etAndoShAnnaraH prAGYo buddhyA buddhvA vivarjayet .. 77..\\
aShTAvimAni harShasya nava nItAni bhArata .
vartamAnAni dR^ishyante tAnyeva susukhAnyapi .. 78..\\
samAgamashcha sakhibhirmahAMshchaiva dhanAgamaH .
putreNa cha pariShva~NgaH saMnipAtash cha maithune .. 79..\\
samaye cha priyAlApaH svayUtheShu cha saMnatiH .
abhipretasya lAbhashcha pUjA cha janasa.nsadi .. 80..\\
navadvAramida.n veshma tristhUNaM pa~ncha sAkShikam .
kShetraGYAdhiShThita.n vidvAnyo veda sa paraH kaviH .. 81..\\
dasha dharmaM na jAnanti dhR^itarAShTra nibodha tAn .
mattaH pramatta unmattaH shrAntaH kruddho bubhukShitaH .. 82..\\
tvaramANashcha bhIrushcha lubdhaH kAmI cha te dasha .
tasmAdeteShu bhAveShu na prasajjeta paNDitaH .. 83..\\
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
putrArthamasurendreNa gIta.n chaiva sudhanvanA .. 84..\\
yaH kAmamanyU prajahAti rAjA
pAtre pratiShThApayate dhana.n cha .
visheShavichchhrutavAnkShiprakArI
ta.n sarvalokaH kurute pramANam .. 85..\\
jAnAti vishvAsayituM manuShyAn
viGYAta doSheShu dadhAti daNDam .
jAnAti mAtrA.n cha tathA kShamAM cha
ta.n tAdR^isha.n shrIrjuShate samagrA .. 86..\\
sudurbalaM nAvajAnAti ka.n chid
yukto ripu.n sevate buddhipUrvam .
na vigraha.n rochayate balasthaiH
kAle cha yo vikramate sa dhIraH .. 87..\\
prApyApadaM na vyathate kadA chid
udyogamanvichchhati chApramattaH .
duHkha.n cha kAle sahate jitAtmA
dhurandharastasya jitAH sapatnAH .. 88..\\
anarthaka.n vipra vAsa.n gR^ihebhyaH
pApaiH sandhiM paradArAbhimarsham .
dambha.n stainyaM paishunaM madya pAnaM
na sevate yaH sa sukhI sadaiva .. 89..\\
na sa.nrambheNArabhate.arthavargam
AkAritaH sha.nsati tathyameva .
na mAtrArthe rochayate vivAdaM
nApUjitaH kupyati chApyamUDhaH .. 90..\\
na yo.abhyasUyatyanukampate cha
na durbalaH prAtibhAvya.n karoti .
nAtyAha ki.n chitkShamate vivAdaM
sarvatra tAdR^iglabhate prasha.nsAm .. 91..\\
yo noddhata.n kurute jAtu veShaM
na pauruSheNApi vikatthate.anyAn .
na mUrchchhitaH kaTukAnyAha ki.n chit
priya.n sadA ta.n kurute jano.api .. 92..\\
na vairamuddIpayati prashAntaM
na darmamArohati nAstameti .
na durgato.asmIti karoti manyuM
tamArya shIlaM paramAhuragryam .. 93..\\
na sve sukhe vai kurute praharShaM
nAnyasya duHkhe bhavati pratItaH .
dattvA na pashchAtkurute.anutApaM
na katthate satpuruShArya shIlaH .. 94..\\
deshAchArAnsamayA~njAtidharmAn
bubhUShate yastu parAvaraGYaH .
sa tatra tatrAdhigataH sadaiva
mahAjanasyAdhipatya.n karoti .. 95..\\
dambhaM mohaM matsaraM pApakR^ityaM
rAjadviShTaM paishunaM pUgavairam .
mattonmattairdurjanaishchApi vAdaM
yaH praGYAvAnvarjayetsa pradhAnaH .. 96..\\
dama.n shaucha.n daivataM ma~NgalAni
prAyashchitta.n vividhA.NllokavAdAn .
etAni yaH kurute naityakAni
tasyotthAna.n devatA rAdhayanti .. 97..\\
samairvivAha.n kurute na hInaiH
samaiH sakhya.n vyavahAra.n kathAsh cha .
guNairvishiShTAMshcha puro dadhAti
vipashchitastasya nayAH sunItAH .. 98..\\
mitaM bhu~Nkte sa.nvibhajyAshritebhyo
mita.n svapityamita.n karmakR^itvA .
dadAtyamitreShvapi yAchitaH sa.ns
tamAtmavantaM prajahAtyanarthAH .. 99..\\
chikIrShita.n viprakR^ita.n cha yasya
nAnye janAH karma jAnanti ki.n chit .
mantre gupte samyaganuShThite cha
svalpo nAsya vyathate kashchidarthaH .. 100..\\
yaH sarvabhUtaprashame niviShTaH
satyo mR^idurdAnakR^ichchhuddha bhAvaH .
atIva sa~nj~nAyate GYAtimadhye
mahAmaNirjAtya iva prasannaH .. 101..\\
ya AtmanApatrapate bhR^ishaM naraH
sa sarvalokasya gururbhavatyuta .
ananta tejAH sumanAH samAhitaH
svatejasA sUrya ivAvabhAsate .. 102..\\
vane jAtAH shApadagdhasya rAGYaH
pANDoH putrAH pa~ncha pa~nchendra kalpAH .
tvayaiva bAlA vardhitAH shikShitAsh cha
tavAdeshaM pAlayantyAmbikeya .. 103..\\
pradAyaiShAmuchita.n tAta rAjyaM
sukhI putraiH sahito modamAnaH .
na devAnAM nApi cha mAnuShANAM
bhaviShyasi tva.n tarkaNIyo narendra .. 104..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34}
dhr
jAgrato dahyamAnasya yatkAryamanupashyasi .
tadbrUhi tva.n hi nastAta dharmArthakushalaH shuchiH .. 1..\\
tvaM mA.n yathAvadvidura prashAdhi
praGYA pUrva.n sarvamajAtashatroH .
yanmanyase pathyamadInasattva
shreyaH karaM brUhi tadvai kurUNAm .. 2..\\
pApAsha~NgI pApameva naupashyan
pR^ichchhAmi tvA.n vyAkulenAtmanAham .
kave tanme brUhi sarva.n yathAvan
manIShita.n sarvamajAtashatroH .. 3..\\
shubha.n vA yadi vA pApa.n dveShyaM vA yadi vA priyam .
apR^iShTastasya tadbrUyAdyasya nechchhetparAbhavam .. 4..\\
tasmAdvakShyAmi te rAjanbhavamichchhankurUnprati .
vachaH shreyaH kara.n dharmyaM bruvatastannibodha me .. 5..\\
mithyopetAni karmANi sidhyeyuryAni bhArata .
anupAya prayuktAni mA sma teShu manaH kR^ithAH .. 6..\\
tathaiva yogavihitaM na sidhyetkarma yannR^ipa .
upAyayuktaM medhAvI na tatra glapayenmanaH .. 7..\\
anubandhAnavekSheta sAnubandheShu karmasu .
sampradhArya cha kurvIta na vegena samAcharet .. 8..\\
anubandha.n cha samprekShya vipAkAMshchaiva karmaNAm .
utthAnamAtmanashchaiva dhIraH kurvIta vA na vA .. 9..\\
yaH pramANaM na jAnAti sthAne vR^iddhau tathA kShaye .
koshe janapade daNDe na sa rAjyAvatiShThate .. 10..\\
yastvetAni pramANAni yathoktAnyanupashyati .
yukto dharmArthayorGYAne sa rAjyamadhigachchhati .. 11..\\
na rAjyaM prAptamityeva vartitavyamasAmpratam .
shriya.n hyavinayo hanti jarA rUpamivottamam .. 12..\\
bhakShyottama pratichchhannaM matsyo baDishamAyasam .
rUpAbhipAtI grasate nAnubandhamavekShate .. 13..\\
yachchhakya.n grasituM grasyaM grastaM pariNamechcha yat .
hita.n cha pariNAme yattadadyaM bhUtimichchhatA .. 14..\\
vanaspaterapakvAni phalAni prachinoti yaH .
sa nApnoti rasa.n tebhyo bIjaM chAsya vinashyati .. 15..\\
yastu pakvamupAdatte kAle pariNataM phalam .
phalAdrasa.n sa labhate bIjAchchaiva phalaM punaH .. 16..\\
yathA madhu samAdatte rakShanpuShpANi ShaTpadaH .
tadvadarthAnmanuShyebhya AdadyAdavihi.nsayA .. 17..\\
puShpaM puShpa.n vichinvIta mUlachchhedaM na kArayet .
mAlA kAra ivArAme na yathA~NgAra kArakaH .. 18..\\
kiM nu me syAdida.n kR^itvA kiM nu me syAdakurvataH .
iti karmANi sa~ncintya kuryAdvA puruSho na vA .. 19..\\
anArabhyA bhavantyarthAH ke chinnitya.n tathAgatAH .
kR^itaH puruShakAro.api bhavedyeShu nirarthakaH .. 20..\\
kAMshchidarthAnnaraH prAGYo labhu mUlAnmahAphalAn .
kShipramArabhate kartuM na vighnayati tAdR^ishAn .. 21..\\
R^iju pashyati yaH sarva.n chakShuShAnupibanniva .
AsInamapi tUShNIkamanurajyanti taM prajAH .. 22..\\
chakShuShA manasA vAchA karmaNA cha chaturvidham .
prasAdayati loka.n yastaM loko.anuprasIdati .. 23..\\
yasmAttrasyanti bhUtAni mR^igavyAdhAnmR^igA iva .
sAgarAntAmapi mahI.n labdhvA sa parihIyate .. 24..\\
pitR^ipaitAmaha.n rAjyaM prAptavAnsvena tejasA .
vAyurabhramivAsAdya bhraMshayatyanaye sthitaH .. 25..\\
dharmamAcharato rAGYaH sadbhishcharitamAditaH .
vasudhA vasusampUrNA vardhate bhUtivardhanI .. 26..\\
atha santyajato dharmamadharma.n chAnutiShThataH .
pratisa.nveShTate bhUmiragnau charmAhita.n yathA .. 27..\\
ya eva yatnaH kriyate prara rAShTrAvamardane .
sa eva yatnaH kartavyaH svarAShTra paripAlane .. 28..\\
dharmeNa rAjya.n vindeta dharmeNa paripAlayet .
dharmamUlA.n shriyaM prApya na jahAti na hIyate .. 29..\\
apyunmattAtpralapato bAlAchcha parisarpataH .
sarvataH sAramAdadyAdashmabhya iva kA~nchanam .. 30..\\
suvyAhR^itAni sudhiyA.n sukR^itAni tatastataH .
sa~ncinvandhIra AsIta shilA hArI shila.n yathA .. 31..\\
gandhena gAvaH pashyanti vedaiH pashyanti brAhmaNAH .
chAraiH pashyanti rAjAnashchakShurbhyAmitare janAH .. 32..\\
bhUyA.nsa.n labhate kleshaM yA gaurbhavati durduhA .
atha yA suduhA rAjannaiva tA.n vinayantyapi .. 33..\\
yadataptaM praNamati na tatsantApayantyapi .
yachcha svayaM nata.n dAru na tatsaMnAmayantyapi .. 34..\\
etayopamayA dhIraH saMnameta balIyase .
indrAya sa praNamate namate yo balIyase .. 35..\\
parjanyanAthAH pashavo rAjAno mitra bAndhavAH .
patayo bAndhavAH strINAM brAhmaNA veda bAndhavAH .. 36..\\
satyena rakShyate dharmo viyA yogena rakShyate .
mR^ijayA rakShyate rUpa.n kula.n vR^ittena rakShyate .. 37..\\
mAnena rakShyate dhAnyamashvAnrakShyatyanukramaH .
abhIkShNadarshanAdgAvaH striyo rakShyAH kuchelataH .. 38..\\
na kula.n vR^itti hInasya pramANamiti me matiH .
antyeShvapi hi jAtAnA.n vR^ittameva vishiShyate .. 39..\\
ya IrShyuH paravitteShu rUpe vIrye kulAnvaye .
sukhe saubhAgyasatkAre tasya vyAdhiranantakaH .. 40..\\
akArya karaNAdbhItaH kAryANA.n cha vivarjanAt .
akAle mantrabhedAchcha yena mAdyenna tatpibet .. 41..\\
vidyAmado dhanamadastR^itIyo.abhijano madaH .
ete madAvaliptAnAmeta eva satA.n damAH .. 42..\\
asanto.abhyarthitAH sadbhiH ki.n chitkAryaM kadA chana .
manyante santamAtmAnamasantamapi vishrutam .. 43..\\
gatirAtmavatA.n santaH santa eva satA.n gatiH .
asatA.n cha gatiH santo na tvasantaH satAM gatiH .. 44..\\
jitA sabhA vastravatA samAshA gomatA jitA .
adhvA jito yAnavatA sarva.n shIlavatA jitam .. 45..\\
shIlaM pradhAnaM puruShe tadyasyeha praNashyati .
na tasya jIvitenArtho na dhanena na bandhubhiH .. 46..\\
ADhyAnAM mA.nsaparamaM madhyAnA.n gorasottaram .
lavaNottara.n daridrANAM bhojanaM bharatarShabha .. 47..\\
sampannataramevAnna.n daridrA bhu~njate sadA .
kShutsvAdutA.n janayati sA chADhyeShu sudurlabhA .. 48..\\
prAyeNa shrImatA.n loke bhoktuM shaktirna vidyate .
daridrANA.n tu rAjendra api kAShTha.n hi jIryate .. 49..\\
avR^ittirbhayamantyAnAM madhyAnAM maraNAdbhayam .
uttamAnA.n tu martyAnAmavamAnAtparaM bhayam .. 50..\\
aishvaryamadapApiShThA madAH pAnamadAdayaH .
aishvaryamadamatto hi nApatitvA vibudhyate .. 51..\\
indriyaurindriyArtheShu vartamAnairanigrahaiH .
tairaya.n tApyate loko nakShatrANi grahairiva .. 52..\\
yo jitaH pa~nchavargeNa sahajenAtma karshinA .
Apadastasya vardhante shuklapakSha ivoDurAD .. 53..\\
avijitya ya AtmAnamamAtyAnvijigIShate .
amitrAnvAjitAmAtyaH so.avashaH parihIyate .. 54..\\
AtmAnameva prathama.n desharUpeNa yo jayet .
tato.amAtyAnamitrAMshcha na mogha.n vijigIShate .. 55..\\
vashyendriya.n jitAmAtyaM dhR^itadaNDa.n vikAriShu .
parIkShya kAriNa.n dhIramatyanta.n shrIrniShevate .. 56..\\
rathaH sharIraM puruShasya rAjan
nAtmA niyantendriyANyasya chAshvAH .
tairapramattaH kushalaH sadashvair
dAntaiH sukha.n yAti rathIva dhIraH .. 57..\\
etAnyanigR^ihItAni vyApAdayitumapyalam .
avidheyA ivAdAntA hayAH pathi kusArathim .. 58..\\
anarthamarthataH pashyannarta.n chaivApyanarthataH .
indriyaiH prasR^ito bAlaH suduHkhaM manyate sukham .. 59..\\
dharmArthau yaH parityajya syAdindriyavashAnugaH .
shrIprANadhanadArebhya kShipra.n sa parihIyate .. 60..\\
arthAnAmIshvaro yaH syAdindriyANAmanIshvaraH .
indriyANAmanaishvaryAdaishvaryAdbhrashyate hi saH .. 61..\\
AtmanAtmAnamanvichchhenmano buddhIndriyairyataiH .
Atmaiva hyAtmano bandhurAtmaiva ripurAtmanaH .. 62..\\
kShudrAkSheNeva jAlena jhaShAvapihitAvubhau .
kAmashcha rAjankrodhashcha tau prAGYAna.n vilumpataH .. 63..\\
samavekShyeha dharmArthau sambhArAnyo.adhigachchhati .
sa vai sambhR^ita sambhAraH satata.n sukhamedhate .. 64..\\
yaH pa~nchAbhyantarA~nshatrUnavijitya matikShayAn .
jigIShati ripUnanyAnripavo.abhibhavanti tam .. 65..\\
dR^ishyante hi durAtmAno vadhyamAnAH svakarma bhiH .
indriyANAmanIshatvAdrAjAno rAjyavibhramaiH .. 66..\\
asantyAgAtpApakR^itAmapApA.ns
tulyo daNDaH spR^ishate mishrabhAvAt .
shuShkeNArdra.n dahyate mishrabhAvAt
tasmAtpApaiH saha sandhiM na kuryAt .. 67..\\
nijAnutpatataH shatrUnpa~ncha pa~ncha prayojanAn .
yo mohAnna nighR^ihNAti tamApadgrasate naram .. 68..\\
anasUyArjava.n shauchaM santoShaH priyavAditA .
damaH satyamanAyAso na bhavanti durAtmanAm .. 69..\\
AtmaGYAnamanAyAsastitikShA dharmanityatA .
vAkchaiva guptA dAna.n cha naitAnyantyeShu bhArata .. 70..\\
Akrosha parivAdAbhyA.n vihi.nsantyabudhA budhAn .
vaktA pApamupAdatte kShamamANo vimuchyate .. 71..\\
hi.nsA balamasAdhUnA.n rAGYA.n daNDavidhirbalam .
shushrUShA tu bala.n strINA.n kShamAguNavatAM balam .. 72..\\
vAksa.nyamo hi nR^ipate suduShkaratamo mataH .
arthavachcha vichitra.n cha na shakyaM bahubhAShitum .. 73..\\
abhyAvahati kalyANa.n vividhA vAksubhAShitA .
saiva durbhAShitA rAjannanarthAyopapadyate .. 74..\\
sa.nrohati sharairviddha.n vanaM parashunA hatam .
vAchA duruktaM bIbhatsaM na sa.nrohati vAkkShatam .. 75..\\
karNinAlIkanArAchA nirharanti sharIrataH .
vAkshalyastu na nirhartu.n shakyo hR^idi shayo hi saH .. 76..\\
vAksAyakA vadanAnniShpatanti
yairAhataH shochati ratryahAni .
parasya nAmarmasu te patanti
tAnpaNDito nAvasR^ijetpareShu .. 77..\\
yasmai devAH prayachchhanti puruShAya parAbhavam .
buddhi.n tasyApakarShanti so.apAchInAni pashyati .. 78..\\
buddhau kaluSha bhUtAyA.n vinAshe pratyupasthite .
anayo nayasa~NkAsho hR^idayAnnApasarpati .. 79..\\
seyaM buddhiH parItA te putrANA.n tava bhArata .
pANDavAnA.n virodhena na chainAm avabudhyase .. 80..\\
rAjA lakShaNasampannastrailokyasyApi yo bhavet .
shiShyaste shAsitA so.astu dhR^itarAShTra yudhiShThiraH .. 81..\\
atIva sarvAnputrA.nste bhAgadheya puraskR^itaH .
tejasA praGYayA chaiva yukto dharmArthatattvavit .. 82..\\
AnR^isha.nsyAdanukroshAdyo.asau dharmabhR^itA.n varaH .
gauravAttava rAjendra bahUnkleshA.nstitikShati .. 83..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35}
dhr
brUhi bhUyo mahAbuddhe dharmArthasahita.n vachaH .
shR^iNvato nAsti me tR^iptirvichitrANIha bhAShase .. 1..\\
sarvatIrtheShu vA snAna.n sarvabhUteShu chArjavam .
ubhe ete same syAtAmArjava.n vA vishiShyate .. 2..\\
ArjavaM pratipadyasva putreShu satata.n vibho .
iha kIrtiM parAM prApya pretya svargamavApsyasi .. 3..\\
yAvatkIrtirmanuShyasya puNyA lokeShu gIyate .
tAvatsa puruShavyAghra svargaloke mahIyate .. 4..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
virochanasya sa.nvAda.n keshinyarthe sudhanvanA .. 5..\\
kiM brAhmaNAH svichchhreyA.nso ditijAH svidvirochana .
atha kena sma parya~Nka.n sudhanvA nAdhirohati .. 6..\\
prAjApatyA hi vai shreShThA vaya.n keshini sattamAH .
asmAka.n khalvime lokAH ke devAH ke dvijAtayaH .. 7..\\
ihaivAssva pratIkShAva upasthAne virochana .
sudhanvA prAtarAgantA pashyeya.n vAM samAgatau .. 8..\\
tathA bhadre kariShyAmi yathA tvaM bhIru bhAShase .
sudhanvAna.n cha mAM chaiva prAtardraShTAsi sa~Ngatau .. 9..\\
anvAlabhe hiraNmayaM prAhrAde.aha.n tavAsanam .
ekatvamupasampanno na tvAseya.n tvayA saha .. 10..\\
anvAharantu phalaka.n kUrcha.n vApyatha vA bR^isIm .
sudhanvanna tvamarho.asi mayA saha samAsanam .. 11..\\
pitApi te samAsInamupAsItaiva mAmadhaH .
bAlaH sukhaidhito gehe na tva.n kiM chana budhyase .. 12..\\
hiraNya.n cha gavAshvaM cha yadvittamasureShu naH .
sudhanvanvipaNe tena prashnaM pR^ichchhAva ye viduH .. 13..\\
hiraNya.n cha gavAshvaM cha tavaivAstu virochana .
prANayostu paNa.n kR^itvA prashnaM pR^ichchhAva ye viduH .. 14..\\
AvA.n kutra gamiShyAvaH prANayorvipaNe kR^ite .
na hi deveShvaha.n sthAtA na manuShyeShu karhi chit .. 15..\\
pitara.n te gamiShyAvaH prANayorvipaNe kR^ite .
putrasyApi sa hetorhi prahrAdo nAnR^ita.n vadet .. 16..\\
prah
imau tau sampradR^ishyete yAbhyAM na charita.n saha .
AshIviShAviva kruddhAvekamArgamihAgatau .. 17..\\
ki.n vai sahaiva charato na purA charataH saha .
virochanaitatpR^ichchhAmi ki.n te sakhya.n sudhanvanA .. 18..\\
na me sudhanvanA sakhyaM prANayorvipaNAvahe .
prahrAda tattvAmR^ipchchhAmi mA prashnamanR^ita.n vadIH .. 19..\\
prah
udakaM madhuparka.n chApyAnayantu sudhanvane .
brahmannabhyarchanIyo.asi shvetA gauH pIvarI kR^itA .. 20..\\
udakaM madhuparka.n cha patha evArpitaM mama .
prahrAda tva.n tu nau prashnaM tathyaM prabrUhi pR^ichchhatoH .. 21..\\
prah
purto vAnyo bhavAnbrahmansAkShye chaiva bhavetsthitaH .
tayorvivadatoH prashna.n kathamasmadvibho vadet .. 22..\\
atha yo naiva prabrUyAtsatya.n vA yadi vAnR^itam .
etatsudhanvanpR^ichchhAmi durvivaktA sma ki.n vaset .. 23..\\
yA.n rAtrimadhivinnA strI yA.n chaivAkSha parAjitaH .
yA.n cha bhArAbhitaptA~Ngo durvivaktA sma tA.n vaset .. 24..\\
nagare pratiruddhaH sanbahirdvAre bubhukShitaH .
amitrAnbhUyasaH pashyandurvivaktA sma tA.n vaset .. 25..\\
pa~ncha pashvanR^ite hanti dasha hanti gavAnR^ite .
shatamashvAnR^ite hanti sahasraM puruShAnR^ite .. 26..\\
hanti jAtAnajAtAMshcha hiraNyArtho.anR^ita.n vadan .
sarvaM bhUmyanR^ite hanti mA sma bhUmyanR^ita.n vadIH .. 27..\\
prah
mattaH shreyAna~NgirA vai sudhanvA tvadvirochana .
mAtAsya shreyasI mAtustasmAttva.n tena vai jitaH .. 28..\\
virochana sudhanvAyaM prANAnAmIshvarastava .
sudhanvanpunarichchhAmi tvayA datta.n virochanam .. 29..\\
yaddharmamavR^iNIthAstvaM na kAmAdanR^ita.n vadIH .
punardadAmi te tasmAtputraM prahrAda durlabham .. 30..\\
eSha prahrAda putraste mayA datto virochanaH .
pAdaprakShAlana.n kuryAtkumAryAH saMnidhau mama .. 31..\\
tasmAdrAjendra bhUmyarthe nAnR^ita.n vaktumarhasi .
mA gamaH sa sutAmAtyo.atyayaM putrAnanubhraman .. 32..\\
na devA yaShTimAdAya rakShanti pashupAlavat .
ya.n tu rakShitumichchhanti buddhyA sa.nvibhajanti tam .. 33..\\
yathA yathA hi puruShaH kalyANe kurute manaH .
tathA tathAsya sarvArthAH sidhyante nAtra saMshayaH .. 34..\\
na chhandA.nsi vR^ijinAttArayanti
AyAvinaM mAyayA vartamAnam .
nIDa.n shakuntA iva jAtapakShAsh
chhandA.nsyenaM prajahatyantakAle .. 35..\\
mattApAna.n kalahaM pUgavairaM
bhAryApatyorantara.n GYAtibhedam .
rAjadviShTa.n strIpumA.nsorvivAdaM
varjyAnyAhuryashcha panthAH praduShThaH .. 36..\\
sAmudrika.n vaNija.n chorapUrvaM
shalAka dhUrta.n cha chikitsakaM cha .
ari.n cha mitraM cha kushIlavaM cha
naitAnsAkhyeShvadhikurvIta sapta .. 37..\\
mAnAgnihotramuta mAnamaunaM
mAnenAdhItamuta mAnayaGYaH .
etAni chatvAryabhaya~NkarANi
bhayaM prayachchhantyayathA kR^itAni .. 38..\\
agAra dAhI garadaH kuNDAshI somavikrayI .
parva kArashcha sUchI cha mitra dhrukpAradArikaH .. 39..\\
bhrUNahA guru talpI cha yashcha syAtpAnapo dvijaH .
atitIkShNashcha kAkashcha nAstiko veda nindakaH .. 40..\\
sruva pragrahaNo vrAtyaH kInAshashchArthavAnapi .
rakShetyuktashcha yo hi.nsyAtsarve brahmaNhaNaiH samAH .. 41..\\
tR^iNoklayA GYAyate jAtarUpaM
yuge bhadro vyavahAreNa sAdhuH .
shUro bhayeShvarthakR^ichchhreShu dhIraH
kR^ichchhrAsvApatsu suhR^idashchArayash cha .. 42..\\
jarA rUpa.n harati hi dhairyamAshA
mR^ityuH prANAndharmacharyAmasUyA .
krodhaH shriya.n shIlamanArya sevA
hriya.n kAmaH sarvamevAbhimAnaH .. 43..\\
shrIrma~NgalAtprabhavati prAgalbhyAtsampravardhate .
dAkShyAttu kurute mUla.n sa.nyamAtpratitiShThati .. 44..\\
aShTau guNAH puruSha.n dIpayanti
praGYA cha kaulya.n cha damaH shrutaM cha .
parAkramashchAbahu bhAShitA cha
dAna.n yathAshakti kR^itaGYatA cha .. 45..\\
etAnguNA.nstAta mahAnubhAvAn
eko guNaH saMshrayate prasahya .
rAjA yadA satkurute manuShyaM
sarvAnguNAneSha guNo.atibhAti .. 46..\\
aShTau nR^ipemAni manuShyaloke
svargasya lokasya nidarshanAni .
chatvAryeShAmanvavetAni sadbhish
chatvAryeShAmanvavayanti santaH .. 47..\\
yaGYo dAnamadhyayana.n tapash cha
chatvAryetAnyanvavetAni sadbhiH .
damaH satyamArjavamAnR^isha.nsyaM
chatvAryetAnyanvavayanti santaH .. 48..\\
na sA sabhA yatra na santi vR^iddhA
na te vR^iddhA ye na vadanti dharmam .
nAsau harmo yatana satyamasti
na tatsatya.n yachchhalenAnuviddham .. 49..\\
satya.n rUpaM shrutaM vidyA kaulyaM shIlaM bala.n dhanam .
shaurya.n cha chirabhAShyaM cha dashaH sa.nsargayonayaH .. 50..\\
pApa.n kurvanpApakIrtiH pApamevAshnute phalam .
puNya.n kurvanpuNyakIrtiH puNyamevAshnute phalam .. 51..\\
pApaM praGYAM nAshayati kriyamANaM punaH punaH .
naShTapraGYaH pApameva nityamArabhate naraH .. 52..\\
puNyaM praGYA.n vardhayati kriyamANaM punaH punaH .
vR^iddhapraGYaH puNyameva nityamArabhate naraH .. 53..\\
asUyako danda shUko niShThuro vairakR^innaraH .
sa kR^ichchhraM mahadApnoto nachirAtpApamAcharan .. 54..\\
anasUyaH kR^itapraGYTaH shobhanAnyAcharansadA .
akR^ichchhrAtsukhamApnoti sarvatra cha virAjate .. 55..\\
praGYAmevAgamayati yaH prAGYebhyaH sa paNDitaH .
prAGYo hyavApya dharmArthau shaknoti sukhamedhitum .. 56..\\
divasenaiva tatkuryAdyena rAtau sukha.n vaset .
aShTa mAsena tatkuryAdyena varShAH sukha.n vaset .. 57..\\
pUrve vayasi tatkuryAdyena vR^iddhasukha.n vaset .
yAvajjIvena tatkuryAdyena pretya sukha.n vaset .. 58..\\
jIrNamannaM prasha.nsanti bhArya.n cha gatayauvanAm .
shUra.n vigatasa~NgrAma.n gatapAraM tapasvinam .. 59..\\
dhanenAdharmalabdhena yachchhidramapidhIyate .
asa.nvR^ita.n tadbhavati tato.anyadavadIryate .. 60..\\
gururAtmavatA.n shAstA shAsA rAjA durAtmanAm .
atha prachchhannapApAnA.n shAstA vaivasvato yamaH .. 61..\\
R^iShINA.n cha nadInAM cha kulAnAM cha mahAmanAm .
prabhavo nAdhigantavyaH strINA.n dushcharitasya cha .. 62..\\
dvijAtipUjAbhirato dAtA GYAtiShu chArjavI .
kShatriyaH svargabhAgrAjaMshchiraM pAlayate mahIm .. 63..\\
suvarNapuShpAM pR^ithivI.n chinvanti puruShAstrayaH .
shUrashcha kR^itavidyashcha yashcha jAnAti sevitum .. 64..\\
buddhishreShThAni karmANi bAhumadhyAni bhArata .
tAni ja~NghA jaghanyAni bhArapratyavarANi cha .. 65..\\
duryodhane cha shakunau mUDhe duHshAsane tathA .
karNe chaishvaryamAdhAya katha.n tvaM bhUtimichchhasi .. 66..\\
sarvairguNairupetAshcha pANDavA bharatarShabha .
pitR^ivattvayi vartante teShu vartasva putravat .. 67..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36}
vi
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
Atreyasya cha sa.nvAda.n sAdhyAnA.n cheti naH shrutam .. 1..\\
charanta.n ha.nsarUpeNa maharShiM saMshitavratam .
sAdhyA devA mahAprAGYaM paryapR^ichchhanta vai purA .. 2..\\
sAdhyA devA vayamasmo maharShe
dR^iShTvA bhavantaM na shaknumo.anumAtum .
shrutena dhIro buddhimA.nstvaM mato naH
kAvyA.n vAchaM vaktumarhasyudArAm .. 3..\\
etatkAryamamarAH saMshrutaM me
dhR^itiH shamaH satyadharmAnuvR^ittiH .
granthi.n vinIya hR^idayasya sarvaM
priyApriye chAtmavashaM nayIta .. 4..\\
AkrushyamAno nAkroshenmanyureva titikShitaH .
AkroShTAraM nirdahati sukR^ita.n chAsya vindati .. 5..\\
nAkroshI syAnnAvamAnI parasya
mitradrohI nota nIchopasevI .
na chAtimAnI na cha hInavR^itto
rUkShA.n vAchaM rushatIM varjayIta .. 6..\\
marmANyasthIni hR^idaya.n tathAsUn
ghorA vAcho nirdahantIha pu.nsAm .
tasmAdvAcha.n rushatIM rUkSharUpAM
dharmArAmo nityasho varjayIta .. 7..\\
aru.n turaM paruSha.n rUkShavAchaM
vAkkaNTakairvitudantaM manuShyAn .
vidyAdalakShmIkatama.n janAnAM
mukhe nibaddhAM nirR^iti.n vahantam .. 8..\\
parashchedenamadhividhyeta bANair
bhR^isha.n sutIkShNairanalArka dIptaiH .
virichyamAno.apyatirichyamAno
vidyAtkaviH sukR^itaM me dadhAti .. 9..\\
yadi santa.n sevate yadyasantaM
tapasvina.n yadi vA stenameva .
vAso yathA ra~Nga vashaM prayAti
tathA sa teShA.n vashamabhyupaiti .. 10..\\
vAda.n tu yo na pravadenna vAdayed
yo nAhataH pratihanyAnna ghAtayet .
yo hantukAmasya na pApamichchhet
tasmai devAH spR^ihayantyAgatAya .. 11..\\
avyAhR^ita.n vyAhR^itAchchhreya AhuH
satya.n vadedvyAhR^ita.n taddvitIyam .
priya.nvadedvyAhR^ita.n tattR^itIyaM
dharmya.n vadedvyAhR^ita.n tachchaturtham .. 12..\\
yAdR^ishaiH sa.nvivadate yAdR^ishAMsh chopasevate .
yAdR^igichchhechcha bhavitu.n tAdR^igbhavati pUruShaH .. 13..\\
yato yato nivartate tatastato vimuchyate .
nivartanAddhi sarvato na vetti duHkhamaNvapi .. 14..\\
na jIyate nota jigIShate.anyAn
na vairakkR^ichchApratighAtakash cha .
nindA prasha.nsAsu samasvabhAvo
na shochate hR^iShyati naiva chAyam .. 15..\\
bhAvamichchhati sarvasya nAbhAve kurute matim .
satyavAdI mR^idurdAnto yaH sa uttamapUruShaH .. 16..\\
nAnarthaka.n sAntvayati pratiGYAya dadAti cha .
rAddhAparAddhe jAnAti yaH sa madhyamapUruShaH .. 17..\\
duHshAsanastUpahantA na shAstA
nAvartate manyuvashAtkR^itaghnaH .
na kasya chinmitramatho durAtmA
kalAshchaitA adhamasyeha pu.nsaH .. 18..\\
na shraddadhAti kalyANaM parebhyo.apyAtmasha~NkitaH .
nirAkaroti mitrANi yo vai so.adhama pUruShaH .. 19..\\
uttamAneva seveta prApte kAle tu madhyamAn .
adhamA.nstu na seveta ya ichchhechchhreya AtmanaH .. 20..\\
prApnoti vai vittamasadbalena
nityotthAnAtpraGYayA pauruSheNa .
na tveva samyaglabhate prasha.nsAM
na vR^ittamApnoti mahAkulAnAm .. 21..\\
mahAkulAnA.n spR^ihayanti devA
dharmArthavR^iddhAshcha bahushrutAsh cha .
pR^ichchhAmi tvA.n vidura prashnametaM
bhavanti vai kAni mahAkulAni .. 22..\\
tamo damo brahmavittva.n vitAnAH
puNyA vivAhAH satatAnna dAnam .
yeShvevaite saptaguNA bhavanti
samyagvR^ittAstAni mahAkulAni .. 23..\\
yeShAM na vR^itta.n vyathate na yonir
vR^ittaprasAdena charanti dharmam .
ye kIrtimichchhanti kule vishiShTAM
tyaktAnR^itAstAni mahAkulAni .. 24..\\
anijyayAvivAhairshcha vedasyotsAdanena cha .
kulAnyakulatA.n yAnti dharmasyAtikrameNa cha .. 25..\\
deva dravyavinAshena brahma svaharaNena cha .
kulAnyakulatA.n yAnti brAhmaNAtikrameNa cha .. 26..\\
brAhmaNAnAM paribhavAtparivAdAchcha bhArata .
kulAnyakulatA.n yAnti nyAsApaharaNena cha .. 27..\\
kulAni samupetAni gobhiH puruShato.ashvataH .
kulasa~NkhyAM na gachchhanti yAni hInAni vR^ittataH .. 28..\\
vR^ittatastvavihInAni kulAnyalpadhanAnyapi .
kulasa~NkhyA.n tu gachchhanti karShanti cha mayadyashaH .. 29..\\
mA naH kule vairakR^itkash chidastu
rAjAmAtyo mA parasvApahArI .
mitradrohI naikR^itiko.anR^itI vA
pUrvAshI vA pitR^idevAtithibhyaH .. 30..\\
yashcha no brAhmaNa.n hanyAdyashcha no brAhmaNAndviShet .
na naH sa samiti.n gachchhedyashcha no nirvapetkR^iShim .. 31..\\
tR^iNAni bhUmirudaka.n vAkchaturthI cha sUnR^itA .
satAmetAni geheShu nochchhidyante kadA chana .. 32..\\
shraddhayA parayA rAjannupanItAni satkR^itim .
pravR^ittAni mahAprAGYa dharmiNAM puNyakarmaNAm .. 33..\\
sUkShmo.api bhAraM nR^ipate syandano vai
shakto voDhuM na tathAnye mahIjAH .
eva.n yuktA bhArasahA bhavanti
mahAkulInA na tathAnye manuShyAH .. 34..\\
na tanmitra.n yasya kopAdbibheti
yadvA mitra.n sha~Nkitenopacharyam .
yasminmitre pitarIvAshvasIta
tadvai mitra.n sa~NgatAnItarANi .. 35..\\
yadi chedapyasambandho mitrabhAvena vartate .
sa eva bandhustanmitra.n sA gatistatparAyaNam .. 36..\\
chalachittasya vai pu.nso vR^iddhAnanupasevataH .
pAriplavamaternityamadhruvo mitra sa~NgrahaH .. 37..\\
chalachittamanAtmAnamindriyANA.n vashAnugam .
arthAH samativartante ha.nsAH shuShka.n saro yathA .. 38..\\
akasmAdeva kupyanti prasIdantyanimittataH .
shIlametadasAdhUnAmabhraM pAriplava.n yathA .. 39..\\
satkR^itAshcha kR^itArthAshcha mitrANAM na bhavanti ye .
tAnmR^itAnapi kravyAdAH kR^itaghnAnnopabhu~njate .. 40..\\
arthayedeva mitrANi sati vAsati vA dhane .
nAnarthayanvijAnAti mitrANA.n sAraphalgutAm .. 41..\\
santApAdbhrashyate rUpa.n santApAdbhrashyate balam .
santApAdbhrashyate GYAna.n santApAdvyAdhimR^ichchhati .. 42..\\
anavApya.n cha shokena sharIraM chopatapyate .
amitrAshcha prahR^iShyanti mA sma shoke manaH kR^ithAH .. 43..\\
punarnaro mriyate jAyate cha
punarnaro hIyate vardhate punaH .
punarnaro yAchati yAchyate cha
punarnaraH shochati shochyate punaH .. 44..\\
sukha.n cha duHkhaM cha bhavAbhavau cha
lAbhAlAbhau maraNa.n jIvitaM cha .
paryAyashaH sarvamiha spR^ishanti
tasmAddhIro naiva hR^iShyenna shochet .. 45..\\
chalAni hImAni ShaDindriyANi
teShA.n yadyadvartate yatra yatra .
tatastataH sravate buddhirasya
chhidroda kumbhAdiva nityamambhaH .. 46..\\
tanuruchchhaH shikhI rAjA mithyopacharito mayA .
mandAnAM mama putrANA.n yuddhenAnta.n kariShyati .. 47..\\
nityodvignamida.n sarvaM nityodvignamidaM manaH .
yattatpadamanudvigna.n tanme vada mahAmate .. 48..\\
nAnyatra vidyA tapasornAnyatrendriya nigrahAt .
nAnyatra lobhasantyAgAchchhAntiM pashyAma te.anagha .. 49..\\
buddhyA bhayaM praNudati tapasA vindate mahat .
gurushushrUShayA GYAna.n shAnti.n tyAgena vindati .. 50..\\
anAshritA dAnapuNya.n veda puNyamanAshritAH .
rAgadveShavinirmuktA vicharantIha mokShiNaH .. 51..\\
svadhItasya suyuddhasya sukR^itasya cha karmaNaH .
tapasashcha sutaptasya tasyAnte sukhamedhate .. 52..\\
svAstIrNAni shayanAni prapannA
na vai bhinnA jAtu nidrA.n labhante .
na strIShu rAjanratimApnuvanti
na mAgadhaiH stUyamAnA na sUtaiH .. 53..\\
na vai bhinnA jAtu charanti dharmaM
na vai sukhaM prApnuvantIha bhinnAH .
na vai bhinnA gauravaM mAnayanti
na vai bhinnAH prashama.n rochayanti .. 54..\\
na vai teShA.n svadate pathyamuktaM
yogakShema.n kalpate nota teShAm .
bhinnAnA.n vai manujendra parAyaNaM
na vidyate ki.n chidanyadvinAshAt .. 55..\\
sambhAvya.n goShu sampanna.n sambhAvyaM brAhmaNe tapaH .
sambhAvya.n strIShu chApalyaM sambhAvyaM GYAtito bhayam .. 56..\\
tantavo.apyAyatA nitya.n tantavo bahulAH samAH .
bahUnbahutvAdAyAsAnsahantItyupamA satAm .. 57..\\
dhUmAyante vyapetAni jvalanti sahitAni cha .
dhR^itarAShTrolmukAnIva GYAtayo bharatarShabha .. 58..\\
brAhmaNeShu cha ye shUrAH strIShu GYAtiShu goShu cha .
vR^intAdiva phalaM pakva.n dhR^itarAShTra patanti te .. 59..\\
mahAnapyekajo vR^ikSho balavAnsupratiShThitaH .
prasahya eva vAtena shAkhA skandha.n vimarditum .. 60..\\
atha ye sahitA vR^ikShAH sa~NghashaH supratiShThitAH .
te hi shIghratamAnvAtAnsahante.anyonyasaMshrayAt .. 61..\\
evaM manuShyamapyeka.n guNairapi samanvitam .
shakya.n dviShanto manyante vAyurdrumamivaukajam .. 62..\\
anyonyasamupaShTambhAdanyonyApAshrayeNa cha .
GYAtayaH sampravardhante sarasIvotpalAnyuta .. 63..\\
avadhyA brAhmaNA gAvo striyo bAlAshcha GYAtayaH .
yeShA.n chAnnAni bhu~njIta ye cha syuH sharaNAgatAH .. 64..\\
na manuShye guNaH kashchidanyo dhanavatAm api .
anAturatvAdbhadra.n te mR^itakalpA hi rogiNaH .. 65..\\
avyAdhija.n kaTuka.n shIrSha rogaM
pApAnubandhaM paruSha.n tIkShNamugram .
satAM peya.n yanna pibantyasanto
manyuM mahArAja piba prashAmya .. 66..\\
rogArditA na phalAnyAdriyante
na vai labhante viShayeShu tattvam .
duHkhopetA rogiNo nityameva
na budhyante dhanabhogAnna saukhyam .. 67..\\
purA hyukto nAkarostva.n vacho me
dyUte jitA.n draupadIM prekShya rAjan .
duryodhana.n vArayetyakShavatyAM
kitavatvaM paNDitA varjayanti .. 68..\\
na tadbala.n yanmR^idunA virudhyate
mishro dharmastarasA sevitavyaH .
pradhva.nsinI krUrasamAhitA shrIr
mR^iduprauDhA gachchhati putrapautrAn .. 69..\\
dhArtarAShTrAH pANDavAnpAlayantu
pANDoH sutAstava putrAMshcha pAntu .
ekArimitrAH kuravo hyekamantrA
jIvantu rAjansukhinaH samR^iddhAH .. 70..\\
meDhIbhUtaH kauravANA.n tvamadya
tvayyAdhIna.n kuru kulamAjamIDha .
pArthAnbAlAnvanavAsa prataptAn
gopAyasva sva.n yashastAta rakShan .. 71..\\
sandhatsva tva.n kauravAnpANDuputrair
mA te.antara.n ripavaH prArthayantu .
satye sthitAste naradeva sarve
duryodhana.n sthApaya tvaM narendra .. 72..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37}
vi
saptadashemAnrAjendra manuH svAyambhuvo.abravIt .
vaichitravIrya puruShAnAkAshaM muShTibhirghnataH .. 1..\\
tAnevindrasya hi dhanuranAmyaM namato.abravIt .
atho marIchinaH pAdAnanAmyAnnamatastathA .. 2..\\
yashchAshiShya.n shAsati yash cha kupyate
yashchAtivelaM bhajate dviShantam .
striyashcha yo.arakShati bhadramastu te
yashchAyAchya.n yAchati yash cha katthate .. 3..\\
yashchAbhijAtaH prakarotyakAryaM
yashchAbalo balinA nityavairI .
ashraddadhAnAya cha yo bravIti
yashchAkAmya.n kAmayate narendra .. 4..\\
vadhvA hAsa.n shvashuro yash cha manyate
vadhvA vasannuta yo mAnakAmaH .
parakShetre nirvapati yashcha bIjaM
striya.n cha yaH parivadate.ativelam .. 5..\\
yashchaiva labdhvA na smarAmItyuvAcha
dattvA cha yaH katthati yAchyamAnaH .
yashchAsataH sAntvamupAsatIha
ete.anuyAntyanilaM pAshahastAH .. 6..\\
yasminyathA vartate yo manuShyas
tasmi.nstathA vartitavya.n sa dharmaH .
mAyAchAro mAyayA vartitavyaH
sAdhvAchAraH sAdhunA pratyudeyaH .. 7..\\
shatAyuruktaH puruShaH sarvavedeShu vai yadA .
nApnotyatha cha tatsarvamAyuH keneha hetunA .. 8..\\
ativAdo.atimAnashcha tathAtyAgo narAdhipaH .
krodhashchAtivivitsA cha mitradrohashcha tAni ShaT .. 9..\\
eta evAsayastIkShNAH kR^intantyAyUMShi dehinAm .
etAni mAnavAnghnanti na mR^ityurbhadramastu te .. 10..\\
vishvastasyaiti yo dArAnyashchApi guru takpagaH .
vR^iShalI patirdvijo yashcha pAnapashchaiva bhArata .. 11..\\
sharaNAgatahA chaiva sarve brahmahaNaiH samAH .
etaiH sametya kartavyaM prAyashchittamiti shrutiH .. 12..\\
gR^ihI vadAnyo.anapaviddha vAkyaH
sheShAnna bhokApyavihi.nsakash cha .
nAnarthakR^ittyaktakaliH kR^itaGYaH
satyo mR^iduH svargamupaiti vidvAn .. 13..\\
sulabhAH puruShA rAjansatataM priyavAdinaH .
apriyasya tu pathyasya vaktA shrotA cha durlabhaH .. 14..\\
yo hi dharma.n vyapAshritya hitvA bhartuH priyApriye .
apriyANyAha pathyAni tena rAjA sahAyavAn .. 15..\\
tyajetkulArthe puruSha.n grAmasyArthe kulaM tyajet .
grAma.n janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet .. 16..\\
Apadartha.n dhana.n rakSheddArAnrakSheddhanairapi .
AtmAna.n satataM rakSheddArairapi dhanairapi .. 17..\\
uktaM mayA dyUtakAle.api rAjan
naiva.n yuktaM vachanaM prAtipIya .
tadauShadhaM pathyamivAturasya
na rochate tava vaichitra vIrya .. 18..\\
kAkairimAMshchitrabarhAnmayUrAn
parAjaiShThAH pANDavAndhArtarAShTraiH .
hitvA si.nhAnkroShTu kAngUhamAnaH
prApte kAle shochitA tvaM narendra .. 19..\\
yastAta na krudhyati sarvakAlaM
bhR^ityasya bhaktasya hite ratasya .
tasminbhR^ityA bhartari vishvasanti
na chainamApatsu parityajanti .. 20..\\
na bhR^ityAnA.n vR^itti sa.nrodhanena
bAhya.n jana.n sa~njighR^ikShedapUrvam .
tyajanti hyenamuchitAvaruddhAH
snigdhA hyamAtyAH parihInabhogAH .. 21..\\
kR^ityAni pUrvaM parisa~NkhyAya sarvANy
AyavyayAvanurUpA.n cha vR^ittim .
sa~NgR^ihNIyAdanurUpAnsahAyAn
sahAyasAdhyAni hi duShkarANi .. 22..\\
abhiprAya.n yo viditvA tu bhartuH
sarvANi kAryANi karotyatandrIH .
vaktA hitAnAmanurakta AryaH
shaktiGYa Atmeva hi so.anukampyaH .. 23..\\
vAkya.n tu yo nAdriyate.anushiShTaH
pratyAha yashchApi niyujyamAnaH .
praGYAbhimAnI pratikUlavAdI
tyAjyaH sa tAdR^iktvarayaiva bhR^ityaH .. 24..\\
astabdhamaklIbamadIrghasUtraM
sAnukrosha.n shlakShNamahAryamanyaiH .
aroga jAtIyamudAravAkyaM
dUta.n vadantyaShTa guNopapannam .. 25..\\
na vishvAsAjjAtu parasya gehaM
gachchhennarashchetayAno vikAle .
na chatvare nishi tiShThennigUDho
na rAjanyA.n yoShitaM prArthayIta .. 26..\\
na nihnava.n satra gatasya gachchhet
sa.nsR^iShTa mantrasya kusa~Ngatasya .
na cha brUyAnnAshvasAmi tvayIti
sa kAraNa.n vyapadesha.n tu kuryAt .. 27..\\
ghR^iNI rAjA puMshchalI rAjabhR^ityaH
putro bhrAtA vidhavA bAla putrA .
senA jIvI choddhR^ita bhakta eva
vyavahAre vai varjanIyAH syurete .. 28..\\
guNA dasha snAnashIlaM bhajante
bala.n rUpaM svaravarNaprashuddhiH .
sparshashcha gandhashcha vishuddhatA cha
shrIH saukumAryaM pravarAshcha nAryaH .. 29..\\
guNAshcha ShaNmitabhuktaM bhajante
ArogyamAyushcha sukhaM bala.n cha .
anAvila.n chAsya bhavedapatyaM
na chainamAdyUna iti kShipanti .. 30..\\
akarma shIla.n cha mahAshanaM cha
lokadviShTaM bahu mAyaM nR^isha.nsam .
adeshakAlaGYamaniShTa veSham
etAngR^ihe na prativAsayIta .. 31..\\
kadaryamAkroshakamashruta.n cha
varAka sambhUtamamAnya mAninam .
niShThUriNa.n kR^itavairaM kR^itaghnam
etAnbhR^itArto.api na jAtu yAchet .. 32..\\
sa~NkliShTakarmANamatipravAdaM
nityAnR^ita.n chAdR^iDha bhaktikaM cha .
vikR^iShTarAgaM bahumAnina.n chApy
etAnna seveta narAdhamAnShaT .. 33..\\
sahAyabandhanA hyarthAH sahAyAshchArthabandhanAH .
anyonyabandhanAvetau vinAnyonyaM na sidhyataH .. 34..\\
utpAdya putrAnanR^iNAMshcha kR^itvA
vR^itti.n cha tebhyo.anuvidhAya kAM chit .
sthAne kumArIH pratipAdya sarvA
araNyasa.nstho munivadbubhUShet .. 35..\\
hita.n yatsarvabhUtAnAmAtmanashcha sukhAvaham .
tatkuryAdIshvaro hyetanmUla.n dharmArthasiddhaye .. 36..\\
buddhiH prabhAvastejashcha sattvamutthAnameva cha .
vyavasAyashcha yasya syAttasyAvR^itti bhaya.n kutaH .. 37..\\
pashya doShAnpANDavairvigrahe tvaM
yatra vyatherannapi devAH sa shakrAH .
putrairvairaM nityamudvignavAso
yashaH praNAsho dviShatA.n cha harShaH .. 38..\\
bhIShmasya kopastava chendra kalpa
droNasya rAGYashcha yudhiShThirasya .
utsAdayellokamimaM pravR^iddhaH
shveto grahastiryagivApatankhe .. 39..\\
tava putrashata.n chaiva karNaH pa~ncha cha pANDavAH .
pR^ithivImanushAseyurakhilA.n sAgarAmbarAm .. 40..\\
dhArtarAShTrA vana.n rAjanvyAghrAH pANDusutA matAH .
mA vana.n chhindhi sa vyAghraM mA vyAghrAnnInasho vanAt .. 41..\\
na syAdvanamR^ite vyAghrAnvyAghrA na syurR^ite vanam .
vana.n hi rakShyate vyAghrairvyAghrAnrakShati kAnanam .. 42..\\
na tathechchhantyakalyANAH pareShA.n veditu.n guNAn .
yathaiShA.n GYAtumichchhanti nairguNyaM pApachetasaH .. 43..\\
arthasiddhiM parAmichchhandharmamevAditash charet .
na hi dharmAdapaityarthaH svargalokAdivAmR^itam .. 44..\\
yasyAtmA virataH pApAtkalyANe cha niveshitaH .
tena sarvamidaM buddhaM prakR^itirvikR^itirshcha yA .. 45..\\
yo dharmamartha.n kAmaM cha yathAkAlaM niShevate .
dharmArthakAmasa.nyoga.n yo.amutreha cha vindati .. 46..\\
saMniyachchhati yo vegamutthita.n krodhaharShayoH .
sa shriyo bhAjana.n rAjanyashchApatsu na muhyati .. 47..\\
balaM pa~ncha vidhaM nityaM puruShANAM nibodha me .
yattu bAhubalaM nAma kaniShThaM balamuchyate .. 48..\\
amAtyalAbho bhadra.n te dvitIyaM balamuchyate .
dhanalAbhastR^itIya.n tu balamAhurjigIShavaH .. 49..\\
yattvasya sahaja.n rAjanpitR^ipaitAmahaM balam .
abhijAta balaM nAma tachchaturthaM bala.n smR^itam .. 50..\\
yena tvetAni sarvANi sa~NgR^ihItAni bhArata .
yadbalAnAM bala.n shreShTha.n tatpraGYA balamuchyate .. 51..\\
mahate yo.apakArAya narasya prabhavennaraH .
tena vaira.n samAsajya dUrastho.asmIti nAshvaset .. 52..\\
strIShu rAjasu sarpeShu svAdhyAye shatruseviShu .
bhoge chAyuShi vishvAsa.n kaH prAGYaH kartumarhati .. 53..\\
praGYA shareNAbhihatasya jantosh
chikitsakAH santi na chauShadhAni .
na homamantrA na cha ma~NgalAni
nAtharvaNA nApyagadAH susiddhAH .. 54..\\
sarpashchAgnishcha si.nhashcha kulaputrashcha bhArata .
nAvaGYeyA manuShyeNa sarve te hyatitejasaH .. 55..\\
agnistejo mahalloke gUDhastiShThati dAruShu .
na chopayu~Nkte taddAru yAvanno dIpyate paraiH .. 56..\\
sa eva khalu dArubhyo yadA nirmathya dIpyate .
tadA tachcha vana.n chAnyannirdahatyAshu tejasA .. 57..\\
evameva kule jAtAH pAvakopama tejasaH .
kShamAvanto nirAkArAH kAShThe.agniriva sherate .. 58..\\
latA dharmA tva.n saputraH shAlAH pANDusutA matAH .
na latA vardhate jAtu mahAdrumamanAshritA .. 59..\\
vana.n rAja.nstvaM saputro.ambikeya
si.nhAnvane pANDavA.nstAta viddhi .
si.nhairvihIna.n hi vanaM vinashyet
si.nhA vinashyeyurR^ite vanena .. 60..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38}
vi
UrdhvaM prANA hyutkrAmanti yUnaH sthavira Ayati .
pratyutthAnAbhivAdAbhyAM punastAnpatipadyate .. 1..\\
pITha.n dattvA sAdhave.abhyAgatAya
AnIyApaH parinirNijya pAdau .
sukhaM pR^iShTvA prativedyAtma sa.nsthaM
tato dadyAdannamavekShya dhIraH .. 2..\\
yasyodakaM madhuparka.n cha gAM cha
na mantravitpratigR^ihNAti gehe .
lobhAdbhayAdarthakArpaNyato vA
tasyAnartha.n jIvitamAhurAryAH .. 3..\\
chikitsakaH shakya kartAvakIrNI
stenaH krUro madyapo bhrUNahA cha .
senAjIvI shrutivikrAyakash cha
bhR^ishaM priyo.apyatithirnodakArhaH .. 4..\\
avikreya.n lavaNaM pakvamanna.n dadhi
kShIraM madhu taila.n ghR^itaM cha .
tilA mA.nsaM mUlaphalAni shAkaM
rakta.n vAsaH sarvagandhA guDash cha .. 5..\\
aroShaNo yaH samaloShTa kA~nchanaH
prahINa shoko gatasandhi vigrahaH .
nindA prasha.nsoparataH priyApriye
charannudAsInavadeSha bhikShukaH .. 6..\\
nIvAra mUle~Nguda shAkavR^ittiH
susa.nyatAtmAgnikAryeShvachodyaH .
vane vasannatithiShvapramatto
dhurandharaH puNyakR^ideSha tApasaH .. 7..\\
apakR^itvA buddhimato dUrastho.asmIti nAshvaset .
dIrghau buddhimato bAhU yAbhyA.n hi.nsati hi.nsitaH .. 8..\\
na vishvasedavishvaste vishvaste nAtivishvaset .
vishvAsAdbhayamutpannaM mUlAnyapi nikR^intati .. 9..\\
anIrShyurguptadAraH syAtsa.nvibhAgI priya.nvadaH .
shlakShNo madhuravAkstrINAM na chAsA.n vashago bhavet .. 10..\\
pUjanIyA mahAbhAgAH puNyAshcha gR^ihadIptayaH .
striyaH shriyo gR^ihasyoktAstasmAdrakShyA visheShataH .. 11..\\
piturantaHpura.n dadyAnmAturdadyAnmahAnasam .
goShu chAtmasama.n dadyAtsvayameva kR^iShi.n vrajet .
bhR^ityairvaNijyAchAra.n cha putraiH seveta brAhmaNAn .. 12..\\
adbhyo.agnirbrahmataH kShatramashmano lohamutthitam .
teShA.n sarvatraga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 13..\\
nitya.n santaH kule jAtAH pAvakopama tejasaH .
kShamAvanto nirAkArAH kAShThe.agniriva sherate .. 14..\\
yasya mantraM na jAnanti bAhyAshchAbhyantarAsh cha ye .
sa rAjA sarvatashchakShushchiramaishvaryamashnute .. 15..\\
kariShyanna prabhASheta kR^itAnyeva cha darshayet .
dharmakAmArtha kAryANi tathA mantro na bhidyate .. 16..\\
giripR^iShThamupAruhya prAsAda.n vA rahogataH .
araNye niHshalAke vA tatra mantro vidhIyate .. 17..\\
nAsuhR^itparamaM mantraM bhAratArhati veditum .
apaNDito vApi suhR^itpaNDito vApyanAtmavAn .
amAtye hyarthalipsA cha mantrarakShaNameva cha .. 18..\\
kR^itAni sarvakAryANi yasya vA pArShadA viduH .
gUDhamantrasya nR^ipatestasya siddhirasaMshayam .. 19..\\
aprashastAni karmANi yo mohAdanutiShThati .
sa teShA.n viparibhraMshe bhrashyate jIvitAdapi .. 20..\\
karmaNA.n tu prashastAnAmanuShThAna.n sukhAvaham .
teShAmevAnanuShThAnaM pashchAttApakaraM mahat .. 21..\\
sthAnavR^iddha kShayaGYasya ShADguNya viditAtmanaH .
anavaGYAta shIlasya svAdhInA pR^ithivI nR^ipa .. 22..\\
amoghakrodhaharShasya svaya.n kR^ityAnvavekShiNaH .
Atmapratyaya koshasya vasudheya.n vasundharA .. 23..\\
nAmamAtreNa tuShyeta chhatreNa cha mahIpatiH .
bhR^ityebhyo visR^ijedarthAnnaikaH sarvaharo bhavet .. 24..\\
brAhmaNo brAhmaNa.n veda bhartA veda striya.n tathA .
amAtyaM nR^ipatirveda rAjA rAjAnameva cha .. 25..\\
na shatrura~NkamApanno moktavyo vadhyatA.n gataH .
ahatAddhi bhaya.n tasmAjjAyate nachirAdiva .. 26..\\
daivateShu cha yatnena rAjasu brAhmaNeShu cha .
niyantavyaH sadA krodho vR^iddhabAlAtureShu cha .. 27..\\
nirartha.n kalahaM prAGYo varjayenmUDha sevitam .
kIrti.n cha labhate loke na chAnarthena yujyate .. 28..\\
prasAdo niShphalo yasya krodhashchApi nirarthakaH .
na taM bhartAramichchhanti ShaNDhaM patimiva striyaH .. 29..\\
na buddhirdhanalAbhAya na jADyamasamR^iddhaye .
lokaparyAya vR^ittAntaM prAGYo jAnAti netaraH .. 30..\\
vidyA shIlavayovR^iddhAnbuddhivR^iddhAMshcha bhArata .
dhanAbhijana vR^iddhAMshcha nityaM mUDho.avamanyate .. 31..\\
anArya vR^ittamaprAGYamasUyakamadhArmikam .
anarthAH kShipramAyAnti vAgduShTa.n krodhanaM tathA .. 32..\\
avisa.nvAdana.n dAna.n samayasyAvyatikramaH .
Avartayanti bhUtAni samyakpraNihitA cha vAk .. 33..\\
avisa.nvAdako dakShaH kR^itaGYo matimAnR^ijuH .
api sa~NkShINa kosho.api labhate parivAraNam .. 34..\\
dhR^itiH shamo damaH shaucha.n kAruNya.n vAganiShThurA .
mitrANA.n chAnabhidrohaH sataitAH samidhaH shriyaH .. 35..\\
asa.nvibhAgI duShTAtmA kR^itaghno nirapatrapaH .
tAdR^i~NnarAdhamo loke varjanIyo narAdhipa .. 36..\\
na sa rAtrau sukha.n shete sa sarpa iva veshmani .
yaH kopayati nirdoSha.n sa doSho.abhyantara.n janam .. 37..\\
yeShu duShTeShu doShaH syAdyogakShemasya bhArata .
sadA prasAdana.n teShAM devatAnAmivAcharet .. 38..\\
ye.arthAH strIShu samAsaktAH prathamotpatiteShu cha .
ye chAnArya samAsaktAH sarve te saMshaya.n gatAH .. 39..\\
yatra strI yatra kitavo yatra bAlo.anushAsti cha .
majjanti te.avashA deshA nadyAmashmaplavA iva .. 40..\\
prayojaneShu ye saktA na visheSheShu bhArata .
tAnahaM paNDitAnmanye visheShA hi prasa~NginaH .. 41..\\
yaM prasha.nsanti kitavA yaM prasha.nsanti chAraNAH .
yaM prasha.nsanti bandhakyo na sa jIvati mAnavaH .. 42..\\
hitvA tAnparameShvAsAnpANDavAnamitaujasaH .
AhitaM bhArataishvarya.n tvayA duryodhane mahat .. 43..\\
ta.n drakShyasi paribhraShTaM tasmAttvaM nachirAdiva .
aishvaryamadasaMmUDhaM bali.n lokatrayAdiva .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39}
dhr
anIshvaro.ayaM puruSho bhavAbhave
sUtraprotA dArumayIva yoShA .
dhAtrA hi diShTasya vashe kilAyaM
tasmAdvada tva.n shravaNe ghR^ito.aham .. 1..\\
aprAptakAla.n vachanaM bR^ihaspatirapi bruvan .
labhate buddhyavaGYAnamavamAna.n cha bhArata .. 2..\\
priyo bhavati dAnena priyavAdena chAparaH .
mantraM mUlabalenAnyo yaH priyaH priya eva saH .. 3..\\
dveShyo na sAdhurbhavati na medhAvI na paNDitaH .
priye shubhAni karmANi dveShye pApAni bhArata .. 4..\\
na sa kShayo mahArAja yaH kShayo vR^iddhimAvahet .
kShayaH sa tviha mantavyo ya.n labdhvA bahu nAshayet .. 5..\\
samR^iddhA guNataH ke chidbhavanti dhanato.apare .
dhanavR^iddhAnguNairhInAndhR^itarAShTra vivarjayet .. 6..\\
dhr
sarva.n tvamAyatI yuktaM bhAShase prAGYasaMmatam .
na chotsahe suta.n tyaktu.n yato dharmastato jayaH .. 7..\\
svabhAvaguNasampanno na jAtu vinayAnvitaH .
susUkShmamapi bhUtAnAmupamardaM prayokShyate .. 8..\\
parApavAda niratAH paraduHkhodayeShu cha .
parasparavirodhe cha yatante satatothitAH .. 9..\\
sa doSha.n darshana.n yeShAM sa.nvAse sumahadbhayam .
arthAdAne mahAndoShaH pradAne cha mahadbhayam .. 10..\\
ye pApA iti vikhyAtAH sa.nvAse parigarhitAH .
yuktAshchAnyairmahAdoShairye narAstAnvivarjayet .. 11..\\
nivartamAne sauhArde prItirnIche praNashyati .
yA chaiva phalanirvR^ittiH sauhR^ide chaiva yatsukham .. 12..\\
yatate chApavAdAya yatnamArabhate kShaye .
alpe.apyapakR^ite mohAnna shAntimupagachchhati .. 13..\\
tAdR^ishaiH sa~NgataM nIchairnR^isha.nsairakR^itAtmabhiH .
nishAmya nipuNaM buddhyA vidvAndUrAdvivarjayet .. 14..\\
yo GYAtimanugR^ihNAti daridra.n dInamAturam .
saputrapashubhirvR^iddhi.n yashashchAvyayamashnute .. 15..\\
GYAtayo vardhanIyAstairya ichchhantyAtmanaH shubham .
kulavR^iddhi.n cha rAjendra tasmAtsAdhu samAchara .. 16..\\
shreyasA yokShyase rAjankurvANo GYAtisatkriyAm .
viguNA hyapi sa.nrakShyA GYAtayo bharatarShabha .. 17..\\
kiM punarguNavantaste tvatprasAdAbhikA~NkShiNaH .
prasAda.n kuru dInAnAM pANDavAnA.n vishAM pate .. 18..\\
dIyantA.n grAmakAH ke chitteShA.n vR^ittyarthamIshvara .
eva.n loke yashaHprApto bhaviShyatsi narAdhipa .. 19..\\
vR^iddhena hi tvayA kAryaM putrANA.n tAta rakShaNam .
mayA chApi hita.n vAchyaM viddhi mA.n tvaddhitaiShiNam .. 20..\\
GYAtibhirvigrahastAta na kartavyo bhavArthinA .
sukhAni saha bhojyAni GYAtibhirbharatarShabha .. 21..\\
sambhojana.n sa~NkathanaM samprItish cha parasparam .
GYAtibhiH saha kAryANi na virodhaH katha.n chana .. 22..\\
GYAtayastArayantIha GYAtayo majjayanti cha .
suvR^ittAstArayantIha durvR^ittA majjayanti cha .. 23..\\
suvR^itto bhava rAjendra pANDavAnprati mAnada .
adharShaNIyaH shatrUNA.n tairvR^itastvaM bhaviShyasi .. 24..\\
shrImanta.n GYAtimAsAdya yo GYAtiravasIdati .
digdhahastaM mR^iga iva sa enastasya vindati .. 25..\\
pashchAdapi narashreShTha tava tApo bhaviShyati .
tAnvA hatAnsutAnvApi shrutvA tadanuchintaya .. 26..\\
yena khaTvA.n samArUDhaH paritapyeta karmaNA .
AdAveva na tatkuryAdadhruve jIvite sati .. 27..\\
na kashchinnApanayate pumAnanyatra bhArgavAt .
sheShasampratipattistu buddhimatsveva tiShThati .. 28..\\
duryodhanena yadyetatpApa.n teShu purA kR^itam .
tvayA tatkulavR^iddhena pratyAneyaM nareshvara .. 29..\\
tA.nstvaM pade pratiShThApya loke vigatakalmaShaH .
bhaviShyasi narashreShTha pUjanIyo manIShiNAm .. 30..\\
suvyAhR^itAni dhIrANAM phalataH pravichintya yaH .
adhyavasyati kAryeShu chira.n yashasi tiShThati .. 31..\\
avR^itti.n vinayo hanti hantyanarthaM parAkramaH .
hanti nitya.n kShamA krodhamAchAro hantyalakShaNam .. 32..\\
parichchhadena kShatreNa veshmanA paricharyayA .
parIkSheta kula.n rAjanbhojanAchchhAdanena cha .. 33..\\
yayoshchittena vA chittaM naibhR^itaM naibhR^itena vA .
sameti praGYayA praGYA tayormaitrI na jIryate .. 34..\\
durbuddhimakR^itapraGYa.n chhannaM kUpaM tR^iNairiva .
vivarjayIta medhAvI tasminmaitrI praNashyati .. 35..\\
avalipteShu mUrkheShu raudrasAhasikeShu cha .
tathaivApeta dharmeShu na maitrImAcharedbudhaH .. 36..\\
kR^itaGYa.n dhArmika.n satyamakShudraM dR^iDhabhaktikam .
jitendriya.n sthitaM sthityAM mitramatyAgi cheShyate .. 37..\\
indriyANAmanutsargo mR^ityunA na vishiShyate .
atyarthaM punarutsargaH sAdayeddaivatAnyapi .. 38..\\
mArdava.n sarvabhUtAnAmanasUyA kShamA dhR^itiH .
AyuShyANi budhAH prAhurmitrANA.n chAvimAnanA .. 39..\\
apanIta.n sunItena yo.arthaM pratyAninIShate .
matimAsthAya sudR^iDhA.n tadakApuruSha vratam .. 40..\\
AyatyAM pratikAraGYastadAtve dR^iDhanishchayaH .
atIte kAryasheShaGYo naro.arthairna prahIyate .. 41..\\
karmaNA manasA vAchA yadabhIkShNaM niShevate .
tadevApaharatyena.n tasmAtkalyANamAcharet .. 42..\\
ma~NgalAlambhana.n yogaH shrutamutthAnamArjavam .
bhUtimetAni kurvanti satA.n chAbhIkShNa darshanam .. 43..\\
anirvedaH shriyo mUla.n duHkhanAshe sukhasya cha .
mahAnbhavatyanirviNNaH sukha.n chAtyantamashnute .. 44..\\
nAtaH shrImattara.n kiM chidanyatpathyatamaM tathA .
prabha viShNoryathA tAta kShamA sarvatra sarvadA .. 45..\\
kShamedashaktaH sarvasya shaktimAndharmakAraNAt .
arthAnarthau samau yasya tasya nitya.n kShamA hitA .. 46..\\
yatsukha.n sevamAno.api dharmArthAbhyAM na hIyate .
kAma.n tadupaseveta na mUDha vratamAcharet .. 47..\\
duHkhArteShu pramatteShu nAstikeShvalaseShu cha .
na shrIrvasatyadAnteShu ye chotsAha vivarjitAH .. 48..\\
Arjavena nara.n yuktamArjavAtsavyapatrapam .
ashaktimantaM manyanto dharShayanti kubuddhayaH .. 49..\\
atyAryamatidAtAramatishUramativratam .
praGYAbhimAnina.n chaiva shrIrbhayAnnopasarpati .. 50..\\
agnihotraphalA vedAH shIlavR^ittaphala.n shrutam .
ratiputra phalA dArA dattabhukta phala.n dhanam .. 51..\\
adharmopArjitairarthairyaH karotyaurdhva dehikam .
na sa tasya phalaM pretya bhu~Nkte.arthasya durAgamAt .. 52..\\
kAnAra vanadurgeShu kR^ichchhrAsvApatsu sambhrame .
udyateShu cha shastreShu nAsti sheShavatAM bhayam .. 53..\\
utthAna.n sa.nyamo dAkShyamapramAdo dhR^itiH smR^itiH .
samIkShya cha samArambho viddhi mUlaM bhavasya tat .. 54..\\
tapobala.n tApasAnAM brahma brahmavidAM balam .
hi.nsA balamasAdhUnA.n kShamAguNavatAM balam .. 55..\\
aShTau tAnyavrataghnAni Apo mUlaM phalaM payaH .
havirbrAhmaNa kAmyA cha gurorvachanamauShadham .. 56..\\
na tatparasya sandadhyAtpratikUla.n yadAtmanaH .
sa~NgraheNaiSha dharmaH syAtkAmAdanyaH pravartate .. 57..\\
akrodhena jayetkrodhamasAdhu.n sAdhunA jayet .
jayetkadarya.n dAnena jayetsatyena chAnR^itam .. 58..\\
strI dhUrtake.alase bhIrau chaNDe puruShamAnini .
chaure kR^itaghne vishvAso na kAryo na cha nAstike .. 59..\\
abhivAdanashIlasya nitya.n vR^iddhopasevinaH .
chatvAri sampravardhante kIrtirAyuryashobalam .. 60..\\
atikleshena ye.arthAH syurdharmasyAtikrameNa cha .
arervA praNipAtena mA sma teShu manaH kR^ithAH .. 61..\\
avidyaH puruShaH shochyaH shochyaM mithunamaprajam .
nirAhArAH prajAH shochyAH shochya.n rAShTramarAjakam .. 62..\\
adhvA jarA dehavatAM parvatAnA.n jalaM jarA .
asambhogo jarA strINA.n vAkshalyaM manaso jarA .. 63..\\
anAmnAya malA vedA brAhmaNasyAvrataM malam .
kautUhalamalA sAdhvI vipravAsa malAH striyaH .. 64..\\
suvarNasya mala.n rUpyaM rUpyasyApi mala.n trapu .
GYeya.n trapu mala.n sIsaM sIsasyApi malaM malam .. 65..\\
na svapnena jayennidrAM na kAmena striya.n jayet .
nendhanena jayedagniM na pAnena surA.n jayet .. 66..\\
yasya dAnajitaM mitramamitrA yudhi nirjitAH .
annapAnajitA dArAH saphala.n tasya jIvitam .. 67..\\
sahasriNo.api jIvanti jIvanti shatinastathA .
dhR^itarAShTra.n vimu~nchechchhAM na katha.n chinna jIvyate .. 68..\\
yatpR^ithivyA.n vrIhi yavaM hiraNyaM pashavaH striyaH .
nAlamekasya tatsarvamiti pashyanna muhyati .. 69..\\
rAjanbhUyo bravImi tvAM putreShu samamAchara .
samatA yadi te rAjansveShu pANDusuteShu cha .. 70..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40}
vi
yo.abhyarthitaH sadbhirasajjamAnaH
karotyartha.n shaktimahApayitvA .
kShipra.n yashastaM samupaiti santamalaM
prasannA hi sukhAya santaH .. 1..\\
mahAntamapyarthamadharmayuktaM
yaH santyajatyanupAkruShTa eva .
sukha.n sa duHkhAnyavamuchya shete
jIrNA.n tvacha.n sarpa ivAvamuchya .. 2..\\
anR^ita.n cha samutkarShe rAjagAmi cha paishunam .
guroshchAlIka nirbandhaH samAni brahmahatyayA .. 3..\\
asUyaika padaM mR^ityurativAdaH shriyo vadhaH .
ashushrUShA tvarA shlAghA vidyAyAH shatravastrayaH .. 4..\\
sukhArthinaH kuto vidyA nAsti vidyArthinaH sukham .
sukhArthI vA tyajedvidyA.n vidyArthI vA sukha.n tyajet .. 5..\\
nAgnistR^ipyati kAShThAnAM nApagAnAM mahodadhiH .
nAntakaH sarvabhUtAnAM na pu.nsA.n vAmalochanA .. 6..\\
AshA dhR^iti.n hanti samR^iddhimantakaH
krodhaH shriya.n hanti yashaH kadaryatA .
apAlana.n hanti pashUMshcha rAjann
ekaH kruddho brAhmaNo hanti rAShTram .. 7..\\
ajashcha kA.nsya.n cha rathashcha nityaM
madhvAkarShaH shakuniH shrotriyash cha .
vR^iddho GYAtiravasanno vayasya
etAni te santu gR^ihe sadaiva .. 8..\\
ajokShA chandana.n vINA Adarsho madhusarpiShI .
viShamaudumbara.n sha~NkhaH svarNaM nAbhishcha rochanA .. 9..\\
gR^ihe sthApayitavyAni dhanyAni manurabravIt .
deva brAhmaNa pUjArthamatithInA.n cha bhArata .. 10..\\
ida.n cha tvA.n sarvaparaM bravImi
puNyaM pada.n tAta mahAvishiShTam .
na jAtu kAmAnna bhayAnna lobhAd
dharma.n tyajejjIvitasyApi hetoH .. 11..\\
nityo dharmaH sukhaduHkhe tvanitye
nityo jIvo dhAturasya tvanityaH .
tyaktvAnityaM pratitiShThasva nitye
santuShya tva.n toSha paro hi lAbhaH .. 12..\\
mahAbalAnpashya manAnubhAvAn
prashAsya bhUmi.n dhanadhAnya pUrNAm .
rAjyAni hitvA vipulAMshcha bhogAn
gatAnnarendrAnvashamantakasya .. 13..\\
mR^itaM putra.n duHkhapuShTaM manuShyA
utkShipya rAjansvagR^ihAnnirharanti .
taM muktakeshAH karuNa.n rudantash
chitAmadhye kAShThamiva kShipanti .. 14..\\
anyo dhanaM pretagatasya bhu~Nkte
vayA.nsi chAgnishcha sharIradhAtUn .
dvAbhyAmaya.n saha gachchhatyamutra
puNyena pApena cha veShTyamAnaH .. 15..\\
utsR^ijya vinivartante GYAtayaH suhR^idaH sutAH .
agnau prAsta.n tu puruShaM karmAnveti svayaM kR^itam .. 16..\\
asmAllokAdUrdhvamamuShya chAdho
mahattamastiShThati hyandhakAram .
tadvai mahAmohanamindriyANAM
budhyasva mA tvAM pralabheta rAjan .. 17..\\
ida.n vachaH shakShyasi chedyathAvan
nishamya sarvaM pratipattumevam .
yashaH paraM prApsyasi jIvaloke
bhayaM na chAmutra na cheha te.asti .. 18..\\
AtmA nadI bhArata puNyatIrthA
satyodakA dhR^itikUlA damormiH .
tasyA.n snAtaH pUyate puNyakarmA
puNyo hyAtmA nityamambho.ambha eva .. 19..\\
kAmakrodhagrAhavatIM pa~nchendriya jalAM nadIm .
kR^itvA dhR^itimayIM nAva.n janma durgANi santara .. 20..\\
praGYA vR^iddha.n dharmavR^iddha.n svabandhuM
vidyA vR^iddha.n vayasA chApi vR^iddham .
kAryAkArye pUjayitvA prasAdya
yaH sampR^ichchhenna sa muhyetkadA chit .. 21..\\
dhR^ityA shishnodara.n rakShetpANipAda.n cha chakShuShA .
chakShuH shrotre cha manasA mano vAcha.n cha karmaNA .. 22..\\
nityodakI nityayaGYopavItI
nityasvAdhyAyI patitAnna varjI .
R^itaM bruvangurave karma kurvan
na brAhmaNashchyavate brahmalokAt .. 23..\\
adhItya vedAnparisa.nstIrya chAgnIn
iShTvA yaGYaiH pAlayitvA prajAsh cha .
gobrAhmaNArthe shastrapUtAntarAtmA
hataH sa~NgrAme kShatriyaH svargameti .. 24..\\
vaishyo.adhItya brAhmaNAnkShatriyAMsh cha
dhanaiH kAle sa.nvibhajyAshritAMsh cha .
tretA pUta.n dhUmamAghrAya puNyaM
pretya svarge deva sukhAni bhu~Nkte .. 25..\\
brahmakShatra.n vaishya varNa.n cha shUdraH
krameNaitAnnyAyataH pUjayAnaH .
tuShTeShveteShvavyatho dagdhapApas
tyaktvA deha.n svargasukhAni bhu~Nkte .. 26..\\
chAturvarNyasyaiSha dharmastavokto
hetu.n chAtra bruvato me nibodha .
kShAtrAddharmAddhIyate pANDuputras
ta.n tva.n rAjanrAjadharme niyu~NkShva .. 27..\\
evametadyathA mA.n tvamanushAsati nityadA .
mamApi cha matiH saumya bhavatyeva.n yathAttha mAm .. 28..\\
sA tu buddiH kR^itApyevaM pANDavAnrapti me sadA .
duryodhana.n samAsAdya punarviparivartate .. 29..\\
na diShTamabhyatikrAntu.n shakyaM martyena kena chit .
diShTameva kR^itaM manye pauruSha.n tu nirarthakam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41}
dhr
anukta.n yadi te ki.n chidvAchA vidura vidyate .
tanme shushrUShave brUhi vichitrANi hi bhAShase .. 1..\\
dhR^itarAShTra kumAro vai yaH purANaH sanAtanaH .
sanatsujAtaH provAcha mR^ityurnAstIti bhArata .. 2..\\
sa te guhyAnprakAshAMshcha sarvAnhR^idayasaMshrayAn .
pravakShyati mahArAja sarvabuddhimatA.n varaH .. 3..\\
ki.n tvaM na veda tadbhUyo yanme brUyAtsanAtanaH .
tvameva vidura brUhi praGYA sheSho.asti chettava .. 4..\\
shUdrayonAvaha.n jAto nAto.anyadvaktumutsahe .
kumArasya tu yA buddhirveda tA.n shAshvatIm aham .. 5..\\
brAhmI.n hi yonimApannaH suguhyamapi yo vadet .
na tena garhyo devAnA.n tasmAdetadbravImi te .. 6..\\
bravIhi vidura tvaM me purANa.n ta.n sanAtanam .
kathametena dehena syAdihaiva samAgamaH .. 7..\\
chintayAmAsa vidurastamR^iShi.n saMshitavratam .
sa cha tachchintita.n GYAtvA darshayAmAsa bhArata .. 8..\\
sa chainaM pratijagrAha vidhidR^iShTena karmaNA .
sukhopaviShTa.n vishrAntamathainaM viduro.abravIt .. 9..\\
bhagavansaMshayaH kashchiddhR^itarAShTrasya mAnase .
yo na shakyo mayA vaktu.n tamasmai vaktumarhasi .
ya.n shrutvAyaM manuShyendraH sukhaduHkhAtigo bhavet .. 10..\\
lAbhAlAbhau priya dveShyau yathainaM na jarAntakau .
viShaheranbhayAmarShau kShutpipAse madodbhavau .
aratishchaiva tandrI cha kAmakrodhau kShayodayau .. 11..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42}
v
tato rAjA dhR^itarAShTro manIShI
sampUjya vAkya.n vidurerita.n tat .
sanatsujAta.n rahite mahAtmA
paprachchha buddhiM paramAM bubhUShan .. 1..\\
sanatsujAta yadIda.n shR^iNomi
mR^ityurhi nAsIha tavopadesham .
devAsurA hyAcharanbrahmacharyam
amR^ityave tatkataranna satyam .. 2..\\
san
amR^ityuH karmaNA ke chinmR^ityurnAstIti chApare .
shR^iNu me bruvato rAjanyathaitanmA visha~NkithAH .. 3..\\
ubhe satye kShatriyAdya pravR^itte
moho mR^ityuH saMmato yaH kavInAm .
pramAda.n vai mR^ityumahaM bravImi
sadApramAdamamR^itatvaM bravImi .. 4..\\
pramAdAdvai asurAH parAbhavann
apramAdAdbrahmabhUtA bhavanti .
na vai mR^ityurvyAghra ivAtti jantUn
na hyasya rUpamupalabhyate ha .. 5..\\
yama.n tveke mR^ityumato.anyamAhur
AtmAvasannamamR^itaM brahmacharyam .
pitR^iloke rAjyamanushAsti devaH
shivaH shivAnAmashivo.ashivAnAm .. 6..\\
AsyAdeSha niHsarate narANAM
krodhaH pramAdo moharUpashcha mR^ityuH .
te mohitAstadvashe vartamAnA
itaH pretAstatra punaH patanti .. 7..\\
tatasta.n devA anu viplavante
ato mR^ityurmaraNAkhyAm upaiti .
karmodaye karmaphalAnurAgAs
tatrAnu yAnti na taranti mR^ityum .. 8..\\
yo.abhidhyAyannutpatiShNUnnihanyAd
anAdareNApratibudhyamAnaH .
sa vai mR^ityurmR^ityurivAtti bhUtvA
eva.n vidvAnyo vinihanti kAmAn .. 9..\\
kAmAnusArI puruShaH kAmAnanu vinashyati .
kAmAnvyudasya dhunute yatki.n chitpuruSho rajaH .. 10..\\
tamo.aprakAsho bhUtAnAM narako.ayaM pradR^ishyate .
gR^ihyanta iva dhAvanti gachchhantaH shvabhramunmukhAH .. 11..\\
abhidhyA vai prathama.n hanti chainaM
kAmakrodhau gR^ihya chaina.n tu pashchAt .
ete bAlAnmR^ityave prApayanti
dhIrAstu dhairyeNa taranti mR^ityum .. 12..\\
amanyamAnaH kShatriya ki.n chidanyan
nAdhIyate tArNa ivAsya vyAghraH .
krodhAllobhAnmohamayAntarAtmA
sa vai mR^ityustvachchharIre ya eShaH .. 13..\\
evaM mR^ityu.n jAyamAna.n viditvA
GYAne tiShThanna bibhetIha mR^ityoH .
vinashyate viShaye tasya mR^ityur
mR^ityoryathA viShayaM prApya martyaH .. 14..\\
ye.asmindharmAnnAcharantIha ke chit
tathA dharmAnke chidihAcharanti .
dharmaH pApena pratihanyate sma
utAho dharmaH pratihanti pApam .. 15..\\
san
ubhayameva tatropabhujyate phalaM
dharmasyaivetarasya cha .
dharmeNAdharmaM praNudatIha vidvAn
dharmo balIyAniti tasya viddhi .. 16..\\
yAnimAnAhuH svasya dharmasya lokAn
dvijAtInAM puNyakR^itA.n sanAtanAn .
teShAM parikramAnkathayantastato.anyAn
naitadvidvannaiva kR^ita.n cha karma .. 17..\\
san
yeShAM bale na vispardhA bale balavatAm iva .
te brAhmaNA itaH pretya svargaloke prakAshate .. 18..\\
yatra manyeta bhUyiShThaM prAvR^iShIva tR^iNolapam .
annaM pAna.n cha brAhmaNastajjIvannAnusa~njvaret .. 19..\\
yatrAkathayamAnasya prayachchhatyashivaM bhayam .
atiriktamivAkurvansa shreyAnnetaro janaH .. 20..\\
yo vAkathayamAnasya AtmAnaM nAnusa~njvaret .
brahma svaM nopabhu~njedvA tadanna.n saMmataM satAm .. 21..\\
yathA sva.n vAntamashnAti shvA vai nityamabhUtaye .
eva.n te vAntamashnanti svavIryasyopajIvanAt .. 22..\\
nityamaGYAtacharyA me iti manyeta brAhmaNaH .
GYAtInA.n tu vasanmadhye naiva vidyeta kiM chana .. 23..\\
ko hyevamantarAtmAnaM brAhmaNo hantumarhati .
tasmAddhi ki.n chitkShatriya brahmAvasati pashyati .. 24..\\
ashrAntaH syAdanAdAnAtsaMmato nirupadravaH .
shiShTo na shiShTavatsa syAdbrAhmaNo brahmavitkaviH .. 25..\\
anADhyA mAnuShe vitte ADhyA vedeShu ye dvijAH .
te durdharShA duShprakampyA vidyAttAnbrahmaNastanum .. 26..\\
sarvAnsviShTakR^ito devAnvidyAdya iha kash chana .
na samAno brAhmaNasya yasminprayatate svayam .. 27..\\
yama prayatamAna.n tu mAnayanti sa mAnitaH .
na mAnyamAno manyeta nAmAnAdabhisa~njvaret .. 28..\\
vidvA.nso mAnayantIha iti manyeta mAnitaH .
adharmaviduSho mUDhA lokashAstravishAradAH .
na mAnyaM mAnayiShyanti iti manyedamAnitaH .. 29..\\
na vai mAna.n cha maunaM cha sahitau charataH sadA .
aya.n hi loko mAnasya asau mAnasya tadviduH .. 30..\\
shrIH sukhasyeha sa.nvAsaH sA chApi paripanthinI .
brahmI sudurlabhA shrIrhi praGYA hInena kShatriya .. 31..\\
dvArANi tasyA hivadanti santo
bahuprakArANi durAvarANi .
satyArjave hrIrdamashauchavidyAH
ShaNmAnamohapratibAdhanAni .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43}
dhr
R^icho yajUMShyadhIte yaH sAmaveda.n cha yo dvijaH .
pApAni kurvanpApena lipyate na sa lipyate .. 1..\\
san
naina.n sAmAnyR^icho vApi na yajUMShi vichakShaNa .
trAyante karmaNaH pApAnna te mithyA bravImyaham .. 2..\\
na chhandA.nsi vR^ijinAttArayanti
mAyAvinaM mAyayA vartamAnam .
nIDa.n shakuntA iva jAtapakShAsh
chhandA.nsyenaM prajahatyantakAle .. 3..\\
na chedvedA vedavida.n shaktAstrAtuM vichakShaNa .
atha kasmAtpralApo.ayaM brAhmaNAnA.n sanAtanaH .. 4..\\
san
asmi.Nlloke tapastaptaM phalamanyatra dR^ishyate .
brAhmaNAnAmime lokA R^iddhe tapasi sa.nyatAH .. 5..\\
katha.n samR^iddhamapyR^iddha.n tapo bhavati kevalam .
sanatsujAta tadbrUhi yathA vidyAma tadvayam .. 6..\\
san
krodhAdayo dvAdasha yasya doShAs
tathA nR^isha.nsAdi ShaDatra rAjan .
dharmAdayo dvAdasha chAtatAnAH
shAstre guNA ye viditA dvijAnAm .. 7..\\
krodhaH kAmo lobhamohau vivitsA
kR^ipAsUyA mAnashokau spR^ihA cha .
IrShyA jugupsA cha manuShyadoShA
varjyAH sadA dvAdashaite nareNa .. 8..\\
ekaikameta rAjendra manuShyAnparyupAsate .
lipsamAno.antara.n teShAM mR^igANAmiva lubdhakaH .. 9..\\
vikatthanaH spR^ihayAlurmanasvI
bibhratkopa.n chapalo.arakShaNash cha .
ete prAptAH ShaNnarAnpApadharmAn
prakurvate nota santaH sudurge .. 10..\\
sambhogasa.nviddviShamedhamAno
dattAnutApI kR^ipaNo.abalIyAn .
varga prasha.nsI vanitAsu dveShTA
ete.apare sapta nR^isha.nsadharmAH .. 11..\\
dharmashcha satya.n cha damastapash cha
amAtsarya.n hrIstitikShAnasUyA .
yaGYashcha dAna.n cha dhR^itiH shrutaM cha
mahAvratA dvAdasha brAhmaNasya .. 12..\\
yastvetabhyaH pravaseddvAdashebhyaH
sarvAmapImAM pR^ithivIM prashiShyAt .
tribhirdvAbhyAmekato vA vishiShTo
nAsya svamastIti sa veditavyaH .. 13..\\
damastyAgo.apramAdashcha eteShvamR^itamAhitam .
tAni satyamukhAnyAhurbrAhmaNA ye manIShiNaH .. 14..\\
damo.aShTAdasha doShaH syAtpratikUla.n kR^itAkR^ite .
anR^ita.n chAbhyasUyA cha kAmArthau cha tathA spR^ihA .. 15..\\
krodhaH shokastathA tR^iShNA lobhaH paishunyameva cha .
matsarashcha vivitsA cha paritApastathA ratiH .. 16..\\
apasmAraH sAtivAdastathA sambhAvanAtmani .
etairvimukto doShairyaH sa damaH sadbhiruchyate .. 17..\\
shreyA.nstu ShaDvidhastyAgaH priyaM prApya na hR^iShyati .
apriye tu samutpanne vyathA.n jAtu na chArchchhati .. 18..\\
iShTAndArAMshcha putrAMshcha na chAnya.n yadvacho bhavet .
arhate yAchamAnAya pradeya.n tadvacho bhavet .
apyavAchya.n vadatyeva sa tR^itIyo guNaH smR^itaH .. 19..\\
tyaktairdravyairyo bhavati nopayu~Nkte cha kAmataH .
na cha karmasu taddhInaH shiShyabuddhirnaro yathA .
sarvaireva guNairyukto dravyavAnapi yo bhavet .. 20..\\
apramAdo.aShTa doShaH syAttAndoShAnparivarjayet .
indriyebhyashcha pa~nchabhyo manasashchaiva bhArata .
atItAnAgatebhyashcha mukto hyetaiH sukhI bhavet .. 21..\\
doShairetairvimukta.n tu guNairetaiH samanvitam .
etatsamR^iddhamapyR^iddha.n tapo bhavati kevalam .
yanmAM pR^ichchhasi rAjendra kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 22..\\
AkhyAna pa~nchamairvedairbhUyiShTha.n kathyate janaH .
tathaivAnye chaturvedAstrivedAshcha tathApare .. 23..\\
dvivedAshchaikavedAshcha anR^ichashcha tathApare .
teShA.n tu katamaH sa syAdyamaha.n veda brAhmaNam .. 24..\\
san
ekasya vedasyAGYAnAdvedAste bahavo.abhavan .
satyasyaikasya rAjendra satye kashchidavasthitaH .
eva.n vedamanutsAdya praGYAM mahati kurvate .. 25..\\
dAnamadhyayana.n yaGYo lobhAdetatpravartate .
satyAtprachyavamAnAnA.n sa~Nkalpo vitatho bhavet .. 26..\\
tato yaGYaH pratAyeta satyasyaivAvadhAraNAt .
manasAnyasya bhavati vAchAnyasyota karmaNA .
sa~NkalpasiddhaH puruShaH sa~NkalpAnadhitiShThati .. 27..\\
anaibhR^ityena vai tasya dIkShita vratamAcharet .
nAmaitaddhAtunirvR^itta.n satyameva satAM param .
GYAna.n vai nAma pratyakShaM parokSha.n jAyate tapaH .. 28..\\
vidyAdbahu paThanta.n tu bahu pAThIti brAhmaNam .
tasmAtkShatriya mA ma.nsthA jalpitenaiva brAhmaNam .
ya eva satyAnnApaiti sa GYeyo brAhmaNastvayA .. 29..\\
chhandA.nsi nAma kShatriya tAnyatharvA
jagau purastAdR^iShisarga eShaH .
chhandovidaste ya u tAnadhItya
na vedya vedasya vidurna vedyam .. 30..\\
na vedAnA.n veditA kash chidasti
kashchidvedAnbudhyate vApi rAjan .
yo veda vedAnna sa veda vedyaM
satye sthito yastu sa veda vedyam .. 31..\\
abhijAnAmi brAhmaNamAkhyAtAra.n vichakShaNam .
yashchhinnavichikitsaH sannAchaShTe sarvasaMshayAn .. 32..\\
tasya paryeShaNa.n gachchhetprAchInaM nota dakShiNam .
nArvAchIna.n kutastirya~NnAdishaM tu kathaM chana .. 33..\\
tUShNImbhUta upAsIta na cheShTenmanasA api .
abhyAvarteta brahmAsya antarAtmani vai shritam .. 34..\\
maunAddhi sa munirbhavati nAraNya vasanAnmuniH .
akShara.n tattu yo veda sa muniH shreShTha uchyate .. 35..\\
sarvArthAnA.n vyAkaraNAdvaiyAkaraNa uchyate .
pratyakShadarshI lokAnA.n sarvadarshI bhavennaraH .. 36..\\
satye vai brAhmaNastiShThanbrahma pashyati kShatriya .
vedAnA.n chAnupUrvyeNa etadvidvanbravImi te .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44}
dhr
sanatsujAta yadimAM parArthAM
brAhmI.n vAchaM pravadasi vishvarUpAm .
parA.n hi kAmeShu sudurlabhA.n kathAM
tadbrUhi me vAkyametatkumAra .. 1..\\
san
naitadbrahma tvaramANena labhyaM
yanmAM pR^ichchhasyabhihR^iShyasyatIva .
avyaktavidyAmabhidhAsye purANIM
buddhyA cha teShAM brahmacharyeNa siddhAm .. 2..\\
avyaktavidyAmiti yatsanAtanIM
bravIShi tvaM brahmacharyeNa siddhAm .
anArabhyA vasatIhArya kAle
kathaM brAhmaNyamamR^itatva.n labheta .. 3..\\
san
ye.asmi.Nlloke vijayantIha kAmAn
brAhmI.n sthitimanutitikShamANAH .
ta AtmAnaM nirharantIha dehAn
mu~njAdiShIkAmiva sattvasa.nsthAH .. 4..\\
sharIrametau kurutaH pitA mAtA cha bhArata .
AchArya shAstA yA jAtiH sA satyA sAjarAmarA .. 5..\\
AchArya yonimiha ye pravishya
bhUtvA garbhaM brahmacharya.n charanti .
ihaiva te shAstrakArA bhavanti
prahAya dehaM parama.n yAnti yogam .. 6..\\
ya AvR^iNotyavitathena karNA
vR^ita.n kurvannamR^ita.n samprayachchhan .
taM manyeta pitaraM mAtara.n cha
tasmai na druhyetkR^itamasya jAnan .. 7..\\
guru.n shiShyo nityamabhimanyamAnaH
svAdhyAyamichchhechchhuchirapramattaH .
mAnaM na kuryAnna dadhIta roSham
eSha prathamo brahmacharyasya pAdaH .. 8..\\
AchAryasya priya.n kuryAtprANairapi dhanairapi .
karmaNA manasA vAchA dvitIyaH pAda uchyate .. 9..\\
samA gurau yathAvR^ittirguru patnyA.n tathA bhavet .
yathoktakArI priyakR^ittR^itIyaH pAda uchyate .. 10..\\
nAchAryAyehopakR^itvA pravAdaM
prAGYaH kurvIta naitadaha.n karomi .
itIva manyeta na bhAShayeta
sa vai chaturtho brahmacharyasya pAdaH .. 11..\\
eva.n vasantaM yadupaplaveddhanam
AchAryAya tadanuprayachchhet .
satA.n vR^iddhiM bahuguNAm evameti
guroH putre bhavati cha vR^ittireShA .. 12..\\
eva.n vasansarvato vardhatIha
bahUnputrA.Nllabhate cha pratiShThAm .
varShanti chAsmai pradisho dishash cha
vasantyasminbrahmacharye janAsh cha .. 13..\\
etana brahmacharyeNa devA devatvamApnuvan .
R^iShayashcha mahAbhAgA brahmalokaM manIShiNaH .. 14..\\
gandharvANAmanenaiva rUpamapsarasAmabhUt .
etena brahmacharyeNa sUryo ahnAya jAyate .. 15..\\
ya AshayetpATayechchApi rAjan
sarva.n sharIra.n tapasA tapyamAnaH .
etenAsau bAlyamatyeti vidvAn
mR^ityu.n tathA rodhayatyantakAle .. 16..\\
antavantaH kShatriya te jayanti
lokA~njanAH karmaNA nirmitena .
brahmaiva vidvA.nstenAbhyeti sarvaM
nAnyaH panthA ayanAya vidyate .. 17..\\
AbhAti shuklamiva lohitamiva
atho kR^iShNamathA~njana.n kAdrava.n vA .
tadbrAhmaNaH pashyati yo.atra vidvAn
katha.nrUpa.n tadamR^itamakSharaM padam .. 18..\\
nAbhAti shuklamiva lohitamiva
atho kR^iShNamAyasamarkavarNam .
na pR^ithivyA.n tiShThati nAntarikShe
naitatsamudre salilaM bibharti .. 19..\\
na tArakAsu na cha vidyudAshritaM
na chAbhreShu dR^ishyate rUpamasya .
na chApi vAyau na cha devatAsu
na tachchandre dR^ishyate nota sUrye .. 20..\\
naivarkShu tanna yajuHShu nApyatharvasu
na chaiva dR^ishyatyamaleShu sAmasu .
rathantare bArhate chApi rAjan
mahAvrate naiva dR^ishyeddhruva.n tat .. 21..\\
apAraNIya.n tamasaH parastAt
tadantako.apyeti vinAshakAle .
aNIya rUpa.n kShura dhArayA tan
mahachcha rUpa.n tvapi parvatebhyaH .. 22..\\
sA pratiShThA tadamR^ita.n lokAstadbrahma tadyashaH .
bhUtAni jaGYire tasmAtpralaya.n yAnti tatra cha .. 23..\\
anAmaya.n tanmahadudyata.n yasho
vAcho vikArAnkavayo vadanti .
tasmi~njagatsarvamidaM pratiShThitaM
ye tadviduramR^itAste bhavanti .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45}
san
yattachchhukraM mahajjyotirdIpyamAnaM mahadyashaH .
tadvai devA upAsante yasmAdarko virAjate .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 1..\\
shukrAdbrahma prabhavati brahma shukreNa vardhate .
tachchhukra.n jyotiShAM madhye.ataptaM tapati tApanam .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 2..\\
Apo.atha adbhyaH salilasya madhye
ubhau devau shishriyAte.antarikShe .
sa sadhrIchIH sa viShUchIrvasAnA
ubhe bibharti pR^ithivI.n divaM cha .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 3..\\
ubhau cha devau pR^ithivI.n divaM cha
dishashcha shukraM bhuvanaM bibharti .
tasmAddishaH saritash cha sravanti
tasmAtsamudrA vihitA mahAntaH .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 4..\\
chakre rathasya tiShThanta.n dhruvasyAvyaya karmaNaH .
ketumanta.n vahantyashvAsta.n divyamajaraM divi .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 5..\\
na sAdR^ishye tiShThati rUpamasya
na chakShuShA pashyati kash chidenam .
manIShayAtho manasA hR^idA cha
yaiva.n viduramR^itAste bhavanti .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 6..\\
dvAdasha pUgA.n sarita.n deva rakShitam .
madhu IshantastadA sa~ncaranti ghoram .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 7..\\
tadardhamAsaM pibati sa~ncitya bhramaro madhu .
IshAnaH sarvabhUteShu havirbhUtamakalpayat .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 8..\\
hiraNyaparNamashvatthamabhipatya apakShakAH .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 9..\\
pUrNAtpUrNAnyuddharanti pUrNAtpUrNAni chakrire .
haranti pUrNAtpUrNAni pUrNamevAvashiShyate .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 10..\\
tasmAdvai vAyurAyAtastasmiMshcha prayataH sadA .
tasmAdagnishcha somashcha tasmiMshcha prANa AtataH .. 11..\\
sarvameva tato vidyAttattadvaktuM na shaknumaH .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 12..\\
apAna.n girati prANaH prANaM girati chandramAH .
Adityo girate chandramAditya.n girate paraH .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 13..\\
ekaM pAdaM notkShipati salilAddha.nsa uchcharan .
ta.n chetsatatamR^itvijaM na mR^ityurnAmR^itaM bhavet .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 14..\\
eva.n devo mahAtmA sa pAvakaM puruSho giran .
yo vai taM puruSha.n veda tasyehAtmA na riShyate .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 15..\\
yaH sahasra.n sahasrANAM pakShAnsantatya sampatet .
madhyame madhya Agachchhedapi chetsyAnmanojavaH .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 16..\\
na darshane tiShThati rUpamasya
pashyanti chaina.n suvishuddhasattvAH .
hito manIShI manasAbhipashyed
ye ta.n shrayeyuramR^itAste bhavanti .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 17..\\
gUhanti sarpA iva gahvarANi
svashikShayA svena vR^ittena martyAH .
teShu pramuhyanti janA vimUDhA
yathAdhvAnaM mohayante bhayAya .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 18..\\
sadA sadAsatkR^itaH syAnna mR^ityuramR^ita.n kutaH .
satyAnR^ite satyasamAna bandhane
satashcha yonirasatash chaika eva .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 19..\\
na sAdhunA nota asAdhunA vA
samAnametaddR^ishyate mAnuSheShu .
samAnametadamR^itasya vidyAd
eva.n yukto madhu tadvai parIpset .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 20..\\
nAsyAtivAdA hR^idaya.n tApayanti
nAnadhItaM nAhutamagnihotram .
mano brAhmI.n laghutAmAdadhIta
praGYAnamasya nAma dhIrA labhante .
yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 21..\\
eva.n yaH sarvabhUteShu AtmAnamanupashyati .
anyatrAnyatra yukteShu ki.n sa shochettataH param .. 22..\\
yathoda pAne mahati sarvataH samplutodake .
eva.n sarveShu vedeShu brAhmaNasya vijAnataH .. 23..\\
a~NguShTha mAtraH puruSho mahAtmA
na dR^ishyate.asau hR^idaye niviShTaH .
ajashcharo divArAtramatandritash cha
sa taM matvA kavirAste prasannaH .. 24..\\
ahamevAsmi vo mAtA pitA putro.asmyahaM punaH .
AtmAhamapi sarvasya yachcha nAsti yadasti cha .. 25..\\
pitAmaho.asmi sthaviraH pitA putrashcha bhArata .
mamaiva yUyamAtmasthA na me yUyaM na vo.apyaham .. 26..\\
Atmaiva sthAnaM mama janma chAtmA
vedaprokto.ahamajara pratiShThaH .. 27..\\
aNoraNIyAnsumanAH sarvabhUteShu jAgR^imi .
pitara.n sarvabhUtAnAM puShkare nihitaM viduH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46}
v
eva.n sanatsujAtena vidureNa cha dhImatA .
sArdha.n kathayato rAGYaH sA vyatIyAya sharvarI .. 1..\\
tasyA.n rajanyAM vyuShTAyAM rAjAnaH sarva eva te .
sabhAmAvivishurhR^iShTAH sUtasyopadidR^ikShayA .. 2..\\
shushrUShamANAH pArthAnA.n vacho dharmArthasa.nhitam .
dhR^itarAShTra mukhAH sarve yayU rAjasabhA.n shubhAm .. 3..\\
sudhAvadAtA.n vistIrNA.n kanakAjira bhUShitAm .
chandraprabhA.n suruchirAM siktAM paramavAriNA .. 4..\\
ruchirairAsanaiH stIrNA.n kA~nchanairdAravairapi .
ashmasAramayairdAntaiH svAstIrNaiH sottarachchhadaiH .. 5..\\
bhIShmo droNaH kR^ipaH shalyaH kR^itavarmA jayadrathaH .
ashvatthAmA vikarNashcha somadattashcha bAhlikaH .. 6..\\
vidurashcha mahAprAGYo yuyutsushcha mahArathaH .
sarve cha sahitAH shUrAH pArthivA bharatarShabha .
dhR^itarAShTraM puraskR^itya vivishustA.n sabhAM shubhAm .. 7..\\
duHshAsanashchitrasenaH shakunishchApi saubalaH .
durmukho duHsahaH karNa ulUko.atha viviMshatiH .. 8..\\
kururAjaM puraskR^itya duryodhanamamarShaNam .
vivishustA.n sabhAM rAjansurAH shakra sado yathA .. 9..\\
AvishadbhistadA rAja~nshUraiH parighabAhubhiH .
shushubhe sA sabhA rAjansi.nhairiva girerguhA .. 10..\\
te pravishya maheShvAsAH sabhA.n samitishobhanAH .
AsanAni mahArhANi bhejire sUryavarchasaH .. 11..\\
AsanastheShu sarveShu teShu rAjasu bhArata .
dvAHstho nivedayAmAsa sUtaputramupasthitam .. 12..\\
aya.n sa ratha AyAti yo.ayAsItpANDavAnprati .
dUto nastUrNamAyAtaH saindhavaiH sAdhu vAhibhiH .. 13..\\
upayAya tu sa kShipra.n rathAtpraskandya kuNDalI .
pravivesha sabhAM pUrNAM mahIpAlairmahAtmabhiH .. 14..\\
samjaya
prApto.asmi pANDavAngatvA tadvijAnIta kauravAH .
yathA vayaH kurUnsarvAnpratinandanti pANDavAH .. 15..\\
abhivAdayanti vR^iddhAMshcha vayasyAMsh cha vayasyavat .
yUnashchAbhyavadanpArthAH pratipUjya yathA vayaH .. 16..\\
yathAha.n dhR^itarAShTreNa shiShTaH pUrvamito gataH .
abruvaM pANDavAngatvA tannibodhata pArthivAH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47}
dhr
pR^ichchhAmi tvA.n sa~njaya rAjamadhye
kimabravIdvAkyamadInasattvaH .
dhana~njayastAta yudhAM praNetA
durAtmanA.n jIvitachchhinmahAtmA .. 1..\\
duryodhano vAchamimA.n shR^iNotu
yadabravIdarjuno yotsyamAnaH .
yudhiShThirasyAnumate mahAtmA
dhana~njayaH shR^iNvataH keshavasya .. 2..\\
anvatrasto bAhuvIrya.n vidAna
upahvare vAsudevasya dhIraH .
avochanmA.n yotsyamAnaH kirITI
madhye brUyA dhArtarAShTra.n kurUNAm .. 3..\\
ye vai rAjAnaH pANDavAyodhanAya
samAnItAH shR^iNvatA.n chApi teShAm .
yathA samagra.n vachanaM mayoktaM
sahAmAtya.n shrAvayethA nR^ipa.n tam .. 4..\\
yathA nUna.n devarAjasya devAH
shushrUShante vajrahastasya sarve .
tathAshR^iNvanpANDavAH sR^i~njayAsh cha
kirITinA vAchamuktA.n samarthAm .. 5..\\
ityabravIdarjuno yotsyamAno
gANDIvadhanvA lohitapadmanetraH .
na chedrAjyaM mu~nchati dhArtarAShTro
yudhiShThirasyAjamIDhasya rAGYaH .
asti nUna.n karmakR^itaM purastAd
anirviShTaM pApaka.n dhArtarAShTraiH .. 6..\\
yeShA.n yuddhaM bhImasenArjunAbhyAM
tathAshvibhyA.n vAsudevena chaiva .
shaineyena dhruvamAttAyudhena
dhR^iShTadyumnenAtha shikhaNDinA cha .
yudhiShThireNendra kalpena chaiva
yo.apadhyAnAnnirdahedgA.n divaM cha .. 7..\\
taishchedyuddhaM manyate dhArtarAShTro
nirvR^itto.arthaH sakalaH pANDavAnAm .
mA tatkArShIH pANDavArthAya hetor
upaihi yuddha.n yadi manyase tvam .. 8..\\
yA.n tA.n vane duHkhashayyAmuvAsa
pravrAjitaH pANDavo dharmachArI .
AshiShyate duHkhatarAmanarthAm
antyA.n shayyA.n dhArtarAShTraH parAsuH .. 9..\\
hriyA GYAnena tapasA damena
krodhenAtho dharmaguptyA dhanena .
anyAya vR^itAH kurupANDaveyAn
adhyAtiShThaddhArtarAShTro durAtmA .. 10..\\
mAyopadhaH praNidhAnArjavAbhyAM
tapo damAbhyA.n dharmaguptyA balena .
satyaM bruvanprItiyuktyAnR^itena
titikShamANaH klishyamAno.ativelam .. 11..\\
yadA jyeShThaH pANDavaH saMshitAtmA
krodha.n yattaM varShapUgAnsughoram .
avasraShTA kuruShUdvR^itta chetAs
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 12..\\
kR^iShNa vartmeva jvalitaH samiddho
yathA dahetkakShamagnirnidAghe .
eva.n dagdhA dhArtarAShTrasya senAM
yudhiShThiraH krodhadIpto.anuvIkShya .. 13..\\
yadyA draShTA bhImasena.n raNasthaM
gadAhasta.n krodhaviSha.n vamantam .
durmarShaNaM pANDavaM bhImavegaM
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 14..\\
mahAsi.nho gAva iva pravishya
gadApANirdhArtarAShTrAnupetya .
yadA bhImo bhImarUpo nihantA
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 15..\\
mahAbhaye vItabhayaH kR^itAstraH
samAgame shatrubalAvamardI .
sakR^idrathena pratiyAdrathaughAn
padAtisa~NghAngadayAbhinighnan .. 16..\\
sainyAnanekA.nstarasA vimR^idnan
yadA kSheptA dhArtarAShTrasya sainyam .
chhindanvanaM parashuneva shUras
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 17..\\
tR^iNaprAya.n jvalaneneva dagdhaM
grAma.n yathA dhArtarAShTraH samIkShya .
pakva.n sasyaM vaidyuteneva dagdhaM
parAsikta.n vipulaM svaM balaugham .. 18..\\
hatapravIra.n vimukhaM bhayArtaM
parA~NmukhaM prAyasho.adhR^iShTa yodham .
shastrArchiShA bhImasenena dagdhaM
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 19..\\
upAsa~NgAduddharandakShiNena
paraHshatAnnakulashchitrayodhI .
yadA rathAgryo rathinaH prachetA
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 20..\\
sukhochito duHkhashayyA.n vaneShu
dIrgha.n kAlaM nakulo yAmasheta .
AshIviShaH kruddha iva shvasanbhR^ishaM
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 21..\\
tyaktAtmAnaH pArthivAyodhanAya
samAdiShTA dharmarAjena vIrAH .
rathaiH shubhraiH sainyamabhidravanto
dR^iShTvA pashchAttapsyate dhArtarAShTraH .. 22..\\
shishUnkR^itAstrAnashishu prakAshAn
yadA draShTA kauravaH pa~ncha shUrAn .
tyaktvA prANAnkekayAnAdravantas
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 23..\\
yadA gatodvAhamakUjanAkShaM
suvarNatAra.n rathamAtatAyI .
dAntairyukta.n sahadevo.adhirUDhaH
shirA.nsi rAGYA.n kShepsyate mArgaNaughaiH .. 24..\\
mahAbhaye sampravR^itte rathasthaM
vivartamAna.n samare kR^itAstram .
sarvA.n disha.n sampatantaM samIkShya
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 25..\\
hrIniShedho nipuNaH satyavAdI
mahAbalaH sarvadharmopapannaH .
gAndhArimArchchha.nstumule kShiprakArI
kSheptA janAnsahadevastarasvI .. 26..\\
yadA draShTA draupadeyAnmaheShU~n
shUrAnkR^itAstrAnrathayuddhakovidAn .
AshIviShAnghoraviShAnivAyatas
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 27..\\
yadAbhimanyuH paravIra ghAtI
sharaiH parAnmegha ivAbhivarShan .
vigAhitA kR^iShNa samaH kR^itAstras
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 28..\\
yadA draShTA bAlamabAla vIryaM
dviShachchamUM mR^ityumivApatantam .
saubhadramindra pratima.n kR^itAstraM
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 29..\\
prabhadrakAH shIghratarA yuvAno
vishAradAH si.nhasamAna vIryAH .
yadA kSheptAro dhArtarAShTrAnsa sainyA.ns
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 30..\\
vR^iddhau virATadrupadau mahArathau
pR^ithakchamUbhyAmabhivartamAnau .
yadA draShTArau dhArtarAShTrAnsa sainyA.ns
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 31..\\
yadA kR^itAstro drupadaH prachinva~n
shirA.nsi yUnA.n samare rathasthaH .
kruddhaH sharaishchhetsyati chApamuktais
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 32..\\
yadA virATaH paravIra ghAtI
marmAntare shatruchamUM praveShTA .
matsyaiH sArdhamanR^isha.nsarUpais
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 33..\\
jyeShThaM mAtsyAnAmanR^isha.nsa rUpaM
virATa putra.n rathinaM purastAt .
yadA draShTA daMshitaM pANDavArthe
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 34..\\
raNe hate kauravANAM pravIre
shikhaNDinA sattame shantanUje .
na jAtu naH shatravo dhArayeyur
asaMshaya.n satyametadbravImi .. 35..\\
yadA shikhaNDI rathinaH prachinvan
bhIShma.n rathenAbhiyAtA varUthI .
divyairhayairavamR^idnanrathaughA.ns
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 36..\\
yadA draShTA sR^i~njayAnAmanIke
dhR^iShTadyumnaM pramukhe rochamAnam .
astra.n yasmai guhyamuvAcha dhImAn
droNastadA tapsyati dhArtarAShTraH .. 37..\\
yadA sa senApatiraprameyaH
parAbhavanniShubhirdhArtarAShTrAn .
droNa.n raNe shatrusaho.abhiyAtA
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 38..\\
hrImAnmanIShI balavAnmanasvI
sa lakShmIvAnsomakAnAM prabarhaH .
na jAtu ta.n shatravo.anye saheran
yeShA.n sa syAdagraNIrvR^iShNisi.nhaH .. 39..\\
brUyAchcha mA pravR^iNIShveti loke
yuddhe.advitIya.n sachivaM rathastham .
shinernaptAraM pravR^iNIma sAtyakiM
mahAbala.n vItabhaya.n kR^itAstram .. 40..\\
yadA shinInAmadhipo mayoktaH
sharaiH parAnmegha iva pravarShan .
prachchhAdayiShya~nsharajAlena yodhA.ns
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 41..\\
yadA dhR^iti.n kurute yotsyamAnaH
sa dIrghabAhurdR^iDhadhanvA mahAtmA .
si.nhasyeva gandhamAghrAya gAvaH
sa.nveShTante shatravo.asyAdyathAgneH .. 42..\\
sa dIrghabAhurdR^iDhadhanvA mahAtmA
bhindyAdgirInsa.nharetsarvalokAn .
astre kR^itI nipuNaH kShiprahasto
divi sthitaH sUrya ivAbhibhAti .. 43..\\
chitraH sUkShmaH sukR^ito yAvadasya
astre yogo vR^iShNisi.nhasya bhUyAn .
yathAvidha.n yogamAhuH prashastaM
sarvairguNaiH sAtyakistairupetaH .. 44..\\
hiraNmaya.n shvetahayaish chaturbhir
yadA yukta.n syandanaM mAdhavasya .
draShTA yuddhe sAtyakervai suyodhanas
tadA tapsyatyakR^itAtmA sa mandaH .. 45..\\
yadA ratha.n hemamaNiprakAshaM
shvetAshvayukta.n vAnaraketumugram .
draShTA raNe sa.nyata.n keshavena
tadA tapsyatyakR^itAtmA sa mandaH .. 46..\\
yadA maurvyAstalaniShpeShamugraM
mahAshabda.n vajraniShpeSha tulyam .
vidhUyamAnasya mahAraNe mayA
gANDIvasya shroShyati mandabuddhiH .. 47..\\
tato mUDho dhR^itarAShTrasya putras
taptA yuddhe durmatirduHsahAyaH .
dR^iShTvA sainyaM bANavarNAndha kAraM
prabhajyanta.n gokulavadraNAgre .. 48..\\
balAhakAduchcharantIva vidyut
sahasraghnI dviShatA.n sa~NgameShu .
asthichchhido marmabhido vamechchharA.ns
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 49..\\
yadA draShTA jyA mukhAdvANa sa~NghAn
gANDIvamuktAnpatataH shitAgrAn .
nAgAnhayAnvarmiNashchAdadAnA.ns
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 50..\\
yadA mandaH parabANAnvimuktAn
mameShubhirhriyamANAnpratIpam .
tiryagvidvAMshchhidyamAnAnkShuraprais
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anavapsyat .. 51..\\
yadA vipAThA madbhujavipramuktA
dvijAH phalAnIva mahIruhAgrAt .
prachchhettAra uttamA~NgAni yUnAM
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 52..\\
yadA draShTA patataH syandanebhyo
mahAgajebhyo.ashvagatAMshcha yodhAn .
sharairhatAnpAtitAMshchaiva ra~Nge
tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatasyat .. 53..\\
padAtisa~NghAnrathasa~NghAnsamantAd
vyAttAnanaH kAla ivAtateShuH .
praNotsyAmi jvalitairbANavarShaiH
shatrU.nstadA tapsyati mandabuddhiH .. 54..\\
sarvA dishaH sampatatA rathena
rajodhvasta.n gANDivenApakR^ittam .
yadA draShTA svabala.n sampramUDhaM
tadA pashchAttapsyati mandabuddhiH .. 55..\\
kA.n digbhUtaM chhinnagAtra.n visa~nj~naM
duryodhano drakShyati sarvasainyam .
hatAshvavIrAgrya narendra nAgaM
pipAsita.n shrAntapatraM bhayArtam .. 56..\\
Artasvara.n hanyamAnaM hata.n cha
vikIrNakeshAsthi kapAlasa~Ngham .
prajApateH karma yathArdha niShThitaM
tadA dR^iShTvA tapsyate mandabuddhiH .. 57..\\
yadA rathe gANDiva.n vAsudevaM
divya.n sha~NkhaM pA~nchajanyaM hayAMsh cha .
tUNAvakShayyau devadatta.n cha mAM cha
draShTA yuddhe dhArtarAShTraH sametAn .. 58..\\
udvartayandasyu sa~NghAnsametAn
pravartayanyugamanyadyugAnte .
yadA dhakShyAmyagnivatkauraveyA.ns
tadA taptA dhR^itarAShTraH saputraH .. 59..\\
saha bhrAtA saha putraH sa sainyo
bhraShTaishvaryaH krodhavasho.alpachetAH .
darpasyAnte vihite vepamAnaH
pashchAnmandastapsyati dhArtarAShTraH .. 60..\\
pUrvAhne mA.n kR^itajapyaM kadA chid
vipraH provAchodakAnte manoGYam .
karavya.n te duShkaraM karma pArtha
yoddhavya.n te shatrubhiH savyasAchin .. 61..\\
indro vA te harivAnvajrahastaH
purastAdyAtu samare.arInvinighnan .
sugrIva yuktena rathena vA te
pashchAtkR^iShNo rakShatu vAsudevaH .. 62..\\
vavre chAha.n vajrahastAnmahendrAd
asminyuddhe vAsudeva.n sahAyam .
sa me labdho dasyuvadhAya kR^iShNo
manye chaitadvihita.n daivatairme .. 63..\\
ayudhyamAno manasApi yasya
jaya.n kR^iShNaH puruShasyAbhinandet .
dhruva.n sarvAnso.abhyatIyAdamitrAn
sendrAndevAnmAnuShe nAsti chintA .. 64..\\
sa bAhubhyA.n sAgaramuttitIrShen
mahodadhi.n salilasyAprameyam .
tejasvina.n kR^iShNamatyantashUraM
yuddhena yo vAsudeva.n jigIShet .. 65..\\
giri.n ya ichchheta talena bhettuM
shilochchaya.n shvetamati pramANam .
tasyaiva pANiH sa nakho vishIryen
na chApi ki.n chitsa girestu kuryAt .. 66..\\
agni.n samiddhaM shamayedbhujAbhyAM
chandra.n cha sUryaM cha nivArayeta .
hareddevAnAmamR^itaM prasahya
yuddhena yo vAsudeva.n jigIShet .. 67..\\
yo rukmiNImekarathena bhojyAm
utsAdya rAGYA.n viShayaM prasahya .
uvAha bhAryA.n yashasA jvalantIM
yasyA.n jaGYe rakmiNeyo mahAtmA .. 68..\\
aya.n gAndharA.nstarasA sampramathya
jitvA putrAnnagna jitaH samagrAn .
baddhaM mumocha vinadantaM prasahya
sudarshanIya.n devatAnA.n lalAmam .. 69..\\
aya.n kavATe nijaghAna pANDyaM
tathA kali~NgAndantakUre mamarda .
anena dagdhA varShapUgAnvinAthA
vArANasI nagarI sambabhUva .. 70..\\
ya.n sma yuddhe manyate.anyairajeyam
ekalavyaM nAma niShAdarAjam .
vegeneva shailamabhihatya jambhaH
shete sa kR^iShNena hataH parAsuH .. 71..\\
tathograsenasya sutaM praduShTaM
vR^iShNyandhakAnAM madhyagA.n tapantam .
apAtayadbaladeva dvitIyo
hatvA dadau chograsenAya rAjyam .. 72..\\
aya.n saubhaM yodhayAmAsa svasthaM
vibhIShaNaM mAyayA shAlvarAjam .
saubhadvAri pratyagR^ihNAchchhataghnIM
dorbhyA.n ka ena.n viShaheta martyaH .. 73..\\
prAgjyotiShaM nAma babhUva durgaM
pura.n ghoramasurANAm asahyam .
mahAbalo narakastatra bhaumo
jahArAdityA maNikuNDale shubhe .. 74..\\
na ta.n devAH saha shakreNa sehire
samAgatAharaNAya bhItAH .
dR^iShTvA cha te vikrama.n keshavasya
bala.n tathaivAstramavAraNIyam .. 75..\\
jAnanto.asya prakR^iti.n keshavasya
nyayojayandasyu vadhAya kR^iShNam .
sa tatkarma pratishushrAva duShkaram
aishvaryavAnsiddhiShu vAsudevaH .. 76..\\
nirmochane ShaTsahasrANi hatvA
sa~nchidya pAshAnsahasA kShurAntAn .
mura.n hatvA vinihatyaugharAkShasaM
nirmochana.n chApi jagAma vIraH .. 77..\\
tatraiva tenAsya babhUva yuddhaM
mahAbalenAtibalasya viShNoH .
shete sa kR^iShNena hataH parAsur
vAteneva mathitaH karNikAraH .. 78..\\
AhR^itya kR^iShNo maNikuNDale te
hatvA cha bhaumaM narakaM mura.n cha .
shriyA vR^ito yashasA chaiva dhImAn
pratyAjagAmApratima prabhAvaH .. 79..\\
tasmai varAnadada.nstatra devA
dR^iShTvA bhIma.n karma raNe kR^itaM tat .
shramashcha te yudhyamAnasya na syAd
AkAshe vA apsu chaiva kramaH syAt .. 80..\\
shastrANi gAtre cha na te kramerann
ityeva kR^iShNashcha tataH kR^itArthaH .
eva.nrUpe vAsudeve.aprameye
mahAbale guNasampatsadaiva .. 81..\\
tamasahya.n viShNumanantavIryam
Asha.nsate dhArarAShTro balena .
yadA hyena.n tarkayate durAtmA
tachchApyaya.n sahate.asmAnsamIkShya .. 82..\\
paryAgataM mama kR^iShNasya chaiva
yo manyate kalaha.n samprayujya .
shakya.n hartuM pANDavAnAM mamatvaM
tadveditA sa.nyuga.n tatra gatvA .. 83..\\
namaskR^itvA shAntanavAya rAGYe
droNAyAtho saha putrAya chaiva .
shAradvatAyApratidvandvine cha
yotsyAmyaha.n rAjyamabhIpsamAnaH .. 84..\\
dharmeNAstraM niyata.n tasya manye
yo yotsyate pANDavairdharmachArI .
mithyA ghale nirjitA vai nR^isha.nsaiH
sa.nvatsarAndvAdasha pANDuputrAH .. 85..\\
avApya kR^ichchhra.n vihitaM hyaraNye
dIrgha.n kAlaM chaikamaGYAtacharyAm .
te hyakasmAjjIvitaM pANDavAnAM
na mR^iShyante hArtarAShTrAH padasthAH .. 86..\\
te chedasmAnyudhyamAnA~n jayeyur
devairapIndra pramukhaiH sahAyaiH .
dharmAdadharmashcharito garIyAn
iti dhruvaM nAsti kR^itaM na sAdhu .. 87..\\
na chedimaM puruSha.n karma baddhaM
na chedasmAnmanyate.asau vishiShTAn .
Asha.nse.aha.n vAsudeva dvitIyo
duryodhana.n sAnubandhaM nihantum .. 88..\\
na chedida.n karma nareShu baddhaM
na vidyate puruShasya svakarma .
ida.n cha tachchApi samIkShya nUnaM
parAjayo dhArtarAShTrasya sAdhuH .. 89..\\
pratyakSha.n vaH kuravo yadbravImi
yudhyamAnA dhArtarAShTrA na santi .
anyatra yuddhAtkuravaH parIpsan
na yudhyatA.n sheSha ihAsti kash chit .. 90..\\
hatvA tvaha.n dhArtarAShTrAnsa karNAn
rAjya.n kurUNAmavajetA samagram .
yadvaH kArya.n tatkurudhva.n yathAsvam
iShTAndArAnAtmajAMshchopabhu~Nkte .. 91..\\
apyevaM no brAhmaNAH santi vR^iddhA
bahushrutAH shIlavantaH kulInAH .
sA.nvatsarA jyotiShi chApi yuktA
nakShatrayogeShu cha nishchayaGYAH .. 92..\\
uchchAvacha.n daivayukta.n rahasyaM
divyAH prashnA mR^igachakrA muhUrtAH .
kShayaM mahAnta.n kurusR^i~njayAnAM
nivedayante pANDavAnA.n jayaM cha .. 93..\\
tathA hi no manyate.ajAtashatruH
sa.nsiddhArtho dviShatAM nigrahAya .
janArdanashchApyaparokSha vidyo
na saMshayaM pashyati vR^iShNisi.nhaH .. 94..\\
aha.n cha jAnAmi bhaviShya rUpaM
pashyAmi buddhyA svayamapramattaH .
dR^iShTishcha me na vyathate purANI
yudhyamAnA dhArtarAShTrA na santi .. 95..\\
anAlabdha.n jR^imbhati gANDivaM dhanur
anAlabdhA kampati me dhanurjyA .
bANAshcha me tUNamukhAdvisR^ijya
muhurmuhurgantumushanti chaiva .. 96..\\
saikyaH koshAnniHsarati prasanno
hitveva jIrNAmuragastvacha.n svAm .
dhvaje vAcho raudrarUpA vadanti
kadA ratho yokShyate te kirITin .. 97..\\
gomAyusa~NghAshcha vadanti rAtrau
rakShA.nsyatho niShpatantyantarikShAt .
mR^igAH shR^igAlAH shitikaNThAshcha kAkA
gR^idhrA baDAshchaiva tarakShavash cha .. 98..\\
suparNapAtAshcha patanti pashchAd
dR^iShTvA ratha.n shvetahayaprayuktam .
aha.n hyekaH pArthivAnsarvayodhA~n
sharAnvarShanmR^ityulokaM nayeyam .. 99..\\
samAdadAnaH pR^ithagastramArgAn
yathAgniriddho gahanaM nidAghe .
sthUNAkarNaM pAshupata.n cha ghoraM
tathA brahmAstra.n yachcha shakro viveda .. 100..\\
vadhe dhR^ito vegavataH pramu~nchan
nAhaM prajAH ki.n chidivAvashiShye .
shAnti.n lapsye paramo hyeSha bhAvaH
sthiro mama brUhi gAvalgaNe tAn .. 101..\\
nityaM punaH sachivairyairavochad
devAnapIndra pramukhAnsahAyAn .
tairmanyate kalaha.n samprayujya
sa dhArtarAShTraH pashyata mohamasya .. 102..\\
vR^iddho bhIShmaH shAntanavaH kR^ipash cha
droNaH saputro vidurashcha dhImAn .
ete sarve yadvadante tadastu
AyuShmantaH kuravaH santu sarve .. 103..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48}
v
samaveteShu sarveShu teShu rAjasu bhArata .
duryodhanamida.n vAkyaM bhIShmaH shAntanavo.abravIt .. 1..\\
bR^ihaspatishchoshanA cha brAhmaNaM paryupasthitau .
marutashcha sahendreNa vasavashcha sahAshvinau .. 2..\\
AdityAshchaiva sAdhyAshcha ye cha saptarShayo divi .
vishvAvasushcha gandharvaH shubhAshchAparasA.n gaNAH .. 3..\\
namaskR^itvopajagmuste lokavR^iddhaM pitAmaham .
parivArya cha vishveshaM paryAsata divaukasaH .. 4..\\
teShAM manashcha tejashchApyAdadAnau divaukasAm .
pUrvadevau vyatikrAntau naranArAyaNAvR^iShI .. 5..\\
bR^ihaspatishcha paprachchha brAhmaNa.n kAvimAviti .
bhavantaM nopatiShThete tau naH sha.nsa pitAmaha .. 6..\\
yAvetau pR^ithivI.n dyAM cha bhAsayantau tapasvinau .
jvalantau rochamAnau cha vyApyAtItau mahAbalau .. 7..\\
naranArAyaNAvetau lokAlloka.n samAsthitau .
Urjitau svena tapasA mahAsattvaparAkramau .. 8..\\
etau hi karmaNA lokAnnandayAmAsaturdhruvau .
asurANAmabhAvAya devagandharvapUjitau .. 9..\\
jagAma shakrastachchhrutvA yatra tau tepatustapaH .
sArdha.n devagaNaiH sarvairbR^ihaspatipurogamaiH .. 10..\\
tadA devAsure ghore bhaye jAte divaukasAm .
ayAchata mahAtmAnau naranArAyaNau varam .. 11..\\
tAvabrUtA.n vR^iNIShveti tadA bharatasattama .
athaitAvabravIchchhakraH sAhyaM naH kriyatAm iti .. 12..\\
tatastau shakramabrUtA.n kariShyAvo yadichchhasi .
tAbhyA.n sa sahitaH shakro vijigye daityadAnavAn .. 13..\\
nara indrasya sa~NgrAme hatvA shatrUnparantapaH .
paulomAnkAlakha~njAMshcha sahasrANi shatAni cha .. 14..\\
eSha bhrAnte rathe tiShThanbhallenApaharachchhiraH .
jambhasya grasamAnasya yaGYamarjuna Ahave .. 15..\\
eSha pAre samudrasya hiraNyapuramArujat .
hatvA ShaShTisahasrANi nivAtakavachAnraNe .. 16..\\
eSha devAnsahendreNa jitvA parapura~njayaH .
atarpayanmahAbAhurarjuno jAtavedasam .
nArAyaNastathaivAtra bhUyaso.anyA~njaghAna ha .. 17..\\
evametau mahAvIryau tau pashyata samAgatau .
vAsudevArjunau vIrau samavetau mahArathau .. 18..\\
naranArAyaNau devau pUrvadevAviti shrutiH .
ajeyau mAnuShe loke sendrairapi surAsuraiH .. 19..\\
eSha nArAyaNaH kR^iShNaH phalgunastu naraH smR^itaH .
nArAyaNo narashchaiva sattvameka.n dvidhAkR^itam .. 20..\\
etau hi karmaNA lokAnashnuvAte.akShayAndhruvAn .
tatra tatraiva jAyete yuddhakAle punaH punaH .. 21..\\
tasmAtkarmaiva kartavyamiti hovAcha nAradaH .
etaddhi sarvamAchaShTa vR^iShNichakrasya vedavit .. 22..\\
sha~NkhachakragadAhasta.n yadA drakShyasi keshavam .
paryAdadAna.n chAstrANi bhImadhanvAnamarjunam .. 23..\\
sanAtanau mahAtmAnau kR^iShNAvekarathe sthitau .
duryodhana tadA tAta smartAsi vachanaM mama .. 24..\\
no chedayamabhAvaH syAtkurUNAM pratyupasthitaH .
arthAchcha tAta dharmAchcha tava buddhirupaplutA .. 25..\\
na chedgrahIShyase vAkya.n shrotAsi subahUnhatAn .
tavaiva hi mata.n sarve kuravaH paryupAsate .. 26..\\
trayANAmeva cha mata.n tattvameko.anumanyase .
rAmeNa chaiva shaptasya karNasya bharatarShabha .. 27..\\
durjAteH sUtaputrasya shakuneH saubalasya cha .
tathA kShudrasya pApasya bhrAturduHshAsanasya cha .. 28..\\
karna
naivamAyuShmatA vAchya.n yanmAmAttha pitAmaha .
kShatradharme sthito hyasmi svadharmAdanapeyivAn .. 29..\\
ki.n chAnyanmayi durvR^itta.n yena mAM parigarhase .
na hi me vR^ijina.n kiM chiddhArtarAShTrA viduH kva chit .. 30..\\
rAGYo hi dhR^itarAShTrasya sarva.n kAryaM priyaM mayA .
tathA duryodhanasyApi sa hi rAjye samAhitaH .. 31..\\
karNasya tu vachaH shrutvA bhIShmaH shAntanavaH punaH .
dhR^itarAShTraM mahArAjamAbhAShyeda.n vacho.abravIt .. 32..\\
yadaya.n katthate nitya.n hantAhaM pANDavAniti .
nAya.n kalApi sampUrNA pANDavAnAM mahAtmanAm .. 33..\\
anayo yo.ayamAgantA putrANA.n te durAtmanAm .
tadasya karma jAnIhi sUtaputrasya durmateH .. 34..\\
enamAshritya putraste mandabuddhiH suyodhanaH .
avamanyata tAnvIrAndevaputrAnarindamAn .. 35..\\
ki.n chApyanena tatkarmakR^itaM pUrva.n suduShkaram .
tairyathA pANDavaiH sarvairekaikena kR^itaM purA .. 36..\\
dR^iShTvA virATanagare bhrAtaraM nihataM priyam .
dhana~njayena vikramya kimanena tadA kR^itam .. 37..\\
sahitAnhi kurUnsarvAnabhiyAto dhana~njayaH .
pramathya chAchchhinadgAvaH kimayaM proShitastadA .. 38..\\
gandharvairghoShayAtrAyA.n hriyate yatsutastava .
kva tadA sUtaputro.abhUdya idAnI.n vR^iShAyate .. 39..\\
nanu tatrApi pArthena bhImena cha mahAtmanA .
yamAbhyAmeva chAgamya gandharvAste parAjitAH .. 40..\\
etAnyasya mR^iShoktAni bahUni bharatarShabha .
vikatthanasya bhadra.n te sadA dharmArthalopinaH .. 41..\\
bhIShmasya tu vachaH shrutvA bhAradvAjo mahAmanAH .
dhR^itarAShTramuvAcheda.n rAjamadhye.abhipUjayan .. 42..\\
yadAha bharatashreShTho bhIShmastatkriyatAM nR^ipa .
na kAmamarthalipsUnA.n vachana.n kartumarhasi .. 43..\\
purA yuddhAtsAdhu manye pANDavaiH saha sa~Ngama .
yadvAkyamarjunenokta.n sa~njayena niveditam .. 44..\\
sarva.n tadabhijAnAmi kariShyati cha pANDavaH .
na hyasya triShu lokeShu sadR^isho.asti dhanurdharaH .. 45..\\
anAdR^itya tu tadvAkyamarthavaddroNa bhIShmayoH .
tataH sa sa~njaya.n rAjA paryapR^ichchhata pANDavam .. 46..\\
tadaiva kuravaH sarve nirAshA jIvite.abhavan .
bhIShmadroNau yadA rAjA na samyaganubhAShate .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49}
dhr
kimasau pANDavo rAjA dharmaputro.abhyabhAShata .
shrutvemA bahulAH senAH pratyarthena samAgatAH .. 1..\\
kimichchhatyabhisa.nrambhAdyotsyamAno yudhiShThiraH .
kasya svidbhrAtR^iputrANA.n chintAsu mukhamIkShate .. 2..\\
ke svidena.n vArayanti shAmya yudhyeti vA punaH .
nikR^ityA kopitaM mandairdharmaGYa.n dharmachAriNam .. 3..\\
samjaya
rAGYo mukhamudIkShante pA~nchAlAH pANDavaiH saha .
yudhiShThirasya bhadra.n te sa sarvAnanushAsti cha .. 4..\\
pR^ithagbUtAH pANDavAnAM pA~nchAlAnA.n rathavrajAH .
AyAntamabhinandanti kuntIputra.n yudhiShThiram .. 5..\\
tamaH sUryamivodyanta.n kaunteyaM dIptatejasam .
pA~nchAlAH pratinandanti tejorAshimivodyatam .. 6..\\
A gopAlAvi pAlebhyo nandamAna.n yudhiShThiram .
pA~nchAlAH kekayA matsyAH pratinandanti pANDavam .. 7..\\
brAhmaNyo rAjaputryashcha vishA.n duhitarashcha yAH .
krIDantyo.abhisamAyAnti pArtha.n saMnaddhamIkShitum .. 8..\\
sa~njayAchakShva kenAsmAnpANDavA abhyayu~njata .
dhR^iShTadyumnena senAnyA somakAH kimbalA iva .. 9..\\
gAvalgaNistu tatpR^iShTaH sabhAyA.n kurusa.nsadi .
niHshvasya subhR^isha.n dIrghaM muhuH sa~ncintayanniva .
tatrAnimittato daivAtsUta.n kashmalamAvishat .. 10..\\
tadAchachakShe puruShaH sabhAyA.n rAjasa.nsadi .
sa~njayo.ayaM mahArAja mUrchchhitaH patito bhuvi .
vAchaM na sR^ijate kA~nciddhIna praGYo.alpachetanaH .. 11..\\
apashyatsa~njayo nUna.n kuntIputrAnmahArathAn .
tairasya puruShavyAghrairbhR^ishamudvejitaM manaH .. 12..\\
sa~njayashchetanA.n labdhvA pratyAshvasyedamabravIt .
dhR^itarAShTraM mahArAja sabhAyA.n kurusa.nsadi .. 13..\\
dR^iShTavAnasmi rAjendra kuntIputrAnmahArathAn .
matsyarAjagR^ihAvAsAdavarodhena karshitAn .
shR^iNu yairhi mahArAja pANDavA abhyayu~njata .. 14..\\
yo naiva roShAnna bhayAnna kAmAnnArthakAraNAt .
na hetuvAdAddhamAtmA satya.n jahyAtkathaM chana .. 15..\\
yaH pramANaM mahArAja dharme dharmabhR^itA.n varaH .
ajAtashatruNA tena pANDavA abhyayu~njata .. 16..\\
yasya bAhubale tulyaH pR^ithivyAM nAsti kash chana .
yo vai sarvAnmahIpAlAnvashe chakre dhanurdharaH .
tena vo bhImasenena pANDavA abhyayu~njata .. 17..\\
niHsR^itAnA.n jatu gR^ihAddhiDimbAtpuruShAdakAt .
ya eShAmabhavaddvIpaH kuntIputro vR^ikodaraH .. 18..\\
yAGYasenImatho yatra sindhurAjo.apakR^iShTavAn .
tatraiShAmabhavaddvIpaH kuntIputro vR^ikodaraH .. 19..\\
yashcha tAnsa~NgatAnsarvAnpANDavAnvAraNAvate .
dahyato mochayAmAsa tena vaste.abhyayu~njata .. 20..\\
kR^iShNAyAshcharatA prIti.n yena krodhavashA hatAH .
pravishya viShama.n ghoraM parvataM gandhamAdanam .. 21..\\
yasya nAmAyuta.n vIryaM bhujayoH sAramarpitam .
tena vo bhImasenena pANDavA abhyayu~njata .. 22..\\
kR^iShNa dvitIyo vikramya tuShTyartha.n jAtavedasaH .
ajayadyaH purA vIro yudhyamAnaM purandaram .. 23..\\
yaH sa sAkShAnmahAdeva.n girisha.n shUlapANinam .
toShayAmAsa yuddhena devadevamumApatim .. 24..\\
yashcha sarvAnvashe chakre lokapAlAndhanurdharaH .
tena vo vijayenAjau pANDavA abhyayu~njata .. 25..\\
yaH pratIchI.n dishaM chakre vashe mechchha ganAyutAm .
sa tatra nakulo yoddhA chitrayodhI vyavasthitaH .. 26..\\
tena vo darshanIyena vIreNAti dhanurbhR^itA .
mAdrIputreNa kauravya pANDavA abhyayu~njata .. 27..\\
yaH kAshIna~NgamagadhAnkali~NgAMshcha yudhAjayat .
tena vaH sahadevena pANDavA abhyayu~njata .. 28..\\
yasya vIryeNa sadR^ishAshchatvAro bhuvi mAnavAH .
ashvatthAmA dhR^iShTaketuH pradyumno rukmireva cha .. 29..\\
tena vaH sahadevena pANDavA abhyayu~njata .
yavIyasA nR^ivIreNa mAdrI nandikareNa cha .. 30..\\
tapashchachAra yA ghora.n kAshikanyA purA satI .
bhIShmasya vadhamichchhantI pretyApi bharatarShabha .. 31..\\
pA~nchAlasya sutA jaGYe daivAchcha sa punaH pumAn .
strIpu.nsoH puruShavyAghra yaH sa veda guNAguNAn .. 32..\\
yaH kali~NgAnsamApede pA~nchAlo yuddhadurmadaH .
shikhaNDinA vaH kuravaH kR^itAstreNAbhyayu~njata .. 33..\\
yA.n yakShaH puruSha.n chakre bhIShmasya nidhane kila .
maheShvAsena raudreNa pANDavA abhyayu~njata .. 34..\\
maheShvAsA rAjaputrA bhArataH pa~ncha kekayAH .
sumR^iShTakavachAH shUrAstaishcha vaste.abhyayu~njata .. 35..\\
yo dIrghabAhuH kShiprAstro dhR^itimAnsatyavikramaH .
tena vo vR^iShNivIreNa yuyudhAnena sa~NgaraH .. 36..\\
ya AsIchchharaNa.n kAle pANDavAnAM mahAtmanAm .
raNe tena virATena pANDavA abhyayu~njata .. 37..\\
yaH sa kAshipatI rAjA vArANasyAM mahArathaH .
sa teShAmabhavadyodhA tena vaste.abhyayu~njata .. 38..\\
shishubhirdurjayaiH sa~Nkhye draupadeyairmahAtmabhiH .
AshIviShasamasparshaiH pANDavA abhyayu~njata .. 39..\\
yaH kR^iShNa sadR^isho vIrye yudhiShThira samo dame .
tenAbhimanyunA sa~Nkhye pANDavA abhyayu~njata .. 40..\\
yashchaivApratimo vIrye dhR^iShTaketurmahAyashAH .
duHsahaH samare kruddhaH shaishupAlirmahArathaH .
tena vashchedirAjena pANDavA abhyayu~njata .. 41..\\
yaH saMshrayaH pANDavAnA.n devAnAmiva vAsavaH .
tena vo vAsudevena pANDavA abhyayu~njata .. 42..\\
tathA chedipaterbhrAtA sharabho bharatarShabha .
karakarSheNa sahitastAbhyA.n vaste.abhyayu~njata .. 43..\\
jArA sandhiH sahadevo jayatsenashcha tAvubhau .
drupadashcha mahAtejA balena mahatA vR^itaH .
tyaktAtmA pANDavArthAya yotsyamAno vyavasthitaH .. 44..\\
ete chAnye cha bahavaH prAchyodIchyA mahIkShitaH .
shatasho yAnapAshritya dharmarAjo vyavasthitaH .. 45..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50}
dhr
sarva ete mahotsAhA ye tvayA parikIrtitAH .
ekatastveva te sarve sametA bhIma ekataH .. 1..\\
bhImasenAddhi me bhUyo bhaya.n sa~njAyate mahat .
kruddhAdamarShaNAttAta vyAghrAdiva mahAruroH .. 2..\\
jAgarmi rAtrayaH sarvA dIrghamuShNa.n cha niHshvasan .
bhIto vR^ikodarAttAta si.nhAtpashurivAbalaH .. 3..\\
na hi tasya mahAbAhorakra pratimatejasaH .
sainye.asminpratipashyAmi ya ena.n viShahedyudhi .. 4..\\
amarShaNashcha kaunteyo dR^iDhavairashcha pANDavaH .
anarma hAsI sonmAdastiryakprekShI mahAsvanaH .. 5..\\
mahAvego mahotsAho mahAbAhurmahAbalaH .
mandAnAM mama putrANA.n yuddhenAnta.n kariShyati .. 6..\\
UrugrAhagR^ihItAnA.n gadAM bibhradvR^ikodaraH .
kurUNAmR^iShabho yuddhe daNDapANirivAntakaH .. 7..\\
saikyAyasamayI.n ghorAM gadAM kA~nchanabhUShitAm .
manasAhaM prapashyAmi brahmadaNDamivodyatam .. 8..\\
yathA rurUNA.n yUtheShu si.nho jAtabalash charet .
mAmakeShu tathA bhImo baleShu vichariShyati .. 9..\\
sarveShAM mama putrANA.n sa ekaH krUra vikramaH .
bahvAshIvipratIpashcha bAlye.api rabhasaH sadA .. 10..\\
udvepate me hR^idaya.n yadA duryodhanAdayaH .
bAlye.api tena yudhyanto vAraNeneva marditAH .. 11..\\
tasya vIryeNa sa~NkliShTA nityameva sutA mama .
sa eva heturbhedasya bhImo bhImaparAkramaH .. 12..\\
grasamAnamanIkAni naravAraNavAjinAm .
pashyAmIvAgrato bhIma.n krodhamUrchhitamAhave .. 13..\\
astre droNArjuna sama.n vAyuvegasama.n jave .
sa~njayAchakShva me shUraM bhImasenamamarShaNam .. 14..\\
atilAbha.n tu manye.aha.n yattena ripughAtinA .
tadaiva na hatAH sarve mama putrA manasvinA .. 15..\\
yena bhImabalA yakShA rAkShasAshcha samAhatAH .
katha.n tasya raNe vegaM mAnuShaH prasahiShyati .. 16..\\
na sa jAtu vashe tasthau mama bAlo.api sa~njaya .
kiM punarmama duShputraiH kliShTaH samprati pANDavaH .. 17..\\
niShThuraH sa cha naiShThuryAdbhajyedapi na saMnamet .
tiryakprekShI sa.nhatabhrUH katha.n shAmyedvR^ikodaraH .. 18..\\
bR^ihada.nso.apratibalo gaurastAla ivodgataH .
pramANato bhImasenaH prAdeshenAdhiko.arjunAt .. 19..\\
javena vAjino.atyeti balenAtyeti ku~njarAn .
avyaktajalpI madhvakSho madhyamaH pANDavo balI .. 20..\\
iti bAlye shrutaH pUrvaM mayA vyAsa mukhAtpurA .
rUpato vIryatashchaiva yAthAtathyena pANDavaH .. 21..\\
Ayasena sa daNDena rathAnnAgAnhayAnnarAn .
haniShyati raNe kruddho bhImaH praharatA.n varaH .. 22..\\
amarShI nityasa.nrabdho raudraH krUraparAkramaH .
mama tAta pratIpAni kurvanpUrva.n vimAnitaH .. 23..\\
niShkIrNAmAyasI.n sthUlAM suparvA.n kA~nchanIM gadAm .
shataghnI.n shatanirhrAdA.n kathaM shakShyanti me sutAH .. 24..\\
apAramaplavAgAdha.n samudraM sharaveginam .
bhImasenamaya.n durgaM tAta mandAstitIrShavaH .. 25..\\
kroshato me na shR^iNvanti bAlAH paNDitamAninaH .
viShamaM nAvabudhyante prapAtaM madhu darshinaH .. 26..\\
sa.nyuga.n ye kariShyanti nararUpeNa vAyunA .
niyata.n choditA dhAtrA si.nheneva mahAmR^igAH .. 27..\\
shaikyA.n tAta chatuShkiShku.n ShaD asrimamitaujasam .
prahitA.n duHkhasa.nsparshAM katha.n shakShyanti me sutAH .. 28..\\
gadAM bhrAmayatastasya bhindato hastimastakAn .
sR^ikkiNI lelihAnasya bAShpamutsR^ijato muhuH .. 29..\\
uddishya pAtAnpatataH kurvato bhairavAnravAn .
pratIpAnpatato mattAnku~njarAnpratigarjataH .. 30..\\
vigAhya rathamArgeShu varAnuddishya nighnataH .
agneH prajvalitasyeva api muchyeta me prajA .. 31..\\
vIthI.n kurvanmahAbAhurdrAvayanmama vAhinIm .
nR^ityanniva gadApANiryugAnta.n darshayiShyati .. 32..\\
prabhinna iva mAta~NgaH prabha~njanpuShpitAndrumAn .
pravekShyati raNe senAM putrANAM me vR^ikodaraH .. 33..\\
kurvanrathAnvipuruShAnvidhvajAnbhagnapuShkarAn .
ArujanpuruShavyAghro rathinaH sAdinastathA .. 34..\\
ga~NgA vega ivAnUpA.nstIrajAnvividhAndrumAn .
pravekShyati mahAsenAM putrANAM mama sa~njaya .. 35..\\
vashaM nUna.n gamiShyanti bhImasenabalArditAH .
mama putrAshcha bhR^ityAshcha rAjAnashchaiva sa~njaya .. 36..\\
yena rAjA mahAvIryaH pravishyAntaHpuraM purA .
vAsudevasahAyena jarAsandho nipAtitaH .. 37..\\
kR^itsneyaM pR^ithivI devI jarAsandhena dhImatA .
mAgadhendreNa balinA vashe kR^itvA pratApitA .. 38..\\
bhIShma pratApAtkuravo nayenAndhakavR^iShNayaH .
te na tasya vasha.n jagmuH kevalaM daivameva vA .. 39..\\
sa gatvA pANDuputreNa tarasA bAhushAlinA .
anAyudhena vIreNa nihataH ki.n tato.adhikam .. 40..\\
dIrghakAlena sa.nsikta.n viShamAshIviSho yathA .
sa mokShyati raNe tejaH putreShu mama sa~njaya .. 41..\\
mahendra iva vajreNa dAnavAndeva sattamaH .
bhImaseno gadApANiH sUdayiShyati me sutAn .. 42..\\
aviShahyamanAvArya.n tIvravegaparAkramam .
pashyAmIvAtitAmrAkShamApatanta.n vR^ikodaram .. 43..\\
agadasyApyadhanuSho virathasya vivarmaNaH .
bAhubhyA.n yudhyamAnasya kastiShThedagrataH pumAn .. 44..\\
bhIShmo droNashcha vipro.aya.n kR^ipaH shAradvatastathA .
jAnantyete yathaivAha.n vIryaGYastasya dhImataH .. 45..\\
Arya vrata.n tu jAnantaH sa~NgarAnna bibhitsavaH .
senAmukheShu sthAsyanti mAmakAnAM nararShabhAH .. 46..\\
balIyaH sarvato diShTaM puruShasya visheShataH .
pashyannapi jaya.n teShAM na niyachchhAmi yatsutAn .. 47..\\
te purANaM maheShvAsA mArgamaindra.n samAsthitAH .
tyakShyanti tumule prANAnrakShantaH pArthiva.n yashaH .. 48..\\
yathaiShAM mAmakAstAta tathaiShAM pANDavA api .
pautrA bhIShmasya shiShyAshcha droNasya cha kR^ipasya cha .. 49..\\
yattvasmadAshraya.n kiM chiddattamiShTaM cha sa~njaya .
tasyApachitimAryatvAtkartAraH sthavirAstrayaH .. 50..\\
AdadAnasya shastra.n hi kShatradharmaM parIpsataH .
nidhanaM brAhmaNasyAjau varamevAhuruttamam .. 51..\\
sa vai shochAmi sarvAnvai ye yuyutsanti pANDavAn .
vikruShTa.n vidureNAdau tadetadbhayamAgatam .. 52..\\
na tu manye vighAtAya GYAna.n duHkhasya sa~njaya .
bhavatyatibale hyetajGYAnamapyupaghAtakam .. 53..\\
R^iShayo hyapi nirmuktAH pashyanto lokasa~NgrahAn .
sukhe bhavanti sukhinastathA duHkhena duHkhitAH .. 54..\\
kiM punaryo.ahamAsaktastatra tatra sahasradhA .
putreShu rAjyadAreShu pautreShvapi cha bandhuShu .. 55..\\
saMshaye tu mahatyasminkiM nu me kShamamuttamam .
vinAsha.n hyeva pashyAmi kurUNAm anuchintayan .. 56..\\
dyUtapramukhamAbhAti kurUNA.n vyasanaM mahat .
mandenaishvaryakAmena lobhAtpApamida.n kR^itam .. 57..\\
manye paryAya dharmo.aya.n kAlasyAtyanta gAminaH .
chakre pradhirivAsakto nAsya shakyaM palAyitum .. 58..\\
kiM nu kArya.n kathaM kuryAM kva nu gachchhAmi sa~njaya .
ete nashyanti kuravo mandAH kAlavasha.n gatAH .. 59..\\
avasho.ahaM purA tAta putrANAM nihate shate .
shroShyAmi ninada.n strINA.n kathaM mAM maraNaM spR^ishet .. 60..\\
yathA nidAghe jvalanaH samiddho
dahetkakSha.n vAyunA chodyamAnaH .
gadAhastaH pANDavastadvadeva
hantA madIyAnsahito.arjunena .. 61..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51}
dhr
yasya vai nAnR^itA vAchaH pravR^ittA anushushrumaH .
trailokyamapi tasya syAdyodhA yasya dhana~njayaH .. 1..\\
tasyaiva cha na pashyAmi yudhi gANDIvadhanvanaH .
anisha.n chintayAno.api yaH pratIyAdrathena tam .. 2..\\
asyataH karNinAlIkAnmArgaNAnhR^idayachchhidaH .
pratyetA na samaH kashchidyudhi gANDIvadhanvanaH .. 3..\\
droNakarNau pratIyAtA.n yadi vIrau nararShabhau .
mAhAtmyAtsaMshayo loke na tvasti vijayo mama .. 4..\\
ghR^iNI karNaH pramAdI cha AchAryaH sthaviro guruH .
samartho balavAnpArtho dR^iDhadhanvA jitaklamaH .
bhavetsutumula.n yuddhaM sarvasho.apyaparAjayaH .. 5..\\
sarve hyastravidaH shUrAH sarve prAptA mahadyashaH .
api sarmAmaraishvarya.n tyajeyurna punarjayam .
vadhe nUnaM bhavechchhAntistayorvA phalgunasya vA .. 6..\\
na tu jetArjunasyAsti hantA chAsya na vidyate .
manyustasya katha.n shAmyenmandAnprati ya utthitaH .. 7..\\
anye.apyastrANi jAnanti jIyante cha jayanti cha .
ekAntavijayastveva shrUyate phalgunasya ha .. 8..\\
trayastriMshatsamAhUya khANDave.agnimatarpayat .
jigAya cha surAnsarvAnnAsya vedmi parAjayam .. 9..\\
yasya yantA hR^iShIkeshaH shIlavR^ittasamo yudhi .
dhruvastasya jayastAta yathendrasya jayastathA .. 10..\\
kR^iShNAvekarathe yattAvadhijya.n gANDivaM dhanuH .
yugapattrINi tejA.nsi sametAnyanushushrumaH .. 11..\\
naiva no.asti dhanustAdR^i~Nna yoddhA na cha sArathiH .
tachcha mandA na jAnanti duryodhana vashAnugAH .. 12..\\
sheShayedashanirdIpto nipatanmUrdhni sa~njaya .
na tu sheSha.n sharAH kuryurastAstAta kirITinA .. 13..\\
api chAsyannivAbhAti nighnanniva cha phalgunaH .
uddharanniva kAyebhyaH shirA.nsi sharavR^iShTibhiH .. 14..\\
api bANamaya.n tejaH pradIptamiva sarvataH .
gANDIveddha.n dahetAjau putrANAM mama vAhinIm .. 15..\\
api sA rathaghoSheNa bhayArtA savyasAchinaH .
vitrastA bahulA senA bhAratI pratibhAti me .. 16..\\
yathA kakSha.n dahatyagniH pravR^iddhaH sarvatash charan .
mahArchiraniloddhUtastadvaddhakShyati mAmakAn .. 17..\\
yadodvamannishitAnbANasa~NghAn
sthAtAtatAyI samare kirITI .
sR^iShTo.antakaH sarvaharo vidhAtrA
yathA bhavettadvadavAraNIyaH .. 18..\\
yadA hyabhIkShNa.n subahUnprakArA~n
shrotAsmi tAnAvasathe kurUNAm .
teShA.n samantAchcha tathA raNAgre
kShayaH kilAyaM bharatAnupaiti .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52}
dhr
yathaiva pANDavAH sarve parAkrAntA jigIShavaH .
tathaivAbhisarAsteShA.n tyaktAtmAno jaye dhR^itAH .. 1..\\
tvameva hi parAkrAntAnAchakShIthAH parAnmama .
pA~nchAlAnkekayAnmatsyAnmAgadhAnvatsabhUmipAn .. 2..\\
yashcha sendrAnimA.NllokAnichchhankuryAdvashe balI .
sa shreShTho jagataH kR^iShNaH pANDavAnA.n jaye dhR^itaH .. 3..\\
samastAmarjunAdvidyA.n sAtyakiH kShipramAptavAn .
shaineyaH samare sthAtA bIjavatpravapa~nsharAn .. 4..\\
dhR^iShTadyumnashcha pA~nchAlyaH krUrakarmA mahArathaH .
mAmakeShu raNa.n kartA baleShu paramAstravit .. 5..\\
yudhiShThirasya cha krodhAdarjunasya cha vikramAt .
yamAbhyAM bhImasenAchcha bhayaM me tAta jAyate .. 6..\\
amAnuShaM manuShyendrairjAla.n vitatamantarA .
mama senA.n haniShyanti tataH kroshAmi sa~njaya .. 7..\\
darshanIyo manasvI cha lakShmIvAnbrahma varchasI .
medhAvI sukR^itapraGYo dharmAtmA pANDunandanaH .. 8..\\
mitrAmAtyaiH susampannaH sampanno yojya yojakaiH .
bhrAtR^ibhiH shvashuraiH putrairupapanno mahArathaiH .. 9..\\
dhR^ityA cha puruShavyAghornaibhR^ityena cha pANDavaH .
anR^isha.nso vadAnyashcha hrImAnsatyaparAkramaH .. 10..\\
bahushrutaH kR^itAtmA cha vR^iddhasevI jitendriyaH .
ta.n sarvaguNasampannaM samiddhamiva pAvakam .. 11..\\
tapantamiva ko mandaH patiShyati pata~Ngavat .
pANDavAgnimanAvAryaM mumUrShurmUDha chetanaH .. 12..\\
tanuruchchaH shikhI rAjA shuddhajAmbUnadaprabhaH .
mandAnAM mama putrANA.n yuddhenAnta.n kariShyati .. 13..\\
tairayuddha.n sAdhu manye kuravastannibodhata .
yuddhe vinAshaH kR^itsnasya kulasya bhavitA dhruvam .. 14..\\
eShA me paramA shAntiryayA shAmyati me manaH .
yadi tvayuddhamiShTa.n vo vayaM shAntyai yatAmahe .. 15..\\
na tu naH shikShamANAnAmupekSheta yudhiShThiraH .
jugupsati hyadharmeNa mAmevoddhishya kAraNam .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53}
s
evametanmahArAja yathA vadasi bhArata .
yuddhe vinAshaH kShatrasya gANDIvena pradR^ishyate .. 1..\\
ida.n tu nAbhijAnAmi tava dhIrasya nityashaH .
yatputra vashamAgachchheH sattvaGYaH savyasAchinaH .. 2..\\
naiSha kAlo mahArAja tava shashvatkR^itAgamaH .
tvayA hyevAditaH pArthA nikR^itA bharatarShabha .. 3..\\
pitA shreShThaH suhR^idyashcha samyakpraNihitAtmavAn .
Asthyeya.n hi hita.n tena na drogdhA gururuchyate .. 4..\\
ida.n jitamida.n labdhamiti shrutvA parAjitAn .
dyUtakAle mahArAja smayase sma kumAravat .. 5..\\
paruShANyuchyamAnAnsma purA pArthAnupekShase .
kR^itsna.n rAjya.n jayantIti prapAtaM nAnupashyasi .. 6..\\
pitrya.n rAjyaM mahArAja kuravaste sa jA~NgalAH .
atha vIrairjitAM bhUmimakhilAM pratyapadyathAH .. 7..\\
bAhuvIryArjitA bhUmistava pArthairniveditA .
mayeda.n kR^itamityeva manyase rAjasattama .. 8..\\
grastAngandharvarAjena majjato hyaplave.ambhasi .
AninAya punaH pArthaH putrA.nste rAjasattama .. 9..\\
kumAravachcha smayase dyUte vinikR^iteShu yat .
pANDaveShu vana.n rAjanpravrajatsu punaH punaH .. 10..\\
pravarShataH sharavrAtAnarjunasya shitAnbahUn .
apyarNavA vishuShyeyuH kiM punarmA.nsayonayaH .. 11..\\
asyatAM phalgunaH shreShTho gANDIva.n dhanuShA.n varam .
keshavaH sarvabhUtAnA.n chakrANAM cha sudarshanam .. 12..\\
vAnaro rochamAnashcha ketuH ketumatA.n varaH .
evametAni sa ratho vaha~nshvetahayo raNe .
kShapayiShyati no rAjankAlachakramivodyatam .. 13..\\
tasyAdya vasudhA rAjannikhilA bharatarShabha .
yasya bhImArjunau yodhau sa rAjA rAjasattama .. 14..\\
tathA bhIma hataprAyAM majjantI.n tava vAhinIm .
duryodhanamukhA dR^iShTvA kShaya.n yAsyanti kauravAH .. 15..\\
na hi bhIma bhayAdbhItA lapsyante vijaya.n vibho .
tava putrA mahArAja rAjAnashchAnusAriNaH .. 16..\\
matsyAstvAmadya nArjanti pA~nchAlAshcha sa kekayAH .
shAlveyAH sharasenAshcha sarve tvAmavajAnate .
pArtha.n hyete gatAH sarve vIryaGYAstasya dhImataH .. 17..\\
anarhAneva tu vadhe dharmayuktAnvikarmaNA .
sarvopAyairniyantavyaH sAnugaH pApapUruShaH .
tava putro mahArAja nAtra shochitumarhasi .. 18..\\
dyUtakAle mayA chokta.n vidureNa cha dhImatA .
yadida.n te vilapitaM pANDavAnprati bhArata .
anIsheneva rAjendra sarvametannirarthakam .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54}
dur
na bhetavyaM mahArAja na shochyA bhavatA vayam .
samarthAH sma parAnrAjanvijetu.n samare vibho .. 1..\\
vanaM pravrAjitAnpArthAnyadAyAnmadhusUdanaH .
mahatA balachakreNa pararAShTrAvamardinA .. 2..\\
kekayA dhR^iShTaketushcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
rAjAnashchAnvayuH pArthAnbahavo.anye.anuyAyinaH .. 3..\\
indraprasthasya chAdUrAtsamAjagmurmahArathAH .
vyagarhayaMshcha sa~Ngamya bhavanta.n kurubhiH saha .. 4..\\
te yudhiShThiramAsInamajinaiH prativAsitam .
kR^iShNa pradhAnAH sa.nhatya paryupAsanta bhArata .. 5..\\
pratyAdAna.n cha rAjyasya kAryamUchurnarAdhipAH .
bhavataH sAnubandhasya samuchchheda.n chikIrShavaH .. 6..\\
shrutvA chaitanmayoktAstu bhIShmadroNakR^ipAstadA .
GYAtikShayabhayAdrAjanbhItena bharatarShabha .. 7..\\
na te sthAsyanti samaye pANDavA iti me matiH .
samuchchheda.n hi naH kR^itsnaM vAsudevashchikIrShati .. 8..\\
R^ite cha vidura.n sarve yUyaM vadhyA mahAtmanaH .
dhR^itarAShTrashcha dharmaGYo na vadhyaH kurusattamaH .. 9..\\
samuchchheda.n cha kR^itsnaM naH kR^itvA tAta janArdanaH .
ekarAjya.n kurUNA.n sma chikIrShati yudhiShThire .. 10..\\
tatra kiM prAptakAlaM naH praNipAtaH palAyanam .
prANAnvA samparityajya pratiyudhyAmahe parAn .. 11..\\
pratiyuddhe tu niyataH syAdasmAkaM parAjayaH .
yudhiShThirasya sarve hi pArthivA vashavartinaH .. 12..\\
virakta rAShTrAshcha vayaM mitrANi kupitAni naH .
dhikkR^itAH pArthivaiH sarvaiH svajanena cha sarvashaH .. 13..\\
praNipAte tu doSho.asti bandhUnA.n shAshvatIH samAH .
pitara.n tveva shochAmi praGYA netraM janeshvaram .
matkR^ite duHkhamApanna.n kleshaM prAptamanantakam .. 14..\\
kR^ita.n hi tava putraishcha pareShAm avarodhanam .
matpriyArthaM puraivaitadvidita.n te narottama .. 15..\\
te rAGYo dhR^itarAShTrasya sAmAtyasya mahArathAH .
vairaM patikariShyanti kulochchhedena pANDavAH .. 16..\\
tato droNo.abravIdbhIShmaH kR^ipo drauNishcha bhArata .
matvA mAM mahatI.n chintAmAsthita.n vyathitendriyam .. 17..\\
abhidrugdhAH pare chenno na bhetavyaM parantapa .
asamarthAH pare jetumasmAnyudhi janeshvara .. 18..\\
ekaikashaH samarthAH smo vijetu.n sarvapArthivAn .
Agachchhantu vineShyAmo darpameShA.n shitaiH sharaiH .. 19..\\
puraikena hi bhIShmeNa vijitAH sarvapArthivAH .
mR^ite pitaryabhikruddho rathenaikena bhArata .. 20..\\
jaghAna subahU.nsteShA.n sa.nrabdhaH kurusattamaH .
tataste sharaNa.n jagmurdevavratamimaM bhayAt .. 21..\\
sa bhIShmaH susamartho.ayamasmAbhiH sahito raNe .
parAnvijetu.n tasmAtte vyetu bhIrbharatarShabha .
ityeShAM nishchayo hyAsIttatkAlamamitaujasAm .. 22..\\
purA pareShAM pR^ithivI kR^itsnAsIdvashavartinI .
asmAnpunaramI nAdya samarthA jetumAhave .
chhinnapakShAH pare hyadya vIryahInAshcha pANDavAH .. 23..\\
asmatsa.nsthA cha pR^ithivI vartate bharatarShabha .
ekArthAH sukhaduHkheShu mayAnItAshcha pArthivAH .. 24..\\
apyagniM pravisheyuste samudra.n vA parantapa .
madarthe pArthivAH sarve tadviddhi kurusattama .. 25..\\
unmattamiva chApi tvAM prahasantIha duHkhitam .
vilapantaM bahuvidhaM bhItaM paravikatthane .. 26..\\
eShA.n hyekaikasho rAGYAM samarthaH pANDavAnprati .
AtmAnaM manyate sarvo vyetu te bhayamAgatam .. 27..\\
sarvA.n samagrAM senAM me vAsavo.api na shaknuyAt .
hantumakShayya rUpeyaM brahmaNApi svayambhuvA .. 28..\\
yudhiShThiraH pura.n hitvA pa~ncha grAmAnsa yAchati .
bhIto hi mAmakAtsainyAtprabhAvAchchaiva me prabho .. 29..\\
samarthaM manyase yachcha kuntIputra.n vR^ikodaram .
tanmithyA na hi me kR^itsnaM prabhAva.n vettha bhArata .. 30..\\
matsamo hi gadAyuddhe pR^ithivyAM nAsti kash chana .
nAsItkashchidatikrAnto bhavitA na cha kash chana .. 31..\\
yukto duHkhochitashchAha.n vidyA pAragatastathA .
tasmAnna bhImAnnAnyebhyo bhayaM me vidyate kva chit .. 32..\\
duryodhana samo nAsti gadAyAmiti nishchayaH .
sa~NkarShaNasya bhadra.n te yattadainamupAvasam .. 33..\\
yuddhe sa~NkarShaNa samo balenAbhyadhiko bhuvi .
gadAprahAraM bhImo me na jAtu viShahedyudhi .. 34..\\
ekaM prahAra.n ya.n dadyAM bhImAya ruShito nR^ipa .
sa evainaM nayedghora.n kShipra.n vaivasvatakShayam .. 35..\\
ichchheya.n cha gadAhasta.n rAjandraShTuM vR^ikodaram .
suchiraM prArthito hyeSha mama nityaM manorathaH .. 36..\\
gadayA nihato hyAjau mama pArtho vR^ikodaraH .
vishIrNagAtraH pR^ithivIM parAsuH prapatiShyati .. 37..\\
gadAprahArAbhihato himavAnapi parvataH .
sakR^inmayA vishIryeta giriH shatasahasradhA .. 38..\\
sa chApyetadvijAnAti vAsudevArjunau tathA .
duryodhana samo nAsti gadAyAmiti nishchayaH .. 39..\\
tatte vR^ikodaramayaM bhaya.n vyR^itu mahAhave .
vyapaneShyAmyaha.n hyenaM mA rAjanvimanA bhava .. 40..\\
tasminmayA hate kShipramarjunaM bahavo rathAH .
tulyarUpA vishiShTAshcha kShepsyanti bharatarShabha .. 41..\\
bhIShmo droNaH kR^ipo drauNiH karNo bhUrishravAstathA .
prAgjyotiShAdhipaH shalyaH sindhurAjo jayadrathaH .. 42..\\
ekaika eShA.n shaktastu hantuM bhArata pANDavAn .
samastAstu kShaNenaitAnneShyanti yamasAdanam .. 43..\\
samagrA pArthivI senA pArthameka.n dhana~njayam .
kasmAdashaktA nirjetumiti heturna vidyate .. 44..\\
sharavrAtaistu bhIShmeNa shatasho.atha sahasrashaH .
droNa drauNikR^ipaishchaiva gantA pArtho yamakShayam .. 45..\\
pitAmaho hi gA~NgeyaH shantanoradhi bhArata .
brahmarShisadR^isho jaGYe devairapi durutsahaH .
pitrA hyuktaH prasannena nAkAmastvaM mariShyasi .. 46..\\
brahmarSheshcha bharadvAjAddroNyA.n droNo vyajAyata .
droNAjjaGYe mahArAja drauNishcha paramAstravit .. 47..\\
kR^ipashchAchAya mukhyo.ayaM maharShergautamAdapi .
sharastambodbhavaH shrImAnavadhya iti me matiH .. 48..\\
ayonija.n traya.n hyetatpitA mAtA cha mAtulaH .
ashvatthAmno mahArAja sa cha shUraH sthito mama .. 49..\\
sarva ete mahArAja devakalpA mahArathAH .
shakrasyApi vyathA.n kuryuH sa.nyuge bharatarShabha .. 50..\\
bhIShmadroNakR^ipANA.n cha tulyaH karNo mato mama .
anuGYAtashcha rAmeNa matsamo.asIti bhArata .. 51..\\
kuNDale ruchire chAstA.n karNasya sahaje shubhe .
te shachyarthe mahendreNa yAchitaH sa parantapaH .
amoghayA mahArAja shaktyA paramabhImayA .. 52..\\
tasya shaktyopagUDhasya kasmAjjIveddhana~njayaH .
vijayo me dhruva.n rAjanphalaM pANAvivAhitam .
abhivyaktaH pareShA.n cha kR^itsno bhuvi parAjayaH .. 53..\\
ahnA hyekena bhIShmo.ayamayuta.n hanti bhArata .
tatsamAshcha maheShvAsA droNa drauNikR^ipA api .. 54..\\
saMshaptAni cha vR^indAni kShatriyANAM parantapa .
arjuna.n vayamasmAnvA dhana~njaya iti sma ha .. 55..\\
tAMshchAlamiti manyante savyasAchi vadhe vibho .
pArthivAH sa bhavAnrAjannakasmAdvyathate katham .. 56..\\
bhImasene cha nihate ko.anyo yudhyeta bhArata .
pareShA.n tanmamAchakShva yadi vettha parantapa .. 57..\\
pa~ncha te bhrAtaraH sarve dhR^iShTadyumno.atha sAtyakiH .
pareShA.n sapta ye rAjanyodhAH paramakaM balam .. 58..\\
asmAka.n tu vishiShTA ye bhIShmadroNakR^ipAdayaH .
drauNirvaikartanaH karNaH somadatto.atha bAhlikaH .. 59..\\
prAgjyotiShAdhipaH shalya Avantyo.atha jayadrathaH .
duHshAsano durmukhashcha duHsahashcha vishAM pate .. 60..\\
shrutAyushchitrasenashcha purumitro viviMshatiH .
shalo bhUrishravAshchobhau vikarNashcha tavAtmajaH .. 61..\\
akShauhiNyo hi me rAjandashaikA cha samAhR^itAH .
nyUnAH pareShA.n saptaiva kasmAnme syAtparAjayaH .. 62..\\
bala.n triguNato hIna.n yodhyaM prAha bR^ihaspatiH .
parebhyastriguNA cheyaM mama rAjannanIkinI .. 63..\\
guNahInaM pareShA.n cha bahu pashyAmi bhArata .
guNodayaM bahuguNamAtmanashcha vishAM pate .. 64..\\
etatsarva.n samAGYAya balAgryaM mama bhArata .
nyUnatAM pANDavAnA.n cha na mohaM gantumarhasi .. 65..\\
ityuktvA sa~njayaM bhUyaH paryapR^ichchhata bhArata .
vidhitsuH prAptakAlAni GYAtvA parapura~njayaH .. 66..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55}
dur
akShauhiNIH sapta labdhvA rAjabhiH saha sa~njaya .
ki.n svidichchhati kaunteyo yuddhaprepsuryudhiShThiraH .. 1..\\
atIva mudito rAjanyuddhaprepsuryudhiShThiraH .
bhImasenArjunau chobhau yamAvapi na bibhyataH .. 2..\\
ratha.n tu divyaM kaunteyaH sarvA vibhrAjayandishaH .
mantra.n jiGYAsamAnaH sanbIbhatsuH samayojayat .. 3..\\
tamapashyAma saMnaddhaM megha.n vidyutprabhaM yathA .
sa mantrAnsamabhidhyAya hR^iShyamANo.abhyabhAShata .. 4..\\
pUrvarUpamidaM pashya vaya.n jeShyAma sa~njaya .
bIbhatsurmA.n yathovAcha tathAvaimyahamapyuta .. 5..\\
dur
prasha.nsasyabhinanda.nstAnpArthAnakShaparAjitAn .
arjunasya rathe brUhi kathamashvAH katha.n dhvajaH .. 6..\\
bhauvanaH saha shakreNa bahu chitra.n vishAM pate .
rUpANi kalpayAmAsa tvaShTA dhAtrA sahAbhibho .. 7..\\
dhvaje hi tasminrUpANi chakruste deva mAyayA .
mahAdhanAni divyAni mahAnti cha laghUni cha .. 8..\\
sarvA disho yojanamAtramantaraM
sa tiryagUrdhva.n cha rurodha vai dhvajaH .
na sa.nsajjettarubhiH sa.nvR^ito.api
tathA hi mAyAvihitA bhauvanena .. 9..\\
yathAkAshe shakradhanuHprakAshate
na chaikavarNaM na cha vidma kiM nu tat .
tathA dhvajo vihito bhauvanena
bahvAkAra.n dR^ishyate rUpamasya .. 10..\\
yathAgnidhUmo divameti ruddhvA
varNAnbibhrattaijasa.n tachchharIram .
tathA dhvajo vihito bhauvanena
na chedbhAro bhavitA nota rodhaH .. 11..\\
shvetAstasminvAtavegAH sadashvA
divyA yuktAshchitrarathena dattAH .
shata.n yattatpUryate nityakAlaM
hata.n hata.n dattavaraM purastAt .. 12..\\
tathA rAGYo dantavarNA bR^ihanto
rathe yuktA bhAnti tadvIryatulyAH .
R^ishya prakhyA bhImasenasya vAhA
raNe vAyostulyavegA babhUvuH .. 13..\\
kalmAShA~NgAstittiri chitrapR^iShThA
bhrAtrA dattAH prIyatA phalgunena .
bhrAturvIrasya svaistura~NgairvishiShTA
mudA yuktAH sahadeva.n vahanti .. 14..\\
mAdrIputraM nakula.n tvAjamIDhaM
mahendradattA harayo vAjimukhyAH .
samA vAyorbalavantastarasvino
vahanti vIra.n vR^itra shatruM yathendram .. 15..\\
tulyAshchaibhirvayasA vikrameNa
javena chaivApratirUpAH sadashvAH .
saubhadrAdIndraupadeyAnkumArAn
vahantyashvA devadattA bR^ihantaH .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56}
dhr
kA.nstatra sa~njayApashyaH pratyarthena samAgatAn .
ye yotsyante pANDavArthe putrasya mama vAhinIm .. 1..\\
mukhyamandhakavR^iShNInAmapashya.n kR^iShNamAgatam .
chekitAna.n cha tatraiva yuyudhAnaM cha satyakim .. 2..\\
pR^ithagakShauhiNIbhyA.n tau pANDavAnabhisaMshritau .
mahArathau samAkhyAtAvubhau puruShamAninau .. 3..\\
akShauhiNyAtha pA~nchAlyo dashabhistanayairvR^itaH .
satyajitpramukhairvIrairdhR^iShTadyumnapurogamaiH .. 4..\\
drupado vardhayanmAna.n shikhaNDiparipAlitaH .
upAyAtsarvasainyAnAM pratichchhAdya tadA vapuH .. 5..\\
virATaH saha putrAbhyA.n sha~NkhenaivuttareNa cha .
sUryadattAdibhirvIrairmadirAshvapurogamaiH .. 6..\\
sahitaH pR^ithivIpAlo bhrAtR^ibhistanayaistathA .
akShauhiNyaiva sainyasya vR^itaH pArtha.n samAshritaH .. 7..\\
jArAsandhirmAgadhashcha dhR^iShTaketushcha chedirAT .
pR^ithakpR^ithaganuprAptau pR^ithagakShauhiNI vR^itau .. 8..\\
kekayA bhrAtaraH pa~ncha sarve lohitaka dhvajAH .
akShauhiNIparivR^itAH pANDavAnabhisaMshritAH .. 9..\\
etAnetAvatastatra yAnapashya.n samAgatAn .
ye pANDavArthe yotsyanti dhArtarAShTrasya vAhinIm .. 10..\\
yo veda mAnuSha.n vyUha.n daivamAndharvamAsuram .
sa tasya senA pramukhe dhR^iShTadyumno mahAmanAH .. 11..\\
bhIShmaH shAntanavo rAjanbhAgaH kL^iptaH shikhaNDinaH .
ta.n virATo.anu sa.nyAtA saha matsyaiH prahAribhiH .. 12..\\
jyeShTaHsya pANDuputrasya bhAgo madrAdhipo balI .
tau tu tatrAbruvanke chidviShamau no matAviti .. 13..\\
duryodhanaH saha sutaH sArdhaM bhrAtR^ishatena cha .
prAchyAshcha dAkShiNAtyAshcha bhImasenasya bhAgataH .. 14..\\
arjunasya tu bhAgena karNo vaikartano mataH .
ashvatthAmA vikarNashcha saindhavashcha jayadrathaH .. 15..\\
ashakyAshchaiva ye ke chitpR^ithivyA.n shUramAninaH .
sarvA.nstAnarjunaH pArthaH kalpayAmAsa bhAgataH .. 16..\\
maheShvAsA rAjaputrA bhrAtaraH pa~ncha kekayAH .
kekayAneva bhAgena kR^itvA yotsyanti sa.nyuge .. 17..\\
teShAmeva kR^ito bhAgo mAlavAH shAlva kekayAH .
trigartAnA.n cha dvau mukhyau yau tau saMshaptakAviti .. 18..\\
duryodhana sutAH sarve tathA duHshAsanasya cha .
saubhadreNa kR^ito bhAgo rAjA chaiva bR^ihadbalaH .. 19..\\
drupadeyA maheShvAsAH suvarNavikR^itadhvajAH .
dhR^iShTadyumnamukhA droNamabhiyAsyanti bhArata .. 20..\\
chekitAnaH somadatta.n dvairathe yoddhumichchhati .
bhoja.n tu kR^itavarmANa.n yuyudhAno yuyutsati .. 21..\\
sahadevastu mAdreyaH shUraH sa~Nkrandano yudhi .
svamaMsha.n kalpayAmAsa shyAlaM te subalAtmajam .. 22..\\
ulUka.n chApi kaitavya.n ye cha sArasvatA gaNAH .
nakulaH kalpayAmAsa bhAgaM mAdravatIsutaH .. 23..\\
ye chAnye pArthivA rAjanpratyudyAsyanti sa.nyuge .
samAhvAnena tAMshchApi pANDuputrA akalpayan .. 24..\\
evameShAmanIkAni pravibhaktAni bhAgashaH .
yatte kArya.n saputrasya kriyatA.n tadakAlikam .. 25..\\
na santi sarve putrA me mUDhA durdyUta devinaH .
yeShA.n yuddhaM balavatA bhImena raNamUrdhani .. 26..\\
rAjAnaH pArthivAH sarve prokShitAH kAladharmaNA .
gANDIvAgniM pravekShyanti pata~NgA iva pAvakam .. 27..\\
vidurtA.n vAhinIM manye kR^itavairairmahAtmabhiH .
tA.n raNe ke.anuyAsyanti prabhagnAM pANDavairyudhi .. 28..\\
sarve hyatirathAH shUrAH kIrtimantaH pratApinaH .
sUryapAvakayostulyAstejasA samiti~njayAH .. 29..\\
yeShA.n yudhiShThiro netA guptA cha madhusUdanaH .
yodhau cha pANDavau vIrau savyasAchi vR^ikodarau .. 30..\\
nakulaH sahadevashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
sAtyakirdrupadashchaiva dhR^iShTadyumnasya chAtmajaH .. 31..\\
uttamaujAshcha pA~nchAlyo yudhAmanyushcha durjayaH .
shikhaNDI kShatradevashcha tathA vairATiruttaraH .. 32..\\
kAshayashchedayashchaiva matsyAH sarve cha sR^i~njayAH .
virATa putro babhrUshcha pA~nchAlAshcha prabhadrakAH .. 33..\\
yeShAmindro.apyakAmAnAM na haretpR^ithivImimAm .
vIrANA.n raNadIrANAM ye bhindyuH parvatAnapi .. 34..\\
tAnsarvAnguNasampannAnamanuShyapratApinaH .
kroshato mama duShputro yoddhumichchhati sa~njaya .. 35..\\
dur
ubhau sva ekajAtIyau tathobhau bhUmigocharau .
atha kasmAtpANDavAnAm ekato manyase jayam .. 36..\\
pitAmaha.n cha droNaM cha kR^ipaM karNaM cha durjayam .
jayadratha.n somadattamashvatthAmAnameva cha .. 37..\\
suchetaso maheShvAsAnindro.api sahito.amaraiH .
ashaktaH samare jetu.n kiM punartAta pANDavAH .. 38..\\
sarvA cha pR^ithivI sR^iShTA madarthe tAta pANDavAn .
AryAndhR^itimataH shUrAnagnikalpAnprabAdhitum .. 39..\\
na mAmakAnpANDavAste samarthAH prativIkShitum .
parAkrAnto hyahaM pANDUnsaputrAnyoddhumAhave .. 40..\\
matpriyaM pArthivAH sarve ye chikIrShanti bhArata .
te tAnAvArayiShyanti aiNeyAniva tantunA .. 41..\\
mahatA rathavaMshena sharajAlaishcha mAmakaiH .
abhidrutA bhaviShyanti pA~nchAlAH pAnavaiH saha .. 42..\\
unmatta iva me putro vilapatyeSha sa~njaya .
na hi shakto yudhA jetu.n dharmarAja.n yudhiShThiram .. 43..\\
jAnAti hi sadA bhIShmaH pANDavAnA.n yashasvinAm .
balavattA.n saputrANA.n dharmaGYAnAM mahAtmanAm .. 44..\\
yato nArochayamaha.n vigraha.n tairmahAtmabhiH .
ki.n tu sa~njaya me brUhi punasteShA.n vicheShTitam .. 45..\\
kastA.nstarasvino bhUyaH sandIpayati pANDavAn .
archiShmato mahaiShvAsAnhaviShA pAvakAniva .. 46..\\
dhR^iShTadyumnaH sadaivaitAnsandIpayati bhArata .
yudhyadhvamiti mA bhaiShTa yuddhAdbharatasattamAH .. 47..\\
ye ke chitpArthivAstatra dhArtarAShTreNa sa.nvR^itAH .
yuddhe samAgamiShyanti tumule kavachahrade .. 48..\\
tAnsarvAnAhave kruddhAnsAnubandhAnsamAgatAn .
ahamekaH samAdAsye timirmatsyAnivaudakAn .. 49..\\
bhIShma.n droNaM kR^ipaM karNaM drauNi.n shalyaM suyodhanam .
etAMshchApi nirotsyAmi veleva makarAlayam .. 50..\\
tathA bruvANa.n dharmAtmA prAha rAjA yudhiShThiraH .
tava dhairya.n cha vIryaM cha pA~nchAlAH pANDavaiH saha .
sarve samadhirUDhAH sma sa~NgrAmAnnaH samuddhara .. 51..\\
jAnAmi tvAM mahAbAho kShatradharme vyavasthitam .
samarthamekaM paryApta.n kauravANA.n yuyutsatAm .
bhavatA yadvidhAtavya.n tannaH shreyaH parantapa .. 52..\\
sa~NgrAmAdapayAtAnAM bhagnAnA.n sharaNaiShiNAm .
pauruSha.n darshaya~nshUro yastiShThedagrataH pumAn .
krINIyAtta.n sahasreNa nItimannAma tatpadam .. 53..\\
sa tva.n shUrashcha vIrashcha vikrAntashcha nararShabha .
bhayArtAnAM paritrAtA sa.nyugeShu na saMshayaH .. 54..\\
evaM bruvati kaunteye dharmAtmani yudhiShThire .
dhR^iShTadyumna uvAchedaM mA.n vacho gatasAdhvasaH .. 55..\\
sarvA~njanapadAnsUta yodhA duryodhanasya ye .
sa bAhlIkAnkurUnbrUyAH prAtipeyA~nsharadvataH .. 56..\\
sUtaputra.n tathA droNa.n saha putraM jayadratham .
duHshAsana.n vikarNa.n cha tathA duryodhanaM nR^ipam .. 57..\\
bhIShma.n chaiva brUhi gatvA tvamAshu
yudhiShThira.n sAdhunaivAbhyupeta .
mA vo vadhIdarjuno deva guptaH
kShipra.n yAchadhvaM pANDavaM lokavIram .. 58..\\
naitAdR^isho hi yodho.asti pR^ithivyAmiha kash chana .
yathAvidhaH savyasAchI pANDavaH shastravittamaH .. 59..\\
devairhi sambhR^ito divyo ratho gANDIvadhanvanaH .
na sa jeyo manuShyeNa mA sma kR^idhvaM mano yudhi .. 60..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57}
dhr
kShatratejA brahma chArI kaumArAdapi pANDavaH .
tena sa.nyugameShyanti mandA vilapato mama .. 1..\\
duryodhana nivartasva yuddhAdbharatasattama .
na hi yuddhaM prasha.nsanti sarvAvasthamarindama .. 2..\\
alamardhaM pR^ithivyAste sahAmAtyasya jIvitum .
prayachchha pANDuputrANA.n yathochitamarindama .. 3..\\
etaddhi kuravaH sarve manyante dharmasa.nhitam .
yattvaM prashAntimichchhethAH pANDuputrairmahAtmabhiH .. 4..\\
a~NgemA.n samavekShasva putra svAmeva vAhinIm .
jAta eva tava srAvastva.n tu mohAnna budhyase .. 5..\\
na hyaha.n yuddhamichchhAmi naitadichchhati bAhlikaH .
na cha bhIShmo na cha droNo nAshvatthAmA na sa~njayaH .. 6..\\
na somadatto na shalyo na kR^ipo yuddhamichchhati .
satyavrataH purumitro jayo bhUrishravAstathA .. 7..\\
yeShu sampratitiShTheyuH kuravaH pIDitAH paraiH .
te yuddhaM nAbhinandanti ta tubhya.n tAta rochatAm .. 8..\\
na tva.n karoShi kAmena karNaH kArayitA tava .
duHshAsanashcha pApAtmA shakunishchApi saubalaH .. 9..\\
nAhaM bhavati na droNe nAshvatthAmni na sa~njaye .
na vikarNe na kAmboje na kR^ipe na cha bAhlike .. 10..\\
satyavrate purumitre bhUrishravasi vA punaH .
anyeShu vA tAvakeShu bhAra.n kR^itvA samAhvaye .. 11..\\
aha.n cha tAta karNashcha raNayaGYa.n vitatya vai .
yudhiShThiraM pashu.n kR^itvA dIkShitau bharatarShabha .. 12..\\
ratho vedI sruvaH khaDgo gadA srukkavacha.n sadaH .
chAturhotra.n cha dhuryo me sharA darbhA haviryashaH .. 13..\\
AtmayaGYena nR^ipate iShTvA vaivasvata.n raNe .
vijitya svayameShyAvo hatAmitrau shriyA vR^itau .. 14..\\
aha.n cha tAta karNashcha bhrAtA duHshAsanash cha me .
ete vaya.n haniShyAmaH pANDavAnsamare trayaH .. 15..\\
aha.n hi pANDavAnhatvA prashAstA pR^ithivImimAm .
mA.n vA hatvA pANDuputrA bhoktAraH pR^ithivImimAm .. 16..\\
tyaktaM me jIvita.n rAjandhanaM rAjya.n cha pArthiva .
na jAtu pANDavaiH sArdha.n vaseyamahamachyuta .. 17..\\
yAvaddhi sUchyAstIkShNAyA vidhyedagreNa mAriSha .
tAvadapyaparityAjyaM bhUmernaH pANDavAnprati .. 18..\\
sarvAnvastAta shochAmi tyakto duryodhano mayA .
ye mandamanuyAsyadhva.n yAntaM vaivasvatakShayam .. 19..\\
rurUNAmiva yUtheShu vyAghrAH praharatA.n varAH .
varAnvarAnhaniShyanti sametA yudhi pANDavAH .. 20..\\
pratIpamiva me bhAti yuyudhAnena bhAratI .
vyatA sImantinI trastA pramR^iShTA dIrghavAhunA .. 21..\\
sampUrNaM pUrayanbhUyo balaM pArthasya mAdhavaH .
shaineyaH samare sthAtA bIjavatpravapa~nsharAn .. 22..\\
senAmukhe prayuddhAnAM bhImaseno bhaviShyati .
ta.n sarve saMshrayiShyanti prAkAramakutobhayam .. 23..\\
yadA draShkyasi bhImena ku~njarAnvinipAtitAn .
vishIrNadantAngiryAbhAnbhinnakumbhAnsa shoNitAn .. 24..\\
tAnabhiprekShya sa~NgrAme vishIrNAniva parvatAn .
bhIto bhImasya sa.nsparshAtsmartAsi vachanasya me .. 25..\\
nirdagdhaM bhImasenena sainya.n hatarathadvipam .
gatimagneriva prekShya smartAsi vachanasya me .. 26..\\
mahadvo bhayamAgAmi na chechchhAmyatha pANDavaiH .
gadayA bhImasenena hatAH shamamupaiShyatha .. 27..\\
mahAvanamiva chhinna.n yadA drakShyasi pAtitam .
bala.n kurUNA.n sa~NgrAme tadA smartAsi me vachaH .. 28..\\
etAvaduktvA rAjA tu sa sarvAnpR^ithivIpatIn .
anubhAShya mahArAja punaH paprachchha sa~njayam .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58}
dhr
yadabrUtAM mahAtmAnau vAsudevadhana~njayau .
tanme brUhi mahAprAGYa shushrUShe vachana.n tava .. 1..\\
shR^iNu rAjanyathAdR^iShTau mayA kR^iShNa dhana~njayau .
UchatushchApi yadvIrau tatte vakShyAmi bhArata .. 2..\\
pAdA~NgulIrabhiprekShanprayato.aha.n kR^itA~njaliH .
shuddhAntaM prAvisha.n rAjannAkhyAtuM naradevayoH .. 3..\\
naivAbhimanyurna yamau ta.n deshamabhiyAnti vai .
yatra kR^iShNau cha kR^iShNA cha satyabhAmA cha bhAminI .. 4..\\
ubhau madhvAsavakShIbAvubhau chandanarUShitau .
sragviNau varavastrau tau divyAbharaNabhUShitau .. 5..\\
naikaratnavichitra.n tu kA~nchanaM mahadAsanam .
vividhAstaraNAstIrNa.n yatrAsAtAmarindamau .. 6..\\
arjunotsa~Ngamau pAdau keshavasyopalakShaye .
arjunasya cha kR^iShNAyA.n satyAyA.n cha mahAtmanaH .. 7..\\
kA~nchanaM pAdapITha.n tu pArtho me prAdishattadA .
tadahaM pANinA spR^iShTvA tato bhUmAvupAvisham .. 8..\\
Urdhvarekha talau pAdau pArthasya shuba lakShaNau .
pAdapIThAdahapR^itau tatrApashyamaha.n shubhau .. 9..\\
shyAmau bR^ihantau taruNau shAlaskandhAvivodgatau .
ekAsana gatau dR^iShTvA bhayaM mAM mahadAvishat .. 10..\\
indra viShNusamAvetau mandAtmA nAvabudhyate .
saMshrayAddroNa bhIShmAbhyA.n karNasya cha vikatthanAt .. 11..\\
nideshasthAvimau yasya mAnasastasya setsyate .
sa~Nkalpo dharmarAjasya nishchayo me tadAbhavat .. 12..\\
satkR^itashchAnna pAnAbhyAmAchchhanno labdhasatkriyaH .
a~njaliM mUrdhni sandhAya tau sandeshamachodayam .. 13..\\
dhanurbANochitenaika pANinA shubhalakShaNam .
pAdamAnamayanpArthaH keshava.n samachodayat .. 14..\\
indraketurivotthAya sarvAbharaNabhUShitaH .
indravIryopamaH kR^iShNaH sa.nviShTo mAbhyabhAShata .. 15..\\
vAcha.n sa vadatAM shreShTho hlAdinIM vachanakShamAm .
trAsanI.n dhArtarAShTrANAM mR^idupUrvA.n sudAruNAm .. 16..\\
vAcha.n tA.n vachanArhasya shikShAkShara samanvitAm .
ashrauShamahamiShTArthAM pashchAddhR^idaya shoShiNIm .. 17..\\
vaasu
sa~njayeda.n vacho brUyA dhR^itarAShTraM manIShiNam .
shR^iNvataH kurumukhyasya droNasyApi cha shR^iNvataH .. 18..\\
yajadhva.n vipulairyaGYairviprebhyo dattadakShiNAH .
putrairdAraishcha modadhvaM mahadvo bhayamAgatam .. 19..\\
arthA.nstyajata pAtrebhyaH sutAnprApnuta kAmajAn .
priyaM priyebhyashcharata rAjA hi tvarate jaye .. 20..\\
R^iNametatpravR^iddhaM me hR^idayAnnApasarpati .
yadgovindeti chukrosha kR^iShNA mA.n dUravAsinam .. 21..\\
tejomaya.n durAdharShaM gANDIva.n yasya kArmukam .
maddvitIyena teneha vaira.n vaH savyasAchinA .. 22..\\
maddvitIyaM punaH pArtha.n kaH prArthayitumichchhati .
yo na kAlaparIto vApyapi sAkShAtpurandaraH .. 23..\\
bAhubhyAmudvahedbhUmi.n dahetkruddha imAH prajAH .
pAtayettridivAddevAnyo.arjuna.n samare jayet .. 24..\\
devAsuramanuShyeShu yakShagandharvabhogiShu .
na taM pashyAmyaha.n yuddhe pANDavaM yo.abhyayAdraNe .. 25..\\
yattadvirATanagare shrUyate mahadadbhutam .
ekasya cha bahUnA.n cha paryAptaM tannidarshanam .. 26..\\
ekena pANDuputreNa virATanagare yadA .
bhagnAH palAyanta dishaH paryApta.n tannidarshanam .. 27..\\
bala.n vIrya.n cha tejashcha shIghratA laghuhastatA .
aviShAdashcha dhairya.n cha pArthAnnAnyatha vidyate .. 28..\\
ityabravIddhR^iShIkeshaH pArthamuddharShayangirA .
garjansamayavarShIva gagane pAkashAsanaH .. 29..\\
keshavasya vachaH shrutvA kirITI shvetavAhanaH .
arjunastanmahadvAkyamabravIllomaharShaNam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59}
v
sa~njayasya vachaH shrutvA praGYA chakShurnareshvaraH .
tataH sa~NkhyAtumArebhe tadvacho guNadoShataH .. 1..\\
prasa~NkhyAya cha saukShmyeNa guNadoShAnvichakShaNaH .
yathAvanmatitattvena jaya kAmaH sutAnprati .. 2..\\
balAbale vinishchitya yAthAtathyena buddhimAn .
shakti.n sa~NkhyAtumArebhe tadA vai manujAdhipaH .. 3..\\
deva mAnuShayoH shaktyA tejasA chaiva pANDavAn .
kurU~nshaktyAlpatarayA duryodhanamathAbravIt .. 4..\\
duryodhaneya.n chintA me shashvannApyupashAmyati .
satya.n hyetadahaM manye pratyakShaM nAnumAnataH .. 5..\\
AtmajeShu para.n snehaM sarvabhUtAni kurvate .
priyANi chaiShA.n kurvanti yathAshakti hitAni cha .. 6..\\
evamevopakartR^INAM prAyasho lakShayAmahe .
ichchhanti bahula.n santaH pratikartuM mahatpriyam .. 7..\\
agniH sAchivya kartA syAtkhANDave tatkR^ita.n smaran .
arjunasyAtibhIme.asminkuru pANDusamAgame .. 8..\\
jAtagR^idhyAbhipannAshcha pANDavAnAmanekashaH .
dharmAdayo bhaviShyanti samAhUtA divaukasaH .. 9..\\
bhIShmadroNakR^ipAdInAM bhayAdashanisaMmitam .
rirakShiShantaH sa.nrambha.n gamiShyantIti me matiH .. 10..\\
te deva sahitAH pArthA na shakyAH prativIkShitum .
mAnuSheNa naravyAghrA vIryavanto.astrapAragAH .. 11..\\
durAsada.n yasya divya.n gANDIvaM dhanuruttamam .
vAruNau chAkShayau divyau sharapUrNau maheShudhI .. 12..\\
vAnarashcha dhvajo divyo niHsa~Ngo dhUmavadgatiH .
rathashcha chaturantAyA.n yasya nAsti samastviShA .. 13..\\
mahAmeghanibhashchApi nirghoShaH shrUyate janaiH .
mahAshani samaH shabdaH shAtravANAM bhaya~NkaraH .. 14..\\
ya.n chAtimAnuSha.n vIrye kR^itsno loko vyavasyati .
devAnAmapi jetAra.n yaM viduH pArthivA raNe .. 15..\\
shatAni pa~ncha chaiveShUnudvapanniva dR^ishyate .
nimeShAntaramAtreNa mu~nchandUra.n cha pAtayan .. 16..\\
yamAha bhIShmo droNashcha kR^ipo drauNistathaiva cha .
madrarAjastathA shalyo madhyasthA ye cha mAnavAH .. 17..\\
yuddhAyAvasthitaM pArthaM pArthivairatimAnuShaiH .
ashakya.n rathashArdUlaM parAjetumarindamam .. 18..\\
kShipatyekena vegena pa~nchabANashatAni yaH .
sadR^ishaM bAhuvIryeNa kArtavIryasya pANDavam .. 19..\\
tamarjunaM maheShvAsaM mahendropendra rakShitam .
nighnantamiva pashyAmi vimarde.asminmahAmR^idhe .. 20..\\
ityeva.n chintayankR^itsnamahorAtrANi bhArata .
anidro niHsukhashchAsmi kurUNA.n shama chintayA .. 21..\\
kShayodayo.aya.n sumahAnkurUNAM pratyupasthitaH .
asya chetkalahasyAntaH shamAdanyo na vidyate .. 22..\\
shamo me rochate nityaM pArthaistAta na vigrahaH .
kurubhyo hi sadA manye pANDavA~nshaktimattarAn .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60}
v
pituretadvachaH shrutvA dhArtarAShTro.atyamarShaNaH .
AdhAya vipula.n krodhaM punarevedamabravIt .. 1..\\
ashakyA deva sachivAH pArthAH syuriti yadbhavAn .
manyate tadbhaya.n vyetu bhavato rAjasattama .. 2..\\
akAma dveShasa.nyogAdrohAllobhAchcha bhArata .
upekShayA cha bhAvAnA.n devA devatvamApnuvan .. 3..\\
iti dvaipAyano vyAso nAradashcha mahAtapAH .
jAmadagnyashcha rAmo naH kathAmakathayatpurA .. 4..\\
naiva mAnuShavaddevAH pravartante kadA chana .
kAmAllobhAdanukroshAddveShAchcha bharatarShabha .. 5..\\
yadi hyagnishcha vAyushcha dharma indro.ashvinAvapi .
kAmayogAtpravarteranna pArthA duHkhamApnuyuH .. 6..\\
tasmAnna bhavatA chintA kAryaiShA syAtkadA chana .
daiveShvapekShakA hyete shashvadbhAveShu bhArata .. 7..\\
atha chetkAmasa.nyogAddveShAllobhAchcha lakShyate .
deveShu deva prAmANyaM naiva tadvikramiShyati .. 8..\\
mayAbhimantritaH shashvajjAtavedAH prasha.nsati .
didhakShuH sakalA.NllokAnparikShipya samantataH .. 9..\\
yadvA paramaka.n tejo yena yuktA divaukasaH .
mamApyanupamaM bhUyo devebhyo viddhi bhArata .. 10..\\
pradIryamANA.n vasudhA.n girINAM shikharANi cha .
lokasya pashyato rAjansthApayAmyabhimantraNAt .. 11..\\
chetanAchetanasyAsya ja~Ngama sthAvarasya cha .
vinAshAya samutpannaM mahAghoraM mahAsvanam .. 12..\\
ashmavarSha.n cha vAyuM cha shamayAmIha nityashaH .
jagataH pashyato.abhIkShNaM bhUtAnAmanukampayA .. 13..\\
stambhitAsvapsu gachchhanti mayA rathapadAtayaH .
devAsurANAM bhAvAnAmahamekaH pravartitA .. 14..\\
akShauhiNIbhiryAndeshAnyAmi kAryeNa kena chit .
tatrApo me pravartante yatra yatrAbhikAmaye .. 15..\\
bhayAni viShaye rAjanvyAlAdIni na santi me .
mattaH suptAni bhUtAni na hi.nsanti bhaya~NkarAH .. 16..\\
nikAmavarNI parjanyo rAjanviShayavAsinAm .
dharmiShThAshcha prajAH sarvA Itayash cha na santi me .. 17..\\
ashvinAvatha vAyvagnI marudbhiH saha vR^itrahA .
dharmashchaiva mayA dviShTAnnotsahante.abhirakShitum .. 18..\\
yadi hyete samarthAH syurmaddviShastrAtumojasA .
na sma trayodasha samAH pArthA duHkhamavApnuyuH .. 19..\\
naiva devA na gandharvA nAsurA na cha rAkShasAH .
shaktAstrAtuM mayA dviShTa.n satyametadbravImi te .. 20..\\
yadabhidhyAmyaha.n shashvachchhubhaM vA yadi vAshubham .
naitadvipannapUrvaM me mitreShvariShu chobhayoH .. 21..\\
bhaviShyatIdamiti vA yadbravImi parantapa .
nAnyathA bhUtapUrva.n tatsatyavAgiti mA.n viduH .. 22..\\
lokasAkShikametanme mAhAtmya.n diShku vishrutam .
AshvAsanArthaM bhavataH proktaM na shlAghayA nR^ipa .. 23..\\
na hyaha.n shlAghano rAjanbhUtapUrvaH kadA chana .
asadAcharita.n hyetadyadAtmAnaM prasha.nsati .. 24..\\
pANDavAMshchaiva matsyAMshcha pA~nchAlAnkekayaiH saha .
sAtyaki.n vAsudeva.n cha shrotAsi vijitAnmayA .. 25..\\
saritaH sAgaraM prApya yathA nashyanti sarvashaH .
tathaiva te vina~NkShyanti mAmAsAdya sahAnvayAH .. 26..\\
parA buddhiH para.n tejo vIryaM cha paramaM mayi .
parA vidyA paro yogo mama tebhyo vishiShyate .. 27..\\
pitAmahashcha droNashcha kR^ipaH shalyaH shalastathA .
astreShu yatprajAnanti sarva.n tanmayi vidyate .. 28..\\
ityuktvA sa~njayaM bhUyaH paryapR^ichchhata bhArata .
GYAtvA yuyutsuH kAryANi prAptakAlamarindama .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61}
v
tathA tu pR^ichchhantamatIva pArthAn
vaichitravIrya.n tamachintayitvA .
uvAcha karNo dhR^itarAShTra putraM
praharShayansa.nsadi kauravANAm .. 1..\\
mithyApratiGYAya mayA yadastraM
rAmAddhR^itaM brahma puraM purastAt .
viGYAya tenAsmi tadaivamuktas
tavAnta kAle.apratibhAsyatIti .. 2..\\
mahAparAdhe hyapi saMnatena
maharShiNAha.n guruNA cha shaptaH .
shaktaH pradagdhu.n hyapi tigmatejAH
sa sAgarAmapyavaniM maharShiH .. 3..\\
prasAdita.n hyasya mayA mano.abhUch
chhushrUShayA svena cha pauruSheNa .
tatastadastraM mama sAvasheShaM
tasmAtsamartho.asmi mamaiSha bhAraH .. 4..\\
nimeSha mAtra.n tamR^iShiprasAdam
avApya pA~nchAla karUShamatsyAn .
nihatya pArthAMshcha saputrapautrA.Nl
lokAnaha.n shastrajitAnprapatsye .. 5..\\
pitAmahastiShThatu te samIpe
droNashcha sarve cha narendramukhyAH .
yathApradhAnena balena yAtvA
pArthAnhaniShyAmi mamaiSha bhAraH .. 6..\\
evaM bruvANa.n tamuvAcha bhIShmaH
ki.n katthase kAlaparIta buddhe .
na karNa jAnAsi yathA pradhAne
hate hatAH syurdhR^itarAShTra putrAH .. 7..\\
yatkhANDava.n dAhayatA kR^ita.n hi
kR^iShNa dvitIyena dhana~njayena .
shrutvaiva tatkarma niyantumAtmA
shakyastvayA vai saha bAndhavena .. 8..\\
yA.n chApi shaktiM tridashAdhipaste
dadau mahAmA bhagavAnmahendraH .
bhasmIkR^itA.n tAM patitA.n vishIrNAM
chakrAhatA.n drakShyasi keshavena .. 9..\\
yaste sharaH sarpamukho vibhAti
sadAgrya mAlyairmahitaH prayatnAt .
sa pANDuputrAbhihataH sharaughaiH
saha tvayA yAsyati karNa nAsham .. 10..\\
bANasya bhaumasya cha karNa hantA
kirITina.n rakShati vAsudevaH .
yastvAdR^ishAnA.n cha garIyasAM cha
hantA ripUNA.n tumule pragADhe .. 11..\\
karna
asaMshaya.n vR^iShNipatiryathoktas
tathA cha bhUyashcha tato mahAtmA .
aha.n yaduktaH paruSha.n tu kiM chit
pitAmahastasya phala.n shR^iNotu .. 12..\\
nyasyAmi shastrANi na jAtu sa~Nkhye
pitAmaho drakShyati mA.n sabhAyAm .
tvayi prashAnte tu mama prabhAvaM
drakShyanti sarve bhuvi bhUmipAlAH .. 13..\\
ityevamuktvA sa mahAdhanuShmAn
hitvA sabhA.n svaM bhavana.n jagAma .
bhIShmastu duryodhanameva rAjan
madhye kurUNAM prahasannuvAcha .. 14..\\
satyapratiGYaH kila sUtaputras
tathA sa bhAra.n viShaheta kasmAt .
vyUhaM prativyUhya shirA.nsi bhittvA
lokakShayaM pashyata bhImasenAt .. 15..\\
AvantyakAli~NgajayadratheShu
vedidhvaje tiShThati bAhlike cha .
aha.n haniShyAmi sadA pareShAM
sahasrashashchAyutashashcha yodhAn .. 16..\\
yadaiva rAme bhagavatyanindye
brahma bruvANaH kR^itavA.nstadastram .
tadaiva dharmashcha tapashcha naShTaM
vaikartanasyAdhama puruShasya .. 17..\\
athokta vAkye nR^ipatau tu bhIShme
nikShipya shastrANi gate cha karNe .
vaichitravIryasya suto.alpabuddhir
duryodhanaH shAntanavaM babhAShe .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62}
dur
sadR^ishAnAM manuShyeShu sarveShA.n tulyajanmanAm .
kathamekAntatasteShAM pArthAnAM manyase jayam .. 1..\\
sarve sma samajAtIyAH sarve mAnuShayonayaH .
pitAmaha vijAnIShe pArtheShu vijaya.n katham .. 2..\\
nAhaM bhavati na droNe na kR^ipe na cha bAhlike .
anyeShu cha narendreShu parAkramya samArabhe .. 3..\\
aha.n vaikartanaH karNo bhrAtA duHshAsanash cha me .
pANDavAnsamare pa~ncha haniShyAmaH shitaiH sharaiH .. 4..\\
tato rAjanmahAyaGYairvividhairbhUridakShiNaiH .
brAhmaNA.nstarpayiShyAmi gobhirashvairdhanena cha .. 5..\\
shakunInAmihArthAya pAshaM bhUmAvayojayat .
kashchichchhAkunikastAtha pUrveShAmiti shushruma .. 6..\\
tasmindvau shakunau baddhau yugapatsamapauruShau .
tAvupAdAya taM pAsha.n jagmatuH khacharAvubhau .. 7..\\
tau vihAyasamAkrAntau dR^iShTvA shAkunikastadA .
anvadhAvadanirviNNo yena yena sma gachchhataH .. 8..\\
tathA tamanudhAvantaM mR^igayu.n shakunArthinam .
Ashramastho muniH kashchiddadarshAtha kR^itAhnikaH .. 9..\\
tAvantarikShagau shIghramanuyAntaM mahI charam .
shlokenAnena kauravya paprachchha sa munistadA .. 10..\\
vichitramidamAshcharyaM mR^igahanpratibhAti me .
plavamAnau hi khacharau padAtiranudhAvasi .. 11..\\
zaakunika
pAshamekamubhAvetau sahitau harato mama .
yatra vai vivadiShyete tatra me vashameShyataH .. 12..\\
tau vivAdamanuprAptau shakunau mR^ityusandhitau .
vigR^ihya cha sudurbuddhI pR^ithivyA.n saMnipetatuH .. 13..\\
tau yudhyamAnau sa.nrabdhau mR^ityupAshavashAnugau .
upasR^ityApariGYAto jagrAha mR^igayustadA .. 14..\\
eva.n ye GYAtayo.artheShu mitho gachchhanti vigraham .
te.amitravashamAyAnti shakunAviva vigrahAt .. 15..\\
sambhojana.n sa~NkathanaM samprashno.atha samAgamaH .
etAni GYAtikAryANi na virodhaH kadA chana .. 16..\\
yasminkAle sumanasaH sarve vR^iddhAnupAsate .
si.nhaguptamivAraNyamapradhR^iShyA bhavanti te .. 17..\\
ye.artha.n santatamAsAdya dInA iva samAsate .
shriya.n te samprayachchhanti dviShadbhyo bharatarShabha .. 18..\\
dhUmAyante vyapetAni jvalanti sahitAni cha .
dhR^itarAShTrolmukAnIva GYAtayo bharatarShabha .. 19..\\
idamanyatpravakShyAmi yathAdR^iShTa.n girau mayA .
shrutvA tadapi kauravya yathA shreyastathA kuru .. 20..\\
vaya.n kirAtaiH sahitA gachchhAmo girimuttaram .
brAhmaNairdevakalpaishcha vidyA jambhaka vAtikaiH .. 21..\\
ku~nja bhUta.n giri.n sarvamabhito gandhamAdanam .
dIpyamAnauShadhi gaNa.n siddhagandharvasevitam .. 22..\\
tatra pashyAmahe sarve madhu pItamamAkShikam .
maru prapAte viShame niviShTa.n kumbhasaMmitam .. 23..\\
AshIviShai rakShyamANa.n kubera dayitaM bhR^isham .
yatprAshya puruSho martyo amaratvaM nigachchhati .. 24..\\
achakShurlabhate chakShurvR^iddho bhavati vai yuvA .
iti te kathayanti sma brAhmaNA jambha sAdhakAH .. 25..\\
tataH kirAtAstaddR^iShTvA prArthayanto mahIpate .
vineshurviShame tasminsasarpe girigahvare .. 26..\\
tathaiva tava putro.ayaM pR^ithivIm eka ichchhati .
madhu pashyati saMmohAtprapAtaM nAnupashyati .. 27..\\
duryodhano yoddhumanAH samare savyasAchinA .
na cha pashyAmi tejo.asya vikrama.n vA tathAvidham .. 28..\\
ekena rathamAsthAya pR^ithivI yena nirjitA .
pratIkShamANo yo vIraH kShamate vIkShita.n tava .. 29..\\
drupado matsyarAjashcha sa~Nkruddhashcha dhana~njayaH .
na sheShayeyuH samare vAyuyuktA ivAgnayaH .. 30..\\
a~Nke kuruShva rAjAna.n dhR^itarAShTra yudhiShThiram .
yudhyatorhi dvayoryuddhe naikAntena bhavejjayaH .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63}
dhr
duryodhana vijAnIhi yattvA.n vakShyAmi putraka .
utpathaM manyase mArgamanabhiGYa ivAdhvagaH .. 1..\\
pa~nchAnAM pANDuputrANA.n yattejaH pramimIShasi .
pa~nchAnAmiva bhUtAnAM mahatA.n sumahAtmanAm .. 2..\\
yudhiShThira.n hi kaunteyaM para.n dharmamihAsthitam .
parA.n gatimasamprekShya na tva.n vettumihArhasi .. 3..\\
bhImasena.n cha kaunteya.n yasya nAsti samo bale .
raNAntaka.n tarkayase mahAvAtamiva drumaH .. 4..\\
sarvashastrabhR^itA.n shreShThaM meruM shikhariNAm iva .
yudhi gANDIvadhanvAna.n ko nu yudhyeta buddhimAn .. 5..\\
dhR^iShTadyumnashcha pA~nchAlyaH kamivAdya na shAtayet .
shatrumadhye sharAnmu~nchandevarADashanIm iva .. 6..\\
sAtyakishchApi durdharShaH saMmato.andhakavR^iShNiShu .
dhva.nsayiShyati te senAM pANDaveya hite rataH .. 7..\\
yaH punaH pratimAnena trI.NllokAnatirichyate .
ta.n kR^iShNaM puNDarIkAkShaM ko nu yudhyeta buddhimAn .. 8..\\
ekato hyasya dArAshcha GYAtayashcha sa bAndhavAH .
AtmA cha pR^ithivI cheyamekatashcha dhana~njayaH .. 9..\\
vAsudevo.api durdharSho yatAtmA yatra pANDavaH .
aviShahyaM pR^ithivyApi tadbala.n yatra keshavaH .. 10..\\
tiShTha tAta satA.n vAkye suhR^idAmarthavAdinAm .
vR^iddha.n shAntanavaM bhIShma.n titikShasva pitAmaham .. 11..\\
mA.n cha bruvANa.n shushrUSha kurUNAmarthavAdinam .
droNa.n kR^ipa.n vikarNaM cha mahArAjaM cha bAhlikam .. 12..\\
ete hyapi yathaivAhaM mantumarhasi tA.nstathA .
sarve dharmavido hyete tulyasnehAshcha bhArata .. 13..\\
yattadvirATanagare saha bhrAtR^ibhiragrataH .
utsR^ijya gAH susantrastaM bala.n te samashIryata .. 14..\\
yachchaiva tasminnagare shrUyate mahadadbhutam .
ekasya cha bahUnA.n cha paryAptaM tannidarshanam .. 15..\\
arjunastattathAkArShItkiM punaH sarva eva te .
sa bhrAtR^InabhijAnIhi vR^ittyA cha pratipAdaya .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64}
v
evamuktvA mahAprAGYo dhR^itarAShTraH suyodhanam .
punareva mahAbhAgaH sa~njayaM paryapR^ichchhata .. 1..\\
brUhi sa~njaya yachchheSha.n vAsudevAdanantaram .
yadarjuna uvAcha tvAM para.n kautUhala.n hi me .. 2..\\
vAsudeva vachaH shrutvA kuntIputro dhana~njayaH .
uvAcha kAle durdharSho vAsudevasya shR^iNvataH .. 3..\\
pitAmaha.n shAntanava.n dhR^itarAShTraM cha sa~njaya .
droNa.n kR^ipaM cha karNaM cha mahArAjaM cha bAhlikam .. 4..\\
drauNi.n cha somadattaM cha shakuniM chApi saubalam .
duHshAsana.n shala.n chaiva purumitraM viviMshatim .. 5..\\
vikarNa.n chitrasenaM cha jayatsenaM cha pArthivam .
vindAnuvindAvAvantyau durmukha.n chApi kauravam .. 6..\\
saindhava.n duHsahaM chaiva bhUrishravasameva cha .
bhagadatta.n cha rAjAnaM jalasandhaM cha pArthivam .. 7..\\
ye chApyanye pArthivAstatra yoddhuM
samAgatAH kauravANAM priyArtham .
mumUrShavaH pANDavAgnau pradIpte
samAnItA dhArtarAShTreNa sUta .. 8..\\
yathAnyAya.n kaushala.n vandanaM cha
samAgatA madvachanena vAchyAH .
idaM brUyAH sa~njaya rAjamadhye
suyodhanaM pApakR^itAM pradhAnam .. 9..\\
amarShaNa.n durmati.n rAjaputraM
pApAtmAna.n dhArtarAShTra.n sulubdham .
sarvaM mamaitadvachana.n samagraM
sahAmAtya.n sa~njaya shrAvayethAH .. 10..\\
evaM pratiShThApya dhana~njayo mAM
tato.arthavaddharmavachchApi vAkyam .
provAcheda.n vAsudevaM samIkShya
pArtho dhImA.NllohitAntAyatAkShaH .. 11..\\
yathA shruta.n te vadato mahAtmano
madhu pravIrasya vachaH samAhitam .
tathaiva vAchyaM bhavatA hi madvachaH
samAgateShu kShitipeShu sarvashaH .. 12..\\
sharAgnidhUme rathanemi nAdite
dhanuH sruveNAstra balApahAriNA .
yathA na homaH kriyate mahAmR^idhe
tathA sametya prayatadhvamAdR^itAH .. 13..\\
na chetprayachchhadhvamamitraghAtino
yudhiShThirasyAMshamabhIpsita.n svakam .
nayAmi vaH svAshvapadAtiku~njarAn
dishaM pitR^INAmashivA.n shitaiH sharaiH .. 14..\\
tato.ahamAmantrya chaturbhuja.n hariM
dhana~njaya.n chaiva namasya sa tvaraH .
javena samprApta ihAmara dyute
tavAntikaM prApayitu.n vacho mahat .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65}
v
duryodhane dhArtarAShTre tadvacho.apratinandati .
tUShNImbhUteShu sarveShu samuttasthurnareshvarAH .. 1..\\
utthiteShu mahArAja pR^ithivyA.n sarvarAjasu .
rahite sa~njaya.n rAjA paripraShTuM prachakrame .. 2..\\
Asha.nsamAno vijaya.n teShAM putra vashAnugAH .
Atmanashcha pareShA.n cha pANDavAnAM cha nishchayam .. 3..\\
gAvalgaNe brUhi naH sAraphalgu
svasenAyA.n yAvadihAsti ki.n chit .
tvaM pANDavAnAM nipuNa.n vettha sarvaM
kimeShA.n jyAyaH kimu teShAM kanIyaH .. 4..\\
tvametayoH sAravitsarvadarshI
dharmArthayornipuNo nishchayaGYaH .
sa me pR^iShTaH sa~njaya brUhi sarvaM
yudhyamAnAH katare.asminna santi .. 5..\\
na tvAM brUyA.n rahite jAtu ki.n chid
asUyA hi tvAM prasaheta rAjan .
Anayasva pitara.n saMshitavrataM
gAndhArI.n cha mahiShImAjamIDha .. 6..\\
tau te.asuyA.n vinayetAM narendra
dharmaGYau tau nipuNau nishchayaGYau .
tayostu tvA.n saMmidhau tadvadeyaM
kR^itsnaM mata.n vAsudevArjunAbhyAm .. 7..\\
tatastanmatamAGYAya sa~njayasyAtmajasya cha .
abhyupetya mahAprAGYaH kR^iShNadvaipAyano.abravIt .. 8..\\
sampR^ichchhate dhR^itarAShTrAya sa~njaya
AchakShva sarva.n yAvadeSho.anuyu~Nkte .
sarva.n yAvadvettha tasminyathAvad
yAthAtathya.n vAsudeve.arjune cha .. 9..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66}
s
arjuno vAsudevashcha dhanvinau paramArchitau .
kAmAdanyatra sambhUtau sarvAbhAvAya saMmitau .. 1..\\
dyAmantara.n samAsthAya yathA yuktaM manasvinaH .
chakra.n tadvAsudevasya mAyayA vartate vibho .. 2..\\
sApahnavaM pANDaveShu pANDavAnA.n susaMmatam .
sArAsAra bala.n GYAtvA tatsamAsena me shR^iNu .. 3..\\
naraka.n shambara.n chaiva ka.nsaM chaidyaM cha mAdhavaH .
jitavAnghorasa~NkAshAnkrIDanniva janArdanaH .. 4..\\
pR^ithivI.n chAntarikShaM cha dyAM chaiva puruShottamaH .
manasaiva vishiShTAtmA nayatyAtmavasha.n vashI .. 5..\\
bhUyo bhUyo hi yadrAjanpR^ichchhase pANDavAnprati .
sArAsAra bala.n GYAtu.n tanme nigadataH shR^iNu .. 6..\\
ekato vA jagatkR^itsnamekato vA janArdanaH .
sArato jagataH kR^itsnAdatirikto janArdanaH .. 7..\\
bhasma kuryAjjagadidaM manasaiva janArdanaH .
na tu kR^itsna.n jagachchhaktaM bhasma kartuM janArdanam .. 8..\\
yataH satya.n yato dharmo yato hrIrArjavaM yataH .
tato bhavati govindo yataH kR^iShNastato jayaH .. 9..\\
pR^ithivI.n chAntarikShaM cha divaM cha puruShottamaH .
vicheShTayati bhUtAtmA krIDanniva janArdanaH .. 10..\\
sa kR^itvA pANDavAnsatra.n lokaM saMmohayanniva .
adharmaniratAnmUDhAndagdhumichchhati te sutAn .. 11..\\
kAlachakra.n jagachchakra.n yugachakraM cha keshavaH .
Atmayogena bhagavAnparivartayate.anisham .. 12..\\
kAlasya cha hi mR^ityoshcha ja~Ngama sthAvarasya cha .
Ishate bhagavAnekaH satyametadbravImi te .. 13..\\
Ishannapi mahAyogI sarvasya jagato hariH .
karmANyArabhate kartu.n kInAsha iva durbalaH .. 14..\\
tena va~nchayate lokAnmAyAyogena keshavaH .
ye tameva prapadyante na te muhyanti mAnavAH .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67}
dhr
katha.n tvaM mAdhava.n vettha sarvalokamaheshvaram .
kathamenaM na vedAha.n tanmamAchakShva sa~njaya .. 1..\\
vidyA rAjanna te vidyA mama vidyA na hIyate .
vidyA hInastamo dhvasto nAbhijAnAti keshavam .. 2..\\
vidyayA tAta jAnAmi triyugaM madhusUdanam .
kartAramakR^ita.n devaM bhUtAnAM prabhavApyayam .. 3..\\
gAvalgaNe.atra kA bhaktiryA te nityA janArdane .
yayA tvamabhijAnAsi triyugaM madhusUdanam .. 4..\\
mAyAM na seve bhadra.n te na vR^ithAdharmamAchare .
shuddhabhAva.n gato bhaktyA shAstrAdvedmi janArdanam .. 5..\\
duryodhana hR^iShIkeshaM prapadyasva janArdanam .
Apto naH sa~njayastAta sharaNa.n gachchha keshavam .. 6..\\
bhagavAndevakIputro loka.n chennihaniShyati .
pravadannarjune sakhyaM nAha.n gachchhe.adya keshavam .. 7..\\
tdhr
avAggAndhAri putrAste gachchhatyeSha sudurmatiH .
IrShyurdurAtmA mAnI cha shreyasA.n vachanAtigaH .. 8..\\
g
aishvaryakAmaduShTAtmanvR^iddhAnA.n shAsanAtiga .
aishvaryajIvite hitvA pitaraM mA.n cha bAlisha .. 9..\\
vardhayandurhR^idAM prItiM mA.n cha shokena vardhayan .
nihato bhImasenena smartAsi vachanaM pituH .. 10..\\
dayito.asi rAjankR^iShNasya dhR^itarAShTra nibodha me .
yasya te sa~njayo dUto yastvA.n shreyasi yokShyate .. 11..\\
jAnAtyeSha hR^iShIkeshaM purANa.n yachcha vai navam .
shushrUShamANamekAgraM mokShyate mahato bhayAt .. 12..\\
vaichitravIrya puruShAH krodhaharShatamo vR^itAH .
sitA bahuvidhaiH pAshairye na tuShTAH svakairdhanaiH .. 13..\\
yamasya vashamAyAnti kAmamUDhAH punaH punaH .
andhanetrA yathaivAndhA nIyamAnAH svakarmabhiH .. 14..\\
eSha ekAyanaH panthA yena yAnti manIShiNaH .
ta.n dR^iShTvA mR^ityumatyeti mahA.nstatra na sajjate .. 15..\\
a~Ngasa~njaya me sha.nsa panthAnamakutobhayam .
yena gatvA hR^iShIkeshaM prApnuyA.n shAntimuttamAm .. 16..\\
nAkR^itAtmA kR^itAtmAna.n jAtu vidyAjjanArdanam .
Atmanastu kriyopAyo nAnyatrendriya nigrahAt .. 17..\\
indriyANAmudIrNAnA.n kAmatyAgo.apramAdataH .
apramAdo.avihi.nsA cha GYAnayonirasaMshayam .. 18..\\
indriyANA.n yame yatto bhava rAjannatandritaH .
buddhishcha mA te chyavatu niyachchhaitA.n yatastataH .. 19..\\
etajGYAna.n vidurviprA dhruvamindriyadhAraNam .
etajGYAna.n cha panthAshcha yena yAnti manIShiNaH .. 20..\\
aprApyaH keshavo rAjannindriyaurajitairnR^ibhiH .
AgamAdhigato yogAdvashItattve prasIdati .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68}
dhr
bhUyo me puNDarIkAkSha.n sa~njayAchakShva pR^ichchhate .
nAma karmArthavittAta prApnuyAM puruShottamam .. 1..\\
shrutaM me tasya devasya nAma nirvachana.n shubham .
yAvattatrAbhijAne.ahamaprameyo hi keshavaH .. 2..\\
vasanAtsarvabhUtAnA.n vasutvAddeva yonitaH .
vAsudevastato vedyo vR^iShatvAdvR^iShNiruchyate .. 3..\\
maunAddhyAnAchcha yogAchcha viddhi bhArata mAdhavam .
sarvatattvalayAchchaiva madhuhA madhusUdanaH .. 4..\\
kR^iShirbhUvAchakaH shabdo Nashcha nirvR^iti vAchakaH .
kR^iShNastadbhAvayogAchcha kR^iShNo bhavati shAshvataH .. 5..\\
puNDarIkaM para.n dhAma nityamakShayamakSharam .
tadbhAvAtpuNDarIkAkSho dasyu trAsAjjanArdanaH .. 6..\\
yataH sattvaM na chyavate yachcha sattvAnna hIyate .
sattvataH sAtvatastasmAdarShabhAdvR^iShabhekShaNaH .. 7..\\
na jAyate janitryA.n yadajastasmAdanIkajit .
devAnA.n svaprakAshatvAddamAddAmodaraM viduH .. 8..\\
harShAtsaukhyAtsukhaishvaryAddhR^iShIkeshatvamashnute .
bAhubhyA.n rodasI bibhranmahAbAhuriti smR^itaH .. 9..\\
adho na kShIyate jAtu yasmAttasmAdadhokShajaH .
narANAmayanAchchApi tena nArAyaNaH smR^itaH .
pUraNAtsadanAchchaiva tato.asau puruShottamaH .. 10..\\
asatashcha satashchaiva sarvasya prabhavApyayAt .
sarvasya cha sadA GYAnAtsarvamenaM prachakShate .. 11..\\
satye pratiShThitaH kR^iShNaH satyamatra pratiShThitam .
satyAtsatya.n cha govindastasmAtsatyo.api nAmataH .. 12..\\
viShNurvikramaNAdeva jayanAjjiShNuruchyate .
shAshvatatvAdanantashcha govindo vedanAdgavAm .. 13..\\
atattva.n kurute tattvaM tena mohayate prajAH .
eva.nvidho dharmanityo bhagavAnmunibhiH saha .
AgantA himahA bAhurAnR^isha.nsyArthamachyutaH .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69}
dhr
chakShuShmatA.n vai spR^ihayAmi sa~njaya
drakShyanti ye vAsudeva.n samIpe .
vibhrAjamAna.n vapuShA pareNa
prakAshayantaM pardisho dishash cha .. 1..\\
IrayantaM bhAratIM bhAratAnAm
abhyarchanIyA.n sha~NkarIM sR^i~njayAnAm .
bubhUShadbhirgrahaNIyAmanindyAM
parAsUnAmagrahaNIya rUpAm .. 2..\\
samudyanta.n sAtvatamekavIraM
praNetAramR^iShabha.n yAdavAnAm .
nihantAra.n kShobhaNa.n shAtravANAM
muShNanta.n cha dviShatA.n vai yashA.nsi .. 3..\\
draShTAro hi kuravasta.n sametA
mahAtmAna.n shatruhaNaM vareNyam .
bruvanta.n vAchamanR^isha.nsa rUpAM
vR^iShNishreShThaM mohayantaM madIyAn .. 4..\\
R^iShi.n sanAtanatamaM vipashchitaM
vAchaH samudra.n kalasha.n yatInAm .
ariShTanemi.n garuDa.n suparNaM
patiM prajAnAM bhuvanasya dhAma .. 5..\\
sahasrashIrShaM puruShaM purANam
anAdimadhyAntamananta kIrtim .
shukrasya dhAtAramaja.n janitraM
paraM parebhyaH sharaNaM prapadye .. 6..\\
trailokyanirmANa kara.n janitraM
devAsurANAmatha nAgarakShasAm .
narAdhipAnA.n viduShAM pradhAnam
indrAnuja.n ta.n sharaNaM prapadye .. 7..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70}
v
sa~njaye pratiyAte tu dharmarAjo yudhiShThiraH .
abhyabhAShata dAshArhamR^iShabha.n sarvasAtvatAm .. 1..\\
aya.n sa kAlaH samprApto mitrANAM me janArdana .
na cha tvadanyaM pashyAmi yo na Apatsu tArayet .. 2..\\
tvA.n hi mAdhava saMshritya nirbhayA mohadarpitam .
dhArtarAShTra.n sahAmAtyaM svamaMshamanuyu~njmahe .. 3..\\
yathA hi sarvAsvApatsu pAsi vR^iShNInarindama .
tathA te pANDavA rakShyAH pAhyasmAnmahato bhayAt .. 4..\\
bhagavaan
ayamasmi mahAbAho brUhi yatte vivakShitam .
kariShyAmi hi tatsarva.n yattvaM vakShyasi bhArata .. 5..\\
shruta.n te dhR^itarAShTrasya saputrasya chikIrShitam .
etaddhi sakala.n kR^iShNa sa~njayo mA.n yadabravIt .. 6..\\
tanmata.n dhR^itarAShTrasya so.asyAtmA vivR^itAntaraH .
yathokta.n dUta AchaShTe vadhyaH syAdanyathA bruvan .. 7..\\
apradAnena rAjyasya shAntimasmAsu mArgati .
lubdhaH pApena manasA charannasamamAtmanaH .. 8..\\
yattaddvAdasha varShANi vane nirvyuShitA vayam .
chhadmanA sharada.n chaikAM dhR^itarAShTrasya shAsanAt .. 9..\\
sthAtA naH samaye tasmindhR^itarAShTra iti prabho .
nAhAsma samaya.n kR^iShNa taddhi no brAhmaNA viduH .. 10..\\
vR^iddho rAjA dhR^itarAShTraH svadharmaM nAnupashyati .
pashyanvA putragR^iddhitvAnmandasyAnveti shAsanam .. 11..\\
suyodhana mate tiShThanrAjAsmAsu janArdana .
mithyA charati lubdhaH saMshcharanpriyamivAtmanaH .. 12..\\
ito duHkhatara.n kiM nu yatrAhaM mAtaraM tataH .
sa.nvidhAtuM na shaknomi mitrANA.n vA janArdana .. 13..\\
kAshibhishchedipA~nchAlairmatsyaishcha madhusUdana .
bhavatA chaiva nAthena pa~ncha grAmA vR^itA mayA .. 14..\\
kusha sthala.n vR^ikasthalamAsandI vAraNAvatam .
avasAna.n cha govinda kiM chidevAtra pa~nchamam .. 15..\\
pa~ncha nastAta dIyantA.n grAmA vA nagarANi vA .
vasema sahitA yeShu mA cha no bharatA nashan .. 16..\\
na cha tAnapi duShTAtmA dhArtarAShTro.anumanyate .
svAmyamAtmani matvAsAvato duHkhataraM nu kim .. 17..\\
kule jAtasya vR^iddhasya paravitteShu gR^idhyataH .
lobhaH praGYAnamAhanti praGYA hanti hatA hriyam .. 18..\\
hrIrhatA bAdhate dharma.n dharmo hanti hataH shriyam .
shrIrhatA puruSha.n hanti puruShasyAsvatA vadhaH .. 19..\\
asvato hi nivartante GYAtayaH suhR^idartvijaH .
apuShpAdaphalAdvR^ikShAdyathA tAta patatriNaH .. 20..\\
etachcha maraNa.n tAta yadasmAtpatitAdiva .
GYAtayo vinivartante pretasattvAdivAsavaH .. 21..\\
nAtaH pApIyasI.n kAM chidavasthA.n shambaro.abravIt .
yatra naivAdya na prAtarbhojanaM patidR^ishyate .. 22..\\
dhanamAhuH para.n dharmaM dhane sarvaM pratiShThitam .
jIvanti dhanino loke mR^itA ye tvadhanA narAH .. 23..\\
ye dhanAdapakarShanti nara.n svabalamAshritAH .
te dharmamartha.n kAmaM cha pramathnanti naraM cha tam .. 24..\\
etAmavasthAM prApyaike maraNa.n vavrire janAH .
grAmAyaike vanAyaike nAshAyaike pavavrajuH .. 25..\\
unmAdameke puShyanti yAntyanye dviShatA.n vasham .
dAsyameke nigachchhanti pareShAmarthahetunA .. 26..\\
ApadevAsya maraNAtpuruShasya garIyasI .
shriyo vinAshastaddhyasya nimitta.n dharmakAmayoH .. 27..\\
yadasya dharmyaM maraNa.n shAshvataM lokavartma tat .
samantAtsarvabhUtAnAM na tadatyeti kash chana .. 28..\\
na tathA bAdhyate kR^iShNa prakR^ityA nirdhano janaH .
yathA bhadrA.n shriyaM prApya tayA hInaH sukhaidhitaH .. 29..\\
sa tadAtmAparAdhena samprApto vyasanaM mahat .
sendrAngarhayate devAnnAtmAna.n cha kathaM chana .. 30..\\
na chAsminsarvashAstrANi prataranti nigarhaNAm .
so.abhikrudhyati bhR^ityAnA.n suhR^idashchAbhyasUyati .. 31..\\
ta.n tadA manyurevaiti sa bhUyaH sampramuhyati .
sa mohavashamApannaH krUra.n karma niShevate .. 32..\\
pApakarmAtyayAyaiva sa~Nkara.n tena puShyati .
sa~Nkaro narakAyaiva sA kAShThA pApakarmaNAm .. 33..\\
na chetprabudhyate kR^iShNa narakAyaiva gachchhati .
tasya prabodhaH praGYaiva praGYA chakShurna riShyati .. 34..\\
praGYA lAbhe hi puruShaH shAstrANyevAnvavekShate .
shAstranityaH punardharma.n tasya hrIra~Ngamuttamam .. 35..\\
hrImAnhi pApaM pradveShTi tasya shrIrabhivardhate .
shrImAnsa yAvadbhavati tAvadbhavati pUruShaH .. 36..\\
dharmanityaH prashAntAtmA kAryayogavahaH sadA .
nAdharme kurute buddhiM na cha pApeShu vartate .. 37..\\
ahrIko vA vimUDho vA naiva strI na punaH pumAn .
nAsyAdhikAro dharme.asti yathA shUdrastathaiva saH .. 38..\\
hrImAnavati devAMshcha pitR^InAtmAnameva cha .
tenAmR^itatva.n vrajati sA kAShThA puNyakarmaNAm .. 39..\\
tadidaM mayi te dR^iShTaM pratyakShaM madhusUdana .
yathA rAjyAtparibhraShTo vasAmi vasatIrimAH .. 40..\\
te vayaM na shriya.n hAtumalaM nyAyena kena chit .
atra no yatamAnAnA.n vadhashchedapi sAdhu tat .. 41..\\
tatra naH prathamaH kalpo yadvaya.n te cha mAdhava .
prashAntAH samabhUtAshcha shriya.n tAnashnuvImahi .. 42..\\
tatraiShA paramA kAShThA raudrakarma kShayodayA .
yadvaya.n hauravAnhatvA tAni rAShTrANyashImahi .. 43..\\
ye punaH syurasambaddhA anAryAH kR^iShNa shatravaH .
teShAmapyavadhaH kAryaH kiM punarye syurIdR^ishAH .. 44..\\
GYAtayashcha hi bhUyiShThAH sahAyA guravashcha naH .
teShA.n vadho.atipApIyAnkiM nu yuddhe.asti shobhanam .. 45..\\
pApaH kShatriya dharmo.aya.n vaya.n cha kShatrabAndhavAH .
sa naH svadharmo.adharmo vA vR^ittiranyA vigarhitA .. 46..\\
shUdraH karoti shushrUShA.n vaishyA vipaNi jIvinaH .
vaya.n vadhena jIvAmaH kapAlaM brAhmaNairvR^itam .. 47..\\
kShatriyaH kShatriya.n hanti matsyo matsyena jIvati .
shvA shvAna.n hanti dAshArha pashya dharmo yathAgataH .. 48..\\
yuddhe kR^iShNa kalirnityaM prANAH sIdanti sa.nyuge .
bala.n tu nItimAtrAya haThe jayaparAjayau .. 49..\\
nAtmachchhandena bhUtAnA.n jIvitaM maraNaM tathA .
nApyakAle sukhaM prApya.n duHkha.n vApi yadUttama .. 50..\\
eko hyapi bahUnhanti ghnantyekaM bahavo.apyuta .
shUra.n kApuruSho hanti ayashasvI yashasvinam .. 51..\\
jayashchaivobhayordR^iShTa ubhayoshcha parAjayaH .
tathaivApachayo dR^iShTo vyapayAne kShayavyayau .. 52..\\
sarvathA vR^ijina.n yuddha.n ko ghnanna pratihanyate .
hatasya cha hR^iShIkesha samau jayaparAjayau .. 53..\\
parAjayashcha maraNAnmanye naiva vishiShyate .
yasya syAdvijayaH kR^iShNa tasyApyapachayo dhruvam .. 54..\\
antato dayita.n ghnanti ke chidapyapare janAH .
tasyA~NgabalahInasya putrAnbhrAtR^InapashyataH .
nirvedo jIvite kR^iShNa sarvatashchopajAyate .. 55..\\
ye hyeva vIrA hrImanta AryAH karuNavedinaH .
ta eva yuddhe hanyante yavIyAnmuchyate janaH .. 56..\\
hatvApyanushayo nityaM parAnapi janArdana .
anubandhashcha pApo.atra sheShashchApyavashiShyate .. 57..\\
sheShe hi balamAsAdya na sheShamavaSheShayet .
sarvochchhede cha yatate vairasyAnta vidhitsayA .. 58..\\
jayo vairaM prasR^ijati duHkhamAste parAjitaH .
sukhaM prashAntaH svapiti hitvA jayaparAjayau .. 59..\\
jAtavairashcha puruSho duHkha.n svapiti nityadA .
anirvR^itena manasA sa sarpa iva veshmani .. 60..\\
utsAdayati yaH sarva.n yashasA sa viyujyate .
akIrti.n sarvabhUteShu shAshvatIM sa niyachchhati .. 61..\\
na hi vairANi shAmyanti dIrghakAlakR^itAnyapi .
AkhyAtArashcha vidyante pumAMsh chotpadyate kule .. 62..\\
na chApi vaira.n vaireNa keshava vyupashAmyati .
haviShAgniryathA kR^iShNa bhUya evAbhivardhate .. 63..\\
ato.anyathA nAsti shAntirnityamantaramantataH .
antara.n lipsamAnAnAmaya.n doSho nirantaraH .. 64..\\
pauruSheyo hi balavAnAdhirhR^idayabAdhanaH .
tasya tyAgena vA shAntirnivR^ittyA manaso.api vA .. 65..\\
atha vA mUlaghAtena dviShatAM madhusUdana .
phalanirvR^ittiriddhA syAttannR^isha.nsataraM bhavet .. 66..\\
yA tu tyAgena shAntiH syAttadR^ite vadha eva saH .
saMshayAchcha samuchchhedAddviShatAmAtmanastathA .. 67..\\
na cha tyaktu.n tadichchhAmo na chechchhAmaH kulakShayam .
atra yA praNipAtena shAntiH saiva garIyasI .. 68..\\
sarvathA yatamAnAnAmayuddhamabhikA~NkShatAm .
sAntve pratihate yuddhaM prasiddhamaparAkramam .. 69..\\
pratighAtena sAntvasya dAruNa.n sampravartate .
tachchhunAmiva gopAde paNDitairupalakShitam .. 70..\\
lA~NgUlachAlana.n kShveDaH pratirAvo vivartanam .
dantadarshanamArAvastato yuddhaM pravartate .. 71..\\
tatra yo balavAnkR^iShNa jitvA so.atti tadAmiSham .
evameva manuShyeShu visheSho nAsti kash chana .. 72..\\
sarvathA tvetaduchita.n durbaleShu balIyasAm .
anAdaro virodhashcha praNipAtI hi durbalaH .. 73..\\
pitA rAjA cha vR^iddhashcha sarvathA mAnamarhati .
tasmAnmAnyashcha pUjyashcha dhR^itarAShTro janArdana .. 74..\\
putrasnehastu balavAndhR^itarAShTrasya mAdhava .
saputravashamApannaH praNipAtaM prahAsyati .. 75..\\
tatra kiM manyase kR^iShNa prAptakAlamanantaram .
kathamarthAchcha dharmAchcha na hIyemahi mAdhava .. 76..\\
IdR^ishe hyarthakR^ichchhre.asminkamanyaM madhusUdana .
upasampraShTumarhAmi tvAmR^ite puruShottama .. 77..\\
priyashcha priyakAmashcha gatiGYaH sarvakarmaNAm .
ko hi kR^iShNAsti nastvAdR^iksarvanishchayavitsuhR^it .. 78..\\
evamuktaH pratyuvAcha dharmarAja.n janArdanaH .
ubhayoreva vAmarthe yAsyAmi kurusa.nsadam .. 79..\\
shama.n tatra labheyaM chedyuShmadarthamahApayan .
puNyaM me sumahadrAjaMshcharita.n syAnmahAphalam .. 80..\\
mochayeyaM mR^ityupAshAtsa.nrabdhAnkurusR^i~njayAn .
pANDavAndhArtarAShTrAMshcha sarvA.n cha pR^ithivImimAm .. 81..\\
na mamaitanmata.n kR^iShNa yattva.n yAyAH kurUnprati .
suyodhanaH sUktamapi na kariShyati te vachaH .. 82..\\
sametaM pArthiva.n kShatra.n suyodhana vashAnugam .
teShAM madhyAvataraNa.n tava kR^iShNa na rochaye .. 83..\\
na hi naH prINayeddravyaM na devatva.n kutaH sukham .
na cha sarvAmaraishvarya.n tava rodhena mAdhava .. 84..\\
bhagavaan
jAnAmyetAM mahArAja dhArtarAShTrasya pApatAm .
avAchyAstu bhaviShyAmaH sarvaloke mahIkShitAm .. 85..\\
na chApi mama paryAptAH sahitAH sarvapArthivAH .
kruddhasya pramukhe sthAtu.n si.nhasyevetare mR^igAH .. 86..\\
atha chette pravarteranmayi ki.n chidasAmpratam .
nirdaheya.n kurUnsarvAniti me dhIyate matiH .. 87..\\
na jAtu gamana.n tatra bhavetpArtha nirarthakam .
arthaprAptiH kadA chitsyAdantato vApyavAchyatA .. 88..\\
yattubhya.n rochate kR^iShNa svasti prApnuhi kauravAn .
kR^itArtha.n svastimanta.n tvAM drakShyAmi punarAgatam .. 89..\\
viShvaksena kurUngatvA bhAratA~nshamayeH prabho .
yathA sarve sumanasaH saha syAmaH suchetasaH .. 90..\\
bhrAtA chAsi sakhA chAsi bIbhatsormama cha priyaH .
sauhR^idenAvisha~Nkyo.asi svasti prApnuhi bhUtaye .. 91..\\
asmAnvettha parAnvettha vetthArtha.n vettha bhAShitam .
yadyadasmaddhita.n kR^iShNa tattadvAchyaH suyodhanaH .. 92..\\
yadyaddharmeNa sa.nyuktamupapadyeddhita.n vachaH .
tattatkeshava bhAShethAH sAntva.n vA yadi vetarat .. 93..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71}
bhagavaan
sa~njayasya shruta.n vAkyaM bhavatashcha shrutaM mayA .
sarva.n jAnAmyabhiprAyaM teShAM cha bhavatashcha yaH .. 1..\\
tava dharmAshritA buddhisteShA.n vairAshritA matiH .
yadayuddhena labhyeta tatte bahumataM bhavet .. 2..\\
na cha tannaiShThika.n karma kShatriyasya vishAM pate .
AhurAshramiNaH sarve yadbhaikSha.n kShatriyash charet .. 3..\\
jayo vadho vA sa~NgrAme dhAtrA diShTaH sanAtanaH .
svadharmaH kShatriyasyaiSha kArpaNyaM na prashasyate .. 4..\\
na hi kArpaNyamAsthAya shakyA vR^ittiryudhiShThira .
vikramasva mahAbAho jahi shatrUnarindama .. 5..\\
atigR^iddhAH kR^itasnehA dIrghakAla.n sahoShitAH .
kR^itamitrAH kR^itabalA dhArtarAShTrAH parantapa .. 6..\\
na paryAyo.asti yatsAmya.n tvayi kuryurvishAM pate .
balavattA.n hi manyante bhIShmadroNakR^ipAdibhiH .. 7..\\
yAvachcha mArdavenaitAnrAjannupachariShyasi .
tAvadete hariShyanti tava rAjyamarindama .. 8..\\
nAnukroshAnna kArpaNyAnna cha dharmArthakAraNAt .
ala.n kartuM dhArarAShTrAstava kAmamarindama .. 9..\\
etadeva nimitta.n te pANDavAstu yathA tvayi .
nAnvatapyanta kaupIna.n tAvatkR^itvApi duShkaram .. 10..\\
pitAmahasya droNasya vidurasya cha dhImataH .
pashyatA.n kurumukhyAnA.n sarveShAmeva tattvataH .. 11..\\
dAnashIlaM mR^idu.n dAntaM dharmakAmamanuvratam .
yattvAmupadhinA rAjandyUtenAva~nchayattadA .
na chApatrapate pApo nR^isha.nsastena karmaNA .. 12..\\
tathAshIra samAchAre rAjanmA praNaya.n kR^ithAH .
vadhyAste sarvalokasya kiM punastava bhArata .. 13..\\
vAgbhistvapratirUpAbhiratudatsa kanIyasam .
shlAghamAnaH prahR^iShTaH sanbhAShate bhrAtR^ibhiH saha .. 14..\\
etAvatpANDavAnA.n hi nAsti ki.n chidiha svakam .
nAmadheya.n cha gotraM cha tadapyeShAM na shiShyate .. 15..\\
kAlena mahatA chaiShAM bhaviShyati parAbhavaH .
prakR^iti.n te bhajiShyanti naShTaprakR^itayo janAH .. 16..\\
etAshchAnyAshcha paruShA vAchaH sa samudIrayan .
shlAghate GYAtimadhye sma tvayi pavrajite vanam .. 17..\\
ye tatrAsansamAnItAste dR^iShTvA tvAmanAgasam .
ashrukaNThA rudantashcha sabhAyAmAsate tadA .. 18..\\
na chainamabhyananda.nste rAjAno brAhmaNaiH saha .
sarve duryodhana.n tatra nindanti sma sabhAsadaH .. 19..\\
kulInasya cha yA nindA vadhashchAmitrakarshana .
mahAguNo vadho rAjanna tu nindA kujIvikA .. 20..\\
tadaiva nihato rAjanyadaiva nirapatrapaH .
ninditashcha mahArAja pR^ithivyA.n sarvarAjasu .. 21..\\
IShatkAryo vadhastasya yasya chAritramIdR^isham .
praskambhana pratistabdhashchhinnamUla iva drumaH .. 22..\\
vadhyaH sarpa ivAnAryaH sarvalokasya durmatiH .
jahyena.n tvamamitraghna mA rAjanvichikitsithAH .. 23..\\
sarvathA tvatkShama.n chaitadrochate cha mamAnagha .
yattvaM pitari bhIShme cha praNipAta.n samAchareH .. 24..\\
aha.n tu sarvalokasya gatvA chhetsyAmi saMshayam .
yeShAmasti dvidhA bhAvo rAjanduryodhanaM prati .. 25..\\
madhye rAGYAmaha.n tatra prAtipauruShikAnguNAn .
tava sa~NkIrtayiShyAmi ye cha tasya vyatikramAH .. 26..\\
bruvatastatra me vAkya.n dharmArthasahita.n hitam .
nishamya pArthivAH sarve nAnAjanapadeshvarAH .. 27..\\
tvayi sampratipatsyante dharmAtmA satyavAgiti .
tasmiMshchAdhigamiShyanti yathA lobhAdavartata .. 28..\\
garhayiShyAmi chaivainaM paurajAnapadeShvapi .
vR^iddhabAlAnupAdAya chAturvarNyasamAgame .. 29..\\
shama.n chedyAchamAnastvaM na dharmaM tatra lapsyase .
kurUnvigarhayiShyanti dhR^itarAShTra.n cha pArthivAH .. 30..\\
tasmi.Nllokaparityakte ki.n kAryamavashiShyate .
hate duryodhane rAjanyadanyatkriyatAm iti .. 31..\\
yAtvA chAha.n kurUnsarvAnyuShmadarthamahApayan .
yatiShye prashama.n kartu.n lakShayiShye cha cheShTitam .. 32..\\
kauravANAM pravR^itti.n cha gatvA yuddhAdhikArikAm .
nishAmya vinivartiShye jayAya tava bhArata .. 33..\\
sarvathA yuddhamevAhamAsha.nsAmi paraiH saha .
nimittAni hi sarvANi tathA prAdurbhavanti me .. 34..\\
mR^igAH shakuntAshcha vadanti ghoraM
hastyashvamukhyeShu nishAmukheShu .
ghorANi rUpANi tathaiva chAgnir
varNAnbahUnpuShyati ghorarUpAn .
manuShyalokakShapaNo.atha ghoro
no chedanuprApta ihAntakaH syAt .. 35..\\
shastrANi patra.n kavachAnrathAMsh cha
nAgAndhvajAMshcha pratipAdayitvA .
yodhAshcha sarve kR^itanishramAste
bhavantu hastyashvaratheShu yattAH .
sA~NgrAmika.n te yadupArjanIyaM
sarva.n samagra.n kuru tannarendra .. 36..\\
duryodhano na hyalamadya dAtuM
jIva.nstavaitannR^ipate katha.n chit .
yatte purastAdabhavatsamR^iddhaM
dyUte hR^itaM pANDavamukhyarAjyam .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72}
bhiima
yathA yathaiva shAntiH syAtkurUNAM madhusUdana .
tathA tathaiva bhAShethA mA sma yuddhena bhIShayeH .. 1..\\
amarShI nityasa.nrabdhaH shreyo dveShI mahAmanAH .
nogra.n duryodhano vAchyaH sAmnaivaina.n samAchareH .. 2..\\
prakR^ityA pApasattvashcha tulyachetAshcha dasyubhiH .
aishvaryamadamattashcha kR^itavairashcha pANDavaiH .. 3..\\
adIrghadarshI niShThUrI kSheptA krUraparAkramaH .
dIrghamanyuraneyashcha pApAtmA nikR^itipriyaH .. 4..\\
mriyetApi na bhajyeta naiva jahyAtsvakaM matam .
tAdR^ishena shama.n kR^iShNa maye paramaduShkaram .. 5..\\
suhR^idAmapyavAchInastyaktadharmaH priyAnR^itaH .
pratihantyeva suhR^idA.n vAchashchaiva manA.nsi cha .. 6..\\
sa manyuvashamApannaH svabhAva.n duShTamAsthitaH .
svabhAvAtpApamanveti tR^iNaistunna ivoragaH .. 7..\\
duryodhano hi yatsenaH sarvathA viditastava .
yachchhIlo yatsvabhAvashcha yadbalo yatparAkramaH .. 8..\\
purA prasannAH kuravaH saha putrAstathA vayam .
indra jyeShThA ivAbhUma modamAnAH sa bAndhavAH .. 9..\\
duryodhanasya krodhena bhAratA madhusUdana .
dhakShyante shishirApAye vanAnIva hutAshanaiH .. 10..\\
aShTAdasheme rAjAnaH prakhyAtA madhusUdana .
ye samuchchichchhidurGYAtInsuhR^idashcha sa bAndhavAn .. 11..\\
asurANA.n samR^iddhAnA.n jvalatAmiva tejasA .
paryAya kAle dharmasya prApte balirajAyata .. 12..\\
haihayAnAmudAvarto nIpAnA.n janamejayaH .
bahulastAlaja~NghAnA.n kR^imINAmuddhato vasuH .. 13..\\
aja binduH suvIrANA.n surAShTrANA.n kusharddhikaH .
arkajashcha balIhAnA.n chInAnAM dhautamUlakaH .. 14..\\
hayagrIvo videhAnA.n varaprashcha mahaujasAm .
bAhuH sundara vegAnA.n dIptAkShANAM purUravAH .. 15..\\
sahajashchedimatsyAnAM prachetAnAM bR^ihadbalaH .
dhAraNashchendra vatsAnAM mukuTAnA.n vigAhanaH .. 16..\\
shamashcha nandivegAnAmityete kulapA.nsanAH .
yugAnte kR^iShNa sambhUtAH kuleShu puruShAdhamAH .. 17..\\
apyayaM naH kurUNA.n syAdyugAnte kAlasambhR^itaH .
duryodhanaH kulA~NgAro jaghanyaH pApapUruShaH .. 18..\\
tasmAnmR^idu shanairenaM brUyA dharmArthasa.nhitam .
kAmAnubandha bahulaM nogramugraparAkramam .. 19..\\
api duryodhana.n kR^iShNa sarve vayamadhashcharAH .
nIchairbhUtvAnuyAsyAmo mA sma no bharatA nashan .. 20..\\
apyudAsInavR^ittiH syAdyathA naH kurubhiH saha .
vAsudeva tathA kAryaM na kurUnanayaH spR^ishet .. 21..\\
vAchyaH pitAmaho vR^iddho ye cha kR^iShNa sabhAsadaH .
bhrAtR^INAmastu saubhrAtra.n dhArtarAShTraH prashAmyatAm .. 22..\\
ahametadbravImyeva.n rAjA chaiva prasha.nsati .
arjuno naiva yuddhArthI bhUyasI hi dayArjune .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 73}
vai
etachchhrutvA mahAbAhuH keshavaH prahasanniva .
abhUtapUrvaM bhImasya mArdavopagata.n vachaH .. 1..\\
gireriva laghutva.n tachchhItatvamiva pAvake .
matvA rAmAnujaH shauriH shAr~NgadhanvA vR^ikodaram .. 2..\\
santejaya.nstadA vAgbhirmAtarishveva pAvakam .
uvAcha bhImamAsIna.n kR^ipayAbhipariplutam .. 3..\\
tvamanyadA bhImasena yuddhameva prasha.nsasi .
vadhAbhinandinaH krUrAndhArtarAShTrAnmimardiShuH .. 4..\\
na cha svapiShi jAgarShi nyubjaH sheShe parantapa .
ghorAmashAntA.n rushatIM sadA vAchaM prabhAShase .. 5..\\
niHshvasannagnivarNena sataptaH svena manyunA .
aprashAnta manA bhIma sa dhUma iva pAvakaH .. 6..\\
ekAnte niShTana~nsheShe bhArArta iva durbalaH .
api tvA.n ke chidunmattaM manyante.atadvido janAH .. 7..\\
Arujya vR^ikShAnnirmUlAngajaH paribhujanniva .
nighnanpadbhiH kShitiM bhIma niShTananparidhAvasi .. 8..\\
nAsmi~njane.abhiramase rahaH kShiyasi pANDava .
nAnyaM nishi divA vApi kadA chidabhinandasi .. 9..\\
akasmAtsmayamAnashcha rahasyAsse rudanniva .
jAnvormUrdhAnamAdhAya chiramAsse pramIlitaH .. 10..\\
bhrukuTi.n cha punaH kurvannoShThau cha vilihanniva .
abhIkShNa.n dR^ishyase bhIma sarvaM tanmanyukAritam .. 11..\\
yathA purastAtsavitA dR^ishyate shukramuchcharan .
yathA cha pashchAnnirmukto dhruvaM paryeti rashmivAn .. 12..\\
tathA satyaM bravImyetannAsti tasya vyatikramaH .
hantAha.n gadayAbhyetya duryodhanamamarShaNam .. 13..\\
iti sma madhye bhrAtR^INA.n satyenAlabhase gadAm .
tasya te pashame buddhirdhIyate.adya parantapa .. 14..\\
aho yuddhapratIpAni yuddhakAla upasthite .
pashyasIvApratIpAni ki.n tvAM bhIrbhIma vindati .. 15..\\
aho pArtha nimittAni viparItAni pashyasi .
svapnAnte jAgarAnte cha tasmAtprashamamichchhasi .. 16..\\
aho nAsha.nsase ki.n chitpu.nstvaM klIba ivAtmani .
kashmalenAbhipanno.asi tena te vikR^itaM manaH .. 17..\\
udvepate te hR^idayaM manaste praviShIdati .
UrustambhagR^ihIto.asi tasmAtprashamamichchhasi .. 18..\\
anitya.n kila martyasya chittaM pArtha chalAchalam .
vAtavegaprachalitA aShThIlA shAlmaleriva .. 19..\\
tavaiShA vikR^itA buddhirgavA.n vAgiva mAnuShI .
manA.nsi pANDuputrANAM majjayatyaplavAniva .. 20..\\
idaM me mahadAshcharyaM parvatasyeva sarpaNam .
yadIdR^ishaM prabhAShethA bhImasenAsama.n vachaH .. 21..\\
sa dR^iShTvA svAni karmANi kule janma cha bhArata .
uttiShThasva viShAdaM mA kR^ithA vIra sthiro bhava .. 22..\\
na chaitadanurUpa.n te yatte glAnirarindama .
yadojasA na labhate kShatriyo na tadashnute .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 74}
v
tathokto vAsudevena nityamanyuramarShaNaH .
sadashvavatsamAdhAvadbabhAShe tadanantaram .. 1..\\
anyathA mA.n chikIrShantamanyathA manyase.achyuta .
praNIta bhAvamatyanta.n yudhi satyaparAkramam .. 2..\\
vettha dAshArha sattvaM me dIrghakAla.n sahoShitaH .
uta vA mAM na jAnAsi plavanhrada ivAlpavaH .
tasmAdapratirUpAbhirvAgbhirmA.n tva.n samarchhasi .. 3..\\
katha.n hi bhImasenaM mA.n jAnankashchana mAdhava .
brUyAdapratirUpANi yathA mA.n vaktumarhasi .. 4..\\
tasmAdidaM pravakShyAmi vachana.n vR^iShNinandana .
AtmanaH pauruSha.n chaiva balaM cha na samaM paraiH .. 5..\\
sarvathA nArya karmaitatprasha.nsA svayamAtmanaH .
ativAdApaviddhastu vakShyAmi balamAtmanaH .. 6..\\
pashyeme rodasI kR^iShNa yayorAsannimAH prajAH .
achale chApyanante cha pratiShThe sarvamAtarau .. 7..\\
yadIme sahasA kruddhe sameyAtA.n shile iva .
amamete nigR^ihNIyAM bAhubhyA.n sacharAchare .. 8..\\
pashyaitadantaraM bAhvormahAparighayoriva .
ya etatprApya muchyeta na taM pashyAmi pUruSham .. 9..\\
himavAMshcha samudrashcha vajrI cha balabhitsvayam .
mayAbhipanna.n trAyeranbalamAsthAya na trayaH .. 10..\\
yudhyeya.n kShatriyAnsarvAnpANDaveShvAtatAyinaH .
adhaH pAdatalenaitAnadhiShThAsyAmi bhUtale .. 11..\\
na hi tvaM nAbhijAnAsi mama vikramamachyuta .
yathA mayA vinirjitya rAjAno vashagAH kR^itAH .. 12..\\
atha chenmAM na jAnAsi sUryasyevodyataH prabhAm .
vigADhe yudhi sambAdhe vetsyase mA.n janArdana .. 13..\\
kiM mAtyavAkShIH paruShairvraNa.n sUchyA ivAnagha .
yathAmati bravImyetadviddhi mAmadhika.n tataH .. 14..\\
draShTAsi yudhi sambAdhe pravR^itte vaishase.ahani .
mayA praNunnAnmAta~NgAnrathinaH sAdinastathA .. 15..\\
tathA narAnabhikruddhaM nighnanta.n kShatriyarShabhAn .
draShTA mA.n tvaM cha lokashcha vikarShanta.n varAnvarAn .. 16..\\
na me sIdanti majjAno na mamodvepate manaH .
sarvalokAdabhikruddhAnna bhaya.n vidyate mama .. 17..\\
ki.n tu sauhR^idamevaitatkR^ipayA madhusUdana .
sarvA.nstitikShe sa~NkleshAnmA sma no bharatA nashan .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 75}
bhagavaan
bhAva.n jiGYAsamAno.ahaM praNayAdidamabruvam .
na chAkShepAnna pANDityAnna krodhAnna vivakShayA .. 1..\\
vedAha.n tava mAhAtmyamuta te veda yadbalam .
uta te veda karmANi na tvAM paribhavAmyaham .. 2..\\
yathA chAtmani kalyANa.n sambhAvayasi pANDava .
sahasraguNamapyetattvayi sambhAvayAmyaham .. 3..\\
yAdR^ishe cha kule janma sarvarAjAbhipUjite .
bandhubhishcha suhR^idbhishcha bhIma tvamasi tAdR^ishaH .. 4..\\
jiGYAsanto hi dharmasya sandigdhasya vR^ikodara .
paryAyaM na vyavasyanti daivamAnuShayorjanAH .. 5..\\
sa eva heturbhUtvA hi puruShasyArtasiddhiShu .
vinAshe.api sa evAsya sandigdha.n karma pauruSham .. 6..\\
anyathA paridR^iShTAni kavibhirdoShadarshibhiH .
anyathA parivartante vegA iva nabhasvataH .. 7..\\
sumantrita.n sunIta.n cha nyAyatashchopapAditam .
kR^itaM mAnuShyaka.n karma daivenApi virudhyate .. 8..\\
daivamapyakR^ita.n karma pauruSheNa vihanyate .
shItamuShNa.n tathA varShaM kShutpipAse cha bhArata .. 9..\\
yadanyaddiShTa bhAvasya puruShasya svaya.n kR^itam .
tasmAdanavarodhashcha vidyate tatra lakShaNam .. 10..\\
lokasya nAnyato vR^ittiH pANDavAnyatra karmaNaH .
evaM buddhiH pravarteta phala.n syAdubhayAnvayAt .. 11..\\
ya eva.n kR^itabuddhiH sankarmasveva pravartate .
nAsiddhau vyathate tasya na siddhau harShamashnute .. 12..\\
tatreyamarthamAtrA me bhImasena vivakShitA .
naikAnta siddhirmantavyA kurubhiH saha sa.nyuge .. 13..\\
nAtipraNIta rashmiH syAttathA bhavati paryaye .
viShAdamarchhedglAni.n vA etadarthaM bravImi te .. 14..\\
shvobhUte dhR^itarAShTrasya samIpaM prApya pANDava .
yatiShye prashama.n kartu.n yuShmadarthamahApayan .. 15..\\
shama.n chette kariShyanti tato.ananta.n yasho mama .
bhavatA.n cha kR^itaH kAmasteShAM cha shreya uttamam .. 16..\\
te chedabhinivekShyanti nAbhyupaiShyanti me vachaH .
kuravo yuddhamevAtra raudra.n karma bhaviShyati .. 17..\\
asminyuddhe bhImasena tvayi bhAraH samAhitaH .
dhUrarjunena dhAryA syAdvoDhavya itaro janaH .. 18..\\
aha.n hi yantA bIbhatsorbhavitA sa.nyuge sati .
dhana~njayasyaiSha kAmo na hi yuddhaM na kAmaye .. 19..\\
tasmAdAsha~NkamAno.aha.n vR^ikodara mati.n tava .
tudannaklIbayA vAchA tejaste samadIpayam .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 76}
arjuna
ukta.n yudhiShThireNaiva yAvadvAchya.n janArdana .
tava vAkya.n tu me shrutvA pratibhAti parantapa .. 1..\\
naiva prashamamatra tvaM manyase sukaraM prabho .
lobhAdvA dhR^itarAShTrasya dainyAdvA samupasthitAt .. 2..\\
aphalaM manyase chApi puruShasya parAkramam .
na chAntareNa karmANi pauruSheNa phalodayaH .. 3..\\
tadidaM bhAShita.n vAkya.n tathA cha na tathaiva cha .
na chaitadeva.n draShTavyamasAdhyamiti kiM chana .. 4..\\
ki.n chaitanmanyase kR^ichchhramasmAkaM pApamAditaH .
kurvanti teShA.n karmANi yeShAM nAsti phalodayaH .. 5..\\
sampAdyamAna.n samyakcha syAtkarma saphalaM prabho .
sa tathA kR^iShNa vartasva yathA sharma bhavetparaiH .. 6..\\
pANDavAnA.n kurUNAM cha bhavAnparamakaH suhR^it .
surANAmasurANA.n cha yathA vIra prajApatiH .. 7..\\
kurUNAM pANDavAnA.n cha pratipatsva nirAmayam .
asmaddhitamanuShThAtuM na manye tava duShkaram .. 8..\\
eva.n chetkAryatAmeti kAryaM tava janArdana .
gamanAdevameva tva.n kariShyasi na saMshayaH .. 9..\\
chikIrShitamathAnyatte tasminvIra durAtmani .
bhaviShyati tathA sarva.n yathA tava chikIrShitam .. 10..\\
sharma taiH saha vA no.astu tava vA yachchikIrShitam .
vichAryamANo yaH kAmastava kR^iShNa sa no guruH .. 11..\\
na sa nArhati duShTAtmA vadha.n sasuta bAndhavaH .
yena dharmasute dR^iShTvA na sA shrIrupamarShitA .. 12..\\
yachchApyapashyatopAya.n dharmiShThaM madhusUdana .
upAyena nR^isha.nsena hR^itA durdyUta devinA .. 13..\\
katha.n hi puruSho jAtaH kShatriyeShu dhanurdharaH .
samAhUto nivarteta prANatyAge.apyupasthite .. 14..\\
adhameNa jitAndR^iShTvA vane pravrajitA.nstathA .
vadhyatAM mama vArShNeya nirgato.asau suyodhanaH .. 15..\\
na chaitadadbhuta.n kR^iShNa mitrArthe yachchikIrShasi .
kriyA kathaM nu mukhyA syAnmR^idunA vetareNa vA .. 16..\\
atha vA manyase jyAyAnvadhasteShAm anantaram .
tadeva kriyatAmAshu na vichAryamatastvayA .. 17..\\
jAnAsi hi yathA tena draupadI pApabuddhinA .
parikliShTA sabhAmadhye tachcha tasyApi marShitam .. 18..\\
sa nAma samyagvarteta pANDaveShviti mAdhava .
na me sa~njAyate buddhirbIjamuptamivoShare .. 19..\\
tasmAdyanmanyase yuktaM pANDavAnA.n cha yaddhitam .
tadAshu kuru vArShNeya yannaH kAryamanantaram .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 77}
bhagavaan
evametanmahAbAho yathA vadasi pANDava .
sarva.n tvida.n samAyattaM bIbhatso karmaNordvayoH .. 1..\\
kShetra.n hi rasavachchhuddha.n karShakeNopapAditam .
R^ite varShaM na kaunteya jAtu nirvartayetphalam .. 2..\\
tatra vai pauruShaM brUyurAseka.n yatnakAritam .
tatra chApi dhruvaM pashyechchhoShaNa.n daivakAritam .. 3..\\
tadidaM nishchitaM buddhyA pUrvairapi mahAtmabhiH .
daive cha mAnuShe chaiva sa.nyukta.n lokakAraNam .. 4..\\
aha.n hi tatkariShyAmi paraM puruShakArataH .
daiva.n tu na mayA shakyaM karma kartuM kathaM chana .. 5..\\
sa hi dharma.n cha satyaM cha tyaktvA charati durmatiH .
na hi santapyate tena tathArUpeNa karmaNA .. 6..\\
tA.n chApi buddhiM pApiShThA.n vardhayantyasya mantriNaH .
shakuniH sUtaputrashcha bhrAtA duHshAsanastathA .. 7..\\
sa hi tyAgena rAjyasya na shama.n samupeShyati .
antareNa vadhAtpArtha sAnubandhaH suyodhanaH .. 8..\\
na chApi praNipAtena tyaktumichchhati dharmarAT .
yAchyamAnastu rAjya.n sa na pradAsyati durmatiH .. 9..\\
na tu manye sa tadvAchyo yadyudhiShThira shAsanam .
uktaM prayojana.n tatra dharmarAjena bhArata .. 10..\\
tathA pApastu tatsarvaM na kariShyati kauravaH .
tasmiMshchAkriyamANe.asau lokavadhyo bhaviShyati .. 11..\\
mama chApi sa vadhyo vai jagatashchApi bhArata .
yena kaumArake yUya.n sarve viprakR^itAstathA .. 12..\\
vipralupta.n cha vo rAjyaM nR^isha.nsena durAtmanA .
na chopashAmyate pApaH shriya.n dR^iShTvA yudhiShThire .. 13..\\
asakR^ichchApyaha.n tena tvatkR^ite pArtha bheditaH .
na mayA tadgR^ihIta.n cha pApaM tasya chikIrShitam .. 14..\\
jAnAsi hi mahAbAho tvamapyasya paraM matam .
priya.n chikIrShamANaM cha dharmarAjasya mAm api .. 15..\\
sa jAna.nstasya chAtmAnaM mama chaiva paraM matam .
ajAnanniva chAkasmAdarjunAdyAbhisha~Nkase .. 16..\\
yachchApi parama.n divyaM tachchApyavagataM tvayA .
vidhAnavihitaM pArtha katha.n sharma bhavetparaiH .. 17..\\
yattu vAchA mayA shakya.n karmaNA chApi pANDava .
kariShye tadahaM pArtha na tvAsha.nse shamaM paraiH .. 18..\\
katha.n goharaNe brUyAdichchha~nsharma tathAvidham .
yAchyamAno.api bhIShmeNa sa.nvatsaragate.adhvani .. 19..\\
tadaiva te parAbhUtA yadA sa~NkalpitAstvayA .
lavashaH kShaNashashchApi na cha tuShTaH suyodhanaH .. 20..\\
sarvathA tu mayA kArya.n dharmarAjasya shAsanam .
vibhAvya.n tasya bhUyashcha karma pApaM durAtmanaH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 78}
nakula
uktaM bahuvidha.n vAkya.n dharmarAjena mAdhava .
dharmaGYena vadAnyena dharmayukta.n cha tattvataH .. 1..\\
matamAGYAya rAGYashcha bhImasenena mAdhava .
saMshamo bAhuvIrya.n cha khyApitaM mAdhavAtmanaH .. 2..\\
tathaiva phalgunenApi yadukta.n tattvayA shrutam .
Atmanashcha mata.n vIra kathitaM bhavatAsakR^it .. 3..\\
sarvametadatikramya shrutvA paramataM bhavAn .
yatprAptakAlaM manyethAstatkuryAH puruShottama .. 4..\\
tasmi.nstasminnimitte hi mataM bhavati keshava .
prAptakAlaM manuShyeNa svaya.n kAryamarindama .. 5..\\
anyathA chintito hyarthaH punarbhavati so.anyathA .
anitya matayo loke narAH puruShasattama .. 6..\\
anyathA buddhayo hyAsannasmAsu vanavAsiShu .
adR^ishyeShvanyathA kR^iShNa dR^ishyeShu punaranyathA .. 7..\\
asmAkamapi vArShNeya vane vicharatA.n tadA .
na tathA praNayo rAjye yathA samprati vartate .. 8..\\
nivR^ittavanavAsAnnaH shrutvA vIra samAgatAH .
akShauhiNyo hi saptemAstvatprasAdAjjanArdana .. 9..\\
imAnhi puruShavyAghrAnachintyabalapauruShAn .
AttashastrAnraNe dR^iShTvA na vyathediha kaH pumAn .. 10..\\
sa bhavAnkurumadhye ta.n sAntvapUrvaM bhayAnvitam .
brUyAdvAkya.n yathA mando na vyatheta suyodhanaH .. 11..\\
yudhiShThiraM bhImasenaM bIbhatsu.n chAparAjitam .
sahadeva.n cha mAM chaiva tvAM cha rAmaM cha keshava .. 12..\\
sAtyaki.n cha mahAvIrya.n virATaM cha sahAtmajam .
drupada.n cha sahAmAtyaM dhR^iShTadyumnaM cha pArShatam .. 13..\\
kAshirAja.n cha vikrAntaM dhR^iShTaketuM cha chedipam .
mA.nsashoNitabhR^inmartyaH pratiyudhyeta ko yudhi .. 14..\\
sa bhavAngamanAdeva sAdhayiShyatyasaMshayam .
iShTamarthaM mahAbAho dharmarAjasya kevalam .. 15..\\
vidurashchaiva bhIShmashcha droNashcha saha bAhlikaH .
shreyaH samarthA viGYAtumuchyamAna.n tvayAnagha .. 16..\\
te chainamanuneShyanti dhR^itarAShTra.n janAdhipam .
ta.n cha pApasamAchAra.n sahAmAtyaM suyodhanam .. 17..\\
shrotA chArthasya vidurastva.n cha vaktA janArdana .
kamivArtha.n vivartantaM sthApayetAM na vartmani .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 79}
sahadeva
yadetatkathita.n rAGYA dharma eSha sanAtanaH .
yathA tu yuddhameva syAttathA kAryamarindama .. 1..\\
yadi prashamamichchheyuH kuravaH pANDavaiH saha .
tathApi yuddha.n dAshArha yojayethAH sahaiva taiH .. 2..\\
kathaM nu dR^iShTvA pA~nchAlI.n tathA kliShTA.n sabhA gatAm .
avadhena prashAmyeta mama manyuH suyodhane .. 3..\\
yadi bhImArjunau kR^iShNa dharmarAjashcha dhArmikaH .
dharmamutsR^ijya tenAha.n yoddhumichchhAmi sa.nyuge .. 4..\\
saatyaki
satyamAha mahAbAho sahadevo mahAmatiH .
duryodhana vadhe shAntistasya kopasya me bhavet .. 5..\\
jAnAsi hi yathAdR^iShTvA chIrAjinadharAnvane .
tavApi manyurudbhUto duHkhitAnprekShya pANDavAn .. 6..\\
tasmAnmAdrI sutaH shUro yadAha puruSharShabhaH .
vachana.n sarvayodhAnA.n tanmataM puruShottama .. 7..\\
v
eva.n vadati vAkya.n tu yuyudhAne mahAmatau .
subhImaH si.nhanAdo.abhUdyodhAnA.n tatra sarvashaH .. 8..\\
sarve hi sarvato vIrAstadvachaH pratyapUjayan .
sAdhu sAdhviti shaineya.n harShayanto yuyutsavaH .. 9..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 80}
v
rAGYastu vachana.n shrutvA dharmArthasahitaM hitam .
kR^iShNA dAshArhamAsInamabravIchchhokakarShitA .. 1..\\
sutA drupadarAjasya svasitAyata mUrdhajA .
sampUjya sahadeva.n cha sAtyakiM cha mahAratham .. 2..\\
bhImasena.n cha saMshAntaM dR^iShTvA paramadurmanAH .
ashrupUrNekShaNA vAkyamuvAchedaM manasvinI .. 3..\\
vidita.n te mahAbAho dharmaGYa madhusUdana .
yathA nikR^itimAsthAya bhraMshitAH pANDavAH sukhAt .. 4..\\
dhR^itarAShTrasya putreNa sAmAtyena janArdana .
yathA cha sa~njayo rAGYA mantra.n rahasi shrAvitaH .. 5..\\
yudhiShThireNa dAshArha tachchApi vidita.n tava .
yathoktaH sa~njayashchaiva tachcha sarva.n shruta.n tvayA .. 6..\\
pa~ncha nastAta dIyantA.n grAmA iti mahAdyute .
kusha sthala.n vR^ikasthalamAsandI vAraNAvatam .. 7..\\
avasAnaM mahAbAho ki.n chideva tu pa~nchamam .
iti duryodhano vAchyaH suhR^idashchAsya keshava .. 8..\\
tachchApi nAkarodvAkya.n shrutvA kR^iShNa suyodhanaH .
yudhiShThirasya dAshArha hrImataH sandhimichchhataH .. 9..\\
apradAnena rAjyasya yadi kR^iShNa suyodhanaH .
sandhimichchhenna kartavyastatra gatvA katha.n chana .. 10..\\
shakShyanti hi mahAbAho pANDavAH sR^i~njayaiH saha .
dhArtarAShTra bala.n ghoraM kruddhaM pratisamAsitum .. 11..\\
na hi sAmnA na dAnena shakyo.arthasteShu kash chana .
tasmAtteShu na kartavyA kR^ipA te madhusUdana .. 12..\\
sAmnA dAnena vA kR^iShNa ye na shAmyanti shatravaH .
moktavyasteShu daNDaH syAjjIvitaM parirakShatA .. 13..\\
tasmAtteShu mahAdaNDaH kSheptavyaH kShipramachyuta .
tvayA chaiva mahAbAho pANDavaiH saha sR^iGYjayaiH .. 14..\\
etatsamarthaM pArthAnA.n tava chaiva yashaH karam .
kriyamANaM bhavetkR^iShNa kShatrasya cha sukhAvaham .. 15..\\
kShatriyeNa hi hantavyaH kShatriyo lobhamAsthitaH .
akShatriyo vA dAshArha svadharmamanutiShThatA .. 16..\\
anyatra brAhmaNAttAta sarvapApeShvavasthitAt .
gururhi sarvavarNAnAM brAhmaNaH prasR^itAgra bhuj .. 17..\\
yathA vadhye bhaveddoSho vadhyamAne janArdana .
sa vadhyasyAvadhe dR^iShTa iti dharmavido viduH .. 18..\\
yathA tvAM na spR^ishedeSha doShaH kR^iShNa tathA kuru .
pANDavaiH saha dAshArha sR^i~njayaishcha sasainikaiH .. 19..\\
punarukta.n cha vakShyAmi vishrambheNa janArdana .
kA nu sImantinI mAdR^ikpR^ithivyAmasti keshava .. 20..\\
sutA drupadarAjasya vedimadhyAtsamutthitA .
dhR^iShTadyumnasya bhaginI tava kR^iShNa priyA sakhI .. 21..\\
AjamIDha kulaM prAptA snuShA pANDormahAtmanaH .
mahiShI pANDuputrANAM pa~nchendra samavarchasAm .. 22..\\
sutA me pa~nchabhirvIraiH pa~ncha jAtA mahArathAH .
abhimanyuryathA kR^iShNa tathA te tava dharmataH .. 23..\\
sAha.n keshagrahaM prAptA parikliShTA sabhAM gatA .
pashyatAM pANDuputrANA.n tvayi jIvati keshava .. 24..\\
jIvatsu kauraveyeShu pA~nchAleShvatha vR^iShNiShu .
dAsI bhUtAsmi pApAnA.n sabhAmadhye vyavasthitA .. 25..\\
nirAmarSheShvacheShTeShu prekShamANeShu pANDuShu .
trAhi mAmiti govinda manasA kA~NkShito.asi me .. 26..\\
yatra mAM bhagavAnrAjA shvashuro vAkyamabravIt .
vara.n vR^iNIShva pA~nchAli varArhAsi matAsi me .. 27..\\
adAsAH pANDavAH santu sarathAH sAyudhA iti .
mayokte yatra nirmuktA vanavAsAya keshava .. 28..\\
eva.nvidhAnA.n duHkhAnAmabhiGYo.asi janArdana .
trAhi mAM puNDarIkAkSha sabhartR^iGYAtibAndhavAm .. 29..\\
nanvaha.n kR^iShNa bhIShmasya dhR^itarAShTrasya chobhayoH .
snuShA bhavAmi dharmeNa sAha.n dAsI kR^itAbhavam .. 30..\\
dhigbalaM bhImasenasya dhikpArthasya dhanuShmatAm .
yatra duryodhanaH kR^iShNa muhUrtamapi jIvati .. 31..\\
yadi te.ahamanugrAhyA yadi te.asti kR^ipA mayi .
dhArtarAShTreShu vai kopaH sarvaH kR^iShNa vidhIyatAm .. 32..\\
ityuktvA mR^idu sa.nhAra.n vR^ijinAgraM sudarshanam .
sunIlamasitApA~NgI puNyagandhAdhivAsitam .. 33..\\
sarvalakShaNasampannaM mahAbhujaga varchasam .
keshapakSha.n varArohA gR^ihya savyena pANinA .. 34..\\
padmAkShI puNDarIkAkShamupetya gajagAminI .
ashrupUrNekShaNA kR^iShNA kR^iShNa.n vachanamabravIt .. 35..\\
aya.n te puNDarIkAkSha duHshAsana karoddhR^itaH .
smartavyaH sarvakAleShu pareShA.n sandhimichchhatA .. 36..\\
yadi bhImArjunau kR^iShNa kR^ipaNau sandhikAmukau .
pitA me yotsyate vR^iddhaH saha putrairmahArathaiH .. 37..\\
pa~ncha chaiva mahAvIryAH putrA me madhusUdana .
abhimanyuM puraskR^itya yotsyanti kurubhiH saha .. 38..\\
duHshAsana bhuja.n shyAmaM sa~nchinnaM pA.nsuguNThitam .
yadyaha.n taM na pashyAmi kA shAntirhR^idayasya me .. 39..\\
trayodasha hi varShANi pratIkShantyA gatAni me .
nidhAya hR^idaye manyuM pradIptamiva pAvakam .. 40..\\
vidIryate me hR^idayaM bhIma vAkshalya pIDitam .
yo.ayamadya mahAbAhurdharma.n samanupashyati .. 41..\\
ityuktvA bAShpasannena kaNThenAyata lochanA .
ruroda kR^iShNA sotkampa.n sasvaraM bAShpagadgadam .. 42..\\
stanau pInAyatashroNI sahitAvabhivarShatI .
dravI bhUtamivAtyuShNamutsR^ijadvAri netrajam .. 43..\\
tAmuvAcha mahAbAhuH keshavaH parisAntvayan .
achirAddrakShyase kR^iShNe rudatIrbharata striyaH .. 44..\\
eva.n tA bhIru rotsyanti nihataGYAtibAndhavAH .
hatamitrA hatabalA yeShA.n kruddhAsi bhAmini .. 45..\\
aha.n cha tatkariShyAmi bhIMmArjuna yamaiH saha .
yudhiShThira niyogena daivAchcha vidhinirmitAt .. 46..\\
dhArtarAShTrAH kAlapakvA na chechchhR^iNvanti me vachaH .
sheShyante nihatA bhUmau shvashR^igAlAdanI kR^itAH .. 47..\\
chaleddhi himavA~nshailo medinI shatadhA bhavet .
dyauH patechcha sanakShatrA na me mogha.n vacho bhavet .. 48..\\
satya.n te pratijAnAmi kR^iShNe bAShpo nigR^ihyatAm .
hatAmitrA~nshriyA yuktAnachirAddrakShyase patIn .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 81}
arjuna
kurUNAmadya sarveShAM bhavAnsuhR^idanuttamaH .
sambandhI dayito nityamubhayoH pakShayorapi .. 1..\\
pANDavairdhArtarAShTrANAM pratipAdyamanAmayam .
samartha prashama.n chaiShAM kartuM tvamasi keshava .. 2..\\
tvamitaH puNDarIkAkSha suyodhanamamarShaNam .
shAntyarthaM bhArataM brUyA yattadvAchyamamitrahan .. 3..\\
tvayA dharmArthayukta.n chedukta.n shivamanAmayam .
hitaM nAdAsyate bAlo diShTasya vashameShyati .. 4..\\
bha
dharmyamasmaddhita.n chaiva kurUNA.n yadanAmayam .
eSha yAsyAmi rAjAna.n dhR^itarAShTramabhIShpsayA .. 5..\\
v
tato vyapete tamasi sUrye vimala udgate .
maitre muhUrte samprApte mR^idvarchiShi divAkare .. 6..\\
kaumude mAsi revatyA.n sharadante himAgame .
sphItasasyamukhe kAle kalyaH sattvavatA.n varaH .. 7..\\
ma~NgalyAH puNyanirghoShA vAchaH shR^iNvaMshcha sUnR^itAH .
brAhmaNAnAM pratItAnAmR^iShINAmiva vAsavaH .. 8..\\
kR^itvA paurvAhNika.n kR^itya.n snAtaH shuchirala~NkR^itaH .
upatasthe vivasvantaM pAvaka.n cha janArdanaH .. 9..\\
R^iShabhaM pR^iShTha Alabhya brAhmaNAnabhivAdya cha .
agniM pradakShiNa.n kR^itvA pashyankalyANamagrataH .. 10..\\
tatpratiGYAya vachanaM pANDavasya janArdanaH .
shinernaptAramAsInamabhyabhAShata sAtyakim .. 11..\\
ratha AropyatA.n sha~Nkhashchakra.n cha gadayA saha .
upAsa~NgAshcha shaktyashcha sarvapraharaNAni cha .. 12..\\
duryodhano hi duShTAtmA karNashcha saha saubalaH .
na cha shatruravaGYeyaH prAkR^ito.api balIyasA .. 13..\\
tatastanmatamAGYAya keshavasya puraHsarAH .
prasasruryojayiShyanto ratha.n chakragadAbhR^itaH .. 14..\\
ta.n dIptamiva kAlAgnimAkAshagamivAdhvagam .
chandrasUryaprakAshAbhyA.n chakrAbhyA.n samala~NkR^itam .. 15..\\
ardhachandraishcha chandraishcha matsyaiH samR^igapakShibhiH .
puShpaishcha vividhaishchitraM maNiratnaishcha sarvashaH .. 16..\\
taruNAdityasa~NkAshaM bR^ihanta.n chArudarshanam .
maNihemavichitrA~Nga.n sudhvajaM supatAkinam .. 17..\\
sUpaskaramanAdhR^iShya.n vaiyAghraparivAraNam .
yashoghnaM pratyamitrANA.n yadUnAM nandivardhanam .. 18..\\
vAjibhiH sainyasugrIvamedha puShpabalAhakaiH .
snAtaiH sampAdayA.n chakruH sampannaiH sarvasampadA .. 19..\\
mahimAna.n tu kR^iShNasya bhUya evAbhivardhayan .
sughoShaH patagendreNa dhvajena yuyuje rathaH .. 20..\\
taM merushikharaprakhyaM meghadundubhi nisvanam .
Aruroha ratha.n shaurirvimAnamiva puNyakR^it .. 21..\\
tataH sAtyakimAropya prayayau puruShottamaH .
pR^ithivI.n chAntarikShaM cha rathagoSheNa nAdayan .. 22..\\
vyapoDhAbhra ghanaH kAlaH kShaNena samapadyata .
shivashchAnuvavau vAyuH prashAntamabhavadraviH .. 23..\\
pradakShiNAnulomAshcha ma~NgalyA mR^igapakShiNaH .
prayANe vAsudevasya babhUvuranuyAyinaH .. 24..\\
ma~NgalyArtha padaiH shabdairanvavartanta sarvashaH .
sArasAH shatapatrAshcha ha.nsAshcha madhusUdanam .. 25..\\
mantrAhuti mahAhomairhUyamAnashcha pAvakaH .
pradakShiNashikho bhUtvA vidhUmaH samapadyata .. 26..\\
vasiShTho vAmadevashcha bhUridyumno gayaH krathaH .
shukranArada vAlmIkA marutaH kushiko bhR^iguH .. 27..\\
brahma devarShayashchaiva kR^iShNa.n yadusukhAvaham .
pradakShiNamavartanta sahitA vAsavAnujam .. 28..\\
evametairmahAbhAgairmaharShigaNasAdhubhiH .
pUjitaH prayayau kR^iShNaH kurUNA.n sadanaM prati .. 29..\\
taM prayAntamanuprAyAtkuntIputro yudhiShThiraH .
bhImasenArjunau chobhau mAdrIputrau cha pANDavau .. 30..\\
chekitAnashcha vikrAnto dhR^iShTaketushcha chedipaH .
drupadaH kAshirAjashcha shikhaNDI cha mahArathaH .. 31..\\
dhR^iShTadyumnaH saputrashcha virATaH kekayaiH saha .
sa.nsAdhanArthaM prayayuH kShatriyAH kShatriyarShabham .. 32..\\
tato.anuvrajya govinda.n dharmarAjo yudhiShThiraH .
rAGYA.n sakAshe dyutimAnuvAchedaM vachastadA .. 33..\\
yo naiva kAmAnna bhayAnna lobhAnnArthakAraNAt .
anyAyamanuvarteta sthirabuddhiralolupaH .. 34..\\
dharmaGYo dhR^itimAnprAGYaH sarvabhUteShu keshavaH .
IshvaraH sarvabhUtAnA.n devadevaH pratApavAn .. 35..\\
ta.n sarvaguNasampannaM shrIvatsa kR^italakShaNam .
sampariShvajya kaunteyaH sandeShTumupachakrame .. 36..\\
yA sA bAlyAtprabhR^ityasmAnparyavardhayatAbalA .
upavAsatapaH shIlA sadA svastyayane ratA .. 37..\\
devatAtithipUjAsu gurushushrUShaNe ratA .
vatsalA priyaputrA cha priyAsmAka.n janArdana .. 38..\\
suyodhana bhayAdyA no.atrAyatAmitrakarshana .
mahato mR^ityusambAdhAduttarannaurivArNavAt .. 39..\\
asmatkR^ite cha satata.n yayA duHkhAni mAdhava .
anubhUtAnyaduHkhArhA tA.n sma pR^ichchheranAmayam .. 40..\\
bhR^ishamAshvAsayeshchainAM putrashokapariplutAm .
abhivAdya svajethAshcha pANDavAnparikIrtayan .. 41..\\
UDhAtprabhR^iti duHkhAni shvashurANAmarindama .
nikArAnatadarhA cha pashyantI duHkhamashnute .. 42..\\
api jAtu sa kAlaH syAtkR^iShNa duHkhaviparyayaH .
yadahaM mAtara.n kliShTA.n sukhe dadhyAmarindama .. 43..\\
pravrajanto.anvadhAvatsA kR^ipaNA putragR^iddhinI .
rudatImapahAyainAmupagachchhAma yadvanam .. 44..\\
na nUnaM mriyate duHkhaiH sA chejjIvati keshava .
tathA putrAdhibhirgADhamArtA hyAnarta satkR^itA .. 45..\\
abhivAdyA tu sA kR^iShNa tvayA madvachanAdvibho .
dhR^itarAShTrashcha kauravyo rAjAnashcha vayo.adhikAH .. 46..\\
bhIShma.n droNaM kR^ipaM chaiva mahArAjaM cha bAhlikam .
drauNi.n cha somadattaM cha sarvAMshcha bharatAnpR^ithak .. 47..\\
vidura.n cha mahAprAGYaM kurUNAM mantradhAriNam .
agAdha buddhi.n dharmaGYa.n svajethA madhusUdana .. 48..\\
ityuktvA keshava.n tatra rAjamadhye yudhiShThiraH .
anuGYAto nivavR^ite kR^iShNa.n kR^itvA pradakShiNam .. 49..\\
vrajanneva tu bIbhatsuH sakhAyaM puruSharShabham .
abravItparavIraghna.n dAshArhamaparAjitam .. 50..\\
yadasmAka.n vibho vR^ittaM purA vai mantranishchaye .
ardharAjyasya govinda vidita.n sarvarAjasu .. 51..\\
tachcheddadyAdasa~Ngena satkR^ityAnavamanya cha .
priyaM me syAnmahAbAho muchyeranmahato bhayAt .. 52..\\
atashchedanyathA kartA dhArtarAShTro.anupAyavit .
antaM nUna.n kariShyAmi kShatriyANAM janArdana .. 53..\\
evamukte pANDavena paryahR^iShyadvR^ikodaraH .
muhurmuhuH krodhavashAtpravepata cha pANDavaH .. 54..\\
vepamAnashcha kaunteyaH prAkroshanmahato ravAn .
dhana~njaya vachaH shrutvA harShotsika manA bhR^isham .. 55..\\
tasya taM ninada.n shrutvA samprAvepanta dhanvinaH .
vAhanAni cha sarvANi shakR^inmUtraM prasusruvuH .. 56..\\
ityuktvA keshava.n tatra tathA choktvA vinishchayam .
anuGYAto nivavR^ite pariShvajya janArdanam .. 57..\\
teShu rAjasu sarveShu nivR^itteShu janArdanaH .
tUrNamabhyapataddhR^iShTaH sainyasugrIva vAhanaH .. 58..\\
te hayA vAsudevasya dArukeNa prachoditAH .
panthAnamAchemuriva grasamAnA ivAmbaram .. 59..\\
athApashyanmahAbAhurR^iShInadhvani keshavaH .
brAhmyA shriyA dIpyamAnAnsthitAnubhayataH pathi .. 60..\\
so.avatIrya rathAttUrNamabhivAdya janArdanaH .
yathAvattAnR^iShInsarvAnabhyabhAShata pUjayan .. 61..\\
kachchillokeShu kushala.n kachchiddharmaH svanuShThitaH .
brAhmaNAnA.n trayo varNAH kachchittiShThanti shAsane .. 62..\\
tebhyaH prayujya tAM pUjAM provAcha madhusUdanaH .
bhagavantaH kva sa.nsiddhAH kA vIthI bhavatAm iha .. 63..\\
ki.n vA bhagavatA.n kAryamahaM kiM karavANi vaH .
kenArthenopasamprAptA bhagavanto mahItalam .. 64..\\
tamabravIjjAmadagnya upetya madhusUdanam .
pariShvajya cha govindaM purA sucharite sakhA .. 65..\\
devarShayaH puNyakR^ito brAhmaNAshcha bahushrutAH .
rAjarShayashcha dAshArha mAnayantastapasvinaH .. 66..\\
devAsurasya draShTAraH purANasya mahAdyute .
sametaM pArthiva.n kShatraM didR^ikShantashcha sarvataH .. 67..\\
sabhAsadashcha rAjAnastvA.n cha satyaM janArdana .
etanmahatprekShaNIya.n draShTuM gachchhAma keshava .. 68..\\
dharmArthasahitA vAchaH shrotumichchhAmi mAdhava .
tvayochyamAnAH kuruShu rAjamadhye parantapa .. 69..\\
bhIShmadroNAdayashchaiva vidurashcha mahAmatiH .
tva.n cha yAdava shArdUlasabhAyA.n vai sameShyatha .. 70..\\
tava vAkyAni divyAni tatra teShA.n cha mAdhava .
shrotumichchhAmi govinda satyAni cha shubhAni cha .. 71..\\
ApR^iShTo.asi mahAbAho punardrakShyAmahe vayam .
yAhyavighnena vai vIra drakShyAmastvA.n sabhA gatam .. 72..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 82}
v
prayAnta.n devakIputraM paravIra rujo dasha .
mahArathA mahAbAhumanvayuH shastrapANayaH .. 1..\\
padAtInA.n sahasra.n cha sAdinAM cha parantapa .
bhojya.n cha vipula.n rAjanpreShyAshcha shatasho.apare .. 2..\\
j
kathaM prayAto dAshArho mahAtmA madhusUdanaH .
kAni vA vrajatastasya nimittAni mahaujasaH .. 3..\\
v
tasya prayANe yAnyAsannadbhutAni mahAtmanaH .
tAni me shR^iNu divyAni daivAnyautpAtikAni cha .. 4..\\
anabhre.ashaninirghoShaH savidyutsamajAyata .
anvageva cha parjanyaH prAvarShadvighane bhR^isham .. 5..\\
pratyagUhurmahAnadyaH prA~NmukhAH sindhusattamAH .
vipArItA dishaH sarvA na prAGYAyata ki.n chana .. 6..\\
prAjvalannagnayo rAjanpR^ithivIsamakampata .
udapAnAshcha kumbhAshcha prAsi~ncha~nshatasho jalam .. 7..\\
tamaH sa.nvR^itamapyAsItsarva.n jagadidaM tadA .
na disho nAdisho rAjanpraGYAyante sma reNunA .. 8..\\
prAdurAsInmahA~nshabdaH khe sharIraM na dR^ishyate .
sarveShu rAjandesheShu tadadbhutamivAbhavat .. 9..\\
prAmathnAddhAstina pura.n vAto dakShiNapashchimaH .
ArujangaNasho vR^ikShAnparuSho bhImanisvanaH .. 10..\\
yatra yatra tu vArShNeyo vartate pathi bhArata .
tatra tatra sukho vAyuH sarva.n chAsItpradakShiNam .. 11..\\
vavarSha puShpavarSha.n cha kamalAni cha bhUrishaH .
samashcha panthA nirduHkho vyapetakusha kaNTakaH .. 12..\\
sa gachchhanbrAhmaNai rAja.nstatra tatra mahAbhujaH .
archyate madhuparkaishcha sumanobhirvasu pradaH .. 13..\\
ta.n kiranti mahAtmAna.n vanyaiH puShpaiH sugandhibhiH .
striyaH pathi samAgamya sarvabhUtahite ratam .. 14..\\
sa shAlibhavana.n ramyaM sarvasasya samAchitam .
sukhaM paramadharmiShThamatyagAdbharatarShabha .. 15..\\
pashyanbahu pashUngrAmAnramyAnhR^idayatoShaNAn .
purANi cha vyatikrAmanrAShTrANi vividhAni cha .. 16..\\
nityahR^iShTAH sumanaso bhAratairabhirakShitAH .
nodvignAH parachakrANAmanayAnAmakovidAH .. 17..\\
upaplavyAdathAyAnta.n janAH puranivAsinaH .
pathyatiShThanta sahitA viShvaksena didR^ikShayA .. 18..\\
te tu sarve sunAmAnamagnimiddhamiva prabhum .
archayAmAsurarchya.n taM deshAtithimupasthitam .. 19..\\
vR^ikasthala.n samAsAdya keshavaH paravIrahA .
prakIrNarashmAvAditye vimale lohitAyati .. 20..\\
avatIrya rathAttUrNa.n kR^itvA shaucha.n yathAvidhi .
rathamochanamAdishya sandhyAmupavivesha ha .. 21..\\
dAruko.api hayAnmuktvA paricharya cha shAstrataH .
mumocha sarva.n varmANi muktvA chainAnavAsR^ijat .. 22..\\
abhyatItya tu tatsarvamuvAcha madhusUdanaH .
yudhiShThirasya kAryArthamiha vatsyAmahe kShapAm .. 23..\\
tasya tanmatamAGYAya chakrurAvasathaM narAH .
kShaNena chAnna pAnAni guNavanti samArjayan .. 24..\\
tasmingrAme pradhAnAstu ya AsanbrAhmaNA nR^ipa .
AryAH kulInA hrImanto brAhmI.n vR^ittimanuShThitAH .. 25..\\
te.abhigamya mahAtmAna.n hR^iShIkeshamarindamam .
pUjA.n chakruryathAnyAyamAshIrma~Ngalasa.nyutAm .. 26..\\
te pUjayitvA dAshArha.n sarvalokeShu pUjitam .
nyavedayanta veshmAni ratnavanti mahAtmane .. 27..\\
tAnprabhuH kR^itamityuktvA satkR^itya cha yathArhataH .
abhyetya teShA.n veshmAni punarAyAtsahaiva taiH .. 28..\\
sumR^iShTaM bhojayitvA cha brAhmaNA.nstatra keshavaH .
bhuktvA cha saha taiH sarvairavasattA.n kShapA.n sukham .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 83}
v
tathA dUtaiH samAGYAya AyAntaM madhusUdanam .
dhR^itarAShTro.abravIdbhIShmamarchayitvA mahAbhujam .. 1..\\
droNa.n cha sa~njayaM chaiva viduraM cha mahAmatim .
duryodhana.n cha sAmAtya.n hR^iShTaromAbravIdidam .. 2..\\
adbhutaM mahadAshcharya.n shrUyate kurunandana .
striyo bAlAshcha vR^iddhAshcha kathayanti gR^ihe gR^ihe .. 3..\\
satkR^ityAchakShate chAnye tathaivAnye samAgatAH .
pR^ithagvAdAshcha vartante chatvareShu sabhAsu cha .. 4..\\
upayAsyati dAshArhaH pANDavArthe parAkramI .
sa no mAnyashcha pUjyashcha sarvathA madhusUdanaH .. 5..\\
tasminhi yAtrA lokasya bhUtAnAmIshvaro hi saH .
tasmindhR^itishcha vIrya.n cha praGYA chaujashcha mAdhave .. 6..\\
sa mAnyatAM narashreShThaH sa hi dharmaH sanAtanaH .
pUjito hi sukhAya syAdasukhaH syAdapUjitaH .. 7..\\
sa chettuShyati dAshArha upachArairarindamaH .
kR^itsnAnsarvAnabhiprAyAnprApsyAmaH sarvarAjasu .. 8..\\
tasya pUjArthamadyaiva sa.nvidhatsva parantapa .
sabhAH pathi vidhIyantA.n sarvakAmasamAhitAH .. 9..\\
yathA prItirmahAbAho tvayi jAyeta tasya vai .
tathA kuruShva gAndhAre katha.n vA bhIShma manyase .. 10..\\
tato bhIShmAdayaH sarve dhR^itarAShTra.n janAdhipam .
UchuH paramamityevaM pUjayanto.asya tadvachaH .. 11..\\
teShAmanumata.n GYAtvA rAjA duryodhanastadA .
sabhA vAstUni ramyANi pradeShTumupachakrame .. 12..\\
tato desheShu desheShu ramaNIyeShu bhAgashaH .
sarvaratnasamAkIrNAH sabhAshchakruranekashaH .. 13..\\
AsanAni vichitrANi yuktAni vividhairguNaiH .
striyo gandhAnala~NkArAnsUkShmANi vasanAni cha .. 14..\\
guNavantyannapAnAni bhojyAni vividhAni cha .
mAlyAni cha sugandhIni tAni rAjA dadau tataH .. 15..\\
visheShatashcha vAsArtha.n sabhA.n grAme vR^ikasthale .
vidadhe kauravo rAjA bahuratnAM manoramAm .. 16..\\
etadvidhAya vai sarva.n devArhamatimAnuSham .
Achakhyau dhR^itarAShTrAya rAjA duryodhanastadA .. 17..\\
tAH sabhAH keshavaH sarvA ratnAni vividhAni cha .
asamIkShyaiva dAshArha upAyAtkuru sadma tat .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 84}
dhr
upaplavyAdiha kShattarupayAto janArdanaH .
vR^ikasthale nivasati sa cha prAtarihaiShati .. 1..\\
AhukAnAmadhipatiH purogaH sarvasAtvatAm .
mahAmanA mahAvIryo mahAmAtro janArdanaH .. 2..\\
sphItasya vR^iShNivaMshasya bhartA goptA cha mAdhavaH .
trayANAmapi lokAnAM bhagavAnprapitAmahaH .. 3..\\
vR^iShNyandhakAH sumanaso yasya praGYAmupAsate .
AdityA vasavo rudrA yathAbuddhiM bR^ihaspateH .. 4..\\
tasmai pUjAM prayokShyAmi dAshArhAya mahAtmane .
pratyakSha.n tava dharmaGYa tanme kathayataH shR^iNu .. 5..\\
ekavarNaiH sukR^iShNA~NgairbAhlijAtairhayottamaiH .
chaturyuktAnrathA.nstasmai raukmAndAsyAmi ShoDasha .. 6..\\
nityaprabhinnAnmAta~NgAnIShA dantAnprahAriNaH .
aShTAnucharamekaikamaShTau dAsyAmi keshave .. 7..\\
dAsInAmaprajAtAnA.n shubhAnAM rukmavarchasAm .
shatamasmai pradAsyAmi dAsAnAmapi tAvataH .. 8..\\
AvikaM bhahu susparshaM pArvatIyairupAhR^itam .
tadapyasmai pradAsyAmi sahasrANi dashAShTa cha .. 9..\\
ajinAnA.n sahasrANi chIna deshodbhavAni cha .
tAnyapyasmai pradAsyAmi yAvadarhati keshavaH .. 10..\\
divArAtrau cha bhAtyeSha sutejA vimalo maNiH .
tamapyasmai pradAsyAmi tamapyarhati keshavaH .. 11..\\
ekenApi patatyahnA yojanAni chaturdasha .
yAnamashvatarI yukta.n dAsye tasmai tadapyaham .. 12..\\
yAvanti vAhanAnyasya yAvantaH puruShAsh cha te .
tato.aShTa guNamapyasmai bhojya.n dAsyAmyaha.n sadA .. 13..\\
mama putrAshcha pautrAshcha sarve duryodhanAdR^ite .
pratyudyAsyanti dAshArha.n rathairmR^iShTairala~NkR^itAH .. 14..\\
svala~NkR^itAshcha kalyANyaH pAdaireva sahasrashaH .
vAra mukhyA mahAbhAgaM prayudyAsyanti keshavam .. 15..\\
nagarAdapi yAH kAshchidgamiShyanti janArdanam .
draShTu.n kanyAshcha kalyANyastAshcha yAsyantyanAvR^itAH .. 16..\\
sastrI puruShabAla.n hi nagaraM madhusUdanam .
udIkShate mahAtmAnaM bhAnumantamiva prajAH .. 17..\\
mahAdhvajapatAkAshcha kriyantA.n sarvatodisham .
jalAvasikto virajAH panthAstasyeti chAnvashAt .. 18..\\
duHshAsanasya cha gR^iha.n duryodhana gR^ihAdvaram .
tadasya kriyatA.n kShipra.n susaMmR^iShTamala~NkR^itam .. 19..\\
etaddhi ruchirAkAraiH prAsAdairupashobhitam .
shiva.n cha ramaNIyaM cha sarvartusu mahAdhanam .. 20..\\
sarvamasmingR^ihe ratnaM mama duryodhanasya cha .
yadyadarhetsa vArShNeyastattaddeyamasaMshayam .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 85}
vi
rAjanbahumatashchAsi trailokyasyApi sattamaH .
sambhAvitashcha lokasya saMmatashchAsi bhArata .. 1..\\
yattvameva~Ngate brUyAH pashchime vayasi sthitaH .
shAstrAdvA supratarkAdvA susthiraH sthaviro hyasi .. 2..\\
lokhAshmanIva bhAH sUrye mahormiriva sAgare .
dharmastvayi mahAnrAjanniti vyavasitAH prajAH .. 3..\\
sadaiva bhAvito loko guNaughaistava pArthiva .
guNAnA.n rakShaNe nityaM prayatasva sabAndhavaH .. 4..\\
ArjavaM pratipadyasva mA bAlyAdbahudhA nashIH .
rAjyaM putrAMshcha pautrAMshcha suhR^idashchApi supriyAn .. 5..\\
yattva.n ditsasi kR^iShNAya rAjannatithaye bahu .
etadanyachcha dAshArhaH pR^ithivImapi chArhati .. 6..\\
na tu tva.n dharmamuddhishya tasya vA priyakAraNAt .
etadichchhasi kR^iShNAya satyenAtmAnamAlabhe .. 7..\\
mAyaiShAtattvamevaitachchhadmaitadbhUridakShiNa .
jAnAmi te mata.n rAjangUDhaM bAhyena karmaNA .. 8..\\
pa~ncha pa~nchaiva lipsanti grAmakAnpAnavA nR^ipa .
na cha ditsasi tebhyastA.nstachchhama.n kaH kariShyati .. 9..\\
arthena tu mahAbAhu.n vArShNeya.n tvaM jihIrShasi .
anenaivAbhyupAyena pANDavebhyo bibhitsasi .. 10..\\
na cha vittena shakyo.asau nodyamena na garhayA .
anyo dhana~njayAtkartumetattattvaM bravImi te .. 11..\\
veda kR^iShNasya mAhAtmya.n vedAsya dR^iDhabhaktitAm .
atyAjyamasya jAnAmi prANaistulya.n dhana~njayam .. 12..\\
anyatkumbhAdapAM purNAdanyatpAdAvasechanAt .
anyatkushalasamprashnAnnaiShiShyati janArdanaH .. 13..\\
yattvasya priyamAtithyaM mAnArhasya mahAtmanaH .
tadasmai kriyatA.n rAjanmAnArho hi janArdanaH .. 14..\\
Asha.nsamAnaH kalyANa.n kurUnabhyeti keshavaH .
yenaiva rAjannarthena tadevAsmA upAkuru .. 15..\\
shamamichchhati dAshArhastava duryodhanasya cha .
pANDavAnA.n cha rAjendra tadasya vachanaM kuru .. 16..\\
pitAsi rAjanputrAste vR^iddhastva.n shishavaH pare .
vartasva pitR^ivatteShu vartante te hi putravat .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 86}
dur
yadAha virudaH kR^iShNe sarva.n tatsatyamuchyate .
anurakto hyasa.nhAryaH pArthAnprati janArdanaH .. 1..\\
yattu satkArasa.nyukta.n deya.n vasu janArdane .
anekarUpa.n rAjendra na taddeya.n kadA chana .. 2..\\
deshaH kAlastathAyukto na hi nArhati keshavaH .
ma.nsyatyadhokShajo rAjanbhayAdarchati mAm iti .. 3..\\
avamAnashcha yatra syAtkShatriyasya vishAM pate .
na tatkuryAdbudhaH kAryamiti me nishchitA matiH .. 4..\\
sa hi pUjyatamo devaH kR^iShNaH kamalalochanaH .
trayANAmapi lokAnA.n viditaM mama sarvathA .. 5..\\
na tu tasminpradeya.n syAttathA kAryagatiH prabho .
vigrahaH samupArabdho na hi shAmyatyavigrahAt .. 6..\\
v
tasya tadvachana.n shrutvA bhIShmaH kurupitAmahaH .
vaichitravIrya.n rAjAnamidaM vachanamabravIt .. 7..\\
satkR^ito.asatkR^ito vApi na krudhyeta janArdanaH .
nAlamanyamavaGYAtumavaGYAto.api keshavaH .. 8..\\
yattu kAryaM mahAbAho manasA kAryatA.n gatam .
sarvopAyairna tachchhakya.n kena chitkartumanyathA .. 9..\\
sa yadbrUyAnmahAbAhustatkAryamavisha~NkayA .
vAsudevena tIrthena kShipra.n saMshAmya pANDavaiH .. 10..\\
dharmyamarthya.n sa dharmAtmA dhruvaM vaktA janArdanaH .
tasminvAchyAH priyA vAcho bhavatA bAndhavaiH saha .. 11..\\
dur
na paryAyo.asti yadrAja~nshriyaM niShkevalAm aham .
taiH sahemAmupAshnIyA.n jIva~njIvaiH pitAmaha .. 12..\\
ida.n tu sumahatkArya.n shR^iNu me yatsamarthitam .
parAyaNaM pANDavAnAM niya.nsyAmi janArdanam .. 13..\\
tasminbaddhe bhaviShyanti vR^iShNayaH pR^ithivI tathA .
pANDavAshcha vidheyA me sa cha prAtarihaiShyati .. 14..\\
atropAya.n yathA samya~Nna budhyeta janArdanaH .
na chApAyo bhavetkashchittadbhavAnprabravItu me .. 15..\\
v
tasya tadvachana.n shrutvA ghora.n kR^iShNAbhisa.nhitam .
dhR^itarAShTraH sahAmAtyo vyathito vimanAbhavat .. 16..\\
tato duryodhanamida.n dhR^itarAShTro.abravIdvachaH .
maiva.n vochaH prajA pAla naiSha dharmaH sanAtanaH .. 17..\\
dUtashcha hi hR^iShIkeshaH sambandhI cha priyashcha naH .
apApaH kauraveyeShu kathaM bandhanamarhati .. 18..\\
bhiisma
parIto dhR^itarAShTrAya.n tava putraH sumandadhIH .
vR^iNotyanarthaM natvartha.n yAchyamAnaH suhR^idgaNaiH .. 19..\\
imamutpathi vartantaM pApaM pApAnubandhinam .
vAkyAni suhR^idA.n hitvA tvamapyasyAnuvartase .. 20..\\
kR^iShNamakliShTakarmANamAsAdyAya.n sudurmatiH .
tava putraH sahAmAtyaH kShaNena na bhaviShyati .. 21..\\
pApasyAsya nR^isha.nsasya tyaktaharmasya durmateH .
notsahe.anarthasa.nyuktA.n vAchaM shrotu.n kathaM chana .. 22..\\
v
ityuktvA bharatashreShTho vR^iddhaH paramamanyumAn .
utthAya tasmAtprAtiShThadbhIShmaH satyaparAkramaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 87}
v
prAtarutthAya kR^iShNastu kR^itavAnsarvamAhnikam .
brAhmaNairabhyanuGYAtaH prayayau nagaraM prati .. 1..\\
taM prayAntaM mahAbAhumanuGYApya tato nR^ipa .
paryavartanta te sarve vR^ikasthalanivAsinaH .. 2..\\
dhArtarAShTrAstamAyAntaM pratyujjagmuH svala~NkR^itAH .
duryodhanamR^ite sarve bhIShmadroNakR^ipAdayaH .. 3..\\
paurAshcha bahulA rAjanhR^iShIkesha.n didR^ikShavaH .
yAnairbahuvidhairanye padbhireva tathApare .. 4..\\
sa vai pathi samAgamya bhIShmeNAkliShTa karmaNA .
droNena dhArtarAShTraishcha tairvR^ito nagara.n yayau .. 5..\\
kR^iShNa saMmAnanArtha.n cha nagara.n samala~NkR^itam .
babhUvU rAjamArgAshcha bahuratnasamAchitAH .. 6..\\
na sma kashchidgR^ihe rAja.nstadAsIdbharatarShabha .
na strI na vR^iddho na shishurvAsudeva didR^ikShayA .. 7..\\
rAjamArge narA na sma sambhavantyavani.n gatAH .
tathA hi sumahadrAjanhR^iShIkesha praveshane .. 8..\\
AvR^itAni varastrIbhirgR^ihANi sumahAntyapi .
prachalantIva bhAreNa dR^ishyante sma mahItale .. 9..\\
tathA cha gatimantaste vAsudevasya vAjinaH .
pranaShTagatayo.abhUvanrAjamArge narairvR^ite .. 10..\\
sa gR^iha.n dhR^itarAShTrasya prAvishachchhatrukarshanaH .
pANDuraM puNDarIkAkShaH prAsAdairupashobhitam .. 11..\\
tisraH kakShyA vyatikramya keshavo rAjaveshmanaH .
vaichitra vIrya.n rAjAnamabhyagachchhadarindamaH .. 12..\\
ahyAgachchhati dAshArhe praGYA chakShurnareshvaraH .
sahaiva droNa bhIShmAbhyAmudatiShThanmahAyashAH .. 13..\\
kR^ipashcha somadattashcha mahArAjashcha bAhlikaH .
Asanebhyo.achalansarve pUjayanto janArdanam .. 14..\\
tato rAjAnamAsAdya dhR^itarAShTra.n yashasvinam .
sa bhIShmaM pUjayAmAsa vArShNeyo vAgbhira~njasA .. 15..\\
teShu dharmAnupUrvI.n tAM prayujya madhusUdanaH .
yathA vayaH samIyAya rAjabhistatra mAdhavaH .. 16..\\
atha droNa.n saputraM sa bAhlIka.n cha yashasvinam .
kR^ipa.n cha somadattaM cha samIyAya janArdanaH .. 17..\\
tatrAsIdUrjitaM mR^iShTa.n kA~nchanaM mahadAsanam .
shAsanAddhR^itarAShTrasya tatropAvishadachyutaH .. 18..\\
atha gAM madhuparka.n chApyudakaM cha janArdane .
upajahruryathAnyAya.n dhR^itarAShTra purohitAH .. 19..\\
kR^itAtithyastu govindaH sarvAnparihasankurUn .
Aste sambandhaka.n kurvankurubhiH parivAritaH .. 20..\\
so.archito dhR^itarAShTreNa pUjitashcha mahAyashAH .
rAjAna.n samanuGYApya nirAkrAmadarindamaH .. 21..\\
taiH sametya yathAnyAya.n kurubhiH kurusa.nsadi .
vidurAvasatha.n ramyamupAtiShThata mAdhavaH .. 22..\\
viduraH sarvakalyANairabhigamya janArdanam .
archayAmAsa dAshArha.n sarvakAmairupasthitam .. 23..\\
kR^itAtithya.n tu govinda.n viduraH sarvadharmavit .
kushalaM pANDuputrANAmapR^ichchhanmadhusUdanam .. 24..\\
prIyamANasya suhR^ido viduSho buddhisattamaH .
dharmanityasya cha tadA gatadoShasya dhImataH .. 25..\\
tasya sarva.n savistAraM pANDavAnAM vicheShTitam .
kShatturAchaShTa dAshArhaH sarvapratyakShadarshivAn .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 88}
v
athopagamya viduramapahAhNe janArdanaH .
pitR^iShvasAra.n govindaH so.abhyagachchhadarindamaH .. 1..\\
sA dR^iShTvA kR^iShNamAyAntaM prasannAditya varchasam .
kaNThe gR^ihItvA prAkroshatpR^ithA pArthAnanusmaran .. 2..\\
teShA.n sattvavatAM madhye govindaM sahachAriNam .
chirasya dR^iShTvA vArShNeyaM bAShpamAhArayatpR^ithA .. 3..\\
sAbravItkR^iShNamAsIna.n kR^itAtithya.n yudhAM patim .
bAShpagadgada pUrNena mukhena parishuShyatA .. 4..\\
ye te bAlyAtprabhR^ityeva gurushushrUShaNe ratAH .
parasparasya suhR^idaH saMmatAH samachetasaH .. 5..\\
nikR^ityA bhraMshitA rAjyAjjanArhA nirjana.n gatAH .
vinItakrodhaharshAshcha brahmaNyAH satyavAdinaH .. 6..\\
tyaktvA priya sukhe pArthA rudantImapahAya mAm .
ahArShushcha vana.n yAntaH samUlaM hR^idayaM mama .. 7..\\
atadarhA mahAtmAnaH katha.n keshava pANDavAH .
UShurmahAvane tAta si.nhavyAghra gajAkule .. 8..\\
bAlA vihInAH pitrA te mayA satatalAlitAH .
apashyantaH svapitarau kathamUShurmahAvane .. 9..\\
sha~NkhadundubhinirghoShairmR^ida~NgairvaiNavairapi .
pANDavAH samabodhyanta bAlyAtprabhR^iti keshava .. 10..\\
ye sma vAraNashabdena hayAnA.n heShitena cha .
rathanemi ninAdaishcha vyabodhyanta sadA gR^ihe .. 11..\\
sha~NkhabherI ninAdena veNuvINAnunAdinA .
puNyAhaghoShamishreNa pUjyamAnA dvijAtibhiH .. 12..\\
vastrai ratnairala~NkAraiH pUjayanto dvijanmanaH .
gIrbhirma~NgalayuktAbhirbAhmaNAnAM mahAtmanAm .. 13..\\
architairarchanArhairshcha stubvadbhirabhinanditAH .
prAsAdAgreShvabodhyanta rA~Nka vAjina shAyinaH .. 14..\\
te nUnaM ninada.n shrutvA shvApadAnAM mahAvane .
na smopayAnti nidrA.n vai atadarhA janArdana .. 15..\\
bherImR^ida~NganinanaiH sha~NkhavaiNava nisvanaiH .
strINA.n gItaninAdaishcha madhurairmadhusUdana .. 16..\\
bandi mAgadha sUtaishcha stuvadbhirbodhitAH katham .
mahAvane vyabodhyanta shvApadAnA.n rutena te .. 17..\\
hrImAnsatyadhR^itirdAnto bhUtAnAmanukampitA .
kAmadveShau vashe kR^itvA satA.n vartmAnuvartate .. 18..\\
ambarIShasya mAndhAturyayAternahuShasya cha .
bharatasya dilIpasya shiberaushInarasya cha .. 19..\\
rAjarShINAM purANAnA.n dhuraM dhatte durudvahAm .
shIlavR^ittopasampanno dharmaGYaH satyasa~NgaraH .. 20..\\
rAjA sarvaguNopetastrailokyasyApi yo bhavet .
ajAtashatrurdharmAtmA shuddhajAmbUnadaprabhaH .. 21..\\
shreShThaH kuruShu sarveShu dharmataH shrutavR^ittataH .
priyadarshano dIrghabhujaH katha.n kR^iShNa yudhiShThiraH .. 22..\\
yaH sa nAgAyuta prANo vAtara.nhA vR^ikodaraH .
amarShI pANDavo nityaM priyo bhrAtuH priya.n karaH .. 23..\\
kIchakasya cha saGYAteryo hantA madhusUdana .
shUraH krodhavashAnA.n cha hiDimbasya bakasya cha .. 24..\\
parAkrame shakrasamo vAyuvegasamo jave .
maheshvara samaH krodhe bhImaH praharatA.n varaH .. 25..\\
krodhaM balamamarSha.n cha yo nidhAya parantapaH .
jitAtmA pANDavo.amarShI bhrAtustiShThati shAsane .. 26..\\
tejorAshiM mahAtmAnaM balaughamamitaujasam .
bhImaM pradarshanenApi bhImasena.n janArdana .
taM mamAchakShva vArShNeya kathamadya vR^ikodaraH .. 27..\\
Aste parighabAhuH sa madhyamaH pANDavo.achyuta .
arjunenArjuno yaH sa kR^iShNa bAhusahasriNA .
dvibAhuH spardhate nityamatItenApi keshava .. 28..\\
kShipatyekena vegena pa~nchabANashatAni yaH .
iShvastre sadR^ishe rAGYaH kArtavIryasya pANDavaH .. 29..\\
tejasAdityasadR^isho maharShipratimo dame .
kShamayA pR^ithivI tulyaM mahendrasamavikramaH .. 30..\\
AdhirAjyaM mahaddIptaM prathitaM madhusUdana .
AhR^ita.n yena vIryeNa kurUNAM sarvarAjasu .. 31..\\
yasya bAhubala.n ghoraM kauravAH paryupAsate .
sa sarvarathinA.n shreShTha pANDavaH satyavikramaH .. 32..\\
yo.apAshrayaH pANDavAnA.n devAnAmiva vAsavaH .
sa te bhrAtA sakhA chaiva kathamadya dhana~njayaH .. 33..\\
dayAvAnsarvabhUteShu hrIniShedho mahAstravit .
mR^idushcha sukumArashcha dhArmikashcha priyash cha me .. 34..\\
sahadevo maheShvAsaH shUraH samitishobhanaH .
bhrAtR^INA.n kR^iShNa shushrUShurdharmArthakushalo yuvA .. 35..\\
sadaiva sahadevasya bhrAtaro madhusUdana .
vR^itta.n kalyANa vR^ittasya pUjayanti mahAtmanaH .. 36..\\
jyeShThApachAyina.n vIraM sahadevaM yudhAM patim .
shushrUShuM mama vArShNeya mAdrIputraM prachakShva me .. 37..\\
sukumAro yuvA shUro darshanIyashcha pANDavaH .
bhrAtR^INA.n kR^iShNa sarveShAM priyaH prANo bahishcharaH .. 38..\\
chitrayodhI cha nakulo maheShvAso mahAbalaH .
kachchitsa kushalI kR^iShNa vatso mama sukhaidhitaH .. 39..\\
sukhochitamaduHkhArha.n sukumAraM mahAratham .
api jAtu mahAbAho pashyeyaM nakulaM punaH .. 40..\\
pakShma sampAtaje kAle nakulena vinAkR^itA .
na labhAmi sukha.n vIra sAdya jIvAmi pashya mAm .. 41..\\
sarvaiH putraiH priyatamA draupadI me janArdana .
kulInA shIlasampannA sarvaiH samuditA guNaiH .. 42..\\
putra lokAtpatilokAnvR^iNvAnA satyavAdinI .
priyAnputrAnparityajya pANDavAnanvapadyata .. 43..\\
mahAbhijana sampannA sarvakAmaiH supUjitA .
IshvarI sarvakalyANI draupadI kathamachyuta .. 44..\\
patibhiH pa~nchabhiH shUrairagnikalpaiH prahAribhiH .
upapannA maharShvAsairdraupadI duHkhabhAginI .. 45..\\
chaturdashamima.n varShaM yannApashyamarindama .
putrAdhibhiH paridyUnA.n draupadI.n satyavAdinIm .. 46..\\
na nUna.n karmabhiH puNyairashnute puruShaH sukham .
draupadI chettathA vR^ittA nAshnute sukhamavyayam .. 47..\\
na priyo mama kR^iShNAya bIbhatsurna yudhiShThiraH .
bhImaseno yamau vApi yadapashya.n sabhA gatAm .. 48..\\
na me duHkhatara.n kiM chidbhUtapUrvaM tato.adhikam .
yaddraupadIM nivAtasthA.n shvashurANAM samIpagAm .. 49..\\
AnAyitAmanAryeNa krodhalobhAnuvartinA .
sarve praikShanta kurava ekavastrA.n sabhA gatAm .. 50..\\
tatraiva dhR^itarAShTrashcha mahArAjashcha bAhlikaH .
kR^ipashcha somadattashcha nirviNNAH kuravastathA .. 51..\\
tasyA.n sa.nsadi sarvasyA.n kShattAraM pUjayAmyaham .
vR^ittena hi bhavatyAryo na dhanena na vidyayA .. 52..\\
tasya kR^iShNa mahAbuddhergambhIrasya mahAmanaH .
kShattuH shIlamala~NkAro lokAnviShTabhya tiShThati .. 53..\\
sA shokArtA cha hR^iShTA cha dR^iShTvA govindamAgatam .
nAnAvidhAni duHkhAni sarvANyevAnvakIrtayat .. 54..\\
pUrvairAcharita.n yattatkurAjabhirarindama .
akShadyUtaM mR^igavadhaH kachchideShA.n sukhAvaham .. 55..\\
tanmA.n dahati yatkR^iShNA sabhAyAM kuru saMnidhau .
dhArtarAShTraiH parikliShTA yathA na kushala.n tathA .. 56..\\
nirvAsana.n cha nagarAtpravrajyA cha parantapa .
nAnAvidhAnA.n duHkhAnAmAvAso.asmi janArdana .
aGYAtacharyA bAlAnAmavarodhashcha keshava .. 57..\\
na sma kleshatamaM me syAtputraiH saha parantapa .
duryodhanena nikR^itA varShamadya chaturdasham .. 58..\\
duHkhAdapi sukhaM na syAdyadi puNyaphalakShayaH .
na me visheSho jAtvAsIddhArtarAShTreShu pANDavaiH .. 59..\\
tena satyena kR^iShNa tvA.n hatAmitraM shriyA vR^itam .
asmAdvimukta.n sa~NgrAmAtpashyeyaM pANDavaiH saha .
naiva shakyAH parAjetu.n sattvaM hyeShA.n tathAgatam .. 60..\\
pitara.n tveva garheyaM nAtmAnaM na suyodhanam .
yenAha.n kuntibhojAya dhanaM dhUrtairivArpitA .. 61..\\
bAlAM mAmAryakastubhya.n krIDantIM kandu hastakAm .
adadAtkuntibhojAya sakhA sakhye mahAtmane .. 62..\\
sAhaM pitrA cha nikR^itA shvashuraishcha parantapa .
atyantaduHkhitA kR^iShNa ki.n jIvitaphalaM mama .. 63..\\
yanmA vAgabravInnakta.n sUtake savyasAchinaH .
putraste pR^ithivI.n jetA yashashchAsya diva.n spR^ishet .. 64..\\
hatvA kurUngrAmajanye rAjyaM prApya dhana~njayaH .
bhrAtR^ibhiH saha kaunteyastrInmedhAnAhariShyati .. 65..\\
nAha.n tAmabhyasUyAmi namo dharmAya vedhase .
kR^iShNAya mahate nitya.n dharmo dhArayati prajAH .. 66..\\
dharmashchedasti vArShNeya tathA satyaM bhaviShyati .
tva.n chApi tattathA kR^iShNa sarva.n sampAdayiShyasi .. 67..\\
na mAM mAdhava vaidhavyaM nArthanAsho na vairitA .
tathA shokAya bhavati yathA putrairvinAbhavaH .. 68..\\
yAha.n gANDIvadhanvAna.n sarvashastrabhR^itAM varam .
dhana~njayaM na pashyAmi kA shAntirhR^idayasya me .. 69..\\
ida.n chaturdasha.n varShaM yannApashyaM yudhiShThiram .
dhana~njaya.n cha govinda yamau taM cha vR^ikodaram .. 70..\\
jIvanAshaM pranaShTAnA.n shrAddha.n kurvanti mAnavAH .
arthataste mama mR^itAsteShA.n chAhaM janArdana .. 71..\\
brUyA mAdhava rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
bhUyA.nste hIyate dharmo mA putraka vR^ithA kR^ithAH .. 72..\\
parAshrayA vAsudeva yA jIvAmi dhigastu mAm .
vR^itteH kR^ipaNa labdhAyA apratiShThaiva jyAyasI .. 73..\\
atho dhana~njayaM brUyA nityodyukta.n vR^ikodaram .
yadartha.n kShatriyA sUte tasya vo.atikramiShyati .. 74..\\
asmiMshchedAgate kAle kAlo vo.atikramiShyati .
lokasambhAvitAH santaH sunR^isha.nsa.n kariShyatha .. 75..\\
nR^isha.nsena cha vo yuktA.nstyajeya.n shAshvatIH samAH .
kAle hi samanuprApte tyaktavyamapi jIvitam .. 76..\\
mAdrIputrau cha vaktavyau kShatradharmaratau sadA .
vikrameNArjitAnbhogAnvR^iNIta.n jIvitAdapi .. 77..\\
vikramAdhigatA hyarthAH kShatradharmeNa jIvataH .
mano manuShyasya sadA prINanti puruShottama .. 78..\\
gatvA brUhi mahAbAho sarvashastrabhR^itA.n varam .
arjunaM pANDava.n vIra.n draupadyAH padavIM chara .. 79..\\
viditau hi tavAtyanta.n kruddhAviva yathAntakau .
bhImArjunau nayetA.n hi devAnapi parA.n gatim .. 80..\\
tayoshchaitadavaGYAna.n yatsA kR^iShNA sabhA.n gatA .
duHshAsanashcha karNashcha paruShANyabhyabhAShatAm .. 81..\\
duryodhano bhImasenamabhyagachchhanmanasvinam .
pashyatA.n kurumukhyAnAM tasya drakShyati yatphalam .. 82..\\
na hi vaira.n samAsAdya prashAmyati vR^ikodaraH .
suchirAdapi bhImasya na hi vairaM prashAmyati .
yAvadantaM na nayati shAtravA~nshatrukarshanaH .. 83..\\
na duHkha.n rAjyaharaNaM na cha dyUte parAjayaH .
pravrAjana.n cha putrANAM na me tadduHkhakAraNam .. 84..\\
yattu sA bR^ihatI shyAmA ekavastrA sabhA.n gatA .
ashR^iNotparuShA vAchastato duHkhataraM nu kim .. 85..\\
strI dharmiNI varArohA kShatradharmaratA sadA .
nAdhyagachchhattathA nAtha.n kR^iShNA nAthavatI satI .. 86..\\
yasyA mama saputrAyAstvaM nAtho madhusUdana .
rAmashcha balinA.n shreShThaH pradyumnashcha mahArathaH .. 87..\\
sAhameva.nvidha.n duHkha.n sahe.adya puruShottama .
bhIme jIvati durdharShe vijaye chApalAyini .. 88..\\
tata AshvAsayAmAsa putrAdhibhirabhiplutAm .
pitR^iShvasAra.n shochantIM shauriH pArtha sakhaH pR^ithAm .. 89..\\
kA nu sImantinI tvAdR^iglokeShvasti pitR^iShvasaH .
shUrasya rAGYo duhitA AjamIDha kula.n gatA .. 90..\\
mahAkulInA bhavatI drahAddhradamivAgatA .
IshvarI sarvakalyANI bhartA paramapUjitA .. 91..\\
vIrasUrvIra patnI cha sarvaiH samuditA guNaiH .
sukhaduHkhe mahAprAGYe tvAdR^ishI soDhumarhati .. 92..\\
nidrA tandrI krodhaharShau kShutpipAse himAtapau .
etAni pArthA nirjitya nitya.n vIrAH sukhe ratAH .. 93..\\
tyaktagrAmya sukhAH pArthA nitya.n vIra sukhapriyAH .
na te svalpena tuShyeyurmahotsAhA mahAbalAH .. 94..\\
anta.n dhIrA niShevante madhyaM grAmyasukhapriyAH .
uttamAMshcha parikleshAnbhogAMshchAtIva mAnuShAn .. 95..\\
anteShu remire dhIrA na te madhyeShu remire .
antaprApti.n sukhAmAhurduHkhamantaramantayoH .. 96..\\
abhivAdayanti bhavatIM pANDavAH saha kR^iShNayA .
AtmAna.n cha kushalinaM nivedyAhuranAmayam .. 97..\\
arogAnsarvasiddhArthAnkShipra.n drakShyasi pANDavAn .
IshvarAnsarvalokasya hatAmitrA~nshriyA vR^itAn .. 98..\\
evamAshvAsitA kuntI pratyuvAcha janArdanam .
putrAdhibhirabhidhvastA nigR^ihyAbuddhija.n tamaH .. 99..\\
yadyatteShAM mahAbAho pathya.n syAnmadhusUdana .
yathA yathA tvaM manyethAH kuryAH kR^iShNa tathA tathA .. 100..\\
avilopena dharmasya anikR^ityA parantapa .
prabhAvaGYAsmi te kR^iShNa satyasyAbhijanasya cha .. 101..\\
vyavasthAyA.n cha mitreShu buddhivikramayostathA .
tvameva naH kule dharmastva.n satya.n tvaM tapo mahat .. 102..\\
tva.n trAtA tvaM mahadbrahma tvayi sarvaM pratiShThitam .
yathaivAttha tathaivaitattvayi satyaM bhaviShyati .. 103..\\
tAmAmantrya cha govindaH kR^itvA chAbhipradakShiNam .
prAtiShThata mahAbAhurduryodhana gR^ihAnprati .. 104..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 89}
v
pR^ithAmAmantrya govindaH kR^itvA chApi pradakShiNam .
duryodhana gR^iha.n shaurirabhyagachchhadarindamaH .. 1..\\
lakShmyA paramayA yuktaM purandara gR^ihopamam .
tasya kakShyA vyatikramya tisro dvAHsthairavAritaH .. 2..\\
tato.abhraghanasa~NkAsha.n girikUTamivochchhritam .
shriyA jvalantaM prAsAdamAruroha mahAyashAH .. 3..\\
tatra rAjasahasraishcha kurubhishchAbhisa.nvR^itam .
dhArtarAShTraM mahAbAhu.n dadarshAsInamAsane .. 4..\\
duHshAsana.n cha karNaM cha shakuniM chApi saubalam .
duryodhana samIpe tAnAsanasthAndadarsha saH .. 5..\\
abhyAgachchhati dAshArhe dhArtarAShTro mahAyashAH .
udatiShThatsahAmAtyaH pUjayanmadhusUdanam .. 6..\\
sametya dhArtarAShTreNa sahAmAtyena keshavaH .
rAjabhistatra vArShNeyaH samAgachchhadyathA vayaH .. 7..\\
tatra jAmbUnadamayaM parya~Nka.n supariShkR^itam .
vividhAstaraNAstIrNamabhyupAvishadachyutaH .. 8..\\
tasmingAM madhuparka.n cha upahR^itya janArdane .
nivedayAmAsa tadA gR^ihAnrAjya.n cha kauravaH .. 9..\\
tatra govindamAsInaM prasannAditya varchasam .
upAsA.n chakrire sarve kuravo rAjabhiH saha .. 10..\\
tato duryodhano rAjA vArShNeya.n jayatA.n varam .
nyamantrayadbhojanena nAbhyanandachcha keshavaH .. 11..\\
tato duryodhanaH kR^iShNamabravIdrAjasa.nsadi .
mR^idupUrva.n shaThodarka.n karNamAbhAShya kauravaH .. 12..\\
kasmAdannAni pAnAni vAsA.nsi shayanAni cha .
tvadarthamupanItAni nAgrahIstva.n janArdana .. 13..\\
ubhayoshchAdadaH sAhyamubhayoshcha hate rataH .
sambandhI dayitashchAsi dhR^itarAShTrasya mAdhava .. 14..\\
tva.n hi govinda dharmArthau vettha tattvena sarvashaH .
tatra kAraNamichchhAmi shrotu.n chakragadAdhara .. 15..\\
sa evamukto govindaH pratyuvAcha mahAmanAH .
oghameghasvanaH kAle pragR^ihya vipulaM bhujam .. 16..\\
anambU kR^itamagrastamanirastamasa~Nkulam .
rAjIvanetro rAjAna.n hetumadvAkyamuttamam .. 17..\\
kR^itArthA bhu~njate dUtAH pUjA.n gR^ihNanti chaiva hi .
kR^itArthaM mA.n sahAmAtyastvamarchiShyasi bhArata .. 18..\\
evamuktaH pratyuvAcha dhArtarAShTro janArdanam .
na yuktaM bhavatAsmAsu pratipattumasAmpratam .. 19..\\
kR^itArtha.n chAkR^itArthaM cha tvA.n vayaM madhusUdana .
yatAmahe pUjayitu.n govinda na cha shaknumaH .. 20..\\
na cha tatkAraNa.n vidmo yasminno madhusUdana .
pUjA.n kR^itAM prIyamANairnAma.nsthAH puruShottama .. 21..\\
vairaM no nAsti bhavatA govinda na cha vigrahaH .
sa bhavAnprasamIkShyaitannedR^isha.n vaktumarhati .. 22..\\
evamuktaH pratyuvAcha dhArtarAShTra.n janArdanaH .
abhivIkShya sahAmAtya.n dAshArhaH prahasanniva .. 23..\\
nAha.n kAmAnna sa.nrambhAnna dveShAnnArthakAraNAt .
na hetuvAdAllobhAdvA dharma.n jahyAM kathaM chana .. 24..\\
samprIti bhojyAnyannAni ApadbhojyAni vA punaH .
na cha samprIyase rAjanna chApyApadgatA vayam .. 25..\\
akasmAddviShase rAja~njanmaprabhR^iti pANDavAn .
priyAnuvartino bhrAtR^InsarvaiH samuditAnguNaiH .. 26..\\
akasmAchchaiva pArthAnA.n dveShaNaM nopapadyate .
dharme sthitAH pANDaveyAH kastAnki.n vaktumarhati .. 27..\\
yastAndveShTi sa mA.n dveShTi yastAnanu sa mAm anu .
aikAtmyaM mA.n gata.n viddhi pANDavairdharmachAribhiH .. 28..\\
kAmakrodhAnuvartI hi yo mohAdvirurutsate .
guNavanta.n cha yo dveShTi tamAhuH puruShAdhamam .. 29..\\
yaH kalyANa guNA~nGYAtInmohAllobhAddidR^ikShate .
so.ajitAtmAjita krodho nachira.n tiShThati shriyam .. 30..\\
atha yo guNasampannAnhR^idayasyApriyAnapi .
priyeNa kurute vashyAMshchira.n yashasi tiShThati .. 31..\\
sarvametadabhoktavyamanna.n duShTAbhisa.nhitam .
kShatturekasya bhoktavyamiti me dhIyate matiH .. 32..\\
evamuktvA mahAbAhurduryodhanamamarShaNam .
nishchakrAma tataH shubhrAddhArtarAShTra niveshanAt .. 33..\\
niryAya cha mahAbAhurvAsudevo mahAmanAH .
niveshAya yayau veshma virudasya mahAtmanaH .. 34..\\
tamabhyagachchhaddroNashcha kR^ipo bhIShmo.atha bAhlikaH .
kuravashcha mahAbAhu.n virudasya gR^ihe sthitam .. 35..\\
te.abhigamyAbruva.nstatra kuravo madhusUdanam .
nivedayAmo vArShNeya saratnA.nste gR^ihAnvayam .. 36..\\
tAnuvAcha mahAtejAH kauravAnmadhusUdanaH .
sarve bhavanto gachchhantu sarvA me.apachitiH kR^itA .. 37..\\
yAteShu kuruShu kShattA dAshArhamaparAjitam .
abhyarchayAmAsa tadA sarvakAmaiH prayatnavAn .. 38..\\
tataH kShattAnna pAnAni shuchIni guNavanti cha .
upAharadanekAni keshavAya mahAtmane .. 39..\\
tairtarpayitvA prathamaM brAhmaNAnmadhusUdanaH .
vedavidbhyo dadau kR^iShNaH paramadraviNAnyapi .. 40..\\
tato.anuyAyibhiH sArdhaM marudbhiriva vAsavaH .
vidurAnnAni bubhuje shuchIni guNavanti cha .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 90}
v
taM bhuktavantamAshvastaM nishAyA.n viduro.abravIt .
neda.n samyagvyavasita.n keshavAgamanaM tava .. 1..\\
ardhadharmAtigo mUDhaH sa.nrambhI cha janArdana .
mAnaghno mAnakAmashcha vR^iddhAnA.n shAsanAtigaH .. 2..\\
dharmashAstrAtigo mando durAtmA pragraha.n gataH .
aneyaH shreyasAM pApo dhArtarAShTro janArdana .. 3..\\
kAmAtmA prAGYamAnI cha mitradhruksarvasha~NkitaH .
akartA chAkR^itaGYashcha tyaktadharmaH priyAnR^itaH .. 4..\\
etaishchAnyaishcha bahubhirdoShaireSha samanvitaH .
tvayochyamAnaH shreyo.api sa.nrambhAnna grahIShyati .. 5..\\
senA samudaya.n dR^iShTvA pArthivaM madhusUdana .
kR^itArthaM manyate bAla AtmAnamavichakShaNaH .. 6..\\
ekaH karNaH parA~njetu.n samartha iti nishchitam .
dhArtarAShTrasya durbuddheH sa shamaM nopayAsyati .. 7..\\
bhIShme droNe kR^ipe karNe droNaputre jayadrathe .
bhUyasI.n vartate vR^ittiM na shame kurute manaH .. 8..\\
nishchita.n dhArtarAShTrANA.n sakarNAnAM janArdana .
bhIShmadroNakR^ipAnpArthA na shaktAH prativIkShitum .. 9..\\
sa.nvichcha dhArtarAShTrANA.n sarveShAmeva keshava .
shame prayatamAnasya tava saubhrAtra kA~NkShiNaH .. 10..\\
na pANDavAnAmasmAbhiH pratideya.n yathochitam .
iti vyavasitAsteShu vachana.n syAnnirarthakam .. 11..\\
yatra sUkta.n duruktaM cha sama.n syAnmadhusUdana .
na tatra pralapetprAGYo badhireShviva gAyanaH .. 12..\\
avijAnatsu mUDheShu nirmaryAdeShu mAdhava .
na tva.n vAkyaM bruvanyuktashchANDAleShu dvijo yathA .. 13..\\
so.ayaM balastho mUDhashcha na kariShyati te vachaH .
tasminnirarthaka.n vAkyamuktaM sampatsyate tava .. 14..\\
teShA.n samupaviShTAnAM sarveShAM pApachetasAm .
tava madhyAvataraNaM mama kR^iShNa na rochate .. 15..\\
durbuddhInAmashiShTAnAM bahUnAM pApachetasAm .
pratIpa.n vachanaM madhye tava kR^iShNa na rochate .. 16..\\
anupAsitavR^iddhatvAchchhriyA mohAchcha darpitaH .
vayo darpAdamarShAchcha na te shreyo grahIShyati .. 17..\\
balaM balavadapyasya yadi vakShyasi mAdhava .
tvayyasya mahatI sha~NkA na kariShyati te vachaH .. 18..\\
nedamadya yudhA shakyamindreNApi sahAmaraiH .
iti vyavasitAH sarve dhArtarAShTrA janArdana .. 19..\\
teShvevamupapanneShu kAmakrodhAnuvartiShu .
samarthamapi te vAkyamasamarthaM bhaviShyati .. 20..\\
madhye tiShThanhastyanIkasya mando
rathAshvayuktasya balasya mUDhaH .
duryodhano manyate vItamanyuH
kR^itsnA mayeyaM pR^ithivI jiteti .. 21..\\
Asha.nsate dhR^itarAShTrasya putro
mahArAjyamasapatnaM pR^ithivyAm .
tasmi~nshamaH kevalo nopalabhyo
baddha.n santamAgataM manyate.artham .. 22..\\
paryasteyaM pR^ithivI kAlapakvA
duryodhanArthe pANDavAnyoddhukAmAH .
samAgatAH sarvayodhAH pR^ithivyAM
rAjAnashcha kShitipAlaiH sametAH .. 23..\\
sarve chaite kR^itavairAH purastAt
tvayA rAjAno hR^itasArAshcha kR^iShNa .
tavodvegAtsaMshritA dhArtarAShTrAn
susa.nhatAH saha karNena vIrAH .. 24..\\
tyaktAtmAnaH saha duryodhanena
sR^iShTA yoddhuM pANDavAnsarvayodhAH .
teShAM madhye pravishethA yadi tvaM
na tanmataM mama dAshArha vIra .. 25..\\
teShA.n samupaviShTAnAM bahUnA.n duShTachetasAm .
kathaM madhyaM prapadyethAH shatrUNA.n shatrukarshana .. 26..\\
sarvathA tvaM mahAbAho devairapi durutsahaH .
prabhAvaM pauruShaM buddhi.n jAnAmi tava shatruhan .. 27..\\
yA me prItiH pANDaveShu bhUyaH sA tvayi mAdhava .
premNA cha bahumAnAchcha sauhR^idAchcha bravImyaham .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 91}
bha
yathA brUyAnmahAprAGYo yathA brUyAdvichakShaNaH .
yathA vAchyastvadvidhena suhR^idA madvidhaH suhR^it .. 1..\\
dharmArthayukta.n tathyaM cha yathA tvayyupapadyate .
tathA vachanamukto.asmi tvayaitatpitR^imAtR^ivat .. 2..\\
satyaM prApta.n cha yuktaM chApyevameva yathAttha mAm .
shR^iNuShvAgamane hetu.n vidurAvahito bhava .. 3..\\
daurAtmya.n dhArtarAShTrasya kShatriyANAM cha vairitAm .
sarvametadaha.n jAnankShattaH prApto.adya kauravAn .. 4..\\
paryastAM pR^ithivI.n sarvAM sAshvAM saratha ku~njarAm .
yo mochayenmR^ityupAshAtprApnuyAddharmamuttamam .. 5..\\
dharmakArya.n yata~nshaktyA na chechchhaknoti mAnavaH .
prApto bhavati tatpuNyamatra me nAsti saMshayaH .. 6..\\
manasA chintayanpApa.n karmaNA nAbhirochayan .
na prApnoti phala.n tasya evaM dharmavido viduH .. 7..\\
so.aha.n yatiShye prashama.n kShattaH kartumamAyayA .
kurUNA.n sR^i~njayAnA.n cha sa~NgrAme vinashiShyatAm .. 8..\\
seyamApanmahAghorA kuruShveva samutthitA .
karNa duryodhana kR^itA sarve hyete tadanvayAH .. 9..\\
vyasanaiH klishyamAna.n hi yo mitraM nAbhipadyate .
anunIya yathAshakti taM nR^isha.nsa.n vidurbudhAH .. 10..\\
A keshagrahaNAnmitramakAryAtsaMnivartayan .
avAchyaH kasya chidbhavati kR^itayatno yathAbalam .. 11..\\
tatsamartha.n shubhaM vAkya.n dharmArthasahitaM hitam .
dhArtarAShTraH sahAmAtyo grahItu.n vidurArhati .. 12..\\
hita.n hi dhArtarAShTrANAM pANDavAnA.n tathaiva cha .
pR^ithivyA.n kShatriyANAM cha yatiShye.ahamamAyayA .. 13..\\
hite prayatamAnaM mA.n sha~Nkedduryodhano yadi .
hR^idayasya cha me prItirAnR^iNya.n cha bhaviShyati .. 14..\\
GYAtInA.n hi mitho bhede yanmitraM nAbhipadyate .
sarvayatnena madhyasthaM na tanmitra.n vidurbudhAH .. 15..\\
na mAM brUyuradharmaGYA mUDhA asuhR^idastathA .
shakto nAvArayatkR^iShNaH sa.nrabdhAnkurupANDavAn .. 16..\\
ubhayoH sAdhayannarthamahamAgata ityuta .
tatra yatnamaha.n kR^itvA gachchheyaM nR^iShvavAchyatAm .. 17..\\
mama dharmArthayukta.n hi shrutvA vAkyamanAmayam .
na chedAdAsyate bAlo diShTasya vashameShyati .. 18..\\
ahApayanpANDavArtha.n yathAvach
chhama.n kurUNA.n yadi chAchareyam .
puNya.n cha me syAchcharitaM mahArthaM
muchyeraMshcha kuravo mR^ityupAshAt .. 19..\\
api vAchaM bhAShamANasya kAvyAM
dharmArAmAmarthavatImahi.nsrAm .
avekSherandhArtarAShTrAH samarthAM
mA.n cha prAptaM kuravaH pUjayeyuH .. 20..\\
na chApi mama paryAptAH sahitAH sarvapArthivAH .
kruddhasya pramukhe sthAtu.n si.nhasyevetare mR^igAH .. 21..\\
v
ityevamuktvA vachana.n vR^iShNInAmR^iShabhastadA .
shayane sukhasa.nsparshe shishye yadusukhAvahaH .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 92}
v
tathA kathayatoreva tayorbuddhimatostadA .
shivA nakShatrasampannA sA vyatIyAya sharvarI .. 1..\\
dharmArthakAmayuktAshcha vichitrArthapadAkSharAH .
shR^iNvato vividhA vAcho vidurasya mahAtmanaH .. 2..\\
kathAbhiranurUpAbhiH kR^iShNasyAmita tejasaH .
akAmasyeva kR^iShNasya sA vyatIyAya sharvarI .. 3..\\
tatastu svarasampannA bahavaH sUtamAgadhAH .
sha~NkhadundubhinirghoShaiH keshavaM pratyabodhayan .. 4..\\
tata utthAya dAshArha R^iShabhaH sarvasAtvatAm .
sarvamAvashyaka.n chakre prAtaH kAryaM janArdanaH .. 5..\\
kR^itoda kAryajapyaH sa hutAgniH samala~NkR^itaH .
tata AdityamudyantamupAtiShThata mAdhavaH .. 6..\\
atha duryodhanaH kR^iShNa.n shakunishchApi saubalaH .
sandhyA.n tiShThantamabhyetya dAshArhamaparAjitam .. 7..\\
AchakShetA.n tu kR^iShNasya dhR^itarAShTra.n sabhA gatam .
kurUMshcha bhIShma pramukhAnrAGYaH sarvAMshcha pArthivAn .. 8..\\
tvAmarthayante govinda divi shakramivAmarAH .
tAvabhyanandadgovindaH sAmnA paramavalgunA .. 9..\\
tato vimala Aditye brAhmaNebhyo janArdanaH .
dadau hiraNya.n vAsA.nsi gAshchAshvAMshcha parantapaH .. 10..\\
visR^iShTavanta.n ratnAni dAshArhamaparAjitam .
tiShThantamupasa~Ngamya vavande sArathistadA .. 11..\\
tamupasthitamAGYAya ratha.n divyaM mahAmanAH .
mahAbhraghananirghoSha.n sarvaratnavibhUShitam .. 12..\\
agniM pradakShiNa.n kR^itvA brAhmaNAMshcha janArdanaH .
kaustubhaM maNimAmuchya shriyA paramayA jvalan .. 13..\\
kurubhiH sa.nvR^itaH kR^iShNo vR^iShNibhishchAbhirakShitaH .
AtiShThata ratha.n shauriH sarvayAdavanandanaH .. 14..\\
anvAruroha dAshArha.n viduraH sarvadharmavit .
sarvaprANabhR^itA.n shreShThaM sarvadharmabhR^itAM varam .. 15..\\
tato duryodhanaH kR^iShNa.n shakunishchApi saubalaH .
dvitIyena rathenainamanvayAtAM parantapam .. 16..\\
sAtyakiH kR^itavarmA cha vR^iShNInA.n cha mahArathAH .
pR^iShThato.anuyayuH kR^iShNa.n rathairashvairgajairapi .. 17..\\
teShA.n hemapariShkArA yuktAH paramavAjibhiH .
gachchhatA.n ghoShiNashchitrAshchAru babhrAjire rathAH .. 18..\\
saMmR^iShTasa.nsikta rajaH pratipede mahApatham .
rAjarShicharita.n kAle kR^iShNo dhImA~nshriyA jvalan .. 19..\\
tataH prayAte dAshArhe prAvAdyantaika puShkarAH .
sha~NkhAshcha dadhmire tatra vAdyAnyanyAni yAni cha .. 20..\\
pravIrAH sarvalokasya yuvAnaH si.nhavikramAH .
parivArya ratha.n shaureragachchhanta parantapAH .. 21..\\
tato.anye bahusAhasrA vichitrAdbhuta vAsasaH .
asi prAsAyudha dharAH kR^iShNasyAsanpuraHsarAH .. 22..\\
gajAH paraHshatAstatra varAshchAshvAH sahasrashaH .
prayAntamanvayurvIra.n dAshArhamaparAjitam .. 23..\\
pura.n kurUNA.n sa.nvR^ittaM draShTukAmaM janArdanam .
savR^iddhabAla.n sastrIkaM rathyA gatamarindamam .. 24..\\
vedikApAshritAbhishcha samAkrAntAnyanekashaH .
prachalantIva bhAreNa yoShidbhirbhavanAnyuta .. 25..\\
sampUjyamAnaH kurubhiH saMshR^iNvanvividhAH kathAH .
yathArhaM pratisatkurvanprekShamANaH shanairyayau .. 26..\\
tataH sabhA.n samAsAdya keshavasyAnuyAyinaH .
sasha~NkhairveNunirghoShairdishaH sarvA vyanAdayan .. 27..\\
tataH sA samitiH sarvA rAGYAmamitatejasAm .
samprAkampata harSheNa kR^iShNAgamana kA~NkShayA .. 28..\\
tato.abhyAshagate kR^iShNe samahR^iShyannarAdhipAH .
shrutvA ta.n rathanirghoShaM paryaGYya ninadopamam .. 29..\\
AsAdya tu sabhA dvAramR^iShabhaH sarvasAtvatAm .
avatIrya rathAchchhauriH kailAsashikharopamAt .. 30..\\
nagameghapratIkAshA.n jvalantImiva tejasA .
mahendra sadana prakhyAM pravivesha sabhA.n tataH .. 31..\\
pANau gR^ihItvA vidura.n sAtyaki.n cha mahAyashAH .
jyotIMShyAdityavadrAjankurUnprachchhAdaya~nshriyA .. 32..\\
agrato vAsudevasya karNaduryodhanAvubhau .
vR^iShNayaH kR^itavarmA cha AsankR^iShNasya pR^iShThataH .. 33..\\
dhR^itarAShTraM puraskR^itya bhIShmadroNAdayastataH .
Asanebhyo.achalansarve pUjayanto janArdanam .. 34..\\
abhyAgachchhati dAshArhe praGYA chakShurmahAmanAH .
sahaiva bhIShmadroNAbhyAmudatiShThanmahAyashAH .. 35..\\
uttiShThati mahArAje dhR^itarAShTre janeshvare .
tAni rAjasahasrANi samuttasthuH samantataH .. 36..\\
Asana.n sarvatobhadra.n jAmbUnadapariShkR^itam .
kR^iShNArthe kalpita.n tatra dhR^itarAShTrasya shAsanAt .. 37..\\
smayamAnastu rAjAnaM bhIShmadroNau cha mAdhavaH .
abhyabhAShata dharmAtmA rAGYashchAnyAnyathA vayaH .. 38..\\
tatra keshavamAnarchuH samyagabhyAgata.n sabhAm .
rAjAnaH pArthivAH sarve kuravashcha janArdanam .. 39..\\
tatra tiShThansa dAshArho rAjamadhye parantapaH .
apashyadantarikShasthAnR^iShInparapura~njayaH .. 40..\\
tatastAnabhisamprekShya nAradapramukhAnR^iShIn .
abhyabhAShata dAshArho bhIShma.n shAntanavaM shanaiH .. 41..\\
pArthivI.n samiti.n draShTumR^iShayo.abhyAgatA nR^ipa .
nimantryatAmAsanaishcha satkAreNa cha bhUyasA .. 42..\\
naiteShvanupaviShTeShu shakya.n kena chidAsitum .
pUjA prayujyatAmAshu munInAM bhAvitAtmanAm .. 43..\\
R^iShI~nshAntanavo dR^iShTvA sabhA dvAramupasthitAn .
tvaramANastato bhR^ityAnAsanAnItyachodayat .. 44..\\
AsanAnyatha mR^iShTAni mahAnti vipulAni cha .
maNikA~nchanachitrANi samAjahrustatastataH .. 45..\\
teShu tatropaviShTeShu gR^ihItArdheShu bhArata .
niShasAdAsane kR^iShNo rAjAnashcha yathAsanam .. 46..\\
duHshAsanaH sAtyakaye dadAvAsanamuttamam .
viviMshatirdadau pITha.n kA~nchanaM kR^itavarmaNe .. 47..\\
avidUre.atha kR^iShNasya karNaduryodhanAvubhau .
ekAsane mahAtmAnau niShIdaturamarShaNau .. 48..\\
gAndhArarAjaH shakunirgAndhArairabhirakShitaH .
niShasAdAsane rAjA saha putro vishAM pate .. 49..\\
viduro maNipIThe tu shuklaspardhyAjinottare .
sa.nspR^ishannAsana.n shaurermahAmatirupAvishat .. 50..\\
chirasya dR^iShTvA dAshArha.n rAjAnaH sarvapArthivAH .
amR^itasyeva nAtR^ipyanprekShamANA janArdanam .. 51..\\
atasI puShpasa~NkAshaH pItavAsA janArdanaH .
vyabhrAjata sabhAmadhye hemnIvopahito maNiH .. 52..\\
tatastUShNI.n sarvamAsIdgovinda gatamAnasam .
na tatra kashchitki.n chiddhi vyAjahAra pumAnkva chit .. 53..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 93}
v
teShvAsIneShu sarveShu tUShNImbhUteShu rAjasu .
vAkyamabhyAdade kR^iShNaH sudaMShTro dundubhisvanaH .. 1..\\
jImUta iva dharmAnte sarvA.n saMshrAvayansabhAm .
dhR^itarAShTramabhiprekShya samabhAShata mAdhavaH .. 2..\\
kurUNAM pANDavAnA.n cha shamaH syAditi bhArata .
aprayatnena vIrANAmetadyatitumAgataH .. 3..\\
rAjannAnyatpravaktavya.n tava niHshreyasa.n vachaH .
vidita.n hyeva te sarvaM veditavyamarindama .. 4..\\
idamadya kula.n shreShThaM sarvarAjasu pArthiva .
shrutavR^ittopasampanna.n sarvaiH samudita.n guNaiH .. 5..\\
kR^ipAnukampA kAruNyamAnR^isha.nsya.n cha bhArata .
tathArjava.n kShamA satyaM kuruShvetadvishiShyate .. 6..\\
tasminneva.nvidhe rAjankule mahati tiShThati .
tvannimitta.n visheSheNa neha yuktamasAmpratam .. 7..\\
tva.n hi vArayitA shreShThaH kurUNA.n kurusattama .
mithyA pracharatA.n tAta bAhyeShvAbhyantareShu cha .. 8..\\
te putrAstava kauravya duryodhana purogamAH .
dharmArthau pR^iShThataH kR^itvA pracharanti nR^isha.nsavat .. 9..\\
ashiShTA gatamaryAdA lobhena hR^itachetasaH .
sveShu bandhuShu mukhyeShu tadvettha bharatarShabha .. 10..\\
seyamApanmahAghorA kuruShveva samutthitA .
upekShyamANA kauravya pR^ithivI.n ghAtayiShyati .. 11..\\
shakyA cheya.n shamayitu.n tvaM chedichchhasi bhArata .
na duShkaro hyatra shamo mato me bharatarShabha .. 12..\\
tvayyadhInaH shamo rAjanmayi chaiva vishAM pate .
putrAnsthApaya kauravya sthApayiShyAmyahaM parAn .. 13..\\
AGYA tava hi rAjendra kAryA putraiH sahAnvayaiH .
hitaM balavadapyeShA.n tiShThatAM tava shAsane .. 14..\\
tava chaiva hita.n rAjanpANDavAnAm atho hitam .
shame prayatamAnasya mama shAsanakA~NkShiNAm .. 15..\\
svayaM niShkalamAlakShya sa.nvidhatsva vishAM pate .
saha bhUtAstu bharatAstavaiva syurjaneshvara .. 16..\\
dharmArthayortiShTha rAjanpANDavairabhirakShitaH .
na hi shakyAstathA bhUtA yatnAdapi narAdhipa .. 17..\\
na hi tvAM pANDavairjetu.n rakShyamANaM mahAtmabhiH .
indro.api devaiH sahitaH prasaheta kuto nR^ipAH .. 18..\\
yatra bhIShmashcha droNashcha kR^ipaH karNo viviMshatiH .
ashvatthAmA vikarNashcha somadatto.atha bAhlikaH .. 19..\\
saindhavashcha kali~Ngashcha kAmbojashcha sudakShiNaH .
yudhiShThiro bhImasenaH savyasAchI yamau tathA .. 20..\\
sAtyakishcha mahAtejA yuyutsushcha mahAratha .
ko nu tAnviparItAtmA yudhyeta bharatarShabha .. 21..\\
lokasyeshvaratAM bhUyaH shatrubhishchApradhR^iShyatAm .
prApsyasi tvamamitraghna sahitaH kurupANDavaiH .. 22..\\
tasya te pR^ithivIpAlAstvatsamAH pR^ithivIpate .
shreyA.nsashchaiva rAjAnaH sandhAsyante parantapa .. 23..\\
sa tvaM putraishcha pautraishcha bhrAtR^ibhiH pitR^ibhistathA .
suhR^idbhiH sarvato guptaH sukha.n shakShyasi jIvitum .. 24..\\
etAneva purodhAya satkR^itya cha yathA purA .
akhilAM bhikShyase sarvAM pR^ithivIM pR^ithivIpate .. 25..\\
etairhi sahitaH sarvaiH pANDavaiH svaishcha bhArata .
anyAnvijeShyase shatrUneSha svArthastavAkhilaH .. 26..\\
tairevopArjitAM bhUmiM bhokShyase cha parantapa .
yadi sampatsyase putraiH sahAmAtyairnarAdhipa .. 27..\\
sa.nyuge vai mahArAja dR^ishyate sumahAnkShayaH .
kShaye chobhayato rAjanka.n dharmamanupashyasi .. 28..\\
pANDavairnihataiH sa~Nkhye putrairvApi mahAbalaiH .
yadvindethAH sukha.n rAja.nstadbrUhi bharatarShabha .. 29..\\
shUrAshcha hi kR^itAstrAshcha sarve yuddhAbhikA~NkShiNaH .
pANDavAstAvakAshchaiva tAnrakSha mahato bhayAt .. 30..\\
na pashyema kurUnsarvAnpANDavAMshchaiva sa.nyuge .
kShINAnubhayataH shUrAnrathebhyo rathibhirhatAn .. 31..\\
samavetAH pR^ithivyA.n hi rAjAno rAjasattama .
amarShavashamApannA nAshayeyurimAH prajAH .. 32..\\
trAhi rAjannima.n lokaM na nashyeyurimAH prajAH .
tvayi prakR^itimApanne sheSha.n syAtkurunandana .. 33..\\
shuklA vadAnyA hrImanta AryAH puNyAbhijAtayaH .
anyonyasachivA rAja.nstAnpAhi mahato bhayAt .. 34..\\
shiveneme bhUmipAlAH samAgamya parasparam .
saha bhuktvA cha pItvA cha pratiyAntu yathA gR^iham .. 35..\\
suvAsasaH sragviNashcha satkR^itya bharatarShabha .
amarShAMshcha nirAkR^itya vairANi cha parantapa .. 36..\\
hArda.n yatpANDaveShvAsItprApte.asminnAyuShaH kShaye .
tadeva te bhavatyadya shashvachcha bharatarShabha .. 37..\\
bAlA vihInAH pitrA te tvayaiva parivardhitAH .
tAnpAlaya yathAnyAyaM putrAMshcha bharatarShabha .. 38..\\
bhavataiva hi rakShyAste vyasaneShu visheShataH .
mA te dharmastathaivArtho nashyeta bharatarShabha .. 39..\\
AhustvAM pANDavA rAjannabhivAdya prasAdya cha .
bhavataH shAsanAdduHkhamanubhUta.n sahAnugaiH .. 40..\\
dvAdashemAni varShANi vane nirvyuShitAni naH .
trayodasha.n tathAGYAtaiH sajane parivatsaram .. 41..\\
sthAtA naH samaye tasminpiteti kR^itanishchayAH .
nAhAsma samaya.n tAta tachcha no brAhmaNA viduH .. 42..\\
tasminnaH samaye tiShTha sthitAnAM bharatarShabha .
nitya.n sa~NkleshitA rAjansvarAjyAMshaM labhemahi .. 43..\\
tva.n dharmamartha.n yu~njAnaH samya~NnastrAtumarhasi .
gurutvaM bhavati prekShya bahUnkleshA.nstitikShmahe .. 44..\\
sa bhavAnmAtR^ipitR^ivadasmAsu pratipadyatAm .
gurorgarIyasI vR^ittiryA cha shiShyasya bhArata .. 45..\\
pitrA sthApayitavyA hi vayamutpathamAsthitAH .
sa.nsthApaya pathiShvasmA.nstiShTha rAjansvavartmani .. 46..\\
AhushchemAM pariShadaM putrAste bharatarShabha .
dharmaGYeShu sabhAsatsu neha yuktamasAmpratam .. 47..\\
yatra dharmo hyadharmeNa satya.n yatrAnR^itena cha .
hanyate prekShamANAnA.n hatAstatra sabhAsadaH .. 48..\\
viddho dharmo hyadharmeNa sabhA.n yatra prapadyate .
na chAsya shalya.n kR^intanti viddhAstatra sabhAsadaH .
dharma etAnArujati yathA nadyanukUlajAn .. 49..\\
ye dharmamanupashyantastUShNI.n dhyAyanta Asate .
te satyamAhurdharma.n cha nyAyyaM cha bharatarShabha .. 50..\\
shakya.n kimanyadvaktuM te dAnAdanyajjaneshvara .
bruvantu vA mahIpAlAH sabhAyA.n ye samAsate .
dharmArthau sampradhAryaiva yadi satyaM bravImyaham .. 51..\\
pramu~nchemAnmR^ityupAshAtkShatriyAnkShatriyarShabha .
prashAmya bharatashreShTha mA manyuvashamanvagAH .. 52..\\
pitrya.n tebhyaH pradAyAMshaM pANDavebhyo yathochitam .
tataH saputraH siddhArtho bhu~NkShva bhogAnparantapa .. 53..\\
ajAtashatru.n jAnIShe sthitaM dharme satA.n sadA .
saputre tvayi vR^itti.n cha vartate yAM narAdhipa .. 54..\\
dAhitashcha nirastashcha tvAmevopAshritaH punaH .
indraprastha.n tvayaivAsau saputreNa vivAsitaH .. 55..\\
sa tatra nivasansarvAnvashamAnIya pArthivAn .
tvanmukhAnakarodrAjanna cha tvAm atyavartata .. 56..\\
tasyaiva.n vartamAnasya saubalena jihIrShatA .
rAShTrANi dhanadhAnya.n cha prayuktaH paramopadhiH .. 57..\\
sa tAmavasthA.n samprApya kR^iShNAM prekShya sabhA gatAm .
kShatradharmAdameyAtmA nAkampata yudhiShThiraH .. 58..\\
aha.n tu tava teShAM cha shreya ichchhAmi bhArata .
dharmAdarthAtsukhAchchaiva mA rAjannInashaH prajAH .. 59..\\
anarthamarthaM manvAnA artha.n vAnarthamAtmanaH .
lobhe.atiprasR^itAnputrAnnigR^ihNIShva vishAM pate .. 60..\\
sthitAH shushrUShituM pArthAH sthitA yoddhumarindamAH .
yatte pathyatama.n rAja.nstasmi.nstiShTha parantapa .. 61..\\
tadvAkyaM pArthivAH sarve hR^idayaiH samapUjayan .
na tatra kashchidvaktu.n hi vAchaM prAkAmadagrataH .. 62..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 94}
v
tasminnabhihite vAkye keshavena mahAtmanA .
stimitA hR^iShTaromANa Asansarve sabhAsadaH .. 1..\\
kaH sviduttarametasmAdvaktumutsahate pumAn .
iti sarve manobhiste chintayanti sma pArthivAH .. 2..\\
tathA teShu cha sarveShu tUShNImbhUteShu rAjasu .
jAmadagnya ida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 3..\\
imAmekopamA.n rAja~nshR^iNu satyAmasha~NkitaH .
tA.n shrutvA shreya Adatsva yadi sAdhviti manyase .. 4..\\
rAjA dambhodbhavo nAma sArvabhaumaH purAbhavat .
akhilAM bubhuje sarvAM pR^ithivImiti naH shrutam .. 5..\\
sa sma nityaM nishApAye prAtarutthAya vIryavAn .
brAhmaNAnkShatriyAMshchaiva pR^ichchhannAste mahArathaH .. 6..\\
asti kashchidvishiShTo vA madvidho vA bhavedyudhi .
shudro vaishyaH kShatriyo vA brAhmaNo vApi shastrabhR^it .. 7..\\
iti bruvannanvacharatsa rAjA pR^ithivImimAm .
darpeNa mahatA mattaH ka.n chidanyamachintayan .. 8..\\
ta.n sma vaidyA akR^ipaNA brAhmaNAH sarvato.abhayAH .
pratyaShedhanta rAjAna.n shlAghamAnaM punaH punaH .. 9..\\
pratiShidhyamAno.apyasakR^itpR^ichchhatyeva sa vai dvijAn .
abhimAnI shriyA mattastamUchurbrAhmaNAstadA .. 10..\\
tapasvino mahAtmAno veda vratasamanvitAH .
udIryamANa.n rAjAna.n krodhadIptA dvijAtayaH .. 11..\\
anekajanana.n sakhyaM yayoH puruShasi.nhayoH .
tayostvaM na samo rAjanbhavitAsi kadA chana .. 12..\\
evamuktaH sa rAjA tu punaH paprachchha tAndvijAn .
kva tau vIrau kva janmAnau ki.n karmANau cha kau cha tau .. 13..\\
braahmanaah
naro nArAyaNashchaiva tApasAviti naH shrutam .
AyAtau mAnuShe loke tAbhyA.n yudhyasva pArthiva .. 14..\\
shrUyate tau mahAtmAnau naranArAyaNAvubhau .
tapo ghoramanirdeshya.n tapyete gandhamAdane .. 15..\\
raama
sa rAjA mahatI.n senAM yojayitvA ShaDa~NginIm .
amR^iShyamANaH samprAyAdyatra tAvaparAjitau .. 16..\\
sa gatvA viShama.n ghoraM parvataM gandhamAdanam .
mR^igayANo.anvagachchhattau tApasAvaparAjitau .. 17..\\
tau dR^iShTvA kShutpipAsAbhyA.n kR^ishau dhamani santatau .
shItavAtAtapaishchaiva karshitau puruShottamau .
abhigamyopasa~NgR^ihya paryapR^ichchhadanAmayam .. 18..\\
tamarchitvA mUlaphalairAsanenodakena cha .
nyamantrayetA.n rAjAna.n kiM kAryaM kriyatAm iti .. 19..\\
dambhaudbhava
bAhubhyAM me jitA bhUmirnihatAH sarvashatravaH .
bhavadbhyA.n yuddhamAkA~NkShannupayAto.asmi parvatam .
Atithya.n dIyatAmetatkA~NkShitaM me chiraM prati .. 20..\\
naranaaraayanau
apetakrodhalobho.ayamAshramo rAjasattama .
na hyasminnAshrame yuddha.n kutaH shastraM kuto.anR^ijuH .
anyatra yuddhamAkA~NkShva bahavaH kShatriyA kShitau .. 21..\\
r
uchyamAnastathApi sma bhUya evAbhyabhAShata .
punaH punaH kShamyamANaH sAntvyamAnashcha bhArata .
dambhodbhavo yuddhamichchhannAhvayatyeva tApasau .. 22..\\
tato narastviShIkANAM muShTimAdAya kaurava .
abravIdehi yudhyasva yuddhakAmuka kShatriya .. 23..\\
sarvashastrANi chAdatsva yojayasva cha vAhinIm .
aha.n hi te vineShyAmi yuddhashraddhAmitaH param .. 24..\\
d
yadyetadastramasmAsu yukta.n tApasa manyase .
etenApi tvayA yotsye yuddhArthI hyahamAgataH .. 25..\\
r
ityuktvA sharavarSheNa sarvataH samavAkirat .
dambhodbhavastApasa.n taM jighA.nsuH saha sainikaH .. 26..\\
tasya tAnasyato ghorAniShUnparatanuchchhidaH .
kadarthI kR^ityasa muniriShIkAbhirapAnudat .. 27..\\
tato.asmai prAsR^ijadghoramaiShIkamaparAjitaH .
astramapratisandheya.n tadadbhutamivAbhavat .. 28..\\
teShAmakShINi karNAMshcha nastakAMshchaiva mAyayA .
nimittavedhI sa muniriShIkAbhiH samarpayat .. 29..\\
sa dR^iShTvA shvetamAkAshamiShIkAbhiH samAchitam .
pAdayornyapatadrAjA svasti me.astviti chAbravIt .. 30..\\
tamabravInnaro rAja~nsharaNyaH sharaNaiShiNAm .
brahmaNyo bhava dharmAtmA mA cha smaivaM punaH kR^ithAH .. 31..\\
mA cha darpasamAviShTaH kShepsIH kAMshchitkadA chana .
alpIyA.nsa.n vishiShTaM vA tatte rAjanparaM hitam .. 32..\\
kR^itapraGYo vItalobho niraha~NkAra AtmavAn .
dAntaH kShAnto mR^iduH kShemaH prajAH pAlaya pArthiva .. 33..\\
anuGYAtaH svasti gachchha maivaM bhUyaH samAchareH .
kushalaM brAhmaNAnpR^ichchherAvayorvachanAdbhR^isham .. 34..\\
tato rAjA tayoH pAdAvabhivAdya mahAtmanoH .
pratyAjagAma svapura.n dharmaM chaivAchinodbhR^isham .. 35..\\
sumahachchApi tatkarma yannareNa kR^itaM purA .
tato guNaiH subahubhiH shreShTho nArAyaNo.abhavat .. 36..\\
tasmAdyAvaddhanuHshreShThe gANDIve.asvraM na yujyate .
tAvattvaM mAnamutsR^ijya gachchha rAjandhana~njayam .. 37..\\
kAkudIka.n shukaM nAkamakShisantarjana.n tathA .
santAnaM nartana.n ghoramAsyamodakamaShTamam .. 38..\\
etairviddhAH sarva eva maraNa.n yAnti mAnavAH .
unmattAshcha vicheShTante naShTasa~nj~nA vichetasaH .. 39..\\
svapante cha plavante cha chhardayanti cha mAnavAH .
mUtrayante cha satata.n rudanti cha hasanti cha .. 40..\\
asa~NkhyeyA guNAH pArthe tadvishiShTo janArdanaH .
tvameva bhUyo jAnAsi kuntIputra.n dhana~njayam .. 41..\\
naranArAyaNau yau tau tAvevArjuna keshavau .
vinAjIhi mahArAja pravIrau puruSharShabhau .. 42..\\
yadyetadeva.n jAnAsi na cha mAmatisha~Nkase .
AryAM mati.n samAsthAya shAmya bhArata pANDavaiH .. 43..\\
atha chenmanyase shreyo na me bhedo bhavediti .
prashAmya bharata shreShTho mA cha yuddhe manaH kR^ithAH .. 44..\\
bhavatA.n cha kurushreShTha kulaM bahumataM bhuvi .
tattathaivAstu bhadra.n te svArthamevAnuchintaya .. 45..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 95}
v
jAmadagnyavachaH shrutvA kaNvo.api bhagavAnR^iShiH .
duryodhanamida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 1..\\
akShayashchAvyayashchaiva brahmA lokapitAmahaH .
tathaiva bhagavantau tau naranArAyaNAvR^iShI .. 2..\\
AdityAnA.n hi sarveShAM viShNurekaH sanAtanaH .
ajayyashchAvyayashchaiva shAshvataH prabhurIshvaraH .. 3..\\
nimittamaraNAstvanye chandrasUryau mahI jalam .
vAyuragnistathAkAsha.n grahAstArAgaNAstathA .. 4..\\
te cha kShayAnte jagato hitvA lokatraya.n sadA .
kShaya.n gachchhanti vai sarve sR^ijyante cha punaH punaH .. 5..\\
muhUrtamaraNAstvanye mAnuShA mR^igapakShiNaH .
triyagyonyashcha ye chAnye jIvalokacharAH smR^itAH .. 6..\\
bhUyiShThena tu rAjAnaH shriyaM bhuktvAyuShaH kShaye .
maraNaM pratigachchhanti bhoktu.n sukR^itaduShkR^itam .. 7..\\
sa bhavAndharmaputreNa shama kartumihArhati .
pANDavAH kuravashchaiva pAlayantu vasundharAm .. 8..\\
balavAnahamityeva na mantavya.n suyodhana .
balavanto hi balibhirdR^ishyante puruSharShabha .. 9..\\
na balaM balinAM madhye balaM bhavati kaurava .
balavanto hi te sarve pANDavA deva vikramAH .. 10..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
mAtalerdAtukAmasya kanyAM mR^igayato varam .. 11..\\
matastrailokyarAjasya mAtalirnAma sArathiH .
tasyaikaiva kule kanyA rUpato lokavishrutA .. 12..\\
guNakeshIti vikhyAtA nAmnA sA devarUpiNI .
shriyA cha vapuShA chaiva striyo.anyAH sAtirichyate .. 13..\\
tasyAH pradAnasamayaM mAtaliH saha bhAryayA .
GYAtvA vimamR^ishe rAja.nstatparaH parichintayan .. 14..\\
dhikkhalvalaghu shIlAnAmuchchhritAnA.n yashasvinAm .
narANAmR^iddhasattvAnA.n kule kanyA prarohaNam .. 15..\\
mAtuH kulaM pitR^ikula.n yatra chaiva pradIyate .
kulatraya.n saMshayita.n kurute kanyakA satAm .. 16..\\
deva mAnuShalokau dvau mAnasenaiva chakShuShA .
avagAhyaiva vichitau na cha me rochate varaH .. 17..\\
na devAnnaiva ditijAnna gandharvAnna mAnuShAn .
arochaya.n varakR^ite tathaiva bahulAnR^iShIn .. 18..\\
bhAryayA tu sa saMmantrya saha rAtrau sudharmayA .
mAtalirnAgalokAya chakAra gamane matim .. 19..\\
na me devamanuShyeShu guNakeshyAH samo varaH .
rUpato dR^ishyate kashchinnAgeShu bhavitA dhruvam .. 20..\\
ityAmantrya sudharmA.n sa kR^itvA chAbhipradakShiNam .
kanyA.n shirasyupAghrAya pravivesha mahItalam .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 96}
kanva
mAtalistu vrajanmArge nAradena maharShiNA .
varuNa.n gachchhatA draShTu.n samAgachchhadyadR^ichchhayA .. 1..\\
nArado.athAbravIdena.n kva bhavAngantumudyataH .
svena vA sUta kAryeNa shAsanAdvA shatakratoH .. 2..\\
mAtalirnAradenaiva.n sampR^iShTaH pathi gachchhatA .
yathAvatsarvamAchaShTa svakArya.n varuNaM prati .. 3..\\
tamuvAchAtha sa munirgachchhAvaH sahitAviti .
salilesha didekShArthamahamapyudyato divaH .. 4..\\
aha.n te sarvamAkhyAsye darshayanvasudhAtalam .
dR^iShTvA tatra vara.n kaM chidrochayiShyAva mAtale .. 5..\\
avagAhya tato bhUmimubhau mAtalinAradau .
dadR^ishAte mahAtmAnau lokapAlamapAM patim .. 6..\\
tatra devarShisadR^ishIM pUjAM prApa sa nAradaH .
mahendrasadR^ishI.n chaiva mAtaliH patyapadyata .. 7..\\
tAvubhau prItamanasau kAryavattAM nivedya ha .
varuNenAbhyanuGYAtau nAgaloka.n vicheratuH .. 8..\\
nAradaH sarvabhUtAnAmantarbhUminivAsinAm .
jAnaMshchakAra vyAkhyAna.n yantuH sarvamasheShataH .. 9..\\
naarada
dR^iShTaste varuNastAta putrapautra samAvR^itaH .
pashyodaka pateH sthAna.n sarvatobhadramR^iddhimat .. 10..\\
eSha putro mahAprAGYo varuNasyeha gopateH .
eSha ta.n shIlavR^ittena shauchena cha vishiShyate .. 11..\\
eSho.asya putro.abhimataH puShkaraH puShkarekShaNaH .
rUpavAndarshanIyashcha somaputryA vR^itaH patiH .. 12..\\
jyotsnA kAlIti yAmAhurdvitIyA.n rUpataH shriyam .
Adityasyaiva goH putro jyeShTaH putraH kR^itaH smR^itaH .. 13..\\
bhavanaM pashya vAruNyA yadetatsarvakA~nchanam .
yAM prApya suratAM prAptAH surAH surapateH sakhe .. 14..\\
etAni hR^itarAjyAnA.n daiteyAnA.n sma mAtale .
dIpyamAnAni dR^ishyante sarvapraharaNAnyuta .. 15..\\
akShayANi kilaitAni vivartante sma mAtale .
anubhAva prayuktAni surairavajitAni ha .. 16..\\
atra rAkShasa jAtyashcha bhUtajAtyashcha mAtale .
divyapraharaNAshchAsanpUrvadaivatanirmitAH .. 17..\\
agnireSha mahArchiShmA~njAgarti varuNa hrade .
vaiShNava.n chakramAviddha.n vidhUmena haviShmatA .. 18..\\
eSha gANDImayashchApo lokasa.nhAra sambhR^itaH .
rakShyate daivatairnitya.n yatastadgANDiva.n dhanuH .. 19..\\
eSha kR^itye samutpanne tattaddhArayate balam .
sahasrashatasa~Nkhyena prANena satata.n dhruvam .. 20..\\
ashAsyAnapi shAstyeSha rakSho bandhuShu rAjasu .
sR^iShTaH prathamajo daNDo brAhmaNA brahmavAdinA .. 21..\\
etachchhatraM narendrANAM mahachchhakreNa bhAShitam .
putrAH salilarAjasya dhArayanti mahodayam .. 22..\\
etatsalilarAjasya chhatra.n chhatragR^ihe sthitam .
sarvataH salila.n shIta.n jImUta iva varShati .. 23..\\
etachchhatrAtparibhraShTa.n salilaM somanirmalam .
tamasA mUrchhita.n yAti yena nArchhati darshanam .. 24..\\
bahUnyadbhutarUpANi draShTavyAnIha mAtale .
tava kAryoparodhastu tasmAdgachchhAva mAchiram .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 97}
naarada
etattu nAgalokasya nAbhisthAne sthitaM puram .
pAtAlamiti vikhyAta.n daityadAnava sevitam .. 1..\\
idamadbhiH samaM prAptA ye ke chiddhruvaja~NgamAH .
pravishanto mahAnAdaM nadanti bhayapIDitAH .. 2..\\
atrAsuro.agniH satata.n dIpyate vAri bhojanaH .
vyApAreNa dhR^itAtmAnaM nibaddha.n samabudhyata .. 3..\\
atrAmR^ita.n suraiH pItvA nihitaM nihatAribhiH .
ataH somasya hAnishcha vR^iddhishchaiva pradR^ishyate .. 4..\\
atra divya.n hayashiraH kAle parvaNi parvaNi .
uttiShThati suvarNAbha.n vArbhirApUraya~n jagat .. 5..\\
yasmAdatra samagrAstAH patanti jalamUrtayaH .
tasmAtpAtAlamityetatkhyAyate puramuttamam .. 6..\\
airAvato.asmAtsalila.n gR^ihItvA jagato hitaH .
megheShvAmu~nchate shIta.n yanmahendraH pravarShati .. 7..\\
atra nAnAvidhAkArAstimayo naikarUpiNaH .
apsu somaprabhAM pItvA vasanti jalachAriNaH .. 8..\\
atra sUryAMshubhirbhinnAH pAtAlatalamAshritAH .
mR^itA divasataH sUta punarjIvanti te nishi .. 9..\\
udaye nityashashchAtra chandramA rashmibhirvR^itaH .
amR^ita.n spR^ishya sa.nsparshAtsa~njIvayati dehinaH .. 10..\\
atra te.adharmaniratA baddhAH kAlena pIDitAH .
daiteyA nivasanti sma vAsavena hR^itashriyaH .. 11..\\
atra bhUtapatirnAma sarvabhUtamaheshvaraH .
bhUtaye sarvabhUtAnAm acharattapa uttamam .. 12..\\
atra govratino viprAH svAdhyAyAmnAya karshitAH .
tyaktaprANA jitasvargA nivasanti maharShayaH .. 13..\\
yatra tatra shayo nitya.n yena kena chidAshitaH .
yena kena chidAchchhannaH sa govrata ihochyate .. 14..\\
airAvato nAgarAjo vAmanaH kumudo.a~njanaH .
prasUtAH supratIkasya vaMshe vAraNasattamAH .. 15..\\
pashya yadyatra te kashchidrochate guNato varaH .
varayiShyAva ta.n gatvA yatnamAsthAya mAtale .. 16..\\
aNDametajjale nyasta.n dIpyamAnamiva shriyA .
A prajAnAM nisargAdvai nodbhidyati na sarpati .. 17..\\
nAsya jAtiM nisarga.n vA kathyamAnaM shR^iNomi vai .
pitaraM mAtara.n vApi nAsya jAnAti kash chana .. 18..\\
ataH kila mahAnagnirantakAle samutthitaH .
dhakShyate mAtale sarva.n trailokya.n sacharAcharam .. 19..\\
kanva
mAtalistvabravIchchhrutvA nAradasyAtha bhAShitam .
na me.atra rochate kashchidanyato vraja mAchiram .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 98}
n
hiraNyapuramityetatkhyAtaM puravaraM mahat .
daityAnA.n dAnavAnAM cha mAyA shatavichAriNAm .. 1..\\
analpena prayatnena nirmita.n vishvakarmaNA .
mayena manasA sR^iShTaM pAtAlatalamAshritam .. 2..\\
atra mAyA sahasrANi vikurvANA mahaujasaH .
dAnavA nivasanti sma shUrA dattavarAH purA .. 3..\\
naite shakreNa nAnyena varuNena yamena vA .
shakyante vashamAnetu.n tathaiva dhanadena cha .. 4..\\
asurAH kAlakha~njAshcha tathA viShNupadodbhavAH .
nairR^itA yAtudhAnAshcha brahma vedodbhavAsh cha ye .. 5..\\
daMShTriNo bhImarUpAshcha nivasantyAtmarakShiNaH .
mAyAvIryopasampannA nivasantyAtmarakShiNaH .
nivAtakavachA nAma dAnavA yuddhadurmadAH .. 6..\\
jAnAsi cha yathA shakro naitA~nshaknoti vAdhitum .. 7..\\
bahusho mAtale tva.n cha tava putrashcha gomukhaH .
nirbhagno devarAjashcha saha putraH shachIpatiH .. 8..\\
pashya veshmAni raukmANi mAtale rAjatAni cha .
karmaNA vidhiyuktena yuktAnyupagatAni cha .. 9..\\
vaiDUrya haritAnIva pravAlaruchirANi cha .
arkasphaTika shubhrANi varja sArojjvalAni cha .. 10..\\
pArthivAnIva chAbhAnti punarnagamayAni cha .
shailAnIva cha dR^ishyante tArakANIva chApyuta .. 11..\\
sUryarUpANi chAbhAnti dIptAgnisadR^ishAni cha .
maNijAlavichitrANi prAMshUni nibiDAni cha .. 12..\\
naitAni shakyaM nirdeShTu.n rUpato dravyatastathA .
guNatashchaiva siddhAni pramANa guNavanti cha .. 13..\\
AkrIDAnpashya daityAnA.n tathaiva shayanAnyuta .
ratnavanti mahArhANi bhAjanAnyAsanAni cha .. 14..\\
jaladAbhA.nstathA shailA.nstoyaprasravaNAnvitAn .
kAmapuShpaphalAMshchaiva pAdapAnkAmachAriNaH .. 15..\\
mAtale kashchidatrApi ruchitaste varo bhavet .
atha vAnyA.n dishaM bhUmergachchhAva yadi manyase .. 16..\\
kanva
mAtalistvabravIdenaM bhAShamANa.n tathAvidham .
devarShe naiva me kArya.n vipriya.n tridivaukasAm .. 17..\\
nityAnuShakta vairA hi bhrAtaro devadAnavAH .
aripakSheNa sambandha.n rochayiShyAmyaha.n katham .. 18..\\
anyatra sAdhu gachchhAvo draShTuM nArhAmi dAnavAn .
jAnAmi tu tathAtmAna.n ditsAtma kamala.n yathA .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 99}
n
aya.n lokaH suparNAnAM pakShiNAM pannagAshinAm .
vikrame gamane bhAre naiShAmasti parishramaH .. 1..\\
vainateya sutaiH sUta ShaDbhistatamida.n kulam .
sumukhena sunAmnA cha sunetreNa suvarchasA .. 2..\\
surUpa pakShirAjena subalena cha mAtale .
varthitAni prasUtyA vai vinatA kulakartR^ibhiH .. 3..\\
pakShirAjAbhijAtyAnA.n sahasrANi shatAni cha .
kashyapasya tato vaMshe jAtairbhUtivivardhanaiH .. 4..\\
sarve hyete shriyA yuktAH sarve shrIvatsa lakShaNAH .
sarve shriyamabhIpsanto dhArayanti balAnyuta .. 5..\\
karmaNA kShatriyAshchaite nirghR^iNA bhogi bhojinaH .
GYAtisa~NkShaya kartR^itvAdbrAhmaNyaM na labhanti vai .. 6..\\
nAmAni chaiShA.n vakShyAmi yathA prAdhAnyataH shR^iNu .
mAtale shlAghyametaddhi kula.n viShNuparigraham .. 7..\\
daivata.n viShNureteShAM viShNureva parAyaNam .
hR^idi chaiShA.n sadA viShNurviShNureva gatiH sadA .. 8..\\
suvarNachUDo nAgAshI dAruNashchaNDatuNDakaH .
analashchAnilashchaiva vishAlAkSho.atha kuNDalI .. 9..\\
kAshyapirdhvajaviShkambho vainateyAtha vAmanaH .
vAtavego dishA chakShurnimeSho nimiShastathA .. 10..\\
trivAraH sapta vArashcha vAlmIkirdvIpakastathA .
daitya dvIpaH sariddvIpaH sArasaH padmakesaraH .. 11..\\
sumukhaH sukhaketushcha chitrabarhastathAnaghaH .
meghakR^itkumudo dakShaH sarpAntaH somabhojanaH .. 12..\\
gurubhAraH kapotashcha sUryanetrashchirAntakaH .
viShNudhanvA kumArashcha paribarho haristathA .. 13..\\
susvaro madhuparkashcha hemavarNastathaiva cha .
malayo mAtarishvA cha nishAkaradivAkarau .. 14..\\
ete pradesha mAtreNa mayoktA garuDAtmajAH .
prAdhAnyato.atha yashasA kIrtitAH prANatash cha te .. 15..\\
yadyatra na ruchiH kA chidehi gachchhAva mAtale .
taM nayiShyAmi desha.n tvA.n ruchiM yatropalapsyase .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 100}
n
ida.n rasAtalaM nAma saptamaM pR^ithivItalam .
yatrAste surabhirmAtA gavAmamR^itasambhavA .. 1..\\
kSharantI satata.n kShIraM pR^ithivI sArasambhavam .
ShaNNA.n rasAnAM sAreNa rasamekamanuttamam .. 2..\\
amR^itenAbhitR^iptasya sAramudgirataH purA .
pitAmahasya vadanAdudatiShThadaninditA .. 3..\\
yasyAH kShIrasya dhArAyA nipatantyA mahItale .
hradaH kR^itaH kShIranidhiH pavitraM paramuttamam .. 4..\\
puShpitasyeva phenasya paryantamanuveShTitam .
pibanto nivasantyatra phenapA munisattamAH .. 5..\\
phenapA nAma nAmnA te phenAhArAshcha mAtale .
ugre tapasi vartante yeShAM bibhyati devatAH .. 6..\\
asyAshchatasro dhenvo.anyA dikShu sarvAsu mAtale .
nivasanti dishApAlyo dhArayantyo dishaH smR^itAH .. 7..\\
pUrvA.n dishaM dhArayate surUpA nAma saurabhI .
dakShiNA.n ha.nsakA nAma dhArayatyaparA.n disham .. 8..\\
pashchimA vAruNI dikcha dhAryate vai subhadrayA .
mahAnubhAvayA nityaM mAtale vishvarUpayA .. 9..\\
sarvakAmadughA nAma dhenurdhArayate disham .
uttarAM mAtale dharmyA.n tathailavila sa~nj~nitAm .. 10..\\
AsA.n tu payasA mishraM payo nirmathya sAgare .
manthAnaM mandara.n kR^itvA devairasurasa.nhitaiH .. 11..\\
uddhR^itA vAruNI lakShmIramR^ita.n chApi mAtale .
uchchaiHshravAshchAshvarAjo maNiratna.n cha kaustubham .. 12..\\
sudhA hAreShu cha sudhA.n svadhA bhojiShu cha svadhAm .
amR^ita.n chAmR^itAsheShu surabhiH kSharate payaH .. 13..\\
atra gAthA purA gItA rasAtalanivAsibhiH .
paurANI shrUyate loke gIyate yA manIShibhiH .. 14..\\
na nAgaloke na svarge na vimAne triviShTape .
parivAsaH sukhastAdR^igrasAtalatale yathA .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 101}
n
iyaM bhogavatI nAma purI vAsukipAlitA .
yAdR^ishI devarAjasya purI varyAmarAvatI .. 1..\\
eSha sheShaH sthito nAgo yeneya.n dhAryate sadA .
tapasA lokamukhyena prabhAvamahatA mahI .. 2..\\
shvetochchaya nibhAkAro nAnAvidha vibhUShaNaH .
sahasra.n dhArayanmUrdhnA jvAlA jihvo mahAbalaH .. 3..\\
iha nAnAvidhAkArA nAnAvidha vibhUShaNAH .
surasAyAH sutA nAgA nivasanti gatavyathAH .. 4..\\
maNisvastika chakrA~NkAH kamaNDaluka lakShaNAH .
sahasrasa~NkhyA balinaH sarve raudrAH svabhAvataH .. 5..\\
sahasrashirasaH ke chitke chitpa~nchashatAnanAH .
shatashIrShAstathA ke chitke chittrishiraso.api cha .. 6..\\
dvipa~ncha shirasaH ke chitke chitsapta mukhAstathA .
mahAbhogA mahAkAyAH parvatAbhogabhoginaH .. 7..\\
bahUnIha sahasrANi prayutAnyarbudAni cha .
nAgAnAmekavaMshAnA.n yathA shreShThA.nstu me shR^iNu .. 8..\\
vAsukistakShakashchaiva karkoTaka dhana~njayau .
kAlIyo nahuShashchaiva kambalAshvatarAvubhau .. 9..\\
bAhyakuNDo maNirnAgastathaivApUraNaH khagaH .
vAmanashchaila patrashcha kukuraH kukuNastathA .. 10..\\
Aryako nandakashchaiva tathA kalashapotakau .
kailAsakaH pi~njarako nAgashchairAvatastathA .. 11..\\
sumanomukho dadhimukhaH sha~Nkho nandopanandakau .
AptaH koTanakashchaiva shikhI niShThUrikastathA .. 12..\\
tittirirhastibhadrashcha kumudo mAlyapiNDakaH .
dvau padmau puNDarIkashcha puShpo mudgaraparNakaH .. 13..\\
karavIraH pITharakaH sa.nvR^itto vR^itta eva cha .
piNDAro bilvapatrashcha mUShikAdaH shirIShakaH .. 14..\\
dilIpaH sha~NkhashIrShashcha jyotiShko.athAparAjitaH .
kauravyo dhR^itarAShTrashcha kumAraH kushakastathA .. 15..\\
virajA dhAraNashchaiva subAhurmukharo jayaH .
badhirAndhau vikuNDashcha virasaH surasastathA .. 16..\\
ete chAnye cha bahavaH kashyapasyAtmajAH smR^itAH .
mAtale pashya yadyatra kashchitte rochate varaH .. 17..\\
kanva
mAtalistvekamavyagraH satata.n saMnirIkShya vai .
paprachchha nArada.n tatra prItimAniva chAbhavat .. 18..\\
sthito ya eSha purataH kauravyasyAryakasya cha .
dyutimAndarshanIyashcha kasyaiSha kulanandanaH .. 19..\\
kaH pitA jananI chAsya katamasyaiSha bhoginaH .
vaMshasya kasyaiSha mahAnketubhUta iva sthitaH .. 20..\\
praNidhAnena dhairyeNa rUpeNa vayasA cha me .
manaH praviShTo devarShe guNakeshyAH patirvaraH .. 21..\\
mAtaliM prItimanasa.n dR^iShTvA sumukha darshanAt .
nivedayAmAsa tadA mAhAtmya.n janma karma cha .. 22..\\
airAvata kule jAtaH sumukho nAma nAgarAT .
Aryakasya mataH pautro dauhitro vAmanasya cha .. 23..\\
etasya hi pitA nAgashchikuro nAma mAtale .
nachirAdvainateyena pa~nchatvamupapAditaH .. 24..\\
tato.abravItprItamanA mAtalirnArada.n vachaH .
eSha me ruchitastAta jAmAtA bhujagottamaH .. 25..\\
kriyatAmatra yatno hi prItimAnasmyanena vai .
asya nAgapaterdAtuM priyA.n duhitaraM mune .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 102}
naarada
sUto.ayaM mAtalirnAma shakrasya dayitaH suhR^it .
shuchiH shIlaguNopetastejasvI vIryavAnbalI .. 1..\\
shakrasyAya.n sakhA chaiva mantrI sArathireva cha .
alpAntaraprabhAvashcha vAsavena raNe raNe .. 2..\\
aya.n harisahasreNa yukta.n jaitraM rathottamam .
devAsureShu yuddheShu manasaiva niyachchhati .. 3..\\
anena vijitAnashvairdorbhyA.n jayati vAsavaH .
anena prahR^ite pUrvaM balabhitpraharatyuta .. 4..\\
asya kanyA varArohA rUpeNAsadR^ishI bhuvi .
sattvashIlaguNopetA guNakeshIti vishrutA .. 5..\\
tasyAsya yatnAchcharatastrailokyamamara dyute .
sumukho bhavataH pautro rochate duhituH patiH .. 6..\\
yadi te rochate saumya bhujagottama mAchiram .
kriyatAmAryaka kShipraM buddhiH kanyA pratigrahe .. 7..\\
yathA viShNukule lakShmIryathA svAhA vibhAvasoH .
kule tava tathaivAstu guNakeshI pratIchchhatu .. 8..\\
pautrasyArthe bhavA.nstasmAdguNakeshI pratIchchhatu .
sadR^ishIM pratirUpasya vAsavasya shachIm iva .. 9..\\
pitR^ihInamapi hyena.n guNato varayAmahe .
bahumAnAchcha bhavatastathaivairAvatasya cha .
sumukhasya guNaishchaiva shIlashauchadamAdibhiH .. 10..\\
abhigamya svaya.n kanyAmayaM dAtu.n samudyataH .
mAlatestasya saMmAna.n kartumarho bhavAnapi .. 11..\\
sa tu dInaH prahR^iShTashcha prAha nAradamAryakaH .
vriyamANe tathA pautre putre cha nidhana.n gate .. 12..\\
na me naitadbahumata.n devarShe vachanaM tava .
sakhA shakrasya sa.nyuktaH kasyAyaM nepsito bhavet .. 13..\\
kAraNasya tu daurbalyAchchintayAmi mahAmune .
bhakShito vainateyena duHkhArtAstena vai vayam .. 14..\\
punareva cha tenokta.n vainateyena gachchhatA .
mAsenAnyena sumukhaM bhakShayiShya iti prabho .. 15..\\
dhruva.n tathA tadbhavitA jAnImastasya nishchayam .
tena harShaH pranaShTo me suparNavachanena vai .. 16..\\
mAtalistvabravIdenaM buddhiratra kR^itA mayA .
jAmAtR^ibhAvena vR^itaH sumukhastava putrajaH .. 17..\\
so.ayaM mayA cha sahito nAradena cha pannagaH .
trilokesha.n surapati.n gatvA pashyatu vAsavam .. 18..\\
sheSheNaivAsya kAryeNa praGYAsyAmyahamAyuShaH .
suparNasya vighAte cha prayatiShyAmi sattama .. 19..\\
sumukhashcha mayA sArdha.n deveshamabhigachchhatu .
kAryasa.nsAdhanArthAya svasti te.astu bhuja~Ngama .. 20..\\
tataste sumukha.n gR^ihya sarva eva mahaujasaH .
dadR^ishuH shakramAsIna.n devarAjaM mahAdyutim .. 21..\\
sa~NgatyA tatra bhagavAnviShNurAsIchchaturbhujaH .
tatastatsarvamAchakhyau nArado mAtaliM prati .. 22..\\
tataH purandara.n viShNuruvAcha bhuvaneshvaram .
amR^ita.n dIyatAmasmai kriyatAmamaraiH samaH .. 23..\\
mAtalirnAradashchaiva sumukhashchaiva vAsava .
labhantAM bhavataH kAmAtkAmameta.n yathepsitam .. 24..\\
purandaro.atha sa~ncintya vainateya parAkramam .
viShNumevAbravIdenaM bhavAneva dadAtviti .. 25..\\
Ishastvamasi lokAnA.n charANAmacharAsh cha ye .
tvayA dattamadatta.n kaH kartumutsahate vibho .. 26..\\
prAdAchchhakrastatastasmai pannagAyAyuruttamam .
na tvenamamR^itaprAsha.n chakAra balavR^itrahA .. 27..\\
labdhvA vara.n tu sumukhaH sumukhaH sambabhUva ha .
kR^itadAro yathAkAma.n jagAma cha gR^ihAnprati .. 28..\\
nAradastvAryakashchaiva kR^itakAryau mudA yutau .
pratijagmaturabhyarchya devarAjaM mahAdyutim .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 103}
kanva
garuDastattu shushrAva yathAvR^ittaM mahAbalaH .
AyuH pradAna.n shakreNa kR^itaM nAgasya bhArata .. 1..\\
pakShavAtena mahatA ruddhvA tribhuvana.n khagaH .
suparNaH paramakruddho vAsava.n samupAdravat .. 2..\\
bhagavankimavaGYAnAtkShudhAM prati bhaye mama .
kAmakAra vara.n dattvA punashchalitavAnasi .. 3..\\
nisargAtsarvabhUtAnA.n sarvabhUteshvareNa me .
AhAro vihito dhAtrA kimartha.n vAryate tvayA .. 4..\\
vR^itashchaiSha mahAnAgaH sthApitaH samayash cha me .
anena cha mayA deva bhartavyaH prasavo mahAn .. 5..\\
etasmi.nstvanyathA bhUte nAnya.n hi.nsitumutsahe .
krIDase kAmakAreNa devarAjayathechchhakam .. 6..\\
so.ahaM prANAnvimokShyAmi tathA parijano mama .
ye cha bhR^ityA mama gR^ihe prItimAnbhava vAsava .. 7..\\
etachchaivAhamarhAmi bhUyashcha balavR^itrahan .
trailokyasyeshvaro yo.ahaM parabhR^ityatvamAgataH .. 8..\\
tvayi tiShThati devesha na viShNuH kAraNaM mama .
trailokyA rAjarAjya.n hi tvayi vAsava shAshvatam .. 9..\\
mamApi dakShasya sutA jananI kashyapaH pitA .
ahamapyutsahe lokAnsamastAnvoDhuma~njasA .. 10..\\
asahya.n sarvabhUtAnAM mamApi vipulaM balam .
mayApi sumahatkarmakR^ita.n daiteya vigrahe .. 11..\\
shrutashrIH shrutasenashcha vivasvAnrochanA mukhaH .
prasabhaH kAlakAkShAshcha mayApi ditijA hatAH .. 12..\\
yattu dhvajasthAna gato yatnAtparicharAmyaham .
vahAmi chaivAnuja.n te tena mAm avamanyase .. 13..\\
ko.anyo bhArasaho hyasti ko.anyo.asti balavattaraH .
mayA yo.aha.n vishiShTaH sanvahAmImaM sabAndhavam .. 14..\\
avaGYAya tu yatte.ahaM bhojanAdvyaparopitaH .
tena me gauravaM naShTa.n tvattashchAsmAchcha vAsava .. 15..\\
adityA.n ya ime jAtA balavikrama shAlinaH .
tvameShA.n kila sarveShA.n visheShAdbalavattaraH .. 16..\\
so.ahaM pakShaika deshena vahAmi tvA.n gataklamaH .
vimR^isha tva.n shanaistAta ko nvatra balavAniti .. 17..\\
tasya tadvachana.n shrutvA khagasyodarka dAruNam .
akShobhya.n kShobhaya.nstArkShyamuvAcha rathachakrabhR^it .. 18..\\
garutmanmanyasa AtmAnaM balavanta.n sudurbalam .
alamasmatsamakSha.n te stotumAtmAnamaNDaja .. 19..\\
trailokyamapi me kR^itsnamashakta.n dehadhAraNe .
ahamevAtmanAtmAna.n vahAmi tvA.n cha dhAraye .. 20..\\
ima.n tAvanmamaikaM tvaM bAhu.n savyetaraM vaha .
yadyena.n dhArayasyeka.n saphalaM te vikatthitam .. 21..\\
tataH sa bhagavA.nstasya skandhe bAhu.n samAsajat .
nipapAta sa bhArArto vihvalo naShTachetanaH .. 22..\\
yAvAnhi bhAraH kR^itsnAyAH pR^ithivyAH parvataiH saha .
ekasyA dehashAkhAyAstAvadbhAramamanyata .. 23..\\
na tvenaM pIDayAmAsa balena balavattaraH .
tato hi jIvita.n tasya na vyanInashadachyutaH .. 24..\\
vipakShaH srastakAyashcha vichetA vihvalaH khagaH .
mumocha patrANi tadA gurubhAraprapIDitaH .. 25..\\
sa viShNu.n shirasA pakShI praNamya vinatAsutaH .
vichetA vihvalo dInaH ki.n chidvachanamabravIt .. 26..\\
bhagava.NllokasArasya sadR^ishena vapuShmatA .
bhujena svairamuktena niShpiShTo.asmi mahItale .. 27..\\
kShantumarhasi me deva vihvalasyAlpa chetasaH .
baladAha vidagdhasya pakShiNo dhvajavAsinaH .. 28..\\
na viGYAtaM bala.n deva mayA te parama.n vibho .
tena manyAmyaha.n vIryamAtmano.asadR^ishaM paraiH .. 29..\\
tatashchakre sa bhagavAnprasAda.n vai garutmataH .
maivaM bhUya iti snehAttadA chainamuvAcha ha .. 30..\\
tathA tvamapi gAndhAre yAvatpANDusutAnraNe .
nAsAdayasi tAnvIrA.nstAvajjIvasi putraka .. 31..\\
bhImaH praharatA.n shreShTho vAyuputro mahAbalaH .
dhana~njayashchendra suto na hanyAtA.n tu ka.n raNe .. 32..\\
viShNurvAyushcha shakrashcha dharmastau chAshvinAvubhau .
ete devAstvayA kena hetunA shakyamIkShitum .. 33..\\
tadala.n te virodhena shamaM gachchha nR^ipAtmaja .
vAsudevena tIrthena kula.n rakShitumarhasi .. 34..\\
pratyakSho hyasya sarvasya nArado.ayaM mahAtapAH .
mAhAtmya.n yattadA viShNuryo.aya.n chakragadAdharaH .. 35..\\
duryodhanastu tachchhrutvA niHshvasanbhR^ikuTI mukhaH .
rAdheyamabhisamprekShya jahAsa svanavattadA .. 36..\\
kadarthI kR^ityatadvAkyamR^iSheH kaNvasya durmatiH .
Uru.n gajakarAkAraM tADayannidamabravIt .. 37..\\
yathaiveshvara sR^iShTo.asmi yadbhAvi yA cha me gatiH .
tathA maharShe vartAmi kiM pralApaH kariShyati .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 104}
j
anarthe jAtanirbandhaM parArthe lobhamohitam .
anAryakeShvabhirataM maraNe kR^itanishchayam .. 1..\\
GYAtInA.n duHkhakartAraM bandhUnA.n shokavardhanam .
suhR^idA.n kleshadAtAraM dviShatA.n harShavardhanam .. 2..\\
kathaM naina.n vimArgasthaM vArayantIha bAndhavAH .
sauhR^idAdvA suhR^itsnigdho bhagavAnvA pitAmahaH .. 3..\\
uktaM bhagavatA vAkyamuktaM bhIShmeNa yatkShamam .
uktaM bahuvidha.n chaiva nAradenApi tachchhR^iNu .. 4..\\
durlabho vai suhR^ichchhrotA durlabhashcha hitaH suhR^it .
tiShThate hi suhR^idyatra na bandhustatra tiShThati .. 5..\\
shrotavyamapi pashyAmi suhR^idA.n kurunandana .
na kartavyashcha nirbandho nirbandho hi sudAruNaH .. 6..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
yathA nirbandhataH prApto gAlavena parAjayaH .. 7..\\
vishvAmitra.n tapasyantaM dharmo jiGYAsayA purA .
abhyagachchhatsvayaM bhUtvA vasiShTho bhagavAnR^iShiH .. 8..\\
saptarShINAmanyatama.n veShamasthAya bhArata .
bubhukShuH kShudhito rAjannAshrama.n kaushikasya ha .. 9..\\
vishvAmitro.atha sambhrAntaH shrapayAmAsa vai charu .
paramAnnasya yatnena na cha sa pratyapAlayat .. 10..\\
anna.n tena yadA bhuktamanyairdattaM tapasvibhiH .
atha gR^ihyAnnamatyuShNa.n vishvAmitro.abhyupAgamat .. 11..\\
bhuktaM me tiShTha tAvattvamityuktvA bhagavAnyayau .
vishvAmitrastato rAjansthita eva mahAdyutiH .. 12..\\
bhaktaM pragR^ihya mUrdhnA tadbAhubhyAM pArshvato.agamat .
sthitaH sthANurivAbhyAshe nishcheShTo mArutAshanaH .. 13..\\
tasya shushrUShaNe yatnamakarodgAlavo muniH .
gauravAdbahumAnAchcha hArdena priyakAmyayA .. 14..\\
atha varShashate pUrNe dharmaH punarupAgamat .
vAsiShTha.n veShamAsthAya kaushikaM bhojanepsayA .. 15..\\
sa dR^iShTvA shirasA bhakta.n dhriyamANaM maharShiNA .
tiShThatA vAyubhakSheNa vishvAmitreNa dhImatA .. 16..\\
pratigR^ihya tato dharmastathaivoShNa.n tathA navam .
bhuktvA prIto.asmi viprarShe tamuktvA sa munirgataH .. 17..\\
kShatrabhAvAdapagato vishvAmitrastadAbhavat .
dharmasya vachanAtprIto vishvAmitrastadAbhavat .. 18..\\
vishvAmitrastu shiShyasya gAlavasya tapasvinaH .
shushrUShayA cha bhaktyA cha prItimAnityuvAcha tam .
anuGYAto mayA vatsa yatheShTa.n gachchha gAlava .. 19..\\
ityuktaH pratyuvAcheda.n gAlavo munisattamam .
prIto madhurayA vAchA vishvAmitraM mahAdyutim .. 20..\\
dakShiNA.n kAM prayachchhAmi bhavate guru karmaNi .
dakShiNAbhirupeta.n hi karma sidhyati mAnavam .. 21..\\
dakShiNAnA.n hi sR^iShTAnAmapavargeNa bhujyate .
svarge kratuphala.n sadbhirdakShiNA shAntiruchyate .
kimAharAmi gurvarthaM bravItu bhagavAniti .. 22..\\
jAnamAnastu bhagavA~njitaH shushrUShaNena cha .
vishvAmitrastamasakR^idgachchha gachchhetyachodayat .. 23..\\
asakR^idgachchha gachchheti vishvAmitreNa bhAShitaH .
ki.n dadAnIti bahusho gAlavaH pratyabhAShata .. 24..\\
nirbandhatastu bahusho gAlavasya tapasvinaH .
ki.n chidAgatasa.nrambho vishvAmitro.abravIdidam .. 25..\\
ekataH shyAma karNAnA.n shatAnyaShTau dadasva me .
hayAnA.n chandra shubhrANAM gachchha gAlava mAchiram .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 105}
n
evamuktastadA tena vishvAmitreNa dhImatA .
nAste na shete nAhAra.n kurute gAlavastadA .. 1..\\
tvagasthi bhUto hariNashchintAshokaparAyaNaH .
shochamAno.atimAtra.n sa dahyamAnashcha manyunA .. 2..\\
kutaH puShTAni mitrANi kuto.arthAH sa~ncayaH kutaH .
hayAnA.n chandra shubhrANA.n shatAnyaShTau kuto mama .. 3..\\
kuto me bhojanashraddhA sukhashraddhA kutash cha me .
shraddhA me jIvitasyApi chhinnA ki.n jIvitena me .. 4..\\
ahaM pAra.n samudrasya pR^ithivyA vA paraM parAt .
gatvAtmAna.n vimu~nchAmi kiM phala.n jIvitena me .. 5..\\
adhanasyAkR^itArthasya tyaktasya vividhaiH phalaiH .
R^iNa.n dhArayamANasya kutaH sukhamanIhayA .. 6..\\
suhR^idA.n hi dhanaM bhuktvA kR^itvA praNayamIpsitam .
pratikartumashaktasya jIvitAnmaraNa.n varam .. 7..\\
pratishrutya kariShyeti kartavya.n tadakurvataH .
mithyAvachanadagdhasya iShTApUrtaM praNashyati .. 8..\\
na rUpamanR^itasyAsti nAnR^itasyAsti santatiH .
nAnR^itasyAdhipatya.n cha kuta eva gatiH shubhA .. 9..\\
kutaH kR^itaghnasya yashaH kutaH sthAna.n kutaH sukham .
ashraddheyaH kR^itaghno hi kR^itaghne nAsti niShkR^itiH .. 10..\\
na jIvatyadhanaH pApaH kutaH pApasya tantraNam .
pApo dhruvamavApnoti vinAshaM nAshayankR^itam .. 11..\\
so.ahaM pApaH kR^itaghnashcha kR^ipaNashchAnR^ito.api cha .
guroryaH kR^itakAryaH sa.nstatkaromi na bhAShitam .
so.ahaM prANAnvimokShyAmi kR^itvA yatnamanuttamam .. 12..\\
arthanA cha mayA kA chitkR^itapUrvA divaukasAm .
mAnayanti cha mA.n sarve tridashA yaGYasa.nstare .. 13..\\
aha.n tu vibudhashreShThaM devaM tribhuvaneshvaram .
viShNu.n gachchhAmyahaM kR^iShNaM gatiM gatimatA.n varam .. 14..\\
bhogA yasmAtpratiShThante vyApya sarvAnsurAsurAn .
prayato draShTumichchhAmi mahAyoginamavyayam .. 15..\\
evamukte sakhA tasya garuDo vinatAtmajaH .
darshayAmAsa taM prAha sa.nhR^iShTaH priyakAmyayA .. 16..\\
suhR^idbhavAnmama mataH suhR^idA.n cha mataH suhR^it .
IpsitenAbhilASheNa yoktavyo vibhave sati .. 17..\\
vibhavashchAsti me vipra vAsavAvarajo dvija .
pUrvamuktastvadartha.n cha kR^itaH kAmash cha tena me .. 18..\\
sa bhavAnetu gachchhAva nayiShye tvA.n yathAsukham .
deshaM pAraM pR^ithivyA vA gachchha gAlava mAchiram .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 106}
suparna
anushiShTo.asmi devena gAlavAGYAta yoninA .
brUhi kAmanusa.nyAmi draShTuM prathamato disham .. 1..\\
pUrvA.n vA dakShiNAM vAhamatha vA pashchimA.n disham .
uttarA.n vA dvijashreShTha kuto gachchhAmi gAlava .. 2..\\
yasyAmudayate pUrva.n sarvalokaprabhAvanaH .
savitA yatra sandhyAyA.n sAdhyAnAM vartate tapaH .. 3..\\
yasyAM pUrvaM matirjAtA yayA vyAptamida.n jagat .
chakShuShI yatra dharmasya yatra chaiSha pratiShThitaH .. 4..\\
huta.n yato mukhairhavyaM sarpate sarvatodisham .
etaddvAra.n dvijashreShTha divasasya tathAdhvanaH .. 5..\\
yatra pUrvaM prasUtA vai dAkShAyaNyaH prajAH striyaH .
yasyA.n dishi pravR^iddhAshcha kashyapasyAtmasambhavAH .. 6..\\
yatomUlA surANA.n shrIryatra shakro.abhyaShichyatA .
surarAjyena viprarShe devaishchAtra tapash chitam .. 7..\\
etasmAtkAraNAdbrahmanpUrvetyeShA duguchyate .
yasmAtpUrvatare kAle pUrvameShAvR^itA suraiH .. 8..\\
ata eva cha pUrveShAM pUrvAmAshAmavekShatAm .
pUrvakAryANi kAryANi daivAni sukhamIpsatA .. 9..\\
atra vedA~njagau pUrvaM bhagavA.NllokabhAvanaH .
atraivoktA savitrAsItsAvitrI brahmavAdiShu .. 10..\\
atra dattAni sUryeNa yajUMShi dvijasattama .
atra labdhavaraiH somaH suraiH kratuShu pIyate .. 11..\\
atra tR^iptA hutavahAH svA.n yonimupabhu~njate .
atra pAtAlamAshritya varuNaH shriyamApa cha .. 12..\\
atra pUrva.n vasiShThasya paurANasya dvijarShabha .
sUtishchaiva pratiShThA cha nidhana.n cha prakAshate .. 13..\\
o~NkArasyAtra jAyante sUtayo dashatIrdasha .
pibanti munayo yatra havirdhAne sma somapAH .. 14..\\
prokShitA yatra bahavo varAhAdyA mR^igA vane .
shakreNa yatra bhAgArthe daivateShu prakalpitAH .. 15..\\
atrAhitAH kR^itaghnAshcha mAnuShAshchAsurAsh cha ye .
udaya.nstAnhi sarvAnvai krodhAddhanti vibhAvasuH .. 16..\\
etaddvAra.n trilokasya svargasya cha mukhasya cha .
eSha pUrvo dishA bhAgo vishAvaina.n yadIchchhasi .. 17..\\
priya.n kArya.n hi me tasya yasyAsmi vachane sthitaH .
brUhi gAlava yAsyAmi shR^iNu chApyaparA.n disham .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 107}
suparna
iya.n vivasvatA pUrvaM shrautena vidhinA kila .
gurave dakShiNA dattA dakShiNetyuchyate.atha dik .. 1..\\
atra lokatrayasyAsya pitR^ipakShaH pratiShThitaH .
atroShmapAnA.n devAnAM nivAsaH shrUyate dvija .. 2..\\
atra vishve sadA devAH pitR^ibhiH sArdhamAsate .
ijyamAnAH sma lokeShu samprAptAstulyabhAgatAm .. 3..\\
etaddvitIya.n dharmasya dvAramAchakShate dvija .
truTisho lavashashchAtra gaNyate kAlanishchayaH .. 4..\\
atra devarShayo nityaM pitR^ilokarShayastathA .
tathA rAjarShayaH sarve nivasanti gatavyathAH .. 5..\\
atra dharmashcha satya.n cha karma chAtra nishAmyate .
gatireShA dvijashreShTha karmaNAtmAvasAdinaH .. 6..\\
eShA diksA dvijashreShTha yA.n sarvaH pratipadyate .
vR^itA tvanavabodhena sukha.n tena na gamyate .. 7..\\
nairR^itAnA.n sahasrANi bahUnyatra dvijarShabha .
sR^iShTAni pratikUlAni draShTavyAnyakR^itAtmabhiH .. 8..\\
atra mandaraku~njeShu viprarShisadaneShu cha .
gandharvA gAnti gAthA vai chittabuddhiharA dvija .. 9..\\
atra sAmAni gAthAbhiH shrutvA gItAni raivataH .
gatadAro gatAmAtyo gatarAjyo vana.n gataH .. 10..\\
atra sAvarNinA chaiva yavakrItAtmajena cha .
maryAdA sthApitA brahmanyA.n sUryo nAtivartate .. 11..\\
atra rAkShasarAjena paulasthyena mahAtmanA .
rAvaNena tapashchIrtvA surebhyo.amaratA vR^itA .. 12..\\
atra vR^ittena vR^itro.api shakrashatrutvamIyivAn .
atra sarvAsavaH prAptAH punargachchhanti pa~nchadhA .. 13..\\
atra duShkR^itakarmANo narAH pachyanti gAlava .
atra vaitaraNI nAma nadI vitaraNairvR^itA .
atra gatvA sukhasyAnta.n duHkhasyAntaM prapadyate .. 14..\\
atrAvR^itto dinakaraH kSharate surasaM payaH .
kAShThA.n chAsAdya dhAniShThA.n himamutsR^ijate punaH .. 15..\\
atrAha.n gAlava purA kShudhArtaH parichintayan .
labdhavAnyudhyamAnau dvau bR^ihantau gala kachchhapau .. 16..\\
atra shakradhanurnAma sUryAjjAto mahAnR^iShiH .
vidurya.n kapilaM deva.n yenAttAH sagarAtmajAH .. 17..\\
atra siddhAH shivA nAma brAhmaNA vedapAragAH .
adhItya sakhilAnvedAnAlabhante yamakShayam .. 18..\\
atra bhogavatI nAma purI vAsukipAlitA .
takShakeNa cha nAgena tathaivairAvatena cha .. 19..\\
atra niryANakAleShu tamaH samprApyate mahat .
abhedyaM bhAskareNApi svaya.n vA kR^iShNavartmanA .. 20..\\
eSha tasyApi te mArgaH paritApasya gAlava .
brUhi me yadi gantavyaM pratIchI.n shR^iNu vA mama .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 108}
suparna
iya.n digdayitA rAGYo varuNasya tu gopateH .
sadA salilarAjasya pratiShThA chAdireva cha .. 1..\\
atra pashchAdahaH sUryo visarjayati bhAH svayam .
pashchimetyabhivikhyAtA digiya.n dvijasattama .. 2..\\
yAdasAmatra rAjyena salilasya cha guptaye .
kashyapo bhagavAndevo varuNa.n smAbhyaShechayat .. 3..\\
atra pItvA samastAnvai varuNasya rasA.nstu ShaT .
jAyate taruNaH somaH shuklasyAdau tamisrahA .. 4..\\
atra pashchAtkR^itA daityA vAyunA sa.nyatAstadA .
niHshvasanto mahAnAgairarditAH suShupurdvija .. 5..\\
atra sUryaM praNayinaM pratigR^ihNAti parvataH .
asto nAma yataH sandhyA pashchimA pratisarpati .. 6..\\
ato rAtrishcha nidrA cha nirgatA divasakShaye .
jAyate jIvalokasya hartumardhamivAyuShaH .. 7..\\
atra devI.n diti.n suptAmAtmaprasava dhAriNIm .
vigarbhAmakarochchhakro yatra jAto marudgaNaH .. 8..\\
atra mUla.n himavato mandaraM yAti shAshvatam .
api varShasahasreNa na chAsyAnto.adhigamyate .. 9..\\
atra kA~nchanashailasya kA~nchanAmbuvahasya cha .
udadhestIramAsAdya surabhiH kSharate payaH .. 10..\\
atra madhye samudrasya kabandhaH pratidR^ishyate .
svarbhAnoH sUryakalpasya somasUryau jighA.nsataH .. 11..\\
suvarNashiraso.apyatra hariromNaH pragAyataH .
adR^ishyasyAprameyasya shrUyate vipulo dhvaniH .. 12..\\
atra dhvajavatI nAma kumArI hari medhasaH .
AkAshe tiShTha tiShTheti tasthau sUryasya shAsanAt .. 13..\\
atra vAyustathA vahnirApaH kha.n chaiva gAlava .
Ahnika.n chaiva naishaM cha duHkhasparsha.n vimu~nchati .
ataH prabhR^iti sUryasya tiryagAvartate gatiH .. 14..\\
atra jyotIMShi sarvANi vishantyAdityamaNDalam .
aShTAviMshati rAtra.n cha cha~Nkramya saha bhAnunA .
niShpatanti punaH sUryAtsomasa.nyogayogataH .. 15..\\
atra nitya.n sravantInAM prabhavaH sAgarodayaH .
atra lokatrayasyApastiShThanti varuNAshrayAH .. 16..\\
atra pannagarAjasyApyanantasya niveshanam .
anAdi nidhanasyAtra viShNoH sthAnamanuttamam .. 17..\\
atrAnala sakhasyApi pavanasya niveshanam .
maharSheH kashyapasyAtra mArIchasya niveshanam .. 18..\\
eSha te pashchimo mArgo digdvAreNa prakIrtitaH .
brUhi gAlava gachchhAvo buddhiH kA dvijasattama .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 109}
suparna
yasmAduttAryate pApAdyasmAnniHshreyaso.ashnute .
tasmAduttAraNa phalAduttaretyuchyate budhaiH .. 1..\\
uttarasya hiraNyasya parivApasya gAlava .
mArgaH pashchimapUrvAbhyA.n digbhyA.n vai madhyamaH smR^itaH .. 2..\\
asyA.n dishi variShThAyAmuttarAyAM dvijarShabha .
nAsaumyo nAvidheyAtmA nAdharmyo vasate janaH .. 3..\\
atra nArAyaNaH kR^iShNo juShNushchaiva narottamaH .
badaryAmAshramapade tathA brahmA cha shAshvataH .. 4..\\
atra vai himavatpR^iShThe nityamAste maheshvaraH .
atra rAjyena viprANA.n chandramAshchAbhyaShichyata .. 5..\\
atra ga~NgAM mahAdevaH patantI.n gaganAchchyutAm .
pratigR^ihya dadau loke mAnuShe brahmavittama .. 6..\\
atra devyA tapastaptaM maheshvara parIpsayA .
atra kAmashcha roShashcha shailashchomA cha sambabhuH .. 7..\\
atra rAkShasa yakShANA.n gandharvANAM cha gAlava .
Adhipatyena kailAse dhanado.apyabhiShechitaH .. 8..\\
atra chaitraratha.n ramyamatra vaikhAnasAshramaH .
atra mandAkinI chaiva mandarashcha dvijarShabha .. 9..\\
atra saugandhika vanaM nairR^itairabhirakShyate .
shADvala.n kadalI skandhamatra santAnakA nagAH .. 10..\\
atra sa.nyamanityAnA.n siddhAnAM svairachAriNAm .
vimAnAnyanurUpANi kAmabhogyAni gAlava .. 11..\\
atra te R^iShayaH sapta devI chArundhatI tathA .
atra tiShThati vai svAtiratrAsyA udayaH smR^itaH .. 12..\\
atra yaGYa.n samAruhya dhruvaM sthAtA pitAmaha .
jyotIMShi chandrasUryau cha parivartanti nityashaH .. 13..\\
atra gAyantikA dvAra.n rakShanti dvijasattamAH .
dhAmA nAma mahAtmAno munayaH satyavAdinaH .. 14..\\
na teShA.n GYAyate sUtirnAkR^itirna tapash chitam .
aprivarta sahasrANi kAmabhogyAni gAlava .. 15..\\
yathA yathA pravishati tasmAtparataraM naraH .
tathA tathA dvijashreShTha pravilIyati gAlava .. 16..\\
na tatkena chidanyena gatapUrva.n dvijarShabha .
R^ite nArAyaNa.n devaM nara.n vA jiShNumavyayam .. 17..\\
atra kailAsamityukta.n sthAnamailavilasya tat .
atra vidyutprabhA nAma jaGYire.apsaraso dasha .. 18..\\
atra viShNupadaM nAma kramatA viShNunA kR^itam .
trilokavikrame brahmannuttarA.n dishamAshritam .. 19..\\
atra rAGYA maruttena yaGYeneShTa.n dvijottama .
ushIrabIje viprarShe yatra jAmbUnada.n saraH .. 20..\\
jImUtasyAtra viprarSherupatasthe mahAtmanaH .
sAkShAddhaimavataH puNyo vimalaH kamalAkaraH .. 21..\\
brAhmaNeShu cha yatkR^itsna.n svanta.n kR^itvA dhanaM mahat .
vavre vanaM maharShiH sa jaimUta.n tadvanaM tataH .. 22..\\
atra nitya.n dishApAlAH sAyamprAtardvijarShabha .
kasya kArya.n kimiti vai karikroshanti gAlava .. 23..\\
evameShA dvijashreShThaguNairanyairdiguttarA .
uttareti parikhyAtA sarvakarmasu chottarA .. 24..\\
etA vistarashastAta tava sa~NkIrtitA dishaH .
chatasraH kramayogena kAmAshA.n gantumichchhasi .. 25..\\
udyato.aha.n dvijashreShTha tava darshayituM dishaH .
pR^ithivI.n chAkhilAM brahma.nstasmAdAroha mAM dvija .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 110}
gaalava
garutmanbhujagendrAre suparNavinatAtmaja .
nayamA.n tArkShya pUrveNa yatra dharmasya chakShuShI .. 1..\\
pUrvametA.n dishaM gachchha yA pUrvaM parikIrtitA .
daivatAnA.n hi sAMnidhyamatra kIrtitavAnasi .. 2..\\
atra satya.n cha dharmashcha tvayA samyakprakIrtitaH .
ichchheya.n tu samAgantu.n samastairdaivatairaham .
bhUyashcha tAnsurAndraShTumichchheyamaruNAnuja .. 3..\\
tamAha vinatA sUnurArohasveti vai dvijam .
ArurohAtha sa munirgaruDa.n gAlavastadA .. 4..\\
kramamANasya te rUpa.n dR^ishyate pannagAshana .
bhAskarasyeva pUrvAhNe sahasrAMshorvivasvataH .. 5..\\
pakShavAtapraNunnAnA.n vR^ikShANAmanugAminAm .
prasthitAnAmiva samaM pashyAmIha gati.n khaga .. 6..\\
sasAgaravanAmurvI.n sashailavanakAnanAm .
AkarShanniva chAbhAsi pakShavAtena khechara .. 7..\\
samInanAganakra.n cha khamivAropyate jalam .
vAyunA chaiva mahatA pakShavAtena chAnisham .. 8..\\
tulyarUpAnanAnmatsyA.nstimimatsyA.nstimi~NgilAn .
nAgAMshcha naravaktrAMshcha pashyAmyunmathitAniva .. 9..\\
mahArNavasya cha ravaiH shrotre me badhirI kR^ite .
na shR^iNomi na pashyAmi nAtmano vedmi kAraNam .. 10..\\
shanaiH sAdhu bhavAnyAtu brahmahatyAm anusmaran .
na dR^ishyate ravistAta na disho na cha kha.n khaga .. 11..\\
tama eva tu pashyAmi sharIra.n te na lakShaye .
maNIva jAtyau pashyAmi chakShuShI te.ahamaNDaja .. 12..\\
sharIre tu na pashyAmi tava chaivAtmanash cha ha .
pade pade tu pashyAmi salilAdagnimutthitam .. 13..\\
sa me nirvApya sahasA chakShuShI shAmyate punaH .
tannivarta mahAnkAlo gachchhato vinatAtmaja .. 14..\\
na me prayojana.n kiM chidgamane pannagAshana .
saMnivarta mahAvegana vega.n viShahAmi te .. 15..\\
gurave saMshrutAnIha shatAnyaShTau hi vAjinAm .
ekataH shyAma karNAnA.n shubhrANA.n chandra varchasAm .. 16..\\
teShA.n chaivApavargAya mArgaM pashyAmi nANDaja .
tato.aya.n jIvitatyAge dR^iShTo mArgo mayAtmanaH .. 17..\\
naiva me.asti dhana.n kiM chinna dhanenAnvitaH suhR^it .
na chArthenApi mahatA shakyametadvyapohitum .. 18..\\
evaM bahu cha dIna.n cha bruvANaM gAlavaM tadA .
pratyuvAcha vrajanneva prahasanvinatAtmajaH .. 19..\\
nAtipraGYo.asi viprarShe yo.a.atmAna.n tyaktumichchhasi .
na chApi kR^itrimaH kAlaH kAlo hi parameshvaraH .. 20..\\
kimahaM pUrvameveha bhavatA nAbhichoditaH .
upAyo.atra mahAnasti yenaitadupapadyate .. 21..\\
tadeSha R^iShabho nAma parvataH sAgarorasi .
atra vishramya bhuktvA cha nivartiShyAva gAlava .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 111}
n
R^iShabhasya tataH shR^i~Nge nipatya dvija pakShiNau .
shANDilIM brAhmaNI.n tatra dadR^ishAte tapo.anvitAm .. 1..\\
abhivAdya suparNastu gAlavashchAbhipUjya tAm .
tayA cha svAgatenoktau viShTare saMniShIdatuH .. 2..\\
siddhamanna.n tayA kShipraM balimantropabR^i.nhitam .
bhuktvA tR^iptAvubhau bhUmau suptau tAvannamohitau .. 3..\\
muhUrtAtpratibuddhastu suparNo gamanepsayA .
atha bhraShTatanUjA~NgamAtmAna.n dadR^ishe khagaH .. 4..\\
mA.nsapiNDopamo.abhUtsa mukhapAdAnvitaH khagaH .
gAlavasta.n tathA dR^iShTvA viShaNNaH paryapR^ichchhata .. 5..\\
kimidaM bhavatA prAptamihAgamanajaM phalam .
vAso.ayamiha kAla.n tu kiyantaM nau bhaviShyati .. 6..\\
kiM nu te manasA dhyAtamashubha.n dharmadUShaNam .
na hyayaM bhavataH svalpo vyabhichAro bhaviShyati .. 7..\\
suparNo.athAbravIdvipraM pradhyAta.n vai mayA dvija .
imA.n siddhAmito netu.n tatra yatra prajApatiH .. 8..\\
yatra devo mahAdevo yatra viShNuH sanAtanaH .
yatra dharmashcha yaGYashcha tatreyaM nivasediti .. 9..\\
so.ahaM bhagavatI.n yAche praNataH priyakAmyayA .
mayaitannAma pradhyAtaM manasA shochatA kila .. 10..\\
tadevaM bahumAnAtte mayehAnIpsita.n kR^itam .
sukR^ita.n duShkR^ita.n vA tvaM mAhAtmyAtkShantumarhasi .. 11..\\
sA tau tadAbravIttuShTA patagendra dvijarShabhau .
na bhetavya.n suparNo.asi suparNa tyaja sambhramam .. 12..\\
ninditAsmi tvayA vatsa na cha nindA.n kShamAmyaham .
lokebhyaH sa paribhrashyedyo mAM nindeta pApakR^it .. 13..\\
hInayAkalShaNaiH sarvaistathAninditayA mayA .
AchAraM pratigR^ihNantyA siddhiH prApteyamuttamA .. 14..\\
AchArAllabhate dharmamAchArAllabhate dhanam .
AchArAchchhriyamApnoti AchAro hantyalakShaNam .. 15..\\
tadAyuShmankhaga pate yatheShTa.n gamyatAmitaH .
na cha te garhaNIyApi harhitavyAH striyaH kva chit .. 16..\\
bhavitAsi yathApUrvaM balavIryasamanvitaH .
babhUvatustatastasya pakShau draviNavattarau .. 17..\\
anuGYAtashcha shANDilyA yathAgatamupAgamat .
naiva chAsAdayAmAsa tathArUpA.nstura~NgamAn .. 18..\\
vishvAmitro.atha ta.n dR^iShTvA gAlavaM chAdhvani sthitam .
uvAcha vadatA.n shreShTho vainateyasya saMnidhau .. 19..\\
yastvayA svayamevArthaH pratiGYAto mama dvija .
tasya kAlo.apavargasya yathA vA manyate bhavAn .. 20..\\
pratIkShiShyAmyaha.n kAlametAvantaM tathA param .
yathA sa.nsidhyate vipra sa mArgastu nishamyatAm .. 21..\\
suparNo.athAbravIddIna.n gAlavaM bhR^ishaduHkhitam .
pratyakSha.n khalvidAnIM me vishvAmitro yaduktavAn .. 22..\\
tadAgachchha dvijashreShTha mantrayiShyAva gAlava .
nAdattvA gurave shakya.n kR^itsnamarthaM tvayAsitum .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 112}
n
athAha gAlava.n dIna.n suparNaH patatAM varaH .
nirmita.n vahninA bhUmau vAyunA vaidhita.n tathA .
yasmAddhiraNmaya.n sarvaM hiraNya.n tena chochyate .. 1..\\
dhatte dhArayate chedametasmAtkAraNAddhanam .
tadetattriShu lokeShu dhana.n tiShThati shAshvatam .. 2..\\
nityaM proShThapadAbhyA.n cha shukre dhanapatau tathA .
manuShyebhyaH samAdatte shukrashchittArjita.n dhanam .. 3..\\
ajaika pAdahirbudhnyai rakShyate dhanadena cha .
evaM na shakyate labdhumalabdhavya.n dvijarShabha .. 4..\\
R^ite cha dhanamashvAnAM nAvAptirvidyate tava .
artha.n yAchAtra rAjAna.n kaM chidrAjarShivaMshajam .
apIDya rAjA paurAnhi yo nau kuryAtkR^itAthinau .. 5..\\
asti somAnvavAye me jAtaH kashchinnR^ipaH sakhA .
abhigachchhAvahe ta.n vai tasyAsti vibhavo bhuvi .. 6..\\
yayAtirnAma rAjarShirnAhuShaH satyavikramaH .
sa dAsyati mayA chokto bhavatA chArthitaH svayam .. 7..\\
vibhavashchAsya sumahAnAsIddhanapateriva .
eva.n sa tu dhanaM vidvAndAnenaiva vyashodhayat .. 8..\\
tathA tau kathayantau cha chintayantau cha yatkShamam .
pratiShThAne narapati.n yayAtiM prayupasthitau .. 9..\\
pratigR^ihya cha satkAramarghAdiM bhojana.n varam .
pR^iShTashchAgamane hetumuvAcha vinatAsutaH .. 10..\\
ayaM me nAhuSha sakhA gAlavastapaso nidhiH .
vishvAmitrasya shiShyo.abhUdvarShANyayutasho nR^ipa .. 11..\\
so.aya.n tenAbhyanuGYAta upakArepsayA dvijaH .
tamAha bhagavAnkA.n te dadAni guru dakShiNAm .. 12..\\
asakR^ittena choktena ki.n chidAgatamanyunA .
ayamuktaH prayachchheti jAnatA vibhava.n laghu .. 13..\\
ekataH shyAma karNAnA.n shubhrANAM shuddhajanmanAm .
aShTau shatAni me dehi hayAnA.n chandra varchasAm .. 14..\\
gurvartho dIyatAmeSha yadi gAlava manyase .
ityevamAha sakrodho vishvAmitrastapodhanaH .. 15..\\
so.aya.n shokena mahatA tapyamAno dvijarShabhaH .
ashaktaH pratikartu.n tadbhavanta.n sharaNaM gataH .. 16..\\
patigR^ihya naravyAghra tvatto bhikShA.n gatavyayaH .
kR^itvApavarga.n gurave chariShyati mahattapaH .. 17..\\
tapasaH sa.nvibhAgena bhavantamapi yokShyate .
svena rAjarShitapasA pUrNa.n tvAM pUrayiShyati .. 18..\\
yAvanti romANi haye bhavanti hi nareshvara .
tAvato vAjidA lokAnprApnuvanti mahIpate .. 19..\\
pAtraM pratigrahasyAya.n dAtuM pAtraM tathA bhavAn .
sha~Nkhe kShIramivAsaktaM bhavatvetattathopamam .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 113}
n
evamuktaH suparNena tathya.n vachanamuttamam .
vimR^ishyAvahito rAjA nishchitya cha punaH punaH .. 1..\\
yaShTA kratusahasrANA.n dAtA dAnapatiH prabhuH .
yayAtirvatsa kAshIsha ida.n vachanamabravIt .. 2..\\
dR^iShTvA priyasakha.n tArkShyaM gAlavaM cha dvijarShabham .
nidarshana.n cha tapaso bhikShA.n shlAghyAM cha kIrtitAm .. 3..\\
atItya cha nR^ipAnanyAnAdityakulasambhavAn .
matsakAshamanuprAptAvetau buddhimavekShya cha .. 4..\\
adya me saphala.n janma tAritaM chAdya me kulam .
adyAya.n tArito desho mama tArkShya tvayAnagha .. 5..\\
vaktumichchhAmi tu sakhe yathA jAnAsi mAM purA .
na tathA vittavAnasmi kShINa.n vittaM hi me sakhe .. 6..\\
na cha shakto.asmi te kartuM moghamAgamana.n khaga .
na chAshAmasya viprarShervitathA.n kartumutsahe .. 7..\\
tattu dAsyAmi yatkAryamida.n sampAdayiShyati .
abhigamya hatAsho hi nivR^itto dahate kulam .. 8..\\
nAtaH para.n vainateya ki.n chitpApiShThamuchyate .
yathAshA nAshanamloke dehi nAstIti vA vachaH .. 9..\\
hatAsho hyakR^itArthaH sanhataH sambhAvito naraH .
hinasti tasya putrAMshcha pautrAMshchAkurvato.arthinAm .. 10..\\
tasmAchchaturNA.n vaMshAnAM sthApayitrI sutA mama .
iya.n surasuta prakhyA sarvadharmopachAyinI .. 11..\\
sadA devamanuShyANAmasurANA.n cha gAlava .
kA~NkShitA rUpato bAlA sutA me pratigR^ihyatAm .. 12..\\
asyAH shulkaM pradAsyanti nR^ipA rAjyamapi dhruvam .
kiM punaH shyAma karNAnA.n hayAnA.n dve chatuHshate .. 13..\\
sa bhavAnpratigR^ihNAtu mamemAM mAdhavI.n sutAm .
aha.n dauhitravAnsyA.n vai vara eSha mama prabho .. 14..\\
pratigR^ihya cha tA.n kanyAM gAlavaH saha pakShiNA .
punardrakShyAva ityuktvA pratasthe saha kanyayA .. 15..\\
upalabdhamida.n dvAramashvAnAmiti chANDajaH .
uktvA gAlavamApR^ichchhya jagAma bhavana.n svakam .. 16..\\
gate patagarAje tu gAlavaH saha kanyayA .
chintayAnaH kShama.n dAne rAGYA.n vai shulkato.agamat .. 17..\\
so.agachchhanmanasekShvAku.n haryashvaM rAjasattamam .
ayodhyAyAM mahAvIrya.n chatura~Nga balAnvitam .. 18..\\
koshadhAnya balopetaM priya paura.n dvija priyam .
prajAbhikAma.n shAmyanta.n kurvANaM tapa uttamam .. 19..\\
tamupAgamya vipraH sa haryashva.n gAlavo.abravIt .
kanyeyaM mama rAjendra prasavaiH kulavardhinI .. 20..\\
iya.n shuklena bhAryArthe haryashvapratigR^ihyatAm .
shulka.n te kIrtayiShyAmi tachchhrutvA sampradhAryatAm .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 114}
n
haryashvastvabravIdrAjA vichintya bahudhA tataH .
dIrghamuShNa.n cha niHshvasya prajA hetornR^ipottamaH .. 1..\\
unnateShUnnatA ShaTsu sUkShmA sUkShmeShu saptasu .
gambhIrA triShu gambhIreShviya.n raktA cha pa~nchasu .. 2..\\
bahu devAsurAlokA bahu gandharvadarshanA .
bahu lakShaNasampannA bahu prasava dAriNI .. 3..\\
samartheya.n janayituM chakravartinamAtmajam .
brUhi shulka.n dvijashreShTha samIkShya vibhavaM mama .. 4..\\
ekataH shyAma karNAnA.n shatAnyaShTau dadasva me .
hayAnA.n chandra shubhrANAM deshajAnA.n vapuShmatAm .. 5..\\
tatastava bhavitrIyaM putrANA.n jananI shubhA .
araNIva hutAshAnA.n yonirAyatalochanA .. 6..\\
etachchhrutvA vacho rAjA haryashvaH kAmamohitaH .
uvAcha gAlava.n dIno rAjarShirR^iShisattamam .. 7..\\
dve me shate saMnihite hayAnA.n yadvidhAstava .
eShTavyAH shatashastvanye charanti mama vAjinaH .. 8..\\
so.ahamekamapatya.n vai janayiShyAmi gAlava .
asyAmetaM bhavAnkAma.n sampAdayatu me varam .. 9..\\
etachchhrutvA tu sA kanyA gAlava.n vAkyamabravIt .
mama datto varaH kashchitkena chidbrahmavAdinA .. 10..\\
prasUtyante prasUtyante kanyaiva tvaM bhaviShyasi .
sa tva.n dadasva mA.n rAGYe pratigR^ihya hayottamAn .. 11..\\
nR^ipebhyo hi chaturbhyaste pUrNAnyaShTau shatAni vai .
bhaviShyanti tathA putrA mama chatvAra eva cha .. 12..\\
kriyatAM mama sa.nhAro gurvartha.n dvijasattama .
eShA tAvanmama praGYA yathA vA manyase dvija .. 13..\\
evamuktastu sa muniH kanyayA gAlavastadA .
haryashvaM pR^ithivIpAlamida.n vachanamabravIt .. 14..\\
iya.n kanyA narashreShTha haryashvapratigR^ihyatAm .
chaturbhAgena shulkasya janayasvaikamAtmajam .. 15..\\
patigR^ihya sa tA.n kanyAM gAlavaM patinandya cha .
samaye deshakAle cha labdhavAnsutamIpsitam .. 16..\\
tato vasu manA nAma vasubhyo vasumattaraH .
vasu prakhyo narapatiH sa babhUva vasu pradaH .. 17..\\
atha kAle punardhImAngAlavaH patyupasthitaH .
upasa~Ngamya chovAcha haryashvaM prItimAnasam .. 18..\\
jAto nR^ipasutaste.ayaM bAla bhAskarasaMnibhaH .
kAlo gantuM narashreShTha bhikShArthamaparaM nR^ipam .. 19..\\
haryashvaH satyavachane sthitaH sthitvA cha pauruShe .
durlabhatvAddhayAnA.n cha pradadau mAdhavIM punaH .. 20..\\
mAdhavI cha punardIptAM parityajya nR^ipa shriyam .
kumArI kAmato bhUtvA gAlavaM pR^iShThato.anvagAt .. 21..\\
tvayyeva tAvattiShThantu hayA ityuktavAndvijaH .
prayayau kanyayA sArdha.n divodAsaM prajeshvaram .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 115}
g
mahAvIryo mahIpAlaH kAshInAmIshvaraH prabhuH .
divodAsa iti khyAto bhaimasenirnarAdhipaH .. 1..\\
tatra gachchhAvahe bhadre shanairAgachchha mA shuchaH .
dhArmikaH sa.nyame yuktaH satyashchaiva janeshvaraH .. 2..\\
tamupAgamya sa munirnyAyatastena satkR^itaH .
gAlavaH prasavasyArthe taM nR^ipaM pratyachodayat .. 3..\\
shrutametanmayA pUrva.n kimuktvA vistaraM dvija .
kA~NkShito hi mayaiSho.arthaH shrutvaitaddvijasattama .. 4..\\
etachcha me bahumata.n yadutsR^ijya narAdhipAn .
mAmevamupayAto.asi bhAvi chaitadasaMshayam .. 5..\\
sa eva vibhavo.asmAkamashvAnAmapi gAlava .
ahamapyekamevAsyA.n janayiShyAmi pArthivam .. 6..\\
tathetyuktvA dvijashreShThaH prAdAtkanyAM mahIpateH .
vidhipUrva.n cha tA.n rAjA kanyAM pratigR^ihItavAn .. 7..\\
reme sa tasyA.n rAjarShiH prabhAvatyAM yathA raviH .
svAhAyA.n cha yathA vahniryathA shachyA.n sa vAsavaH .. 8..\\
yathA chandrashcha rohiNyA.n yathA dhUmorNayA yamaH .
varuNashcha yathA gauryA.n yathA charddhyA.n dhaneshvaraH .. 9..\\
yathA nArAyaNo lakShyA.n jAhnavyAM cha yathodadhiH .
yathA rudrashcha rudrANyA.n yathA vedyAM pitAmahaH .. 10..\\
adR^ishyantyA.n cha vAsiShTho vasiShThashchAkShamAlayA .
chyavanashcha sukanyAyAM pulastyaH sandhyayA yathA .. 11..\\
agastyashchApi vaidarbhyA.n sAvitryAM satyavAnyathA .
yathA bhR^iguH pulomAyAmadityA.n kashyapo yathA .. 12..\\
reNukAyA.n yatharchIko haimavatyA.n cha kaushikaH .
bR^ihaspatishcha tArAyA.n shukrashcha shataparvayA .. 13..\\
yathA bhUmyAM bhUmipatirurvashyA.n cha purUravAH .
R^ichIkaH satyavatyA.n cha sarasvatyA.n yathA manuH .. 14..\\
tathA tu ramamANasya divodAsasya bhUpateH .
mAdhavI janayAmAsa putramekaM pratardanam .. 15..\\
athAjagAma bhagavAndivodAsa.n sa gAlavaH .
samaye samanuprApte vachana.n chedamabravIt .. 16..\\
niryAtayatu me kanyAM bhavA.nstiShThantu vAjinaH .
yAvadanyatra gachchhAmi shuklArthaM pR^ithivIpate .. 17..\\
divodAso.atha dharmAtmA samaye gAlavasya tAm .
kanyAM niryAtayAmAsa sthitaH satye mahIpatiH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 116}
n
tathaiva sA shriya.n tyaktvA kanyA bhUtvA yashasvinI .
mAdhavI gAlava.n vipramanvayAtsatyasa~NgarA .. 1..\\
gAlavo vimR^ishanneva svakAryagatamAnasaH .
jagAma bhojanagara.n draShTumaushInaraM nR^ipam .. 2..\\
tamuvAchAtha gatvA sa nR^ipati.n satyavikramam .
iya.n kanyA sutau dvau te janayiShyati pArthivau .. 3..\\
asyAM bhavAnavAptArtho bhavati pretya cheha cha .
somArka pratisa~NkAshau janayitvA sutau nR^ipa .. 4..\\
shulka.n tu sarvadharmaGYa hayAnAM chandra varchasAm .
ekataH shyAma karNAnA.n deyaM mahyaM chatuHshatam .. 5..\\
gurvartho.aya.n samArambho na hayaiH kR^ityamasti me .
yadi shakyaM mahArAja kriyatAM mA vichAryatAm .. 6..\\
anapatyo.asi rAjarShe putrau janaya pArthiva .
pitR^Inputra plavena tvamAtmAna.n chaiva tAraya .. 7..\\
na putraphalabhoktA hi rAjarShe pAtyate divaH .
na yAti naraka.n ghora.n yatra gachchhantyanAtmajAH .. 8..\\
etachchAnyachcha vividha.n shrutvA gAlava bhAShitam .
ushInaraH pativacho dadau tasya narAdhipaH .. 9..\\
shrutavAnasmi te vAkya.n yathA vadasi gAlava .
vidhistu balavAnbrahmanpravaNa.n hi mano mama .. 10..\\
shate dve tu mamAshvAnAmIdR^ishAnA.n dvijottama .
itareShA.n sahasrANi subahUni charanti me .. 11..\\
ahamapyekamevAsyA.n janayiShyAmi gAlava .
putra.n dvija gataM mArgaM gamiShyAmi parairaham .. 12..\\
mUlyenApi sama.n kuryAM tavAhaM dvijasattama .
paurajAnapadArtha.n tu mamArtho nAtma bhogataH .. 13..\\
kAmato hi dhana.n rAjA pArakyaM yaH prayachchhati .
na sa dharmeNa dharmAtmanyujyate yashasA na cha .. 14..\\
so.ahaM patigrahIShyAmi dadAtvetAM bhavAnmama .
kumArI.n devagarbhAbhAmekaputra bhavAya me .. 15..\\
tathA tu bahukalyANamuktavantaM narAdhipam .
ushInara.n dvijashreShTho gAlavaH pratyapUjayat .. 16..\\
ushInaraM pratigrAhya gAlavaH prayayau vanam .
reme sa tA.n samAsAdya kR^itapuNya iva shriyam .. 17..\\
kandareShu cha shailAnAM nadInAM nirjhareShu cha .
udyAneShu vichitreShu vaneShUpavaneShu cha .. 18..\\
harmyeShu ramaNIyeShu prAsAdashikhareShu cha .
vAtAyanavimAneShu tathA garbhagR^iheShu cha .. 19..\\
tato.asya samaye jaGYe putro bAla raviprabhaH .
shibirnAmnAbhivikhyAto yaH sa pArthiva sattamaH .. 20..\\
upasthAya sa ta.n vipro gAlavaH pratigR^ihya cha .
kanyAM prayAtastA.n rAjandR^iShTavAnvinatAtmajam .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 117}
n
gAlava.n vainateyo.atha prahasannidamabravIt .
diShTyA kR^itArthaM pashyAmi bhavantamiha vai dvija .. 1..\\
gAlavastu vachaH shrutvA vainateyena bhAShitam .
chaturbhAgAvashiShTa.n tadAchakhyau kAryamasya hi .. 2..\\
suparNastvabravIdena.n gAlavaM patatA.n varaH .
prayatnaste na kartavyo naiSha sampatsyate tava .. 3..\\
purA hi kanyakubje vai gAdheH satyavatI.n sutAm .
bhAryArthe.avarayatkanyAmR^ichIkastena bhAShitaH .. 4..\\
ekataH shyAma karNAnA.n hayAnA.n chandra varchasAm .
bhagavandIyatAM mahya.n sahasramiti gAlava .. 5..\\
R^ichIkastu tathetyuktvA varuNasyAlaya.n gataH .
ashvatIrthe hayA.NllabdhvA dattavAnpArthivAya vai .. 6..\\
iShTvA te puNDarIkeNa dattA rAGYA dvijAtiShu .
tebhyo dve dve shate krItvA prAptAste pArthivaistadA .. 7..\\
aparANyapi chatvAri shatAni dvijasattama .
nIyamAnAni santAre hR^itAnyAsanvitastayA .
evaM na shakyamaprApyaM prAptu.n gAlava karhi chit .. 8..\\
imAmashvashatAbhyA.n vai dvAbhya.n tasmai nivedaya .
vishvAmitrAya dharmAtmanShaDbhirashvashataiH saha .
tato.asi gatasaMmohaH kR^itakR^ityo dvijarShabha .. 9..\\
gAlavasta.n tathetyuktvA suparNasahitastataH .
AdAyAshvAMshcha kanyA.n cha vishmAmitramupAgamat .. 10..\\
ashvAnA.n kA~NkShitArthAnA.n ShaDimAni shatAni vai .
shatadvayena kanyeyaM bhavatA pratigR^ihyatAm .. 11..\\
asyA.n rAjarShibhiH putrA jAtA vai dhArmikAstrayaH .
chaturtha.n janayatvekaM bhavAnapi narottama .. 12..\\
pUrNAnyeva.n shatAnyaShTau turagANAM bhavantu te .
bhavato hyanR^iNo bhUtvA tapaH kuryA.n yathAsukham .. 13..\\
n
vishvAmitrastu ta.n dR^iShTvA gAlava.n saha pakShiNA .
kanyA.n cha tA.n varArohAmidamityabravIdvachaH .. 14..\\
kimiyaM pUrvameveha na dattA mama gAlava .
putrA mamaiva chatvAro bhaveyuH kulabhAvanAH .. 15..\\
pratigR^ihNAmi te kanyAmekaputra phalAya vai .
ashvAshchAshramamAsAdya tiShThantu mama sarvashaH .. 16..\\
sa tayA ramamANo.atha vishvAmitro mahAdyutiH .
Atmaja.n janayAmAsa mAdhavI putramaShTakam .. 17..\\
jAtamAtra.n suta.n taM cha vishvAmitro mahAdyutiH .
sa.nyojyArthaistathA dharmairashvaistaiH samayojayat .. 18..\\
athAShTakaH puraM prAyAttadA somapuraprabham .
niryAtya kanyA.n shiShyAya kaushiko.api vanaM yayau .. 19..\\
gAlavo.api suparNena saha niryAtya dakShiNAm .
manasAbhipratItena kanyAmidamuvAcha ha .. 20..\\
jAto dAnapatiH putrastvayA shUrastathAparaH .
satyadharmaratashchAnyo yajvA chApi tathAparaH .. 21..\\
tadAgachchha varArohe tAritaste pitA sutaiH .
chatvArashchaiva rAjAnastathAha.n cha sumadhyame .. 22..\\
gAlavastvabhyanuGYAya suparNaM pannagAshanam .
piturniryAtya tA.n kanyAM prayayau vanameva ha .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 118}
n
sa tu rAjA punastasyAH kartukAmaH svaya.nvaram .
upagamyAshramapada.n ga~NgA yamuna sa~Ngame .. 1..\\
gR^ihItamAlyadAmA.n tA.n rathamAropya mAdhavIm .
pUruryadushcha bhaginImAshrame paryadhAvatAm .. 2..\\
nAgayakShamanuShyANAM patatrimR^igapakShiNAm .
shailadruma vanaukAnAmAsIttatra samAgamaH .. 3..\\
nAnA puruShadeshAnAmIshvaraishcha samAkulam .
R^iShibhirbrahmakalpaishcha samantAdAvR^ita.n vanam .. 4..\\
nirdishyamAneShu tu sA vareShu varavarNinI .
varAnutkramya sarvA.nstAnvana.n vR^itavatI varam .. 5..\\
avatIrya rathAtkanyA namaskR^itvA cha bandhuShu .
upagamya vanaM puNya.n tapastepe yayAtijA .. 6..\\
upavAsairshcha vividhairdIkShAbhirniyamaistathA .
Atmano laghutA.n kR^itvA babhUva mR^igachAriNI .. 7..\\
vaiDUryA~Nkula kalpAni mR^idUni haritAni cha .
charantI shaShpamukhyAni tiktAni madhurANi cha .. 8..\\
sravantInA.n cha puNyAnA.n surasAni shuchIni cha .
pibantI vAri mukhyAni shItAni vimalAni cha .. 9..\\
vaneShu mR^igarAjeShu si.nhaviproShiteShu cha .
dAvAgnivipramukteShu shUNyeShu gahaneShu cha .. 10..\\
charantI hariNaiH sArdhaM mR^igIva vanarAchiNI .
chachAra vipula.n dharmaM brahmacharyeNa sa.nvR^itA .. 11..\\
yayAtirapi pUrveShA.n rAGYAM vR^ittamanuShThitaH .
bahuvarShasahasrAyurayujatkAladharmaNA .. 12..\\
pUruryadushcha dvau vaMshau vardhamAnau narottamau .
tAbhyAM pratiShThito loke paraloke cha nAhuShaH .. 13..\\
mahIyate narapatiryayAtiH svargamAsthitaH .
maharShikalpo nR^ipatiH svargAgrya phalabhugvibhuH .. 14..\\
bahuvarShasahasrAkhye kAle bahuguNe gate .
rAjarShiShu niShaNNeShu mahIyaHsu maharShiShu .. 15..\\
avamene narAnsarvandevAnR^iShigaNA.nstathA .
yayAtirmUDha viGYAno vismayAviShTachetanaH .. 16..\\
tatastaM bubudhe devaH shakro balaniShUdanaH .
te cha rAjarShayaH sarve dhigdhigityevamabruvan .. 17..\\
vichArashcha samutpanno nirIkShya nahuShAtmajam .
ko nvaya.n kasya vA rAGYaH katha.n vA svargamAgataH .. 18..\\
karmaNA kena siddho.aya.n kva vAnena tapash chitam .
katha.n vA GYAyate svarge kena vA GYAyate.apyuta .. 19..\\
eva.n vichArayantaste rAjAnaH svargavAsinaH .
dR^iShTvA paprachchhuranyonya.n yayAtiM nR^ipatiM prati .. 20..\\
vimAnapAlAH shatashaH svargadvArAbhirakShiNaH .
pR^iShTA AsanapAlAshcha na jAnImetyathAbruvan .. 21..\\
sarve te hyAvR^itaGYAnA nAbhyajAnanta taM nR^ipam .
sa muhUrtAdatha nR^ipo hataujA abhavattadA .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 119}
n
atha prachalitaH sthAnAdAsanAchcha parichyutaH .
kampitenaiva manasA dharShitaH shokavahninA .. 1..\\
mlAnasragbhraShTaviGYAnaH prabhraShTa mukuTA~NgadaH .
vighUrNansrastasarvA~NgaH prabhraShTAbharaNAmbaraH .. 2..\\
adR^ishyamAnastAnpashyannapashyaMshcha punaH punaH .
shUnyaH shUnyena manasA prapatiShyanmahItalam .. 3..\\
kiM mayA manasA dhyAtamashubha.n dharmadUShaNam .
yenAha.n chalitaH sthAnAditi rAjA vyachintayat .. 4..\\
te tu tatraiva rAjAnaH siddhAshchApsarasastathA .
apashyanta nirAlamba.n yayAti.n taM parichyutam .. 5..\\
athaitya puruShaH kashchitkShINapuNyanipAtakaH .
yayAtimabravIdrAjandevarAjasya shAsanAt .. 6..\\
atIva madamattastvaM na ka.n chinnAvamanyase .
mAnena bhraShTaH svargaste nArhastvaM pArthivAtmaja .
na cha praGYAyase gachchha patasveti tamabravIt .. 7..\\
pateya.n satsviti vachastriruktvA nahuShAtmajaH .
patiShyaMshchintayAmAsa gati.n gatimatA.n varaH .. 8..\\
etasminneva kAle tu naimiShe pArthivarShabhAn .
chaturo.apashyata nR^ipasteShAM madhye papAta saH .. 9..\\
pratardano vasu manAH shibiraushInaro.aShTakaH .
vAjapeyena yaGYena tarpayanti sureshvaram .. 10..\\
teShAmadhvaraja.n dhUma.n svargadvAramupasthitam .
yayAtirupajighranvai nipapAta mahIM prati .. 11..\\
bhUmau svarge cha sambaddhAM nadI.n dhUmamayIM nR^ipaH .
sa ga~NgAmiva gachchhantImAlambya jagatIpatiH .. 12..\\
shrImatsvavabhR^ithAgryeShu chaturShu pratibandhuShu .
madhye nipatito rAjA lokapAlopameShu cha .. 13..\\
chaturShu hutakalpeShu rAjasi.nhamahAgniShu .
papAta madhye rAjarShiryayAtiH puNyasa~NkShaye .. 14..\\
tamAhuH pArthivAH sarve pratimAnamiva shriyaH .
ko bhavAnkasya vA bandhurdeshasya nagarasya vA .. 15..\\
yakSho vApyatha vA devo gandharvo rAkShaso.api vA .
na hi mAnuSharUpo.asi ko vArthaH kA~NkShitastvayA .. 16..\\
yayAtirasmi rAjarShiH kShINapuNyashchyuto divaH .
pateya.n satsviti dhyAyanbhavatsu patitastataH .. 17..\\
satyametadbhavatu te kA~NkShitaM puruSharShabha .
sarveShAM naH kratuphala.n dharmashcha pratigR^ihyatAm .. 18..\\
nAhaM pratigraha dhano brAhmaNaH kShatriyo hyaham .
na cha me pravaNA buddhiH parapuNyavinAshane .. 19..\\
etasminneva kAle tu mR^igacharyA kramAgatAm .
mAdhavIM prekShya rAjAnaste.abhivAdyedamabruvan .. 20..\\
kimAgamanakR^itya.n te kiM kurvaH shAsanaM tava .
AGYApyA hi vaya.n sarve tava putrAstapodhane .. 21..\\
teShA.n tadbhAShita.n shrutvA mAdhavI parayA mudA .
pitara.n samupAgachchhadyayAtiM sA vavanda cha .. 22..\\
dR^iShTvA mUrdhnA natAnputrA.nstApasI vAkyamabravIt .
dauhitrAstava rAjendra mama putrA na te parAH .
ime tvA.n tArayiShyanti diShTametatpurAtanam .. 23..\\
aha.n te duhitA rAjanmAdhavI mR^igachAriNI .
mayApyupachito dharmastato.ardhaM pratigR^ihyatAm .. 24..\\
yasmAdrAjannarAH sarve apatyaphalabhAginaH .
tasmAdichchhanti dauhitrAnyathA tva.n vasudhAdhipa .. 25..\\
tataste pArthivAH sarve shirasA jananI.n tadA .
abhivAdya namaskR^itya mAtAmahamathAbruvan .. 26..\\
uchchairanupamaiH snigdhaiH svarairApUya medinIm .
mAtAmahaM nR^ipatayastArayanto divash chyutam .. 27..\\
atha tasmAdupagato gAlavo.apyAha pArthivam .
tapaso me.aShTa bhAgena svargamArohatAM bhavAn .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 120}
n
pratyabhiGYAta mAtro.atha sadbhistairnarapu~NgavaH .
yayAtirdivyasa.nsthAno babhUva vigatajvaraH .. 1..\\
divyamAlyAmbaradharo divyAbharaNabhUShitaH .
divyagandhaguNopeto na pR^ithvImaspR^ishattadA .. 2..\\
tato vasu manAH pUrvamuchchairuchchArayanvachaH .
khyAto dAnapatirloke vyAjahAra nR^ipa.n tadA .. 3..\\
prAptavAnasmi yalloke sarvavarNeShvagarhayA .
tadapyatha cha dAsyAmi tena sa.nyujyatAM bhavAn .. 4..\\
yatphala.n dAnashIlasya kShamA shIlasya yatphalam .
yachcha me phalamAdhAne tena sa.nyujyatAM bhavAn .. 5..\\
tataH pratardano.apyAha vAkya.n kShatriya pu~NgavaH .
yathA dharmaratirnityaM nitya.n yuddhaparAyaNaH .. 6..\\
prAptavAnasmi yalloke kShatradharmodbhava.n yashaH .
vIra shabdaphala.n chaiva tena sa.nyujyatAM bhavAn .. 7..\\
shibiraushInaro dhImAnuvAcha madhurA.n giram .
yathA bAleShu nArIShu vaihAryeShu tathaiva cha .. 8..\\
sa~NgareShu nipAteShu tathApadvyasaneShu cha .
anR^itaM noktapUrvaM me tena satyena kha.n vraja .. 9..\\
yathAprANAMshcha rAjya.n cha rAjankarma sukhAni cha .
tyajeyaM na punaH satya.n tena satyena kha.n vraja .. 10..\\
yathAsatyena me dharmo yathAsatyena pAvakaH .
prItaH shakrashcha satyena tena satyena kha.n vraja .. 11..\\
aShTakastvatha rAjarShiH kaushiko mAdhavI sutaH .
anekashatayajvAna.n vachanaM prAha dharmavit .. 12..\\
shatashaH puNDarIkA me gosavAshcha chitAH prabho .
kratavo vAjapeyAshcha teShAM phalamavApnuhi .. 13..\\
na me ratnAni na dhanaM na tathAnye parichchhadAH .
kratuShvanupayuktAni tena satyena kha.n vraja .. 14..\\
yathA yathA hi jalpanti dauhitrAstaM narAdhipam .
tathA tathA vasumatI.n tyaktvA rAjA diva.n yayau .. 15..\\
eva.n sarve samastAste rAjAnaH sukR^itaistadA .
yayAti.n svargato bhraShTa.n tArayAmAsura~njasA .. 16..\\
dauhitrAH svena dharmeNa yaGYadAnakR^itena vai .
chaturShu rAjavaMsheShu sambhUtAH kulavardhanAH .
mAtAmahaM mahAprAGYa.n divamAropayanti te .. 17..\\
rAjadharmaguNopetAH sarvadharmaguNAnvitAH .
dauhitrAste vaya.n rAjandivamAroha pArthivaH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 121}
n
sadbhirAropitaH svargaM pArthivairbhUridakShiNaiH .
abhyanuGYAya dauhitrAnyayAtirdivamAsthitaH .. 1..\\
abhivR^iShTashcha varSheNa nAnApuShpasugandhinA .
pariShvaktashcha puNyena vAyunA puNyagandhinA .. 2..\\
achala.n sthAnamAruhya dauhitra phalanirjitam .
karmabhiH svairupachito jajvAla parayA shriyA .. 3..\\
upagItopanR^ittashcha gandharvApsarasA.n gaNaiH .
prItyA pratigR^ihItashcha svarge dundubhinisvanaiH .. 4..\\
abhiShTutashcha vividhairdevarAjarShichAraNaiH .
architashchottamArgheNa daivatairabhinanditaH .. 5..\\
prAptaH svargaphala.n chaiva tamuvAcha pitAmahaH .
nirvR^ita.n shAntamanasaM vachobhistarpayanniva .. 6..\\
chatuShpAdastvayA dharmashchito lokyena karmaNA .
akShayastava loko.aya.n kIrtishchaivAkShayA divi .
punastavAdya rAjarShe sukR^iteneha karmaNA .. 7..\\
AvR^ita.n tamasA chetaH sarveShA.n svargavAsinAm .
yena tvAM nAbhijAnanti tato.aGYAtvAsi pAtitaH .. 8..\\
prItyaiva chAsi dauhitraistAritastvamihAgataH .
sthAna.n cha pratipanno.asi karmaNA svena nirjitam .
achala.n shAshvataM puNyamuttama.n dhruvamavyayam .. 9..\\
bhagavansaMshayo me.asti kashchitta.n chhettumarhasi .
na hyanyamahamarhAmi praShTu.n lokapitAmaha .. 10..\\
bahuvarShasahasrAntaM prajApAlanavardhitam .
anekakratudAnaughairarjitaM me mahatphalam .. 11..\\
katha.n tadalpakAlena kShINa.n yenAsmi pAtitaH .
bhagavanvettha lokAMshcha shAshvatAnmama nirjitAn .. 12..\\
bahuvarShasahasrAntaM prajApAlanavardhitam .
anekakratudAnaughairyattvayopArjitaM phalam .. 13..\\
tadanenaiva doSheNa kShINa.n yenAsi pAtitaH .
abhimAnena rAjendra dhikkR^itaH svargavAsibhiH .. 14..\\
nAyaM mAnena rAjarShe na balena na hi.nsayA .
na shAThyena na mAyAbhirloko bhavati shAshvataH .. 15..\\
nAvamAnyAstvayA rAjannavarotkR^iShTamadhyamAH .
na hi mAnapradagdhAnA.n kashchidasti samaH kva chit .. 16..\\
patanArohaNamida.n kathayiShyanti ye narAH .
viShamANyapi te prAptAstariShyanti na saMshayaH .. 17..\\
eSha doSho.abhimAnena purA prApto yayAtinA .
nirbandhatashchAtimAtra.n gAlavena mahIpate .. 18..\\
shrotavya.n hitakAmAnAM suhR^idAM bhUtimichchhatAm .
na kartavyo hi nirbandho nirbandho hi kShayodayaH .. 19..\\
tasmAttvamapi gAndhAre mAna.n krodhaM cha varjaya .
sandhatsva pANDavairvIra sa.nrambha.n tyaja pArthiva .. 20..\\
dadAti yatpArthiva yatkaroti
yadvA tapastapyati yajjuhoti .
na tasya nAsho.asti na chApakarSho
nAnyastadashnAti sa eva kartA .. 21..\\
idaM mahAkhyAnamanuttamaM mataM
bahushrutAnA.n gataroSharAgiNAm .
samIkShya loke bahudhA pradhAvitA
trivargadR^iShTiH pR^ithivImupAshnute .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 122}
dhr
bhagavannevamevaitadyathA vadasi nArada .
ichchhAmi chAhamapyevaM na tvIsho bhagavannaham .. 1..\\
evamuktvA tataH kR^iShNamabhyabhAShata bhArata .
svargya.n lokya.n cha mAmAttha dharmyaM nyAyyaM cha keshava .. 2..\\
na tvaha.n svavashastAta kriyamANaM na me priyam .
a~Ngaduryodhana.n kR^iShNa manda.n shAstrAtigaM mama .. 3..\\
anunetuM mahAbAho yatasva puruShottama .
suhR^itkArya.n tu sumahatkR^itaM te syAjjanArdana .. 4..\\
tato.abhyAvR^itya vArShNeyo duryodhanamamarShaNam .
abravInmadhurA.n vAchaM sarvadharmArthatattvavit .. 5..\\
duryodhana nibodhedaM madvAkya.n kurusattama .
samartha.n te visheSheNa sAnubandhasya bhArata .. 6..\\
mahAprAGYa kule jAtaH sAdhvetatkartumarhasi .
shrutavR^ittopasampannaH sarvaiH samudito guNaiH .. 7..\\
dauShkuleyA durAtmAno nR^iShaMshA nirapatrapAH .
ta etadIdR^isha.n kuryuryathA tvaM tAta manyase .. 8..\\
dharmArthayuktA loke.asminpravR^ittirlakShyate satAm .
asatA.n viparItA tu lakShyate bharatarShabha .. 9..\\
viparItA tviya.n vR^ittirasakR^illakShyate tvayi .
adharmashchAnubandho.atra ghoraH prANaharo mahAn .. 10..\\
anekashastvannimittamayashasya.n cha bhArata .
tamanarthaM pariharannAtmashreyaH kariShyasi .. 11..\\
bhrAtR^INAmatha bhR^ityAnAM mitrANA.n cha parantapa .
adharmyAdayashasyAchcha karmaNastvaM pramokShyase .. 12..\\
prAGYaiH shUrairmahotsAhairAtmavadbhirbahushrutaiH .
sandhatsva puruShavyAghra pANDavairbharatarShabha .. 13..\\
taddhita.n cha priyaM chaiva dhR^itarAShTrasya dhImataH .
pitAmahasya droNasya vidurasya mahAmateH .. 14..\\
kR^ipasya somadattasya bAhlIkasya cha dhImataH .
ashvatthAmno vikarNasya sa~njayasya vishAM pate .. 15..\\
GYAtInA.n chaiva bhUyiShThaM mitrANAM cha parantapa .
shame sharma bhavettAta sarvasya jagatastathA .. 16..\\
hrImAnasi kule jAtaH shrutavAnanR^isha.nsavAn .
tiShTha tAta pituH shAstre mAtushcha bharatarShabha .. 17..\\
etachchhreyo hi manyante pitA yachchhAsti bhArata .
uttamApadgataH sarvaH pituH smarati shAsanam .. 18..\\
rochate te pitustAta pANDavaiH saha sa~NgamaH .
sAmAtyasya kurushreShTha tattubhya.n tAta rochatAm .. 19..\\
shrutvA yaH suhR^idA.n shAstraM martyo na pratipadyate .
vipAkAnte dahatyena.n kiM pAkamiva bhakShitam .. 20..\\
yastu niHshreyasa.n vAkyaM mohAnna pratipadyate .
sa dIrghasUtro hInArthaH pashchAttApena yujyate .. 21..\\
yastu niHshreyasa.n shrutvA prAptamevAbhipadyate .
Atmano matamutsR^ijya sa loke sukhamedhate .. 22..\\
yo.arthakAmasya vachanaM prAtikUlyAnna mR^iShyate .
shR^iNoti pratikUlAni dviShatA.n vashameti saH .. 23..\\
satAM matamatikramya yo.asatA.n vartate mate .
shochante vyasane tasya suhR^ido nachirAdiva .. 24..\\
mukhyAnamAtyAnutsR^ijya yo nihInAnniShevate .
sa ghorAmApadaM prApya nottAramadhigachchhati .. 25..\\
yo.asatsevI vR^ithAchAro na shrotA suhR^idA.n sadA .
parAnvR^iNIte svAndveShTi ta.n gauH shapati bhArata .. 26..\\
sa tva.n virudhya tairvIrairanyebhyastrANamichchhasi .
ashiShTebhyo.asamarthebhyo mUDhebhyo bharatarShabha .. 27..\\
ko hi shakra.n samA~nGYAtInatikramya mahArathAn .
anyebhyastrANamAsha.nsettvadanyo bhuvi mAnavaH .. 28..\\
janmaprabhR^iti kaunteyA nitya.n vinikR^itAstvayA .
na cha te jAtu kupyanti dharmAtmAno hi pANDavAH .. 29..\\
mithyA pracharitAstAta janmaprabhR^iti pANDavAH .
tvayi samya~NmahAbAho pratipannA yashasvinaH .. 30..\\
tvayApi pratipattavya.n tathaiva bharatarShabha .
sveShu bandhuShu mukhyeShu mA manyuvashamanvagAH .. 31..\\
trivargayuktA prAGYAnAmArambhA bharatarShabha .
dharmArthAvanurudhyante trivargAsambhave narAH .. 32..\\
pR^ithaktu viniviShTAnA.n dharmaM dhIro.anurudhyate .
madhyamo.artha.n kaliM bAlaH kAmamevAnurudhyate .. 33..\\
indriyaiH prasR^ito lobhAddharma.n viprajahAti yaH .
kAmArthAvanupAyena lipsamAno vinashyati .. 34..\\
kAmArthau lipsamAnastu dharmamevAditash charet .
na hi dharmAdapaityarthaH kAmo vApi kadA chana .. 35..\\
upAya.n dharmamevAhustrivargasya vishAM pate .
lipsamAno hi tenAshu kakShe.agniriva vardhate .. 36..\\
sa tva.n tAtAnupAyena lipsase bharatarShabha .
AdhirAjyaM mahaddIptaM prathita.n sarvarAjasu .. 37..\\
AtmAna.n takShati hyeSha vanaM parashunA yathA .
yaH samyagvartamAneShu mithyA rAjanpravartate .. 38..\\
na tasya hi mati.n chhindyAdyasya nechchhetparAbhavam .
avichchhinnasya dhIrasya kalyANe dhIyate matiH .. 39..\\
tyaktAtmAnaM na bAdheta triShu lokeShu bhArata .
apyanyaM prAkR^ita.n kiM chitkimu tAnpANDavarShabhAn .. 40..\\
amarShavashamApanno na ki.n chidbudhyate naraH .
chhidyate hyAtata.n sarvaM pramANaM pashya bhArata .. 41..\\
shreyaste durjanAttAta pANDavaiH saha sa~NgamaH .
tairhi samprIyamANastva.n sarvAnkAmAnavApsyasi .. 42..\\
pANDavairnirjitAM bhUmiM bhu~njAno rAjasattama .
pANDavAnpR^iShThataH kR^itvA trANamAsha.nsase.anyatha .. 43..\\
duHshAsane durviShahe karNe chApi sasaubale .
eteShvaishvaryamAdhAya bhUtimichchhasi bhArata .. 44..\\
na chaite tava paryAptA GYAne dharmArdhayostathA .
vikrame chApyaparyAptAH pANDavAnprati bhArata .. 45..\\
na hIme sarvarAjAnaH paryAptAH sahitAstvayA .
kruddhasya bhImasenasya prekShituM mukhamAhave .. 46..\\
ida.n saMnihita.n tAta samagraM pArthivaM balam .
ayaM bhIShmastathA droNaH karNashchAya.n tathA kR^ipaH .. 47..\\
bhUrishravAH saumadattirashvatthAmA jayadrathaH .
ashaktAH sarva evaite pratiyoddhu.n dhana~njayam .. 48..\\
ajeyo hyarjunaH kruddhaH sarvairapi surAsuraiH .
mAnuShairapi gandharvairmA yuddhe cheta AdhithAH .. 49..\\
dR^ishyatA.n vA pumAnkashchitsamagre pArthive bale .
yo.arjuna.n samare prApya svastimAnAvrajedgR^ihAn .. 50..\\
ki.n te janakShayeNeha kR^itena bharatarShabha .
yasmi~njite jita.n te syAtpumAnekaH sa dR^ishyatAm .. 51..\\
yaH sa devAnsagandharvAnsayakShAsurapannagAn .
ajayatkhANDava prasthe kasta.n yudhyeta mAnavaH .. 52..\\
tathA virATanagare shrUyate mahadadbhutam .
ekasya cha bahUnA.n cha paryAptaM tannidarshanam .. 53..\\
tamajeyamanAdhR^iShya.n vijetu.n jiShNumachyutam .
Asha.nsasIha samare vIramarjunamUrjitam .. 54..\\
maddvitIyaM punaH pArtha.n kaH prArthayitumarhati .
yuddhe pratIpamAyAntamapi sAkShAtpurandaraH .. 55..\\
bAhubhyAmuddharedbhUmi.n dahetkruddha imAH prajAH .
pAtayettridivAddevAnyo.arjuna.n samare jayet .. 56..\\
pashya putrA.nstathA bhrAtR^I~nGYAtInsambandhinastathA .
tvatkR^ite na vinashyeyurete bharatasattama .. 57..\\
astu sheSha.n kauravANAM mA parAbhUdidaM kulam .
kulaghna iti nochyethA naShTakIrtirnarAdhipa .. 58..\\
tvAmeva sthApayiShyanti yauvarAjye mahArathAH .
mahArAjye cha pitara.n dhR^itarAShTraM janeshvaram .. 59..\\
mA tAta shriyamAyAntImavama.nsthAH samudyatAm .
ardhaM pradAya pArthebhyo mahatI.n shriyamApsyasi .. 60..\\
pANDavaiH saMshama.n kR^itvA kR^itvA cha suhR^idA.n vachaH .
samprIyamANo mitraishcha chiraM bhadrANyavApsyasi .. 61..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 123}
v
tataH shAntanavo bhIShmo duryodhanamamarShaNam .
keshavasya vachaH shrutvA provAcha bharatarShabha .. 1..\\
kR^iShNena vAkyamukto.asi suhR^idA.n shamamichchhatA .
anupashyasva tattAta mA manyuvashamanvagAH .. 2..\\
akR^itvA vachana.n tAta keshavasya mahAtmanaH .
shreyo na jAtu na sukhaM na kalyANamavApsyasi .. 3..\\
dharmyamarthaM mahAbAhurAha tvA.n tAta keshavaH .
tamarthamabhipadyasva mA rAjannInashaH prajAH .. 4..\\
imA.n shriyaM prajvalitAM bhAratIM sarvarAjasu .
jIvato dhR^itarAShTrasya daurAtmyAdbhraMshayiShyasi .. 5..\\
AtmAna.n cha sahAmAtya.n saputrapashubAndhavam .
saha mitramasadbuddhyA jIvitAdbhraMshayiShyasi .. 6..\\
atikrAmankeshavasya tathya.n vachanamarthavat .
pitushcha bhatara shreShTha vidurasya cha dhImataH .. 7..\\
mA kulaghno.antapuruSho durmatiH kApatha.n gamaH .
pitaraM mAtara.n chaiva vR^iddhau shokAya mA dadaH .. 8..\\
atha droNo.abravIttatra duryodhanamida.n vachaH .
amarShavashamApanno niHshvasantaM punaH punaH .. 9..\\
dharmArthayukta.n vachanamAha tvA.n tAta keshavaH .
tathA bhIShmaH shAntanavastajjuShasva narAdhipa .. 10..\\
prAGYau medhAvinau dAntAvarthakAmau bahushrutau .
AhatustvA.n hitaM vAkya.n tadAdatsva parantapa .. 11..\\
anutiShTha mahAprAGYa kR^iShNa bhIShmau yadUchatuH .
mA vacho laghu buddhInA.n samAsthAstvaM parantapa .. 12..\\
ye tvAM protsAhayantyete naite kR^ityAya karhi chit .
vairaM pareShA.n grIvAyAM pratimokShyanti sa.nyuge .. 13..\\
mA kurU~njIghanaH sarvAnputrAnbhrAtR^I.nstathaiva cha .
vAsudevArjunau yatra viddhyajeyaM bala.n hi tat .. 14..\\
etachchaiva mata.n satyaM suhR^idoH kR^iShNa bhIShmayoH .
yadi nAdAsyase tAta pashchAttapsyasi bhArata .. 15..\\
yathokta.n jAmadagnyena bhUyAneva tato.arjunaH .
kR^iShNo hi devakIputro devairapi durutsahaH .. 16..\\
ki.n te sukhapriyeNeha proktena bharatarShabha .
etatte sarvamAkhyAta.n yathechchhasi tathA kuru .
na hi tvAmutsahe vaktuM bhUyo bharatasattama .. 17..\\
tasminvAkyAntare vAkya.n kShattApi viduro.abravIt .
duryodhanamabhiprekShya dhArtarAShTramamarShaNam .. 18..\\
duryodhana na shochAmi tvAmahaM bharatarShabha .
imau tu vR^iddhau shochAmi gAndhArIM pitara.n cha te .. 19..\\
yAvanAthau chariShyete tvayA nAthena durhR^idA .
hatamitrau hatAmAtyau lUnapakShAviva dvijau .. 20..\\
bhikShukau vichariShyete shochantau pR^ithivImimAm .
kulaghnamIdR^ishaM pApa.n janayitvA kupUruSham .. 21..\\
atha duryodhana.n rAjA dhR^itarAShTro.abhyabhAShata .
AsInaM bhrAtR^ibhiH sArdha.n rAjabhiH parivAritam .. 22..\\
duryodhana nibodheda.n shauriNoktaM mahAtmanA .
Adatsva shivamatyanta.n yogakShemavadavyayam .. 23..\\
anena hi sahAyena kR^iShNenAkliShTa karmaNA .
iShTAnsarvAnabhiprAyAnprApsyAmaH sarvarAjasu .. 24..\\
susa.nhitaH keshavena gachchha tAta yudhiShThiram .
chara svastyayana.n kR^itShNaM bhAratAnAmanAmayam .. 25..\\
vAsudevena tIrthena tAta gachchhasva sa~Ngamam .
kAlaprAptamidaM manye mA tva.n duryodhanAtigAH .. 26..\\
shama.n chedyAchamAnaM tvaM pratyAkhyAsyasi keshavam .
tvadarthamabhijalpantaM na tavAstyaparAbhavaH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 124}
v
dhR^itarAShTravachaH shrutvA bhIShmadroNau samarthya tau .
duryodhanamida.n vAkyamUchatuH shAsanAtigam .. 1..\\
yAvatkR^iShNAvasaMnaddhau yAvattiShThati gANDivam .
yAvaddhaumyo na senAgnau juhyotIha dviShadbalam .. 2..\\
yAvanna prekShate kruddhaH senA.n tava yudhiShThiraH .
hrIniShedho maheShvAsastAvachchhAmyatu vaishasam .. 3..\\
yAvanna dR^iShyate pArthaH sveShvanIkeShvavasthitaH .
bhImaseno mahaiShvAsastAvachchhAmyatu vaishasam .. 4..\\
yAvanna charate mArgAnpR^itanAmabhiharShayan .
yAvanna shAtayatyAjau shirA.nsi gatayodninAm .. 5..\\
gadayA vIra ghAtinyA phalAnIva vanaspateH .
kAlena paripakvAni tAvachchhAmyatu vaishasam .. 6..\\
nakulaH sahadevashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
virATashcha shikhaNDI cha shaishupAlishcha daMshitAH .. 7..\\
yAvanna pravishantyete nakrA iva mahArNavam .
kR^itAstrAH kShipramasyantastAvachchhAmyatu vaishasam .. 8..\\
yAvanna sukumAreShu sharIreShu mahIkShitAm .
gArdhrapatrAH patantyugrAstAvachchhAmyatu vaishasam .. 9..\\
chandanAgarudigdheShu hAraniShkadhareShu cha .
noraHsu yAvadyodhAnAM maheShvAsairmaheShavaH .. 10..\\
kR^itAstraiH kShipramasyadbhirdUrapAtibhirAyasAH .
abhilakShyairnipAtyante tAvachchhAmyatu vaishasam .. 11..\\
abhivAdayamAna.n tvA.n shirasA rAjaku~njaraH .
pANibhyAM pratigR^ihNAtu dharmarAjo yudhiShThiraH .. 12..\\
dhvajA~Nkusha patAkA~Nka.n dakShiNaM te sudakShiNaH .
skandhe nikShipatAM bAhu.n shAntaye bharatarShabha .. 13..\\
ratnauShadhi sametena ratnA~Nguli talena cha .
upaviShTasya pR^iShTha.n te pANinA parimArjatu .. 14..\\
shAlaskandho mahAbAhustvA.n svajAno vR^ikodaraH .
sAmnAbhivadatA.n chApi shAntaye bharatarShabha .. 15..\\
arjunena yamAbhyA.n cha tribhistairabhivAditaH .
mUrdhni tAnsamupAghrAya premNAbhivada pArthiva .. 16..\\
dR^iShTvA tvAM pANDavairvIrairbhrAtR^ibhiH saha sa~Ngatam .
yAvadAnandajAshrUNi pramu~nchantu narAdhipAH .. 17..\\
ghuShyatA.n rAjadhAnIShu sarvasampanmahIkShitAm .
pR^ithivI bhrAtR^ibhAvena bhujyatA.n vijvaro bhava .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 125}
v
shrutvA duryodhano vAkyamapriya.n kurusa.nsadi .
pratyuvAcha mahAbAhu.n vAsudevaM yashasvinam .. 1..\\
prasamIkShya bhavAnetadvaktumarhati keshava .
mAmeva hi visheSheNa vibhAShya parigarhase .. 2..\\
bhaktivAdena pArthAnAmakasmAnmadhusUdana .
bhavAngarhayate nitya.n ki.n samIkShya balAbalam .. 3..\\
bhavAnkShattA cha rAjA cha AchAryo vA pitAmahaH .
mAmeva parigarhante nAnya.n kaM chana pArthivam .. 4..\\
na chAha.n lakShaye ka.n chidvyabhichAramihAtmanaH .
atha sarve bhavanto mA.n vidviShanti sarAjakAH .. 5..\\
na chAha.n kaM chidatyarthamaparAdhamarindama .
vichintayanprapashyAmi susUkShmamapi keshava .. 6..\\
priyAbhyupagate dyUte pANDavA madhusUdana .
jitAH shakuninA rAjya.n tatra kiM mama duShkR^itam .. 7..\\
yatpunardraviNa.n kiM chittatrAjIyanta pANDavAH .
tebhya evAbhyanuGYAta.n tattadA madhusUdana .. 8..\\
aparAdho na chAsmAka.n yatte hyakShaparAjitAH .
ajeyA jayatA.n shreShTha pArthAH pravrAjitA vanam .. 9..\\
kena chApyapavAdena virudhyante.aribhiH saha .
ashaktAH pANDavAH kR^iShNa prahR^iShTAH pratyamitravat .. 10..\\
kimasmAbhiH kR^ita.n teShAM kasminvA punarAgasi .
dhArtarAShTrA~njighA.nsanti pANDavAH sR^i~njayaiH saha .. 11..\\
na chApi vayamugreNa karmaNA vachanena vA .
vitrastAH praNamAmeha bhayAdapi shatakratoH .. 12..\\
na cha ta.n kR^iShNa pashyAmi kShatradharmamanuShThitam .
utsaheta yudhA jetu.n yo naH shatrunibarhaNa .. 13..\\
na hi bhIShma kR^ipa droNAH sagaNA madhusUdana .
devairapi yudhA jetu.n shakyAH kimuta pANDavaiH .. 14..\\
svadharmamanutiShThanto yadi mAdhava sa.nyuge .
shastreNa nidhana.n kAle prApsyAmaH svargameva tat .. 15..\\
mukhyashchaivaiSha no dharmaH kShatriyANA.n janArdana .
yachchhayImahi sa~NgrAme sharatalpagatA vayam .. 16..\\
te vaya.n vIrashayanaM prApsyAmo yadi sa.nyuge .
apraNamyaiva shatrUNAM na nastapsyati mAdhava .. 17..\\
kashcha jAtu kule jAtaH kShatradharmeNa vartayan .
bhayAdvR^itti.n samIkShyaivaM praNamediha kasya chit .. 18..\\
udyachchhedeva na namedudyamo hyeva pauruSham .
apyaparvaNi bhajyeta na namediha kasya chit .. 19..\\
iti mAta~NgavachanaM parIpsanti hitepsavaH .
dharmAya chaiva praNamedbrAhmaNebhyashcha madvidhaH .. 20..\\
achintayanka.n chidanya.n yAvajjIvaM tathAcharet .
eSha dharmaH kShatriyANAM matametachcha me sadA .. 21..\\
rAjyAMshashchAbhyanuGYAto yo me pitrA purAbhavat .
na sa labhyaH punarjAtu mayi jIvati keshava .. 22..\\
yAvachcha rAjA dhriyate dhR^itarAShTro janArdana .
nyastashastrA vaya.n te vApyupajIvAma mAdhava .. 23..\\
yadyadeyaM purA datta.n rAjyaM paravato mama .
aGYAnAdvA bhayAdvApi mayi bAle janArdana .. 24..\\
na tadadya punarlabhyaM pANDavai vR^iShNinandana .
dhriyamANe mahAbAho mayi samprati keshava .. 25..\\
yAvaddhi sUchyAstIkShNAyA vidhyedagreNa mAdhava .
tAvadapyaparityAjyaM bhUmernaH pANDavAnprati .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 126}
v
tataH prahasya dAshArhaH krodhaparyAkulekShaNaH .
duryodhanamida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 1..\\
lapsyase vIrashayana.n kAmametadavApsyasi .
sthiro bhava sahAmAtyo vimardo bhavitA mahAn .. 2..\\
yachcha vaM manyase mUDha na me kashchidvyatikramaH .
pANDaveShviti tatsarvaM nibodhata narAdhipAH .. 3..\\
shriyA santapyamAnena pANDavAnAM mahAtmanAm .
tvayA durmantrita.n dyUta.n saubalena cha bhArata .. 4..\\
katha.n cha GYAtayastAta shreyA.nsaH sAdhu saMmatAH .
tathAnyAyyamupasthAtu.n jihmenAjihma chAriNaH .. 5..\\
akShadyUtaM mahAprAGYa satAmarati nAshanam .
asatA.n tatra jAyante bhedAshcha vyasanAni cha .. 6..\\
tadida.n vyasana.n ghoraM tvayA dyUtamukhaM kR^itam .
asamIkShya sadAchAraiH sArdhaM pApAnubandhanaiH .. 7..\\
kashchAnyo GYAtibhAryA.n vai viprakartu.n tathArhati .
AnIya cha sabhA.n vaktuM yathoktA draupadI tvayA .. 8..\\
kulInA shIlasampannA prANebhyo.api garIyasI .
mahiShI pANDuputrANA.n tathA vinikR^itA tvayA .. 9..\\
jAnanti kuravaH sarve yathoktAH kurusa.nsadi .
duHshAsanena kaunteyAH pravrajantaH parantapAH .. 10..\\
samyagvR^itteShvalubdheShu satata.n dharmachAriShu .
sveShu bandhuShu kaH sAdhushcharedevamasAmpratam .. 11..\\
nR^isha.nsAnAmanAryANAM paruShANA.n cha bhAShaNam .
karNa duHshAsanAbhyA.n cha tvayA cha bahushaH kR^itam .. 12..\\
saha mAtrA pradagdhu.n tAnbAlakAnvAraNAvate .
AsthitaH parama.n yatnaM na samR^iddha.n cha tattava .. 13..\\
UShushcha suchira.n kAlaM prachchhannAH pANDavAstadA .
mAtrA sahaika chakrAyAM brAhmaNasya niveshane .. 14..\\
viSheNa sarpabandhairshcha yatitAH pANDavAstvayAH .
sarvopAyairvinAshAya na samR^iddha.n cha tattava .. 15..\\
evaM buddhiH pANDaveShu mithyAvR^itthiH sadA bhavAn .
katha.n te nAparAdho.asti pANDaveShu mahAtmasu .. 16..\\
kR^itvA bahUnyakAryANi pANDaveShu nR^isha.nsavat .
mithyAvR^ittiranAryaH sannadya vipratipadyase .. 17..\\
mAtA pitR^ibhyAM bhIShmeNa droNena vidureNa cha .
shAmyeti muhurukto.asi na cha shAmyasi pArthiva .. 18..\\
shame hi sumahAnarthastava pArthasya chobhayoH .
na cha rochayase rAjankimanyadbuddhilAbhavAt .. 19..\\
na sharma prApsyase rAjannutkramya suhR^idA.n vachaH .
adharmyamayashasya.n cha kriyate pArthiva tvayA .. 20..\\
evaM bruvati dAshArhe duryodhanamamarShaNam .
duHshAsana ida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 21..\\
na chetsandhAsyase rAjansvena kAmena pANDavaiH .
baddhvA kila tvA.n dAsyanti kuntIputrAya kauravAH .. 22..\\
vaikartana.n tvAM cha mAM cha trInetAnmanujarShabha .
pANDavebhyaH pradAsyanti bhIShmo droNaH pitA cha te .. 23..\\
bhrAturetadvachaH shrutvA dhArtarAShTraH suyodhanaH .
kruddhaH prAtiShThatotthAya mahAnAga iva shvasan .. 24..\\
vidura.n dhR^itarAShTraM cha mahArAjaM cha bAhlikam .
kR^ipa.n cha somadattaM cha bhIShmaM droNaM janArdanam .. 25..\\
sarvAnetAnanAdR^itya durmatirnirapatrapaH .
ashiShTavadamaryAdo mAnI mAnyAvamAnitA .. 26..\\
taM prasthitamabhiprekShya bhrAtaro manujarShabham .
anujagmuH sahAmAtyA rAjAnashchApi sarvashaH .. 27..\\
sabhAyAmutthita.n kruddhaM prasthitaM bhrAtR^ibhiH saha .
duryodhanamabhipreShkya bhIShmaH shAntanavo.abravIt .. 28..\\
dharmArthAvabhisantyajya sa.nrambha.n yo.anumanyate .
hasanti vyasane tasya durhR^ido nachirAdiva .. 29..\\
dUrAtmA rAjaputrAya.n dhArtarAShTro nupAyavit .
mithyAbhimAnI rAjyasya krodhalobha vashAnugaH .. 30..\\
kAlapakvamidaM manye sarvakShatra.n janArdana .
sarve hyanusR^itA mohAtpArthivAH saha mantribhiH .. 31..\\
bhIShmasyAthavachaH shrutvA dAshArhaH puShkarekShaNaH .
bhIShmadroNamukhAnsarvAnabhyabhAShata vIryavAn .. 32..\\
sarveShA.n kuruvR^iddhAnAM mahAnayamatikramaH .
prasahya mandamaishvarye na niyachchhata yannR^ipam .. 33..\\
tatra kAryamahaM manye prAptakAlamarindamAH .
kriyamANe bhavechchhreyastatsarva.n shR^iNutAnaghAH .. 34..\\
pratyakShametadbhavatA.n yadvakShyAmi hitaM vachaH .
bhavatAmAnukUlyena yadi rocheta bhAratAH .. 35..\\
bhojarAjasya vR^iddhasya durAchAro hyanAtmavAn .
jIvataH pituraishvarya.n hR^itvA manyuvasha.n gataH .. 36..\\
ugrasenasutaH ka.nsaH parityaktaH sa bAndhavaiH .
GYAtInA.n hitakAmena mayA shasto mahAmR^idhe .. 37..\\
AhukaH punarasmAbhirGYAtibhishchApi satkR^itaH .
ugrasenaH kR^ito rAjA bhojarAjanyavardhanaH .. 38..\\
ka.nsamekaM parityajya kulArthe sarvayAdavAH .
sambhUya sukhamedhante bhAratAndhakavR^iShNayaH .. 39..\\
api chApyavadadrAjanparameShThI prajApatiH .
vyUDhe devAsure yuddhe.abhyudyateShvAyudheShu cha .. 40..\\
dvaidhI bhUteShu lokeShu vinashyatsu cha bhArata .
abravItsR^iShTimAndevo bhagavA.NllokabhAvanaH .. 41..\\
parAbhaviShyantyasurA daiteyA dAnavaiH saha .
AdityA vasavo rudrA bhaviShyanti divaukasaH .. 42..\\
devAsuramanuShyAshcha gandharvoragarAkShasAH .
asminyuddhe susa.nyattA haniShyanti parasparam .. 43..\\
iti matvAbravIddharmaM parameShThI prajApatiH .
varuNAya prayachchhaitAnbaddhvA daiteya dAnavAn .. 44..\\
evamuktastato dharmo niyogAtparameShThinaH .
varuNAya dadau sarvAnbaddhvA daityeya dAnavAn .. 45..\\
tAnbaddhvA dharmapAshaishcha svaishcha pAshairjaleshvaraH .
varuNaH sAgare yatto nitya.n rakShati dAnavAn .. 46..\\
tathA duryodhana.n karNa.n shakuniM chApi saubalam .
baddhvA duHshAsana.n chApi pANDavebhyaH prayachchhata .. 47..\\
tyajetkulArthe puruSha.n grAmasyArthe kulaM tyajet .
grAma.n janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet .. 48..\\
rAjanduryodhanaM baddhvA tataH saMshAmya pANDavaiH .
tvatkR^ite na vinashyeyuH kShatriyAH kShatriyarShabha .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 127}
v
kR^iShNasya vachana.n shrutvA dhR^itarAShTro janeshvaraH .
vidura.n sarvadharmaGYa.n tvaramANo.abhyabhAShata .. 1..\\
gachchha tAta mahAprAGYA.n gAndhArIM dIrghadarshinIm .
Anayeha tayA sArdhamanuneShyAmi durmatim .. 2..\\
yadi sApi durAtmAna.n shamayedduShTachetasam .
api kR^iShNAya suhR^idastiShThema vachane vayam .. 3..\\
api lobhAbhibhUtasya panthAnamanudarshayet .
durbuddherduHsahAyasya samarthaM bruvatI vachaH .. 4..\\
api no vyasana.n ghoraM duryodhanakR^itaM mahat .
shamayechchirarAtrAya yogakShemavadavyayam .. 5..\\
rAGYastu vachana.n shrutvA viduro dIrghadarshinIm .
AnayAmAsa gAndhArI.n dhR^itarAShTrasya shAsanAt .. 6..\\
eSha gAndhAri putraste durAtmA shAsanAtigaH .
aishvaryalobhAdaishvarya.n jIvitaM cha prahAsyati .. 7..\\
ashiShTavadamaryAdaH pApaiH saha durAtmabhiH .
sabhAyA nirgato mUDho vyatikramya suhR^idvachaH .. 8..\\
sA bharturvachana.n shrutvA rAjaputrI yashasvinI .
anvichchhantI mahachchhreyo gAndhArI vAkyamabravIt .. 9..\\
Anayeha suta.n kShipra.n rAjyakAmukamAturam .
na hi rAjyamashiShTena shakya.n dharmArthalopinA .. 10..\\
tva.n hyevAtra bhR^isha.n garhyo dhR^itarAShTra sutapriyaH .
yo jAnapApatAmasya tatpraGYAm anuvartase .. 11..\\
sa eSha kAmamanyubhyAM pralabdho mohamAsthitaH .
ashakyo.adya tvayA rAjanvinivartayituM balAt .. 12..\\
rAjyapradAne mUDhasya bAlishasya durAtmanaH .
duHsahAyasya lubdhasya dhR^itarAShTro.ashrute phalam .. 13..\\
katha.n hi svajane bhedamupekSheta mahAmatiH .
bhinna.n hi svajanena tvAM prasahiShyanti shatravaH .. 14..\\
yA hi shakyA mahArAja sAmnA dAnena vA punaH .
nistartumApadaH sveShu daNDa.n kastatra pAtayet .. 15..\\
shAsanAddhR^itarAShTrasya duryodhanamamarShaNam .
mAtushcha vachanAtkShattA sabhAM prAveshayatpunaH .. 16..\\
sa mAturvachanAkA~NkShI pravivesha sabhAM punaH .
abhitAmrekShaNaH krodhAnniHshvasanniva pannagaH .. 17..\\
taM praviShTamabhiprekShya putramutpathamAsthitam .
vigarhamANA gAndhArI samartha.n vAkyamabravIt .. 18..\\
duryodhana nibodheda.n vachanaM mama putraka .
hita.n te sAnubandhasya tathAyatyA.n sukhodayam .. 19..\\
bhIShmasya tu pitushchaiva mama chApachitiH kR^itA .
bhaveddroNa mukhAnA.n cha suhR^idA.n shAmyatA tvayA .. 20..\\
na hi rAjyaM mahAprAGYa svena kAmena shakyate .
avAptu.n rakShituM vApi bhoktuM vA bharatarShabha .. 21..\\
na hyavashyendriyo rAjyamashnIyAddIrghamantaram .
vijitAtmA tu medhAvI sa rAjyamabhipAlayet .. 22..\\
kAmakrodhau hi puruShamarthyebhyo vyapakarShataH .
tau tu shatrU vinirjitya rAjA vijayate mahIm .. 23..\\
lokeshvara prabhutva.n hi mahadetaddurAtmabhiH .
rAjyaM nAmepsita.n sthAnaM na shakyamabhirakShitum .. 24..\\
indriyANi mahatprepsurniyachchhedarthadharmayoH .
indriyairniyatairbuddhirvardhate.agnirivendhanaiH .. 25..\\
avidhyeyAni hImAni vyApAdayitumapyalam .
avidheyA ivAdAntA hayAH pathi kusArathim .. 26..\\
avijitya ya AtmAnamamAtyAnvijigIShate .
ajitAtmAjitAmAtyaH so.avashaH parihIyate .. 27..\\
AtmAnameva prathama.n desharUpeNa yo jayet .
tato.amAtyAnamitrAMshcha na mogha.n vijigIShate .. 28..\\
vashyendriya.n jitAmAtyaM dhR^itadaNDa.n vikAriShu .
parIkShya kAriNa.n dhIramatyanta.n shrIrniShevate .. 29..\\
kShudrAkSheNeva jAlena jhaShAvapihitAvubhau .
kAmakrodhau sharIrasthau praGYAna.n tau vilumpataH .. 30..\\
yAbhyA.n hi devAH svaryAtuH svargasyApidadhurmukham .
bibhyato.anuparAgasya kAmakrodhau sma vardhitau .. 31..\\
kAma.n krodhaM cha lobhaM cha dambhaM darpaM cha bhUmipaH .
samyagvijetu.n yo veda sa samImabhijAyate .. 32..\\
satataM nigrahe yukta indriyANAM bhavennR^ipaH .
Ipsannartha.n cha dharmaM cha dviShatAM cha parAbhavam .. 33..\\
kAmAbhibhUtaH krodhAdvA yo mithyA pratipadyate .
sveShu chAnyeShu vA tasya na sahAyA bhavantyuta .. 34..\\
ekIbhUtairmahAprAGYaiH shUrairarinibarhaNaiH .
pANDavaiH pR^ithivI.n tAta bhokShyase sahitaH sukhI .. 35..\\
yathA bhIShmaH shAntanavo droNashchApi mahArathaH .
AhatustAta taH satyamajeyau kR^iShNa pANDavau .. 36..\\
prapadyasva mahAbAhu.n kR^iShNamakliShTakAriNam .
prasanno hi sukhAya syAdubhayoreva keshavaH .. 37..\\
suhedAmarthakAmAnA.n yo na tiShThati shAsane .
prAGYAnA.n kR^itavidyAnA.n sa naraH shatrunandanaH .. 38..\\
na yuddhe tAta kalyANaM na dharmArthau kutaH sukham .
na chApi vijayo nityaM mA yuddhe cheta AdhithAH .. 39..\\
bhIShmeNa hi mahAprAGYa pitrA te bAhlikena cha .
datto.aMshaH pANDuputrANAM bhedAdbhItairarindama .. 40..\\
tasya chaitatpradAnasya phalamadyAnupashyasi .
yadbhu~NkShe pR^ithivI.n sarvAM shUrairnihatakaNTakAm .. 41..\\
prayachchha pANDuputrANAmyathochitamarindama .
yadIchchhasi sahAmAtyo bhoktumardhaM mahIkShitAm .. 42..\\
alamardhaM pR^ithivyAste sahAmAtyasya jIvanam .
suhR^idA.n vachane tiShThanyashaH prApsyasi bhArata .. 43..\\
shrImadbhirAtmavadbhirhi buddhimadbhirjitendriyaiH .
pANDavairvigrahastAta bhraMshayenmahataH sukhAt .. 44..\\
nigR^ihya suhR^idAM manyu.n shAdhi rAjyaM yathochitam .
svamaMshaM pANDuputrebhyaH pradAya bharatarShabha .. 45..\\
alamahnA nikAro.aya.n trayodasha samAH kR^itaH .
shamayainaM mahAprAGYa kAmakrodhasamedhitam .. 46..\\
na chaiSha shaktaH pArthAnA.n yastvadarthamabhIpsati .
sUtaputro dR^iDhakrodho bhrAtA duHshAsanash cha te .. 47..\\
bhIShme droNe kR^ipe karNe bhImasene dhana~njaye .
dhR^iShTadyumne cha sa~Nkruddhe na syuH sarvAH prajA dhruvam .. 48..\\
amarShavashamApanno mA kurU.nstAta jIghanaH .
sarvA hi pR^ithivI spR^iShTA tvatpANDava kR^ite vadham .. 49..\\
yachcha tvaM manyase mUDha bhIShmadroNakR^ipAdayaH .
yotsyante sarvashaktyeti naitadadyopapadyate .. 50..\\
sama.n hi rAjyaM prItishcha sthAna.n cha vijitAtmanAm .
pANDaveShvatha yuShmAsu dharmastvabhyadhikastataH .. 51..\\
rAjapiNDa bhayAdete yadi hAsyanti jIvitam .
na hi shakShyanti rAjAna.n yudhiShThiramudIkShitum .. 52..\\
na lobhAdarthasampattirnarANAmiha dR^ishyate .
tadala.n tAta lobhena prashAmya bharatarShabha .. 53..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 128}
v
tattu vAkyamanAdR^itya so.arthavanmAtR^ibhAShitam .
punaH pratasthe sa.nrambhatsakAshamakR^itAtmanAm .. 1..\\
tataH sabhAyA nirgamya mantrayAmAsa kauravaH .
saubalena matAkSheNa rAGYA shakuninA saha .. 2..\\
duryodhanasya karNasya shakuneH saubalasya cha .
duHshAsanachaturthAnAmidamAsIdvicheShTitam .. 3..\\
purAyamasmAngR^ihNAti kShiprakArI janArdanaH .
sahito dhR^itarAShTreNa rAGYA shAntanavena cha .. 4..\\
vayameva hR^iShIkeshaM nigR^ihNIma balAdiva .
prasahya puruShavyAghramindro vairochani.n yathA .. 5..\\
shrutvA gR^ihIta.n vArShNeyaM pANDavA hatachetasaH .
nirutsAhA bhaviShyanti bhagnadaMShTrA ivoragAH .. 6..\\
aya.n hyeShAM mahAbAhuH sarveShAM sharma varma cha .
asmingR^ihIte varade R^iShabhe sarvasAtvatAm .
nirudyamA bhaviShyanti pANDavAH somakaiH saha .. 7..\\
tasmAdvayamihaivaina.n keshavaM kShiprakAriNam .
kroshato dhR^itarAShTrasya baddhvA yotsyAmahe ripUn .. 8..\\
teShAM pApamabhiprAyaM pApAnA.n duShTachetasAm .
i~NgitaGYaH kaviH kShipramanvabudhyata sAtyakiH .. 9..\\
tadarthamabhiniShkramya hArdikyena sahAsthitaH .
abravItkR^itavarmANa.n kShipra.n yojaya vAhinIm .. 10..\\
vyUDhAnIkaH sabhA dvAramupatiShThasva daMshitaH .
yAvadAkhyAmyaha.n chaitatkR^iShNAyAkliShTa karmaNe .. 11..\\
sa pravishya sabhA.n vIraH si.nho giriguhAm iva .
AchaShTa tamabhiprAya.n keshavAya mahAtmane .. 12..\\
dhR^itarAShTra.n tatashchaiva viduraM chAnvabhAShata .
teShAmetamabhiprAyamAchachakShe smayanniva .. 13..\\
dharmAdapetamarthAchcha karma sAdhu vigarhitam .
mandAH kartumihechchhanti na chAvApya.n kathaM chana .. 14..\\
purA vikurvate mUDhAH pApAtmAnaH samAgatAH .
dharShitAH kAmamanyubhyA.n krodhalobha vashAnugAH .. 15..\\
ima.n hi puNDarIkAkSha.n jighR^ikShantyalpachetasaH .
paTenAnigM prajvalita.n yathA bAlA yathA jaDAH .. 16..\\
sAtyakestadvachaH shrutvA viduro dIrghadarshivAn .
dhR^itarAShTraM mahAbAhumabravItkurusa.nsadi .. 17..\\
rAjanparItakAlAste putrAH sarve parantapa .
ayashasyamashakya.n cha karma kartu.n samudyatAH .. 18..\\
ima.n hi puNDarIkAkShamabhibhUya prasahya cha .
nigrahItu.n kilechchhanti sahitA vAsavAnujam .. 19..\\
imaM puruShashArdUlamapradhR^iShya.n durAsadam .
AsAdya na bhaviShyanti pata~NgA iva pAvakam .. 20..\\
ayamichchhanhi tAnsarvAnyatamAnA~njanArdanaH .
si.nho mR^igAniva kruddho gamayedyamasAdanam .. 21..\\
na tvayaM nintida.n karma kuryAtkR^iShNaH kathaM chana .
na cha dharmAdapakrAmedachyutaH puruShottamaH .. 22..\\
vidureNaivamukte tu keshavo vAkyamabravIt .
dhR^itarAShTramabhiprekShya suhR^idA.n shR^iNvatAM mithaH .. 23..\\
rAjannete yadi kruddhA mAM nigR^ihNIyurojasA .
ete vA mAmaha.n vainAnanujAnIhi pArthiva .. 24..\\
etAnhi sarvAnsa.nrabdhAnniyantumahamutsahe .
na tvahaM nindita.n karma kuryAM pApaM kathaM chana .. 25..\\
pANDavArthe hi lubhyantaH svArthAddhAsyanti te sutAH .
ete chedevamichchhanti kR^itakAryo yudhiShThiraH .. 26..\\
adyaiva hyahametAMshcha ye chaitAnanu bhArata .
nigR^ihya rAjanpArthebhyo dadyA.n kiM duShkR^itaM bhavet .. 27..\\
ida.n tu na pravarteyaM ninditaM karma bhArata .
saMnidhau te mahArAja krodhajaM pApabuddhijam .. 28..\\
eSha duryodhano rAjanyathechchhati tathAstu tat .
aha.n tu sarvAnsamayAnanujAnAmi bhArata .. 29..\\
etachchhrutvA tu vidura.n dhR^itarAShTro.abhyabhAShata .
kShipramAnaya taM pApa.n rAjyalubdhaM suyodhanam .. 30..\\
saha mitra.n sahAmAtyaM sasodaryaM sahAnugam .
shaknuyA.n yadi panthAnamavatArayituM punaH .. 31..\\
tato duryodhana.n kShattA punaH prAveshayatsabhAm .
akAmaM bhrAtR^ibhiH sArdha.n rAjabhiH parivAritam .. 32..\\
atha duryodhana.n rAjA dhR^itarAShTro.abhyabhAShata .
karNa duHshAsanAbhyA.n cha rAjabhishchAbhisa.nvR^itam .. 33..\\
nR^isha.nsapApabhUyiShTha kShudrakarma sahAyavAn .
pApaiH sahAyaiH sa.nhatya pApa.n karma chikIrShasi .. 34..\\
ashakyamayashasya.n cha sadbhishchApi vigarhitam .
yathA tvAdR^ishako mUDho vyavasyetkulapA.nsanaH .. 35..\\
tvamimaM puNDarIkAkShamapradhR^iShya.n durAsadam .
pApaiH sahAyaiH sa.nhatya nigrahItu.n kilechchhasi .. 36..\\
yo na shakyo balAtkartu.n devairapi savAsavaiH .
ta.n tvaM prArthayase mandabAlashchandramasa.n yathA .. 37..\\
devairmanuShyairgandharvairasurairuragaishcha yaH .
na soDhu.n samare shakyastaM na budhyasi keshavam .. 38..\\
durgrahaH pANinA vAyurduHsparshaH pANinA shashI .
durdharA pR^ithivI mUrdhnA durgrahaH keshavo balAt .. 39..\\
ityukte dhR^itarAShTreNa kShattApi viduro.abravIt .
duryodhanamabhiprekShya dhArtarAShTramamarShaNam .. 40..\\
saubhadvAre vAnarendro dvivido nAma nAmataH .
shilA varSheNa mahatA chhAdayAmAsa keshavam .. 41..\\
grahItukAmo vikramya sarvayatnena mAdhavam .
grahItuM nAshakattatra ta.n tvaM prArthayase balAt .. 42..\\
nirmochane ShaTsahasrAH pAshairbaddhvA mahAsurAH .
grahItuM nAshakaMshchaina.n taM tvaM prArthayase balAt .. 43..\\
prAgjyotiSha gata.n shauriM narakaH saha dAnavaiH .
grahItuM nAshakattatra ta.n tvaM prArthayase balAt .. 44..\\
anena hi hatA bAlye pUtanA shishunA tathA .
govardhano dhAritashcha gavArthe bharatarShabha .. 45..\\
ariShTo dhenukashchaiva chANUrashcha mahAbalaH .
ashvarAjashcha nihataH ka.nsashchAriShTamAcharan .. 46..\\
jarAsandhashcha vakrashcha shishupAlashcha vIryavAn .
bANashcha nihataH sa~Nkhye rAjAna cha niShUditAH .. 47..\\
varuNo nirjito rAjA pAvakashchAmitaujasA .
pArijAta.n cha haratA jitaH sAkShAchchhachI patiH .. 48..\\
ekArNave shayAnena hatau tau madhukaiTabhau .
janmAntaramupAgamya hayagrIvastathA hataH .. 49..\\
aya.n kartA na kriyate kAraNaM chApi pauruShe .
yadyadichchhedaya.n shauristattatkuryAdayatnataH .. 50..\\
taM na budhyasi govinda.n ghoravikramamachyutam .
AshIviShamiva kruddha.n tejorAshimanirjitam .. 51..\\
pradharShayanmahAbAhu.n kR^iShNamakliShTakAriNam .
pata~Ngo.agnimivAsAdya sAmAtyo na bhaviShyasi .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 129}
v
vidureNaivamukte tu keshavaH shatrupUgahA .
duryodhana.n dhArtarAShTramabhyabhAShata vIryavAn .. 1..\\
eko.ahamiti yanmohAnmanyase mA.n suyodhana .
paribhUya cha durbuddhe grahItuM mA.n chikIrShasi .. 2..\\
ihaiva pANDavAH sarve tathaivAndhakavR^iShNayaH .
ihAdityAshcha rudrAshcha vasavashcha maharShibhiH .. 3..\\
evamuktvA jahAsochchaiH keshavaH paravIrahA .
tasya sa.nsmayataH shaurervidyudrUpA mahAtmanaH .
a~NguShTha mAtrAstridashA mumuchuH pAvakArchiShaH .. 4..\\
tasya brahmA lalATastho rudro vakShasi chAbhavat .
lokapAlA bhujeShvAsannagnirAsyAdajAyata .. 5..\\
AdityAshchaiva sAdhyAshcha vasavo.athAshvinAvapi .
marutashcha sahendreNa vishve devAstathaiva cha .
babhUvushchaiva rUpANi yakShagandharvarakShasAm .. 6..\\
prAdurAstA.n tathA dorbhyA.n sa~NkarShaNa dhana~njayau .
dakShiNe.athArjuno dhanvI halI rAmashcha savyataH .. 7..\\
bhImo yudhiShThirashchaiva mAdrIputrau cha pR^iShThataH .
andhakA vR^iShNayashchaiva pradyumna pramukhAstataH .. 8..\\
agre babhUvuH kR^iShNasya samudyatamahAyudhAH .
sha~NkhachakragadAshaktirshAr~NgalA~NgalanandakAH .. 9..\\
adR^ishyantodyatAnyeva sarvapraharaNAni cha .
nAnA bAhuShu kR^iShNasya dIpyamAnAni sarvashaH .. 10..\\
netrAbhyAM nastatashchaiva shrotrAbhyA.n cha samantataH .
prAdurAsanmahAraudrAH sadhUmAH pAvakArchiShaH .
romakUpeShu cha tathA sUryasyeva marIchayaH .. 11..\\
ta.n dR^iShTvA ghoramAtmAnaM keshavasya mahAtmanaH .
nyamIlayanta netrANi rAjAnastrastachetasaH .. 12..\\
R^ite droNa.n cha bhIShmaM cha viduraM cha mahAmatim .
sa~njaya.n cha mahAbhAgamR^iShIMshchaiva tapodhanAn .
prAdAtteShA.n sa bhagavAndivya.n chakShurjanArdanaH .. 13..\\
taddR^iShTvA mahadAshcharyaM mAdhavasya sabhA tale .
devadundubhayo neduH puShpavarShaM papAta cha .. 14..\\
chachAla cha mahIkR^itsnA sAgarashchApi chukShubhe .
vismayaM parama.n jagmuH pArthivA bharatarShabha .. 15..\\
tataH sa puruShavyAghraH sa~njahAra vapuH svakam .
tA.n divyAmadbhutAM chitrAmR^iddhimattAmarindamaH .. 16..\\
tataH sAtyakimAdAya pANau hArdikyameva cha .
R^iShibhistairanuGYAto niryayau madhusUdanaH .. 17..\\
R^iShayo.antarhitA jagmustataste nAradAdayaH .
tasminkolAhale vR^itte tadadbhutamabhUttadA .. 18..\\
taM prasthitamabhiprekShya kauravAH saha rAjabhiH .
anujagmurnaravyAghra.n devA iva shatakratum .. 19..\\
achintayannameyAtmA sarva.n tadrAjamaNDalam .
nishchakrAma tataH shauriH sadhUma iva pAvakaH .. 20..\\
tato rathena shubhreNa mahatA ki~NkiNIkinA .
hemajAlavichitreNa laghunA meghanAdinA .. 21..\\
sUpaskareNa shubhreNa vaiyAghreNa varUthinA .
sainyasugrIva yuktena pratyadR^ishyata dArukaH .. 22..\\
tathaiva rathamAsthAya kR^itavarmA mahArathaH .
vR^iShNInA.n saMmato vIro hArdikyaH pratyadR^ishyata .. 23..\\
upasthita ratha.n shauriM prayAsyantamarindamam .
dhR^itarAShTro mahArAjaH punarevAbhyabhAShata .. 24..\\
yAvadbalaM me putreShu pashyasyetajjanArdana .
pratyakSha.n te na te kiM chitparokSha.n shatrukarshana .. 25..\\
kurUNA.n shamamichchhantaM yatamAna.n cha keshava .
viditvaitAmavasthAM me nAtisha~Nkitumarhasi .. 26..\\
na me pApo.astyabhiprAyaH pANDavAnprati keshava .
GYAtameva hi te vAkya.n yanmayoktaH suyodhanaH .. 27..\\
jAnanti kuravaH sarve rAjAnashchaiva pArthivAH .
shame prayatamAnaM mA.n sarvayatnena mAdhava .. 28..\\
tato.abravInmahAbAhurdhR^itarAShTra.n janeshvaram .
droNaM pitAmahaM bhIShma.n kShattAraM bAhlikaM kR^ipam .. 29..\\
pratyakShametadbhavatA.n yadvR^itta.n kurusa.nsadi .
yathA chAshiShTavanmando roShAdasakR^idutthitaH .. 30..\\
vadatyanIshamAtmAna.n dhR^itarAShTro mahIpatiH .
ApR^ichchhe bhavataH sarvAngamiShyAmi yudhiShThiram .. 31..\\
Amantrya prasthita.n shauriM rathasthaM puruSharShabham .
anujagmurmaheShvAsAH pravIrA bharatarShabhAH .. 32..\\
bhIShmo droNaH kR^ipaH kShattA dhR^itarAShTro.atha bAhlikaH .
ashvatthAmA vikarNashcha yuyutsushcha mahArathaH .. 33..\\
tato rathena shubhreNa mahatA ki~NkiNIkinA .
kurUNAM pashyatAM prAyAtpR^ithA.n draShTuM pitR^iShvasAm .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 130}
v
pravishyAtha gR^iha.n tasyAshcharaNAvabhivAdya cha .
Achakhyau tatsamAsena yadvR^itta.n kurusa.nsadi .. 1..\\
uktaM bahuvidha.n vAkya.n grahaNIyaM sahetukam .
R^iShibhishcha mayA chaiva na chAsau tadgR^ihItavAn .. 2..\\
kAlapakvamida.n sarva.n duryodhana vashAnugam .
ApR^ichchhe bhavatI.n shIghraM prayAsye pANDavAnprati .. 3..\\
ki.n vAchyAH pANDaveyAste bhavatyA vananAnmayA .
tadbrUhi tvaM mahAprAGYe shushrUShe vachana.n tava .. 4..\\
brUyAH keshava rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
bhUyA.nste hIyate dharmo mA putraka vR^ithA kR^ithAH .. 5..\\
shrotriyasyeva te rAjanmandakasyAvipashchitaH .
anuvAka hatA buddhirdharmamevaikamIkShate .. 6..\\
a~NgAvekShasva dharma.n tva.n yathA sR^iShTaH svayambhuvAm .
urastaH kShatriyaH sR^iShTo bAhuvIryopajIvitA .
krUrAya karmaNe nityaM prajAnAM paripAlane .. 7..\\
shR^iNu chAtropamAmekA.n yA vR^iddhebhyaH shrutA mayA .
muchukundasya rAjarSheradadAtpR^ithivImimAm .
purA vaishravaNaH prIto na chAsau tA.n gR^ihItavAn .. 8..\\
bAhuvIryArjita.n rAjyamashnIyAmiti kAmaye .
tato vaishvaraNaH prIto vismitaH samapadyata .. 9..\\
muchukundastato rAjA so.anvashAsadvasundharAm .
bAhuvIryArjitA.n samyakkShatradharmamanuvrataH .. 10..\\
ya.n hi dharma.n charantIha prajA rAGYA surakShitAH .
chaturtha.n tasya dharmasya rAjA bhArata vindati .. 11..\\
rAjA charati cheddharma.n devatvAyaiva kalpate .
sa chedadharma.n charati narakAyaiva gachchhati .. 12..\\
daNDanItiH svadharmeNa chAturvarNyaM niyachchhati .
prayuktA svAminA samyagadharmebhyash cha yachchhati .. 13..\\
daNDanItyA.n yadA rAjA samyakkArtsnyena vartate .
tadA kR^itayugaM nAma kAlaH shreShThaH pravartate .. 14..\\
kAlo vA kAraNa.n rAGYo rAjA vA kAlakAraNam .
iti te saMshayo mA bhUdrAjA kAlasya kAraNam .. 15..\\
rAjA kR^itayugasraShTA tretAyA dvAparasya cha .
yugasya cha chaturthasya rAjA bhavati kAraNam .. 16..\\
kR^itasya kAraNAdrAjA svargamatyantamashnute .
tretAyAH kAraNAdrAjA svargaM nAtyantamashnute .
pravartanAddvAparasya yathAbhAgamupAshnute .. 17..\\
tato vasati duShkarmA narake shAshvatIH samAH .
rAjadoSheNa hi jagatspR^ishyate jagataH sa cha .. 18..\\
rAjadharmAnavekShasva pitR^ipaitAmahochitAn .
naitadrAjarShivR^itta.n hi yatra tvaM sthAtumichchhasi .. 19..\\
na hi vaiklavya sa.nsR^iShTa AnR^isha.nsye vyavasthitaH .
prajApAlanasambhUta.n kiM chitprApa phalaM nR^ipaH .. 20..\\
na hyetAmAshiShaM pANDurna chAhaM na pitAmahaH .
prayuktavantaH pUrva.n te yayA charasi medhayA .. 21..\\
yaGYo dAna.n tapaH shauryaM prajA santAnameva cha .
mAhAtmyaM balabhojashcha nityamAsha.nsitaM mayA .. 22..\\
nitya.n svAhA svadhA nitya.n dadurmAnuShadevatAH .
dIrghamAyurdhanaM putrAnsamyagArAdhitAH shubhAH .. 23..\\
putreShvAshAsate nityaM pitaro daivatAni cha .
dAnamadhyayana.n yaGYaM prajAnAM paripAlanam .. 24..\\
etaddharmamadharma.n vA janmanaivAbhyajAyathAH .
te stha vaidyAH kule jAtA avR^ittyA tAta pIDitAH .. 25..\\
yattu dAnapati.n shUra.n kShudhitAH pR^ithivIcharAH .
prApya tR^iptAH pratiShThante dharmaH ko.abhyadhikastataH .. 26..\\
dAnenAnyaM balenAnya.n tahA sUnR^itayAparam .
sarvataH pratigR^ihNIyAdrAjyaM prApyeha dhArmikaH .. 27..\\
brAhmaNaH pracharedbhaikSha.n kShatriyaH paripAlayet .
vaishyo dhanArjana.n kuryAchchhUdraH paricharechcha tAn .. 28..\\
bhaikSha.n vipratiShiddha.n te kR^iShirnaivopapadyate .
kShatriyo.asi kShatAstrAtA bAhuvIryopajIvitA .. 29..\\
pitryamaMshaM mahAbAho nimagnaM punaruddhara .
sAmnA dAnena bhedena daNDenAtha nayena cha .. 30..\\
ito duHkhatara.n kiM nu yadaha.n hInabAndhavA .
parapiNDamudIkShAmi tvA.n sUtvAmitranandana .. 31..\\
yudhyasva rAjadharmeNa mA nimajjIH pitAmahAn .
mA gamaH kShINapuNyastva.n sAnugaH pApikA.n gatim .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 131}
k
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
vidurAyAshcha sa.nvAdaM putrasya cha parantapa .. 1..\\
atra shreyashcha bhUyashcha yathA sA vaktumarhati .
yashasvinI manumatI kule jAtA vibhAvarI .. 2..\\
kShatradharmaratA dhanyA vidurA dIrghadarshinI .
vishrutA rAjasa.nsatsu shrutavAkyA bahushrutA .. 3..\\
vidurA nAma vai satyA jagarhe putramaurasam .
nirjita.n sindhurAjena shayAna.n dInachetasam .
anandanamadharmaGYa.n dviShatA.n harShavardhanam .. 4..\\
na mayA tvaM na pitrAsi jAtaH kvAbhyAgato hyasi .
nirmanyurupashAkhIyaH puruShaH klIba sAdhanaH .. 5..\\
yAvajjIvaM nirAsho.asi kalyANAya dhura.n vaha .
mAtmAnamavamanyasva mainamalpena bIbharaH .
manaH kR^itvA sukalyANaM mA bhaistvaM pratisa.nstabha .. 6..\\
uttiShTha he kApuruSha mA sheShvaivaM parAjitaH .
amitrAnnandayansarvAnnirmAno bandhushokadaH .. 7..\\
supUrA vai kunadikA supUro mUShikA~njaliH .
susantoShaH kApuruShaH svalpakenApi tuShyati .. 8..\\
apyarerArujandaMShTrAmAshvA iva nidhana.n vraja .
api vA saMshayaM prApya jIvite.api parAkrama .. 9..\\
apyareH shyenavachchhidraM pashyestva.n viparikraman .
vinadanvAtha vA tUShNI.n vyomni vAparisha~NkitaH .. 10..\\
tvamevaM pretavachchheShe kasmAdvajrahato yathA .
uttiShTha he kApuruSha mA sheShvaivaM parAjitaH .. 11..\\
mAsta.n gamastvaM kR^ipaNo vishrUyasva svakarmaNA .
mA madhye mA jaghanye tvaM mAdho bhUstiShTha chorjitaH .. 12..\\
alAta.n tindukasyeva muhUrtamapi vijvala .
mA tuShAgnirivAnarchiH kAkara~NkhA jijIviShuH .
muhUrta.n jvalita.n shreyo na tu dhUmAyitaM chiram .. 13..\\
mA ha sma kasya chidgehe janI rAGYaH kharI mR^iduH .
kR^itvA mAnuShyaka.n karma sR^itvAji.n yAvaduttamam .
dharmasyAnR^iNyamApnoti na chAtmAna.n vigarhate .. 14..\\
alabdhvA yadi vA labdhvA nAnushochanti paNDitAH .
Anantarya.n chArabhate na prANAnAM dhanAyate .. 15..\\
udbhAvayasva vIrya.n vA tAM vA gachchha dhruvA.n gatim .
dharmaM putrAgrataH kR^itvA kiMnimitta.n hi jIvasi .. 16..\\
iShTApUrta.n hi te klIba kIrtishcha sakalA hatA .
vichchhinnaM bhogamUla.n te kiMnimitta.n hi jIvasi .. 17..\\
shatrurnimajjatA grAhyo ja~NghAyAM prapatiShyatA .
viparichchhinna mUlo.api na viShIdetkatha.n chana .
udyamya duramutkarShedAjAneya kR^ita.n smaran .. 18..\\
kuru sattva.n cha mAnaM cha viddhi pauruShamAtmanaH .
udbhAvaya kulaM magna.n tvatkR^ite svayameva hi .. 19..\\
yasya vR^ittaM na jalpanti mAnavA mahadadbhutam .
rAshivardhana mAtra.n sa naiva strI na punaH pumAn .. 20..\\
dAne tapasi shaurye cha yasya na prathita.n yashaH .
vidyAyAmarthalAbhe vA mAturuchchAra eva saH .. 21..\\
shrutena tapasA vApi shriyA vA vikrameNa vA .
janAnyo.abhibhavatyanyAnkarNamA hi sa vai pumAn .. 22..\\
na tveva jAlmI.n kApAlI.n vR^ittimeShitumarhasi .
nR^isha.nsyAmayashasyA.n cha duHkhAM kApuruShochitAm .. 23..\\
yamenamabhinandeyuramitrAH puruSha.n kR^isham .
lokasya samavaGYAtaM nihItAshana vAsasam .. 24..\\
aho lAbhakara.n dInamalpajIvanamalpakam .
nedR^ishaM bandhumAsAdya bAndhavaH sukhamedhate .. 25..\\
avR^ittyaiva vipatsyAmo vaya.n rAShTrAtpravAsitAH .
sarvakAmarasairhInAH sthAnabhraShTA aki~ncanAH .. 26..\\
avarNa kAriNa.n satsu kulavaMshasya nAshanam .
kaliM putra pravAdena sa~njaya tvAmajIjanam .. 27..\\
niramarShaM nirutsAhaM nirvIryamarinandanam .
mA sma sImantinI kA chijjanayetputramIdR^isham .. 28..\\
mA dhUmAya jvalAtyantamAkramya jahi shAtravAn .
jvala mUrdhanyamitrANAM muhUrtamapi vA kShaNam .. 29..\\
etAvAneva puruSho yadamarShI yadakShamI .
kShamAvAnniramarshashcha naiva strI na punaH pumAn .. 30..\\
santoSho vai shriya.n hanti tathAnukrosha eva cha .
anutthAna bhaye chobhe nirIho nAshnute mahat .. 31..\\
ebhyo nikR^itipApebhyaH pramu~nchAtmAnamAtmanA .
Ayasa.n hR^idaya.n kR^itvA mR^igayasva punaH svakam .. 32..\\
pura.n viShahate yasmAttasmAtpuruSha uchyate .
tamAhurvyarthanAmAna.n strIvadya iha jIvati .. 33..\\
shUrasyorjita sattvasya si.nhavikrAnta gAminaH .
diShTa bhAva.n gatasyApi vighase modate prajA .. 34..\\
ya AtmanaH priya sukhe hitvA mR^igayate shriyam .
amAtyAnAmatho harShamAdadhAtyachireNa saH .. 35..\\
kiM nu te mAmapashyantyAH pR^ithivyA api sarvayA .
kimAbharaNakR^itya.n te kiM bhogairjIvitena vA .. 36..\\
kimadyakAnA.n ye lokA dviShantastAnavApnuyuH .
ye tvAdR^itAtmanA.n lokAH suhR^idastAnvrajantu naH .. 37..\\
bhR^ityairvihIyamAnAnAM parapiNDopajIvinAm .
kR^ipaNAnAmasattvAnAM mA vR^ittimanuvartithAH .. 38..\\
anu tvA.n tAta jIvantu brAhmaNAH suhR^idastathA .
parjanyamiva bhUtAni devA iva shatakratum .. 39..\\
yamAjIvanti puruSha.n sarvabhUtAni sa~njaya .
pakva.n drumamivAsAdya tasya jIvitamarthavat .. 40..\\
yasya shUrasya vikrAntairedhante bAndhavAH sukham .
tridashA iva shakrasya sAdhu tasyeha jIvitam .. 41..\\
svabAhubalamAshritya yo.abhyujjIvati mAnavaH .
sa loke labhate kIrtiM paratra cha shubhA.n gatim .. 42..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 132}
viduraa
athaitasyAmavasthAyAM pauruSha.n hAtumichchhasi .
nihIna sevitaM mArga.n gamiShyasyachirAdiva .. 1..\\
yo hi tejo yathAshakti na darshayati vikramAt .
kShatriyo jIvitAkA~NkShI stena ityeva ta.n viduH .. 2..\\
arthavantyupapannAni vAkyAni guNavanti cha .
naiva samprApnuvanti tvAM mumUrShumiva bheShajam .. 3..\\
santi vai sindhurAjasya santuShTA bahavo janAH .
daurbalyAdAsate mUDhA vyasanaughapratIkShiNaH .. 4..\\
sahAyochapaya.n kR^itvA vyavasAyya tatastataH .
anuduShyeyurapare pashyantastava pauruSham .. 5..\\
taiH kR^itvA saha sa~NghAta.n giridurgAlayAMsh chara .
kAle vyasanamAkA~NkShannaivAyamajarAmaraH .. 6..\\
sa~njayo nAmatashcha tvaM na cha pashyAmi tattvayi .
anvartha nAmA bhava me putra mA vyarthanAmakaH .. 7..\\
samyagdR^iShTirmahAprAGYo bAla.n tvAM brAhmaNo.abravIt .
ayaM prApya mahatkR^ichchhraM punarvR^iddhi.n gamiShyati .. 8..\\
tasya smarantI vachanamAsha.nse vijaya.n tava .
tasmAttAta bravImi tvA.n vakShyAmi cha punaH punaH .. 9..\\
yasya hyarthAbhinirvR^ittau bhavantyApyAyitAH pare .
tasyArthasiddhirniyatA nayeShvarthAnusAriNaH .. 10..\\
samR^iddihrasamR^iddhirvA pUrveShAM mama sa~njaya .
eva.n vidvAnyuddhamanA bhava mA pratyupAhara .. 11..\\
nAtaH pApIyasI.n kAM chidavasthA shambaro.abravIt .
yatra naivAdya na prAtra bhojanaM pratidR^ishyate .. 12..\\
patiputra vadhAdetatparama.n duHkhamabravIt .
dAridryamiti yatproktaM paryAya maraNa.n hi tat .. 13..\\
ahaM mahAkule jAtA hradAddhradamivAgatA .
IshvarI sarvakalyANairbhartrA paramapUjitA .. 14..\\
mahArhamAlyAbharaNA.n sumR^iShTAmbara vAsasam .
purA dR^iShTvA suhR^idvargo mAmapashyatsudurgatAm .. 15..\\
yadA mA.n chaiva bhAryAM cha draShTAsi bhR^ishadurbale .
na tadA jIvitenArtho bhavitA tava sa~njaya .. 16..\\
dAsakarma karAnbhR^ityAnAchAryartvikpurohitAn .
avR^ittyAsmAnprajahato dR^iShTvA ki.n jIvitena te .. 17..\\
yadi kR^ityaM na pashyAmi tavAdyeha yathA purA .
shlAghanIya.n yashasya.n cha kA shAntirhR^idayasya me .. 18..\\
neti chedbrAhmaNAnbrUyA.n dIryate hR^idayaM mama .
na hyahaM na cha me bhartA neti brAhmaNamuktavAn .. 19..\\
vayamAshramaNIyAH sma nAshritAraH parasya cha .
sAnyAnAshritya jIvantI parityakShyAmi jIvitam .. 20..\\
apAre bhava naH pAramaplave bhava naH plavaH .
kuruShva sthAnamasthAne mR^itAnsa~njIvayasva naH .. 21..\\
sarve te shatravaH sahyA na chejjIvitumichchhasi .
atha chedIdR^ishI.n vR^itti.n klIbAm abhyupapadyase .. 22..\\
nirviNNAtmA hatamanA mu~nchaitAM pApajIvikAm .
ekashatruvadhenaiva shUro gachchhati vishrutim .. 23..\\
indro vR^itravadhenaiva mahendraH samapadyata .
mAhendra.n cha graha.n lebhe lokAnAM cheshvaro.abhavat .. 24..\\
nAma vishrAvya vA sa~Nkhye shatrUrAhUya daMshitAn .
senAgra.n vApi vidrAvya hatvA vA puruShaM varam .. 25..\\
yadaiva labhate vIraH suyuddhena mahadyashaH .
tadaiva pravyathante.asya shatravo vinamanti cha .. 26..\\
tyaktvAtmAna.n raNe dakShaM shUra.n kApuruShA janAH .
avashAH pUrayanti sma sarvakAmasamR^iddhibhiH .. 27..\\
rAjya.n vApyugravibhraMshaM saMshayo jIvitasya vA .
pralabdhasya hi shatrorvai sheSha.n kurvanti sAdhavaH .. 28..\\
svargadvAropama.n rAjyamatha vApyamR^itopamam .
ruddhamekAyane matvA patolmuka ivAriShu .. 29..\\
jahi shatrUnraNe rAjansvadharmamanupAlaya .
mA tvA pashyetsukR^ipaNa.n shatruH shrImAnkadA chana .. 30..\\
asmadIyaishcha shochadbhirnadadbhishcha parairvR^itam .
api tvAM nAnupashyeya.n dInA dInamavasthitam .. 31..\\
uShya sauvIrakanyAbhiH shlAghasvArthairyathA purA .
mA cha saindhava kanyAnAmavansanno vasha.n gamaH .. 32..\\
yuvA rUpeNa sampanno vidyayAbhijanena cha .
yastvAdR^isho vikurvIta yashasvI lokavishrutaH .
voDhavye dhuryanaDuvanmanye maraNameva tat .. 33..\\
yadi tvAmanupashyAmi parasya priyavAdinam .
pR^iShThato.anuvrajanta.n vA kA kAntirhR^idayasya me .. 34..\\
nAsmi~njAtu kule jAto gachchhedyo.anyasya pR^iShThataH .
na tvaM parasyAnudhura.n tAta jIvitumarhasi .. 35..\\
aha.n hi kShatrahR^idayaM veda yatparishAshvatam .
pUrvaiH pUrvataraiH proktaM paraiH paratarairapi .. 36..\\
yo vai kashchidihAjAtaH kShatriyaH kShatradharmavit .
bhayAdvR^itti samIkSho vA na namediha kasya chit .. 37..\\
udyachchhedeva na namedudyamo hyeva pauruSham .
apyaparvaNi bhajyeta na namediha kasya chit .. 38..\\
mAta~Ngo matta iva cha parIyAtsumahAmanAH .
brAhmaNebhyo namennitya.n dharmAyaiva cha sa~njaya .. 39..\\
niyachchhannitarAnvarNAnvinighnansarvaduShkR^itaH .
sasahAyo.asahAyo vA yAvajjIva.n tathA bhavet .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 133}
putra
kR^iShNAyasasyeva cha te sa.nhatya hR^idaya.n kR^itam .
mama mAtastvakaruNe vairapraGYe hyamarShaNe .. 1..\\
aho kShatrasamAchAro yatra mAmapara.n yathA .
IdR^isha.n vachanaM brUyAdbhavatI putramekajam .. 2..\\
kiM nu te mAmapashyantyAH pR^ithivyA api sarvayA .
kimAbharaNakR^itya.n te kiM bhogairjIvitena vA .. 3..\\
sarvArambhA hi viduShA.n tAta dharmArthakAraNAt .
tAnevAbhisamIkShyAha.n sa~njaya tvAmachUchudam .. 4..\\
sa samIkShya kramopeto mukhyaH kAlo.ayamAgataH .
asmiMshchedAgate kAle kAryaM na pratipadyase .
asambhAvita rUpastva.n sunR^isha.nsa.n kariShyasi .. 5..\\
ta.n tvAmayashasA spR^iShTaM na brUyA.n yadi sa~njaya .
kharI vAtsalyamAhustanniH sAmarthyamahetukam .. 6..\\
sadbhirvigarhitaM mArga.n tyaja mUrkha niShevitam .
avidyA vai mahatyasti yAmimA.n saMshritAH prajAH .. 7..\\
tava syAdyadi sadvR^itta.n tena me tvaM priyo bhaveH .
dharmArthaguNayuktena netareNa katha.n chana .
daivamAnuShayuktena sadbhirAcharitena cha .. 8..\\
yo hyevamavinItena ramate putra naptR^iNA .
anutthAnavatA chApi mogha.n tasya prajA phalam .. 9..\\
akurvanto hi karmANi kurvanto ninditAni cha .
sukhaM naiveha nAmutra labhante puruShAdhamAH .. 10..\\
yuddhAya kShatriyaH sR^iShTaH sa~njayeha jayAya cha .
krUrAya karmaNe nityaM prajAnAM paripAlane .
jayanvA vadhyamAno vA prApnotIndra salokatAm .. 11..\\
na shakra bhavane puNye divi tadvidyate sukham .
yadamitrAnvashe kR^itvA kShatriyaH sukhamashnute .. 12..\\
manyunA dahyamAnena puruSheNa manasvinA .
nikR^iteneha bahushaH shatrUnpratijigIShayA .. 13..\\
AtmAna.n vA parityajya shatrUnvA vinipAtya vai .
ato.anyena prakAreNa shAntirasya kuto bhavet .. 14..\\
iha prAGYDo hi puruShaH svalpamapriyamichchhati .
yasya svalpaM priya.n loke dhruva.n tasyAlpamapriyam .. 15..\\
priyAbhAvAchcha puruSho naiva prApnoti shobhanam .
dhruva.n chAbhAvamabhyeti gatvA ga~Ngeva sAgaram .. 16..\\
putra
neyaM matistvayA vAchyA mAtaH putre visheShataH .
kAruNyamevAtra pashya bhUtveha jaDa mUkavat .. 17..\\
ato me bhUyasI nandiryadevamanupashyasi .
chodyaM mA.n chodayasyetadbhR^isha.n vai chodayAmi te .. 18..\\
atha tvAM pUjayiShyAmi hatvA vai sarvasaindhavAn .
ahaM pashyAmi vijaya.n kR^itsnaM bhAvinameva te .. 19..\\
akoshasyAsahAyasya kutaH svidvijayo mama .
ityavasthA.n viditvemAmAtmanAtmani dAruNAm .
rAjyAdbhAvo nivR^itto me tridivAdiva duShkR^iteH .. 20..\\
IdR^ishaM bhavatI ka.n chidupAyamanupashyati .
tanme pariNata praGYe samyakprabrUhi pR^ichchhate .
kariShyAmi hi tatsarva.n yathAvadanushAsanam .. 21..\\
putrAtmA nAvamantavyaH pUrvAbhirasamR^iddhibhiH .
abhUtvA hi bhavantyarthA bhUtvA nashyanti chApare .. 22..\\
amarSheNaiva chApyarthA nArabdhavyAH subAlishaiH .
sarveShA.n karmaNAM tAta phale nityamanityatA .. 23..\\
anityamiti jAnanto na bhavanti bhavanti cha .
atha ye naiva kurvanti naiva jAtu bhavanti te .. 24..\\
aikaguNyamanIhAyAmabhAvaH karmaNAM phalam .
atha dvaiguNyamIhAyAM phalaM bhavati vA na vA .. 25..\\
yasya prAgeva viditA sarvArthAnAmanityatA .
nudedvR^iddhisamR^iddhI sa pratikUle nR^ipAtmaja .. 26..\\
utthAtavya.n jAgR^itavya.n yoktavyaM bhUtikarmasu .
bhaviShyatItyeva manaH kR^itvA satatamavyathaiH .
ma~NgalAni puraskR^itya brAhmaNaishcheshvaraiH saha .. 27..\\
prAGYasya nR^ipaterAshu vR^iddhirbhavati putraka .
abhivartati lakShmIstaM prAchImiva divAkaraH .. 28..\\
nidarshanAnyupAyAMshcha bahUnyuddharShaNAni cha .
anudarshita rUpo.asi pashyAmi kuru pauruSham .
puruShArthamabhipreta.n samAhartumihArhasi .. 29..\\
kruddhA.NllubdhAnparikShINAnavakShiptAnvimAnitAn .
spardhinashchaiva ye ke chittAnyukta upadhAraya .. 30..\\
etena tvaM prakAreNa mahato bhetsyase gaNAn .
mahAvega ivoddhUto mAtarishvA balAhakAn .. 31..\\
teShAmagrapradAyI syAH kalyotthAyI priya.nvadaH .
te tvAM priya.n kariShyanti puro dhAsyanti cha dhruvam .. 32..\\
yadaiva shatrurjAnIyAtsapatna.n tyaktajIvitam .
tadaivAsmAdudvijate sarpAdveshma gatAdiva .. 33..\\
ta.n viditvA parAkrAntaM vashe na kurute yadi .
nirvAdairnirvadedenamantatastadbhaviShyati .. 34..\\
nirvAdAdAspada.n labdhvA dhanavR^iddhirbhaviShyati .
dhanavanta.n hi mitrANi bhajante chAshrayanti cha .. 35..\\
sphalitArthaM punastAta santyajantyapi bAndhavAH .
apyasminnAshrayante cha jugupsanti cha tAdR^isham .. 36..\\
shatru.n kR^itvA yaH sahAya.n vishvAsamupagachchhati .
ataH sambhAvyamevaitadyadrAjyaM prApnuyAditi .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 134}
m
naiva rAGYA daraH kAryo jAtu kasyA.n chidApadi .
atha chedapi dIrNaH syAnnaiva varteta dIrNavat .. 1..\\
dIrNa.n hi dR^iShTvA rAjAnaM sarvamevAnudIryate .
rAShTraM balamamAtyAshcha pR^ithakkurvanti te matim .. 2..\\
shatrUneke prapadyante prajahatyapare punaH .
anveke prajihIrShanti ye purastAdvimAnitAH .. 3..\\
ya evAtyanta suhR^idasta enaM paryupAsate .
ashaktayaH svasti kAmA baddhavatsA iDA iva .
shochantamanushochanti pratItAniva bAndhavAn .. 4..\\
api te pUjitAH pUrvamapi te suhR^ido matAH .
ye rAShTramabhimanyante rAGYo vyasanamIyuShaH .
mA dIdarastva.n suhR^ido mA tvA.n dIrNaM prahAsiShuH .. 5..\\
prabhAvaM pauruShaM buddhi.n jiGYAsantyA mayA tava .
ullapantyA samAshvAsaM balavAniva durbalam .. 6..\\
yadyetatsa.nvijAnAsi yadi samyagbravImyaham .
kR^itvAsaumyamivAtmAna.n jayAyottiShTha sa~njaya .. 7..\\
asti naH koshanichayo mahAnaviditastava .
tamaha.n veda nAnyastamupasampAdayAmi te .. 8..\\
santi naikashatA bhUyaH suhR^idastava sa~njaya .
sukhaduHkhasahA vIra shatArhA anivartinaH .. 9..\\
tAdR^ishA hi sahAyA vai puruShasya bubhUShataH .
IShadujjihataH ki.n chitsachivAH shatrukarshanAH .. 10..\\
kasya tvIdR^ishaka.n vAkyaM shrutvApi svalpa chetasaH .
tamo na vyapahanyeta suchitrArtha padAkSharam .. 11..\\
udake dhUriya.n dhAryA sartavyaM pravaNe mayA .
yasya me bhavatI netrI bhaviShyadbhUtadarshinI .. 12..\\
aha.n hi vachana.n tvattaH shushrUShuraparAparam .
ki.n chitkiM chitprativada.nstUShNImAsaM muhurmuhuH .. 13..\\
atR^ipyannamR^itasyeva kR^ichchhrAllabdhasya bAndhavAt .
udyachchhAmyeSha shatrUNAM niyamAya jayAya cha .. 14..\\
sadashva iva sa kShiptaH praNunno vAkyasAyakaiH .
tachchakAra tathA sarva.n yathAvadanushAsanam .. 15..\\
idamuddharShaNaM bhIma.n tejovardhanamuttamam .
rAjAna.n shrAvayenmantrI sIdantaM shatrupIDitam .. 16..\\
jayo nAmetihAso.aya.n shrotavyo vijigIShuNA .
mahI.n vijayate kShipraM shrutvA shatrUMsh cha mardati .. 17..\\
idaM pu.nsavana.n chaiva vIrAjananameva cha .
abhIkShNa.n garbhiNI shrutvA dhruva.n vIraM prajAyate .. 18..\\
vidyA shUra.n tapaH shUraM damashUraM tapasvinam .
brAhmyA shriyA dIpyamAna.n sAdhuvAdena saMmatam .. 19..\\
archiShmantaM balopetaM mahAbhAgaM mahAratham .
dhR^iShTavantamanAdhR^iShya.n jetAramaparAjitam .. 20..\\
niyantAramasAdhUnA.n goptAra.n harma chAriNAm .
tadartha.n kShatriyA sUte vIra.n satyaparAkramam .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 135}
k
arjuna.n keshava brUyAstvayi jAte sma sUtake .
upopaviShTA nArIbhirAshrame parivAritA .. 1..\\
athAntarikShe vAgAsIddivyarUpA manoramA .
sahasrAkShasamaH kunti bhaviShyatyeSha te sutaH .. 2..\\
eSha jeShyati sa~NgrAme kurUnsarvAnsamAgatAn .
bhImasenadvitIyashcha lokamudvartayiShyati .. 3..\\
putraste pR^ithivI.n jetA yashashchAsya divaspR^isham .
hatvA kurUngrAmajanye vAsudevasahAyavAn .. 4..\\
pitryamaMshaM pranaShTa.n cha punarapyuddhariShyati .
bhrAtR^ibhiH sahitaH shrImA.nstrInmedhAnAhariShyati .. 5..\\
ta.n satyasandhaM bIbhatsuM savyasAchinamachyuta .
yathAhameva.n jAnAmi balavantaM durAsadam .
tathA tadastu dAshArha yathA vAgabhyabhAShata .. 6..\\
dharmashchedasti vArShNeya tathA satyaM bhaviShyati .
tva.n chApi tattathA kR^iShNa sarva.n sampAdayiShyasi .. 7..\\
nAha.n tadabhyasUyAmi yathA vAgabhyabhAShata .
namo dharmAya mahate dharmo dhArayati prajAH .. 8..\\
etaddhana~njayo vAchyo nityodyukto vR^ikodaraH .
yadartha.n kShatriyA sUte tasya kAlo.ayamAgataH .
na hi vaira.n samAsAdya sIdanti puruSharShabhAH .. 9..\\
viditA te sadA buddhirbhImasya na sa shAmyati .
yAvadantaM na kurute shatrUNA.n shatrukarshaNaH .. 10..\\
sarvadharmavisheShaGYA.n snuShAM pANDormahAtmanaH .
brUyA mAdhava kalyANI.n kR^iShNAM kR^iShNa yashasvinIm .. 11..\\
yuktametanmahAbhAge kule jAte yashasvini .
yanme putreShu sarveShu yathAvattvamavartithAH .. 12..\\
mAdrIputrau cha vaktavyau kShatradharmaratAvubhau .
vikrameNArjitAnbhogAnvR^iNIta.n jIvitAdapi .. 13..\\
vikramAdhigatA hyarthAH kShatradharmeNa jIvataH .
mano manuShyasya sadA prINanti puruShottama .. 14..\\
yachcha vaH prekShamANAnA.n sarvadharmopachAyinI .
pA~nchAlI paruShANyuktA ko nutatkShantumarhati .. 15..\\
na rAjyaharaNa.n duHkhaM dyUte chApi parAjayaH .
pravrAjana.n sutAnAM vA na me tadduHkhakAraNam .. 16..\\
yattu sA bR^ihatI shyAmA sabhAyA.n rudatI tadA .
ashrauShItparuShA vAchastanme duHkhataraM matam .. 17..\\
strI dharmiNI varArohA kShatradharmaratA sadA .
nAdhyagachchhattadA nAtha.n kR^iShNA nAthavatI satI .. 18..\\
ta.n vai brUhi mahAbAho sarvashastrabhR^itAM varam .
arjunaM puruShavyAghra.n draupadyAH padavIM chara .. 19..\\
viditau hi tavAtyanta.n kruddhAviva yamAntakau .
bhImArjunau nayetA.n hi devAnapi parA.n gatim .. 20..\\
tayoshchaitadavaGYAna.n yatsA kR^iShNA sabhA gatA .
duHshAsanashcha yadbhIma.n kaTukAnyabhyabhAShata .
pashyatA.n kuruvIrANAM tachcha sa.nsmArayeH punaH .. 21..\\
pANDavAnkushalaM pR^ichchheH saputrAnkR^iShNayA saha .
mA.n cha kushalinIM brUyAsteShu bhUyo janArdana .
ariShTa.n gachchha panthAnaM putrAnme paripAlaya .. 22..\\
abhivAdyAtha tA.n kR^iShNaH kR^itvA chAbhipradakShiNam .
nishchakrAma mahAbAhuH si.nhakhela gatistataH .. 23..\\
tato visarjayAmAsa bhIShmAdInkurupu~NgavAn .
Aropya cha rathe karNaM prAyAtsAtyakinA saha .. 24..\\
tataH prayAte dAshArhe kuravaH sa~NgatA mithaH .
jajalpurmahadAshcharya.n keshave paramAdbhutam .. 25..\\
pramUDhA pR^ithivI sarvA mR^ityupAshasitA kR^itA .
duryodhanasya bAlishyAnnaitadastIti chAbruvan .. 26..\\
tato niryAya nagarAtprayayau puruShottamaH .
mantrayAmAsa cha tadA karNena suchira.n saha .. 27..\\
visarjayitvA rAdheya.n sarvayAdavanandanaH .
tato javena mahatA tUrNamashvAnachodayat .. 28..\\
te pibanta ivAkAsha.n dArukeNa prachoditAH .
hayA jagmurmahAvegA manomArutara.nhasaH .. 29..\\
te vyatItya tamadhvAna.n kShipra.n shyenA ivAshugAH .
uchchaiH sUryamupaplavya.n shAr~NgadhanvAnamAvahan .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 136}
v
kuntyAstu vachana.n shrutvA bhIShmadroNau mahArathau .
duryodhanamida.n vAkyamUchatuH shAsanAtigam .. 1..\\
shruta.n te puruShavyAghra kuntyAH kR^iShNasya saMnidhau .
vAkyamarthavadavyagramukta.n dharmyamanuttamam .. 2..\\
tatkariShyanti kaunteyA vAsudevasya saMmatam .
na hi te jAtu shAmyerannR^ite rAjyena kaurava .. 3..\\
kleshitA hi tvayA pArthA dharmapAshasitAstadA .
sabhAyA.n draupadI chaiva taishcha tanmarShitaM tava .. 4..\\
kR^itAstra.n hyarjunaM prApya bhIma.n cha kR^itanishramam .
gANDIva.n cheShudhI chaiva rathaM cha dhvajameva cha .
sahAya.n vAsudeva.n cha na kSha.nsyati yudhiShThiraH .. 5..\\
pratyakSha.n te mahAbAho yathA pArthena dhImatA .
virATanagare pUrva.n sarve sma yudhi nirjitAH .. 6..\\
dAnavAnghorakarmANo nivAtakavachAnyudhi .
raudramastra.n samAdhAya dagdhavAnastravahninA .. 7..\\
karNaprabhR^itayashcheme tva.n chApi kavachI rathI .
mokShitA ghoShayAtrAyAM paryApta.n tannidarshanam .. 8..\\
prashAmya bharatashreShTha bhrAtR^ibhiH saha pANDavaiH .
rakShemAM pR^ithivI.n sarvAM mR^ityordaMShTrAntara.n gatAm .. 9..\\
jyeShTho bhrAtA dharmashIlo vatsalaH shlakShNavAkshuchiH .
ta.n gachchha puruShavyAghra.n vyapanIyeha kilbiSham .. 10..\\
dR^iShTashchettvaM pANDavena vyapanItasharAsanaH .
prasannabhrukuTiH shrImAnkR^itA shAntiH kulasya naH .. 11..\\
tamabhyetya sahAmAtyaH pariShvajya nR^ipAtmajam .
abhivAdaya rAjAna.n yathApUrvamarindama .. 12..\\
abhivAdayamAna.n tvAM pANibhyAM bhIma pUrvajaH .
pratigR^ihNAtu sauhArdAtkuntIputro yudhiShThiraH .. 13..\\
si.nhaskandhoru bAhustvA.n vR^ittAyatamahAbhujaH .
pariShvajatu bAhubhyAM bhImaH praharatA.n varaH .. 14..\\
si.nhagrIvo guDAkeshastatastvAM puShkarekShaNaH .
abhivAdayatAM pArthaH kuntIputro dhana~njayaH .. 15..\\
Ashvineyau naravyAghrau rUpeNApratimau bhuvi .
tau cha tvA.n guruvatpremNA pUjayA pratyudIyatAm .. 16..\\
mu~nchantvAnandajAshrUNi dAshArha pramukhA nR^ipAH .
sa~Ngachchha bhrAtR^ibhiH sArdhaM mAna.n santyajya pArthiva .. 17..\\
prashAdhi pR^ithivI.n kR^itsnAM tatastaM bhrAtR^ibhiH saha .
samAli~Ngya cha harSheNa nR^ipA yAntu parasparam .. 18..\\
ala.n yuddhena rAjendra suhR^idAM shR^iNu kAraNam .
dhruva.n vinAsho yuddhe hi kShatriyANAM pradR^ishyate .. 19..\\
jyotIMShi pratikUlAni dAruNA mR^igapakShiNaH .
utpAtA vividhA vIra dR^ishyante kShatranAshanAH .. 20..\\
visheShata ihAsmAkaM nimittAni vinAshane .
ulkAbhirhi pradIptAbhirvadhyate pR^itanA tava .. 21..\\
vAhanAnyaprahR^iShTAni rudantIva vishAM pate .
gR^idhrAste paryupAsante sainyAni cha samantataH .. 22..\\
nagaraM na yathApUrva.n tathA rAjaniveshanam .
shivAshchAshiva nirghoShA dIptA.n sevanti vai disham .. 23..\\
kuru vAkyaM piturmAturasmAka.n cha hitaiShiNAm .
tvayyAyatto mahAbAho shamo vyAyAma eva cha .. 24..\\
na chetkariShyasi vachaH suhR^idAmarikarshana .
tapsyase vAhinI.n dR^iShTvA pArtha bANaprapIDitAm .. 25..\\
bhImasya cha mahAnAdaM nadataH shuShmiNo raNe .
shrutvA smartAsi me vAkya.n gANDIvasya cha nisvanam .
yadyetadapasavya.n te bhaviShyati vacho mama .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 137}
v
evamuktastu vimanAstiryagdR^iShTiradhomukhaH .
sa.nhatya cha bhruvormadhyaM na ki.n chidvyAjahAra ha .. 1..\\
ta.n vai vimanasa.n dR^iShTvA samprekShyAnyonyamantikAt .
punarevottara.n vAkyamuktavantau nararShabhau .. 2..\\
shushrUShumanasUya.n cha brahmaNya.n satyasa~Ngaram .
pratiyotsyAmahe pArthamato duHkhataraM nu kim .. 3..\\
ashvatthAmni yathA putre bhUyo mama dhana~njaye .
bahumAnaH paro rAjansaMnatish cha kapidhvaje .. 4..\\
ta.n chetputrAtpriyataraM pratiyotsye dhana~njayam .
kShatradharmamanuShThAya dhigastu kShatrajIvikAm .. 5..\\
yasya loke samo nAsti kashchidanyo dhanurdharaH .
matprasAdAtsa bIbhatsuH shreyAnanyairdhanurdharaiH .. 6..\\
mitradhrugduShTabhAvashcha nAstiko.athAnR^ijuH shaThaH .
na satsu labhate pUjA.n yaGYe mUrkha ivAgataH .. 7..\\
vAryamANo.api pApebhyaH pApAtmA pApamichchhati .
chodyamAno.api pApena shubhAtmA shubhamichchhati .. 8..\\
mithyopacharitA hyete vartamAnA hyanu priye .
ahitatvAya kalpante doShA bharatasattama .. 9..\\
tvamuktaH kuruvR^iddhena mayA cha vidureNa cha .
vAsudevena cha tathA shreyo naivAbhipadyase .. 10..\\
asti me balamityeva sahasA tva.n titIrShasi .
sagrAha nakramakara.n ga~NgA vegamivoShNage .. 11..\\
vAsa eva yathA hi tvaM prAvR^iNvAno.adya manyase .
sraja.n tyaktAmiva prApya lobhAdyaudhiShThirI.n shriyam .. 12..\\
draupadI sahitaM pArtha.n sAyudhairbhrAtR^ibhirvR^itam .
vanasthamapi rAjyasthaH pANDava.n ko.atijIvati .. 13..\\
nideshe yasya rAjAnaH sarve tiShThanti ki~NkarAH .
tamailavilamAsAdya dharmarAjo vyarAjata .. 14..\\
kubera sadanaM prApya tato ratnAnyavApya cha .
sphItamAkramya te rAShTra.n rAjyamichchhanti pANDavAH .. 15..\\
datta.n hutamadhIta.n cha brAhmaNAstarpitA dhanaiH .
AvayorgatamAyushcha kR^itakR^ityau cha viddhi nau .. 16..\\
tva.n tu hitvA sukha.n rAjyaM mitrANi cha dhanAni cha .
vigrahaM pANDavaiH kR^itvA mahadvyasanamApsyasi .. 17..\\
draupadI yasya chAshAste vijaya.n satyavAdinI .
tapo ghoravratA devI na tva.n jeShyasi pANDavam .. 18..\\
mantrI janArdano yasya bhrAtA yasya dhana~njayaH .
sarvashastrabhR^itA.n shreShTha.n kathaM jeShyasi pANDavam .. 19..\\
sahAyA brAhmaNA yasya dhR^itimanto jitendriyAH .
tamugratapasa.n vIra.n kathaM jeShyasi pANDavam .. 20..\\
punarukta.n cha vakShyAmi yatkAryaM bhUtimichchhatA .
suhR^idA majjamAneShu suhR^itsu vyasanArNave .. 21..\\
ala.n yuddhena tairvIraiH shAmya tva.n kuruvR^iddhaye .
mA gamaH sasutAmAtyaH sabalashcha parAbhavam .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 138}
dhr
rAjaputraiH parivR^itastathAmAtyaishcha sa~njaya .
upAropya rathe karNaM niryAto madhusUdanaH .. 1..\\
kimabravIdrathopasthe rAdheyaM paravIrahA .
kAni sAntvAni govindaH sUtaputre prayuktavAn .. 2..\\
oghameghasvanaH kAle yatkR^iShNaH karNamabravIt .
mR^idu vA yadi vA tIkShNa.n tanmamAchakShva sa~njaya .. 3..\\
AnupUrvyeNa vAkyAni shlakShNAni cha mR^idUni cha .
priyANi dharmayuktAni satyAni cha hitAni cha .. 4..\\
hR^idayagrahaNIyAni rAdheyaM madhusUdanaH .
yAnyabravIdameyAtmA tAni me shR^iNu bhArata .. 5..\\
upAsitAste rAdheya brAhmaNA vedapAragAH .
tattvArthaM paripR^iShTAshcha niyatenAnasUyayA .. 6..\\
tvameva karNa jAnAsi vedavAdAnsanAtanAn .
tva.n hyeva dharmashAstreShu sUkShmeShu pariniShThitaH .. 7..\\
kAnInashcha sahoDhashcha kanyAyA.n yashcha jAyate .
voDhAraM pitara.n tasya prAhuH shAstravido janAH .. 8..\\
so.asi karNa tathA jAtaH pANDoH putro.asi dharmataH .
nigrahAddharmashAstrANAmehi rAjA bhaviShyasi .. 9..\\
pitR^ipakShe hi te pArthA mAtR^ipakShe cha vR^iShNayaH .
dvau pakShAvabhijAnIhi tvametau puruSharShabha .. 10..\\
mayA sArdhamito yAtamadya tvA.n tAta pANDavAH .
abhijAnantu kaunteyaM pUrvajAta.n yudhiShThirAt .. 11..\\
pAdau tava grahIShyanti bhrAtaraH pa~ncha pANDavAH .
draupadeyAstathA pa~ncha saubhadrashchAparAjitaH .. 12..\\
rAjAno rAjaputrAshcha pANDavArthe samAgatAH .
pAdau tava grahIShyanti sarve chAndhakavR^iShNayaH .. 13..\\
hiraNmayAMshcha te kumbhAnrAjatAnpArthivA.nstathA .
oShadhyaH sarvabIjAni sarvaratnAni vIrudhaH .. 14..\\
rAjanyA rAjakanyAshchApyAnayantvabhiShechanam .
ShaShThe cha tvA.n tathA kAle draupadyupagamiShyati .. 15..\\
adya tvAmabhiShi~nchantu chAturvaidyA dvijAtayaH .
purohitaH pANDavAnA.n vyAghracharmaNyavasthitam .. 16..\\
tathaiva bhrAtaraH pa~ncha pANDavAH puruSharShabhAH .
draupadeyAstathA pa~ncha pA~nchAlAshchedayastathA .. 17..\\
aha.n cha tvAbhiShekShyAmi rAjAnaM pR^ithivIpatim .
yuvarAjo.astu te rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .. 18..\\
gR^ihItvA vyasana.n shveta.n dharmAtmA saMshitavrataH .
upAnvArohatu ratha.n kuntIputro yudhiShThiraH .. 19..\\
chhatra.n cha te mahachchhvetaM bhImaseno mahAbalaH .
abhiShiktasya kauneya kaunteyo dhArayiShyati .. 20..\\
ki~NkiNIshatanirghoSha.n vaiyAghraparivAraNam .
ratha.n shvetahayairyuktamarjuno vAhayiShyati .. 21..\\
abhimanyushcha te nityaM pratyAsanno bhaviShyati .
nakulaH sahadevashcha draupadeyAshcha pa~ncha ye .. 22..\\
pA~nchAlAstvAnuyAsyanti shikhaNDI cha mahArathaH .
aha.n cha tvAnuyAsyAmi sarve chAndhakavR^iShNayaH .
dAshArhAH parivArAste dAshArNAshcha vishAM pate .. 23..\\
bhu~NkShva rAjyaM mahAbAho bhrAtR^ibhiH saha pANDavaiH .
japairhomaishcha sa.nyukto ma~Ngalaishcha pR^ithagvidhaiH .. 24..\\
purogamAshcha te santu draviDAH saha kuntalaiH .
AndhrAstAlacharAshchaiva chUchupA veNupAstathA .. 25..\\
stuvantu tvAdya bahushaH stutibhiH sUtamAgadhAH .
vijaya.n vasuSheNasya ghoShayantu cha pANDavAH .. 26..\\
sa tvaM parivR^itaH pArthairnakShatrairiva chandramAH .
prashAdhi rAjya.n kaunteya kuntIM cha pratinandaya .. 27..\\
mitrANi te prahR^iShyantu vyathantu ripavastathA .
saubhrAtra.n chaiva te.adyAstu bhrAtR^ibhiH saha pANDavaiH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 139}
karna
asaMshaya.n sauhR^idAnme praNayAchchAttha keshava .
sakhyena chaiva vArShNeya shreyaskAmatayA eva cha .. 1..\\
sarva.n chaivAbhijAnAmi pANDoH putro.asmi dharmataH .
nigrahAddharmashAstrANA.n yathA tva.n kR^iShNa manyase .. 2..\\
kanyA garbha.n samAdhatta bhAskarAnmA.n janArdana .
AdityavachanAchchaiva jAtaM mA.n sA vyasarjayat .. 3..\\
so.asmi kR^iShNa tathA jAtaH pANDoH putro.asmi dharmataH .
kuntyA tvahamapAkIrNo yathA na kushala.n tathA .. 4..\\
sUto hi mAmadhiratho deShTvaiva anayadgR^ihAn .
rAdhAyAshchaiva mAM prAdAtsauhArdAnmadhusUdana .. 5..\\
matsnehAchchaiva rAdhAyAH sadyaH kShIramavAtarat .
sA me mUtraM purISha.n cha pratijagrAha mAdhava .. 6..\\
tasyAH piNDa vyapanaya.n kuryAdasmadvidhaH katham .
dharmaviddharmashAstrANA.n shravaNe satataM ratha .. 7..\\
tathA mAmabhijAnAti sUtashchAdhirathaH sutam .
pitara.n chAbhijAnAmi tamaha.n sauhR^idAtsadA .. 8..\\
sa hi me jAtakarmAdi kArayAmAsa mAdhava .
shAstradR^iShTena vidhinA putra prItyA janArdana .. 9..\\
nAma me vasuSheNeti kArayAmAsa vai dvijaiH .
bhAryAshchoDhA mama prApte yauvane tena keshava .. 10..\\
tAsu putrAshcha pautrAshcha mama jAtA janArdana .
tAsu me hR^idaya.n kR^iShNa sa~njAtaM kAmabandhanam .. 11..\\
na pR^ithivyA sakalayA na suvarNasya rAshibhiH .
harShAdbhayAdvA govinda anR^ita.n vaktumutsahe .. 12..\\
dhR^itarAShTra kule kR^iShNa duryodhana samAshrayAt .
mayA trayodasha samA bhukta.n rAjyamakaNTakam .. 13..\\
iShTa.n cha bahubhiryaGYaiH saha sUtairmayAsakR^it .
AvAhAshcha vivAhAshcha saha sUtaiH kR^itA mayA .. 14..\\
mA.n cha kR^iShNa samAshritya kR^itaH shastrasamudyamaH .
duryodhanena vArShNeya vigrahashchApi pANDavaiH .. 15..\\
tasmAdraNe dvairathe mAM pratyudyAtAramachyuta .
vR^itavAnparama.n hR^iShTaH pratIpaM savyasAchinaH .. 16..\\
vadhAdbandhAdbhayAdvApi lobhAdvApi janArdana .
anR^itaM notsahe kartu.n dhArtarAShTrasya dhImataH .. 17..\\
yadi hyadya na gachchheya.n dvairatha.n savyasAchinA .
akIrtiH syAddhR^iShIkesha mama pArthasya chobhayoH .. 18..\\
asaMshaya.n hitArthAya brUyAstvaM madhusUdana .
sarva.n cha pANDavAH kuryustva vashitvAnna saMshayaH .. 19..\\
mantrasya niyama.n kuryAstvamatra puruShottama .
etadatra hitaM manye sarvayAdavanandana .. 20..\\
yadi jAnAti mA.n rAjA dharmAtmA saMshitavrataH .
kuntyAH prathamajaM putraM na sa rAjya.n grahIShyati .. 21..\\
prApya chApi mahadrAjya.n tadahaM madhusUdana .
sphIta.n duryodhanAyaiva sampradadyAmarindama .. 22..\\
sa eva rAjA dharmAtmA shAshvato.astu yudhiShThiraH .
netA yasya hR^iShIkesho yodhA yasya dhana~njayaH .. 23..\\
pR^ithivI tasya rAShTra.n cha yasya bhImo mahArathaH .
nakulaH sahadevashcha draupadeyAshcha mAdhava .. 24..\\
uttamaujA yudhAmanyuH satyadharmA cha somakiH .
chaidyashcha chekitAnashcha shikhaNDI chAparAjitaH .. 25..\\
indra gopaka varNAshcha kekayA bhrAtarastathA .
indrAyudhasavarNashcha kuntibhojo mahArathaH .. 26..\\
mAtulo bhImasenasya senajichcha mahArathaH .
sha~NkhaH putro virATasya nidhistva.n cha janArdana .. 27..\\
mahAnaya.n kR^iShNa kR^itaH kShatrasya samudAnayah .
rAjyaM prAptamida.n dIptaM prathita.n sarvarAjasu .. 28..\\
dhArtarAShTrasya vArShNeya shastrayaGYo bhaviShyati .
asya yaGYasya vettA tvaM bhaviShyasi janArdana .
Adhvaryava.n cha te kR^iShNa kratAvasminbhaviShyati .. 29..\\
hotA chaivAtra bIbhatsuH saMnaddhaH sa kapidhvajaH .
gANDIva.n sruktathAjya.n cha vIryaM pu.nsAM bhaviShyati .. 30..\\
aindraM pAshupataM brAhma.n sthUNAkarNa.n cha mAdhava .
mantrAstatra bhaviShyanti prayuktAH savyasAchinA .. 31..\\
anuyAtashcha pitaramadhiko vA parAkrame .
grAva stotra.n sa saubhadraH samyaktatra kariShyati .. 32..\\
udgAtAtra punarbhImaH prastotA sumahAbalaH .
vinadansa naravyAghro nAgAnIkAntakR^idraNe .. 33..\\
sa chaiva tatra dharmAtmA shashvadrAjA yudhiShThiraH .
japairhomaishcha sa.nyukto brahmatva.n kArayiShyati .. 34..\\
sha~NkhashabdAH samurajA bheryashcha madhusUdana .
utkR^iShTasi.nhanAdAshcha subrahmaNyo bhaviShyati .. 35..\\
nakulaH sahadevashcha mAdrIputrau yashasvinau .
shAmitra.n tau mahAvIryau samyaktatra kariShyataH .. 36..\\
kalmAShadaNDA govinda vimalA rathashaktayaH .
yUpAH samupakalpantAmasminyaGYe janArdana .. 37..\\
karNinAlIkanArAchA vatsadantopabR^i.nhaNAH .
tomarAH somakalashAH pavitrANi dhanUMShi cha .. 38..\\
asayo.atra kapAlAni puroDAshAH shirA.nsi cha .
havistu rudhira.n kR^iShNa asminyaGYe bhaviShyati .. 39..\\
idhmAH paridhayashchaiva shaktyo.atha vimalA gadAH .
sadasyA droNashiShyAshcha kR^ipasya cha sharadvataH .. 40..\\
iShavo.atra paristomA muktA gANDIvadhanvanA .
mahArathaprayuktAshcha droNa drauNiprachoditAH .. 41..\\
prAtiprasthAnika.n karma sAtyakiH sa kariShyati .
dIkShito dhArtarAShTro.atra patnI chAsya mahAchamUH .. 42..\\
ghaTotchako.atra shAmitra.n kariShyati mahAbalaH .
atirAtre mahAbAho vitate yaGYakarmaNi .. 43..\\
dakShiNA tvasya yaGYasya dhR^iShTadyumnaH pratApavAn .
vaitAne karmaNi tate jAto yaH kR^iShNa pAvakAt .. 44..\\
yadabruvamaha.n kR^iShNa kaTukAni sma pANDavAn .
priyArtha.n dhArtarAShTrasya tena tapye.adya karmaNA .. 45..\\
yadA drakShyasi mA.n kR^iShNa nihata.n savyasAchinA .
punashchitistadA chAsya yaGYasyAtha bhaviShyati .. 46..\\
duHshAsanasya rudhira.n yadA pAsyati pANDavaH .
AnardaM nardataH samyaktadA sutyaM bhaviShyati .. 47..\\
yadA droNa.n cha bhIShmaM cha pA~nchAlyau pAtayiShyataH .
tadA yaGYAvasAna.n tadbhaviShyati janArdana .. 48..\\
duryodhana.n yadA hantA bhImaseno mahAbalaH .
tadA samApsyate yaGYo dhArtarAShTrasya mAdhava .. 49..\\
snuShAshcha prasnuShAshchaiva dhR^itarAShTrasya sa~NgatAH .
hateshvarA hatasutA hatanAthAshcha keshava .. 50..\\
gAndhAryA saha rodantyaH shvagR^idhrakurarAkule .
sa yaGYe.asminnavabhR^itho bhaviShyati janArdana .. 51..\\
vidyA vR^iddhA vayovR^iddhAH kShatriyAH kShatriyarShabha .
vR^ithA mR^ityuM na kurvIra.nstvatkR^ite madhusUdana .. 52..\\
shastreNa nidhana.n gachchhetsamR^iddhaM kShatramaNDalam .
kurukShetre puNyatame trailokyasyApi keshavan .. 53..\\
tadatra puNDarIkAkSha vidhatsva yadabhIpsitam .
yathA kArtsnyena vArShNeya kShatra.n svargamavApnuyAt .. 54..\\
yAvatsthAsyanti girayaH saritashcha janArdana .
tAvatkIrtibhavaH shabdaH shAshvato.ayaM bhaviShyati .. 55..\\
brAhmaNAH kathayiShyanti mahAbhAratamAhavam .
samAgameShu vArShNeya kShatriyANA.n yashodharam .. 56..\\
samupAnaya kaunteya.n yuddhAya mama keshava .
mantrasa.nvaraNa.n kurvannityameva parantapa .. 57..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 140}
samjaya
karNasya vachana.n shrutvA keshavaH paravIrahA .
uvAcha prahasanvAkya.n smitapUrvamida.n tadA .. 1..\\
api tvAM na tapetkarNa rAjyalAbhopapAdanA .
mayA dattA.n hi pR^ithivIM na prashAsitumichchhasi .. 2..\\
dhruvo jayaH pANDavAnAmitIdaM
na saMshayaH kash chana vidyate.atra .
jaya dhvajo dR^ishyate pANDavasya
samuchchhrito vAnararAja ugraH .. 3..\\
divyA mAyAvihitA bhauvanena
samuchchhritA indraketuprakAshA .
divyAni bhUtAni bhayAvahAni
dR^ishyanti chaivAtra bhayAnakAni .. 4..\\
na sajjate shailavanaspatibhya
Urdhva.n tiryagyojanamAtrarUpaH .
shrImAndhvajaH karNa dhana~njayasya
samuchchhritaH pAvakatulyarUpaH .. 5..\\
yadA drakShyasi sa~NgrAme shvetAshva.n kR^iShNasArathim .
aindramastra.n vikurvANamubhe chaivAgnimArute .. 6..\\
gANDIvasya cha nirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
na tadA bhavitA tretA na kR^ita.n dvAparaM na cha .. 7..\\
yadA drakShyasi sa~NgrAme kuntIputra.n yudhiShThiram .
japahomasamAyukta.n svAM rakShantaM mahAchamUm .. 8..\\
Adityamiva durdharSha.n tapanta.n shatruvAhinIm .
na tadA bhavitA tretA na kR^ita.n dvAparaM na cha .. 9..\\
yadA drakShyasi sa~NgrAme bhImasenaM mahAbalam .
duHshAsanasya rudhiraM pItvA nR^ityantamAhave .. 10..\\
prabhinnamiva mAta~NgaM pratidviradaghAtinam .
na tadA bhavitA tretA na kR^ita.n dvAparaM na cha .. 11..\\
yadA drakShyasi sa~NgrAme mAdrIputrau mahArathau .
vAhinI.n dhArtarAShTrANAM kShobhayantau gajAviva .. 12..\\
vigADhe shastrasampAte paravIra rathA rujau .
na tadA bhavitA tretA na kR^ita.n dvAparaM na cha .. 13..\\
yadA drakShyasi sa~NgrAme droNa.n shAntanava.n kR^ipam .
suyodhana.n cha rAjAna.n saindhavaM cha jayadratham .. 14..\\
yuddhAyApatatastUrNa.n vAritAnsavyasAchinA .
na tadA bhavitA tretA na kR^ita.n dvAparaM na cha .. 15..\\
brUyAH karNa ito gatvA droNa.n shAntanava.n kR^ipam .
saumyo.aya.n vartate mAsaH suprApa yavasendhanaH .. 16..\\
pakvauShadhi vanasphItaH phalavAnalpamakShikaH .
niShpa~Nko rasavattoyo nAtyuShNa shishiraH sukhaH .. 17..\\
saptamAchchApi divasAdamAvAsyA bhaviShyati .
sa~NgrAma.n yojayettatra tAM hyAhuH shakra devatAm .. 18..\\
tathA rAGYo vadeH sarvAnye yuddhAyAbhyupAgatAH .
yadvo manIShita.n tadvai sarva.n sampAdayAmi vaH .. 19..\\
rAjAno rAjaputrAshcha duryodhana vashAnugAH .
prApya shastreNa nidhanaM prApsyanti gatimuttamAm .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 141}
s
keshavasya tu tadvAkya.n karNaH shrutvA hita.n shubham .
abravIdabhisampUjya kR^iShNaM madhu niShUdanam .
jAnanmA.n hiM mahAbAho saMmohayitumichchhasi .. 1..\\
yo.ayaM pR^ithivyAH kArtsnyena vinAshaH samupasthitaH .
nimitta.n tatra shakunirahaM duHshAsanastathA .
duryodhanashcha nR^ipatirdhR^itarAShTra suto.abhavat .. 2..\\
asaMshayamida.n kR^iShNa mahadyuddhamupasthitam .
pANDavAnA.n kurUNAM cha ghora.n rudhirakardamam .. 3..\\
rAjAno rAjaputrAshcha duryodhana vashAnugAH .
raNe shastrAgninA dagdhAH prApsyanti yamasAdanam .. 4..\\
svapnA hi bahavo ghorA dR^ishyante madhusUdana .
nimittAni cha ghorANi tathotpAtAH sudAruNAH .. 5..\\
parAjaya.n dhArtarAShTre vijayaM cha yudhiShThire .
sha.nsanta iva vArShNeya vividhA lomaharShaNAH .. 6..\\
prAjApatya.n hi nakShatra.n grahastIkShNo mahAdyutiH .
shanaishcharaH pIDayati pIDayanprANino.adhikam .. 7..\\
kR^itvA chA~NgArako vakra.n jyeShThAyAM madhusUdana .
anurAdhAM prArthayate maitra.n saMshamayanniva .. 8..\\
nUnaM maha bhaya.n kR^iShNa kurUNA.n samupasthitam .
visheSheNa hi vArShNeya chitrAM pIDayate grahaH .. 9..\\
somasya lakShma vyAvR^itta.n rAhurarkamupeShyati .
divashcholkAH patantyetAH sanirghAtAH sakampanAH .. 10..\\
niShTananti cha mAta~NgA mu~nchantyasrUNi vAjinaH .
pAnIya.n yavasa.n chApi nAbhinandanti mAdhava .. 11..\\
prAdurbhUteShu chaiteShu bhayamAhurupasthitam .
nimitteShu mahAbAho dAruNaM prANinAshanam .. 12..\\
alpe bhukte purISha.n cha prabhUtamiha dR^ishyate .
vAjinA.n vAraNAnA.n cha manuShyANAM cha keshava .. 13..\\
dhArtarAShTrasya sainyeShu sarveShu madhusUdana .
parAbhavasya talli~Ngamiti prAhurmanIShiNaH .. 14..\\
prahR^iShTa.n vAhana.n kR^iShNa pANDavAnAM prachakShate .
pradakShiNA mR^igAshchaiva tatteShA.n jayalakShaNam .. 15..\\
apasavyA mR^igAH sarve dhArtarAShTrasya keshava .
vAchashchApyasharIriNyastatparAbhava lakShaNam .. 16..\\
mayUrAH puShpashakunA ha.nsAH sArasachAtakAH .
jIva.n jIvaka sa~NghAshchApyanugachchhanti pANDavAn .. 17..\\
gR^idhrAH kAkA baDAH shyenA yAtudhAnAH shalA vR^ikAH .
makShikANA.n cha sa~NghAtA anugachchhanti kauravAn .. 18..\\
dhArtarAShTrasya sainyeShu bherINAM nAsti nisvanaH .
anAhatAH pANDavAnAM nadanti paTahAH kila .. 19..\\
udapAnAshcha nardanti yathA govR^iShabhAstathA .
dhArtarAShTrasya sainyeShu tatparAbhava lakShaNam .. 20..\\
mA.nsashoNitavarSha.n cha vR^iShTaM devena mAdhava .
tathA gandharvanagaraM bhAnumantamupasthitam .
saprAkAra.n saparikhaM savapra.n chArutoraNam .. 21..\\
kR^iShNashcha parighastatra bhAnumAvR^itya tiShThati .
udayAstamaye sandhye vedayAno mahadbhayam .
ekA sR^igvAshate ghora.n tatparAbhava lakShaNam .. 22..\\
kR^iShNa grIvAshcha shakunA kambamAnA bhayAnakAH .
sandhyAmabhimukhA yAnti tatparAbhava lakShaNam .. 23..\\
brAhmaNAnprathama.n dveShTi gurUMshcha madhusUdana .
bhR^ityAnbhaktimatashchApi tatparAbhava lakShaNam .. 24..\\
pUrvA diglohitAkArA shastravarNA cha dakShiNA .
AmapAtrapratIkAshA pashchimA madhusUdana .. 25..\\
pradIptAshcha dishaH sarvA dhArtarAShTrasya mAdhava .
mahadbhaya.n vedayanti tasminnutpAtalakShaNe .. 26..\\
sahasrapAdaM prAsAda.n svapnAnte sma yudhiShThiraH .
adhirohanmayA dR^iShTaH saha bhrAtR^ibhirachyuta .. 27..\\
shvetoShNIShAshcha dR^ishyante sarve te shuklavAsasaH .
AsanAni cha shubhrANi sarveShAmupalakShaye .. 28..\\
tava chApi mayA kR^iShNa svapnAnte rudhirAvilA .
AntreNa pR^ithivI dR^iShTA parikShiptA janArdana .. 29..\\
asthi sa~ncayamArUDhashchAmitaujA yudhiShThiraH .
suvarNapAtryA.n sa.nhR^iShTo bhuktavAnghR^itapAyasam .. 30..\\
yudhiShThiro mayA dR^iShTo grasamAno vasundharAm .
tvayA dattAmimA.n vyaktaM bhokShyate sa vasundharAm .. 31..\\
uchchaM parvatamArUDho bhImakarmA vR^ikodaraH .
gadApANirnaravyAghro vIkShanniva mahImimAm .. 32..\\
kShapayiShyati naH sarvAnsa suvyaktaM mahAraNe .
viditaM me hR^iShIkesha yato dharmastato jayaH .. 33..\\
pANDura.n gamamArUDho gANDIvI sadhana~njayaH .
tvayA sArdha.n hR^iShIkesha shriyA paramayA jvalan .. 34..\\
yUya.n sarvAnvadhiShyadhva.n tatra me nAsti saMshayaH .
pArthivAnsamare kR^iShNa duryodhana purogamAn .. 35..\\
nakulaH sahadevashcha sAtyakishcha mahArathaH .
shuddhakeyUra kaNThatrAH shuklamAlyAmbarAvR^itAH .. 36..\\
adhirUDhA naravyAghrA naravAhanamuttamam .
traya ete mahAmAtrAH pANDurachchhatravAsasaH .. 37..\\
shvetoShNIShAshcha dR^ishyante traya eva janArdana .
dhArtarAShTrasya sainyeShu tAnvijAnIhi keshava .. 38..\\
ashvatthAmA kR^ipashchaiva kR^itavarmA cha sAtvataH .
raktoShNIShAshcha dR^ishyante sarve mAdhava pArthivAH .. 39..\\
uShTrayukta.n samArUDhau bhIShmadroNau janArdana .
mayA sArdhaM mahAbAho dhArtarAShTreNa chAbhibho .. 40..\\
agastyashAstA.n cha dishaM prayAtAH sma janArdana .
achireNaiva kAlena prApsyAmo yamasAdanam .. 41..\\
aha.n chAnye cha rAjAno yachcha tatkShatramaNDalam .
gANDIvAgniM pravekShyAma iti me nAsti saMshayaH .. 42..\\
upasthita vinAsheyaM nUnamadya vasundharA .
tathA hi me vachaH karNa nopaiti hR^idaya.n tava .. 43..\\
sarveShA.n tAta bhUtAnA.n vinAshe samupasthite .
anayo nayasa~NkAsho hR^idayAnnApasarpati .. 44..\\
api tvA kR^iShNa pashyAma jIvanto.asmAnmahAraNAt .
samuttIrNA mahAbAho vIra kShayavinAshanAt .. 45..\\
atha vA sa~NgamaH kR^iShNa svarge no bhavitA dhruvam .
tatredAnI.n sameShyAmaH punaH sArdha.n tvayAnagha .. 46..\\
ityuktvA mAdhava.n karNaH pariShvajya cha pIDitam .
visarjitaH keshavena rathopasthAdavAtarat .. 47..\\
tataH svarathamAsthAya jAmbUnadavibhUShitam .
sahAsmAbhirnivavR^ite rAdhyeyo dInamAnasaH .. 48..\\
tataH shIghrataraM prAyAtkeshavaH saha sAtyakiH .
punaruchchArayanvANI.n yAhi yAhIti sArathim .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 142}
v
asiddhAnunaye kR^iShNe kurubhyaH pANDavAngate .
abhigamya pR^ithA.n kShattA shanaiH shochannivAbravit .. 1..\\
jAnAsi me jIvaputre bhAvaM nityamanugrahe .
kroshato na cha gR^ihNIte vachanaM me suyodhanaH .. 2..\\
upapanno hyasau rAjA chedipA~nchAlakekayaiH .
bhImArjunAbhyA.n kR^iShNena yuyudhAna yamairapi .. 3..\\
upaplavye niviShTo.api dharmameva yudhiShThiraH .
kA~NkShate GYAtisauhArdAdbalavAndurbalo yathA .. 4..\\
rAjA tu dhR^itarAShTro.aya.n vayovR^iddho na shAmyati .
mattaH putra madenaiva vidharme pathi vartate .. 5..\\
jayadrathasya karNasya tathA duHshAsanasya cha .
saubalasya cha durbuddhyA mitho bhedaH pravartate .. 6..\\
adharmeNa hi dharmiShTha.n hR^itaM vai rAjyamIdR^isham .
yeShA.n teShAmayaM dharmaH sAnubandho bhaviShyati .. 7..\\
hriyamANe balAddharme kurubhiH ko na sa~njvaret .
asAmnA keshave yAte samudyokShyanti pANDavAH .. 8..\\
tataH kurUNAmanayo bhavitA vIra nAshanaH .
chintayanna labhe nidrAmahaHsu cha nishAsu cha .. 9..\\
shrutvA tu kuntI tadvAkyamarthakAmena bhAShitam .
aniShTanantI duHkhArtA manasA vimamarsha ha .. 10..\\
dhigastvartha.n yatkR^ite.ayaM mahA~nGYAtivadhe kShayaH .
vartsyate suhR^idA.n hyeShAM yuddhe.asminvai parAbhavaH .. 11..\\
pANDavAshchedipA~nchAlA yAdavAshcha samAgatAH .
bhAratairyadi yotsyanti kiM nu duHkhamataH param .. 12..\\
pashye doSha.n dhruva.n yuddhe tathA yuddhe parAbhavam .
adhanasya mR^ita.n shreyo na hi GYAtikShaye jayaH .. 13..\\
pitAmahaH shAntanava AchAryashcha yudhAM patiH .
karNashcha dhArtarAShTrArtha.n vardhayanti bhayaM mama .. 14..\\
nAchAryaH kAmavA~nshiShyairdroNo yudhyeta jAtuchit .
pANDaveShu katha.n hArda.n kuryAnna cha pitAmahaH .. 15..\\
aya.n tveko vR^ithA dR^iShTirdhArtarAShTrasya durmateH .
mohAnuvartI satataM pApo dveShTi cha pANDavAn .. 16..\\
mahatyanarthe nirbandhI balavAMshcha visheShataH .
karNaH sadA pANDavAnA.n tanme dahati sAmpratam .. 17..\\
Asha.nse tvadya karNasya mano.ahaM pANDavAnprati .
prasAdayitumAsAdya darshayantI yathAtatham .. 18..\\
toShito bhavagAnyatra durvAsA me vara.n dadau .
AhvAna.n deva sa.nyukta.n vasantyAH pitR^iveshmani .. 19..\\
sAhamantaHpure rAGYaH kuntibhojapuraskR^itA .
chintayantI bahuvidha.n hR^idayena vidUyatA .. 20..\\
balAbala.n cha mantrANAM brAhmaNasya cha vAgbalam .
strIbhAvAdbAlabhAvAchcha nintayantI punaH punaH .. 21..\\
dhAtryA vishrabdhayA guptA sakhIjanavR^itA tadA .
doShaM pariharantI cha pitushchAritrarakShiNI .. 22..\\
kathaM nu sukR^itaM me syAnnAparAdhavatI katham .
bhaveyamiti sa~ncintya brAhmaNa.n taM namasya cha .. 23..\\
kautUhalAttu ta.n labdhvA bAlishyAdAchara.n tadA .
kanyA satI devamarkamAsAdayamaha.n tataH .. 24..\\
yo.asau kAnIna garbho me putravatparivartitaH .
kasmAnna kuryAdvachanaM pathyaM bhrAtR^ihita.n tathA .. 25..\\
iti kuntI vinishchitya kAryaM nishchitamuttamam .
kAryArthamabhiniryAya yayau bhAgIrathIM prati .. 26..\\
Atmajasya tatastasya ghR^iNinaH satyasa~NginaH .
ga~NgAtIre pR^ithAshR^iNvadupAdhyayana nisvanam .. 27..\\
prA~Nmukhasyordhva bAhoH sA paryatiShThata pR^iShThataH .
japyAvasAna.n kAryArthaM pratIkShantI tapasvinI .. 28..\\
atiShThatsUryatApArtA karNasyottara vAsasi .
kauravya patnI vArShNeyI padmamAleva shuShyatI .. 29..\\
A pR^iShThatApAjjaptvA sa parivR^itya yatavrataH .
dR^iShTvA kuntImupAtiShThadabhivAdya kR^itA~njaliH .
yathAnyAyaM mahAtejA mAnI dharmabhR^itA.n varaH .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 143}
karna
rAdheyo.ahamAdhirathiH karNastvAmabhivAdaye .
prAptA kimarthaM bavatI brUhi ki.n karavANi te .. 1..\\
kaunteyastvaM na rAdheyo na tavAdhirathaH pitA .
nAsi sUta kule jAtaH karNa tadviddhi me vachaH .. 2..\\
kAnInastvaM mayA jAtaH pUrvajaH kukShiNA dhR^itaH .
kuntibhojasya bhavane pArthastvamasi putraka .. 3..\\
prakAshakarmA tapano yo.aya.n devo virochanaH .
ajIjanattvAM mayyeSha karNa shastrabhR^itA.n varam .. 4..\\
kuNDalI baddhakavacho devagarbhaH shriyA vR^itaH .
jAtastvamasi durdharSha mayA putra piturgR^ihe .. 5..\\
sa tvaM bhrAtR^InasambuddhvA mohAdyadupasevase .
dhArtarAShTrAnna tadyukta.n tvayi putra visheShataH .. 6..\\
evaddharmaphalaM putra narANA.n dharmanishchaye .
yattuShyantyasya pitaro mAtA chApyekadarshinI .. 7..\\
arjunenArjitAM pUrva.n hR^itAM lobhAdasAdhubhiH .
Achchhidya dhArtarAShTrebhyo bhu~NkShva yaudhiShThirI.n shriyam .. 8..\\
adya pashyantu kuravaH karNArjuna samAgamam .
saubhrAtreNa tadAlakShya saMnamantAmasAdhavaH .. 9..\\
karNArjunau vai bhavatA.n yathA rAma janArdanau .
asAdhya.n kuM nu loke syAdyuvayoH sahitAtmanoH .. 10..\\
karNa shobhiShyase nUnaM pa~nchabhirbhrAtR^ibhirvR^itaH .
vedaiH parivR^ito brahmA yathA vedA~Ngapa~nchamaiH .. 11..\\
upapanno guNaiH shreShTho jyeShThaH shreShTheShu bandhuShu .
sUtaputreti mA shabdaH pArthastvamasi vIryavAn .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 144}
v
tataH sUryAnnishcharitA.n karNaH shushrAva bhAratIm .
duratyayAM praNayinIM pitR^ivadbhAskareritAm .. 1..\\
satyamAha pR^ithA vAkya.n karNa mAtR^ivachaH kuru .
shreyaste syAnnaravyAghra sarvamAcharatastathA .. 2..\\
evamuktasya mAtrA cha svayaM pitrA cha bhAnunA .
chachAla naiva karNasya matiH satyadhR^itestadA .. 3..\\
na te na shraddadhe vAkya.n kShatriye bhAShitaM tvayA .
dharmadvAraM mamaitatsyAnniyoga karaNa.n tava .. 4..\\
akaronmayi yatpApaM bhavatI sumahAtyayam .
avakIrNo.asmi te tena tadyashaH kIrtinAshanam .. 5..\\
aha.n cha kShatriyo jAto na prAptaH kShatrasatkriyAm .
tvatkR^ite kiM nu pApIyaH shatruH kuryAnmamAhitam .. 6..\\
kriyA kAle tvanukroshamakR^itvA tvamimaM mama .
hInasa.nskAra samayamadya mA.n samachUchudaH .. 7..\\
na vai mama hitaM pUrvaM mAtR^ivachcheShTita.n tvayA .
sA mA.n sambodhayasyadya kevalAtma hitaiShiNI .. 8..\\
kR^iShNena sahitAtko vai na vyatheta dhana~njayAt .
ko.adya bhItaM na mA.n vidyAtpArthAnAM samiti.n gatam .. 9..\\
abhrAtA viditaH pUrva.n yuddhakAle prakAshitaH .
pANDavAnyadi gachchhAmi kiM mA.n kShatra.n vadiShyati .. 10..\\
sarvakAmaiH sa.nvibhaktaH pUjitashcha sadA bhR^isham .
aha.n vai dhArtarAShTrANA.n kuryAM tadaphalaM katham .. 11..\\
upanahya parairvaira.n ye mAM nityamupAsate .
namaskurvanti cha sadA vasavo vAsava.n yathA .. 12..\\
mama prANena ye shatrU~nshaktAH pratisamAsitum .
manyante.adya katha.n teShAmahaM bhindyAM manoratham .. 13..\\
mayA plavena sa~NgrAma.n titIrShanti duratyayam .
apAre pArakAmA ye tyajeya.n tAnahaM katham .. 14..\\
aya.n hi kAlaH samprApto dhArtarAShTropajIvinAm .
nirveShTavyaM mayA tatra prANAnaparirakShatA .. 15..\\
kR^itArthAH subhR^itA ye hi kR^ityakAla upasthite .
anavekShya kR^itaM pApA vikurvantyanavasthitAH .. 16..\\
rAjakilbiShiNA.n teShAM bhartR^ipiNDApahAriNAm .
naivAyaM na paro loko vidyate pApakarmaNAm .. 17..\\
dhR^itarAShTrasya putrANAmarthe yotsyAmi te sutaiH .
bala.n cha shaktiM chAsthAya na vai tvayyanR^ita.n vade .. 18..\\
AnR^isha.nsyamatho vR^itta.n rakShansatpuruShochitam .
ato.arthakaramapyetanna karomyadya te vachaH .. 19..\\
na tu te.aya.n samArambho mayi mogho bhaviShyati .
vadhyAnviShahyAnsa~NgrAme na haniShyAmi te sutAn .
yudhiShThira.n cha bhImaM cha yamau chaivArjunAdR^ite .. 20..\\
arjunena sama.n yuddhaM mama yaudhiShThire bale .
arjuna.n hi nihantyAjau samprAptaM syAtphalaM mayA .
yashasA chApi yujyeyaM nihataH savyasAchinA .. 21..\\
na te jAtu nashiShyanti putrAH pa~ncha yashasvini .
nirarjunAH sakarNA vA sArjunA va hate mayi .. 22..\\
iti karNavachaH shrutvA kuntI duHkhAtpravepatI .
uvAcha putramAshliShya karNa.n dhairyAdakampitam .. 23..\\
eva.n vai bhAvyametena kShayaM yAsyanti kauravaH .
yathA tvaM bhAShase karNa daiva.n tu balavattaram .. 24..\\
tvayA chaturNAM bhrAtR^INAmabhaya.n shatrukarshana .
datta.n tatpratijAnIhi sa~Ngara pratimochanam .. 25..\\
anAmaya.n svasti cheti pR^ithAtho karNamabravI .
tA.n karNo.abhyavadatprItastatastau jagmatuH pR^ithak .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 145}
v
Agamya hAstinapurAdupaplavyamarindamaH .
pANDavAnA.n yathAvR^itta.n keshavaH sarvamuktavAn .. 1..\\
sambhAShya suchira.n kAlaM mantrayitvA punaH punaH .
svamevAvasatha.n shaurirvishrAmArtha.n jagAma ha .. 2..\\
visR^ijya sarvAnnR^ipatInvirATa pramukhA.nstadA .
pANDavA bhrAtaraH pa~ncha bhAnAvasta.n gate sati .. 3..\\
sandhyAmupAsya dhyAyantastameva gatamAnasAH .
AnAyya kR^iShNa.n dAshArhaM punarmantramamantrayan .. 4..\\
tvayA nAgapura.n gatvA sabhAyAM dhR^itarAShTrajaH .
kimuktaH puNDarIkAkSha tannaH sha.nsitumarhasi .. 5..\\
mayA nAgapura.n gatvA sabhAyAM dhR^itarAShTrajaH .
tathyaM pathya.n hita.n chokto na cha gR^ihNAti durmatiH .. 6..\\
tasminnutpathamApanne kuruvR^iddhaH pitAmahaH .
kimuktavAnhR^iShIkesha duryodhanamamarShaNam .
AchAryo vA mahAbAho bhAradvAjaH kimabravIt .. 7..\\
pitA yavIyAnasmAka.n kShattA dharmabhR^itA.n varaH .
putrashokAbhisantaptaH kimAha dhR^itarAShTrajam .. 8..\\
ki.n cha sarve nR^ipatayaH sabhAyA.n ye samAsate .
uktavanto yathAtattva.n tadbrUhi tvaM janArdana .. 9..\\
uktavAnhi bhavAnsarva.n vachana.n kurumukhyayoH .
kAmalobhAbhibhUtasya mandasya prAGYamAninaH .. 10..\\
apriya.n hR^idaye mahya.n tanna tiShThati keshava .
teShA.n vAkyAni govinda shrotumichchhAmyahaM vibho .. 11..\\
yathA cha nAbhipadyeta kAlastAta tathA kuru .
bhavAnhi no gatiH kR^iShNa bhavAnnAtho bhavAnguruH .. 12..\\
shR^iNu rAjanyathA vAkyamukto rAjA suyodhanaH .
madhye kurUNA.n rAjendra sabhAyA.n tannibodha me .. 13..\\
mayA vai shrAvite vAkye jahAsa dhR^itarAShTrajaH .
atha bhIShmaH susa~Nkruddha ida.n vachanamabravIt .. 14..\\
duryodhana nibodheda.n kulArthe yadbravImi te .
tachchhrutvA rAjashArdUla svakulasya hita.n kuru .. 15..\\
mama tAta pitA rAja~nshantanurlokavishrutaH .
tasyAhameka evAsaM putraH putravatA.n varaH .. 16..\\
tasya buddhiH samutpannA dvitIyaH syAtkatha.n sutaH .
ekaputramaputra.n vai pravadanti manIShiNaH .. 17..\\
na chochchheda.n kula.n yAyAdvistIryeta kathaM yashaH .
tasyAhamIpsitaM buddhvA kAlIM mAtaramAvaham .. 18..\\
pratiGYA.n kuShkarAM kR^itvA piturarthe kulasya cha .
arAjA chordhvaretAshcha yathA suvidita.n tava .
pratIto nivasAmyeSha pratiGYAmanupAlayan .. 19..\\
tasyA.n jaGYe mahAbAhuH shrImAnkurukulodvahaH .
vichitravIryo dharmAtmA kanIyAnmama pArthivaH .. 20..\\
svaryAte.ahaM pitari ta.n svarAjye saMnyaveshayam .
vichitravIrya.n rAjAnaM bhR^ityo bhUtvA hyadhashcharaH .. 21..\\
tasyAha.n sadR^ishAndArAnrAjendra samudAvaham .
jitvA pArthiva sa~NghAtamapi te bahushaH shrutam .. 22..\\
tato rAmeNa samare dvandvayuddhamupAgamam .
sa hi rAma bhayAdebhirnAgarairvipravAsitaH .
dAreShvatiprasaktashcha yakShmANa.n samapadyata .. 23..\\
yadA tvarAjake rAShTre na vavarSha sureshvaraH .
tadAbhyadhAvanmAmeva prajAH kShudbhayapIDitAH .. 24..\\
upakShINAH prajAH sarvA rAjA bhava bhavAya naH .
Itayo nuda bhadra.n te shantanoH kulavardhana .. 25..\\
pIDyante te prajAH sarvA vyAdhibhirbhR^ishadAruNaiH .
alpAvashiShTA gA~Ngeya tAH paritrAtumarhasi .. 26..\\
vyAdhInpraNudya vIra tvaM prajA dharmeNa pAlaya .
tvayi jIvati mA rAShTra.n vinAshamupagachchhatu .. 27..\\
prajAnA.n kroshatInA.n vai naivAkShubhyata me manaH .
pratiGYA.n rakShamANasya sadvR^ittaM smaratastathA .. 28..\\
tataH paurA mahArAja mAtA kAlI cha me shubhA .
bhR^ityAH purohitAchAryA brAhmaNAshcha bahushrutAH .
mAmUchurbhR^ishasantaptA bhava rAjeti santatam .. 29..\\
pratIpa rakShita.n rAShTra.n tvAM prApya vinashiShyati .
sa tvamasmaddhitArtha.n vai rAjA bhava mahAmate .. 30..\\
ityuktaH prA~njalirbhUtvA duHkhito bhR^ishamAturaH .
tebhyo nyavedayaM putra pratiGYAM pitR^igauravAt .
UrdhvaretA hyarAjA cha kulasyArthe punaH punaH .. 31..\\
tato.ahaM prA~njalirbhUtvA mAtara.n samprasAdayam .
nAmba shantanunA jAtaH kaurava.n vaMshamudvahan .
pratiGYA.n vitathA.n kuryAmiti rAjanpunaH punaH .. 32..\\
visheShatastvadartha.n cha dhuri mA mAM niyojaya .
ahaM preShyashcha dAsashcha tavAmba suta vatsale .. 33..\\
eva.n tAmanunIyAhaM mAtaraM janameva cha .
ayAchaM bhrAtR^idAreShu tadA vyAsaM mahAmunim .. 34..\\
saha mAtrA mahArAja prasAdya tamR^iShi.n tadA .
apatyArthamayAcha.n vai prasAda.n kR^itavAMshcha saH .
trInsaputrAnajanayattadA bharatasattama .. 35..\\
andhaH karaNa hIneti na vai rAjA pitA tava .
rAjA tu pANDurabhavanmahAtmA lokavishrutaH .. 36..\\
sa rAjA tasya te putrAH piturdAyAdya hAriNaH .
mA tAta kalaha.n kArShI rAjyasyArdhaM pradIyatAm .. 37..\\
mayi jIvati rAjya.n kaH samprashAsetpumAniha .
mAvama.nsthA vacho mahya.n shamamichchhAmi vaH sadA .. 38..\\
na visheSho.asti me putra tvayi teShu cha pArthiva .
matametatpitustubhya.n gAndhAryAvidurasya cha .. 39..\\
shrotavya.n yadi vR^iddhAnAM mAtisha~NkIrvacho mama .
nAshayiShyasi mA sarvamAtmAnaM pR^ithivI.n tathA .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 146}
vaasu
bhIShmeNokte tato droNo duryodhanamabhAShata .
madhye nR^ipANAM bhadra.n te vachana.n vachanakShamaH .. 1..\\
pAtIpaH shantanustAta kurasyArthe yathotthitaH .
tathA devavrato bhIShmaH kulasyArthe sthito.abhavat .. 2..\\
tataH pANDurnarapatiH satyasandho jitendriyaH .
rAjA kurUNA.n dharmAtmA suvrataH susamAhitaH .. 3..\\
jyeShThAya rAjyamadadAddhR^itarAShTrAya dhImate .
yavIyasastathA kShattuH kuruvaMshavivardhanaH .. 4..\\
tataH si.nhAsane rAjansthApayitvainamachyutam .
vana.n jagAma kauravyo bhAryAbhyA.n sahito.anagha .. 5..\\
nIchaiH sthitvA tu vidura upAste sma vinItavat .
preShyavatpuruShavyAghro vAlavyajanamutkShipan .. 6..\\
tataH sarvAH prajAstAta dhR^itarAShTra.n janeshvaram .
anvapadyanta vidhivadyathA pANDuM narAdhipam .. 7..\\
visR^ijya dhR^itarAShTrAya rAjya.n sa vidurAya cha .
chachAra pR^ithivIM pANDuH sarvAM parapura~njayaH .. 8..\\
koshasa~njanane dAne bhR^ityAnA.n chAnvavekShaNe .
bharaNe chaiva sarvasya viduraH satyasa~NgaraH .. 9..\\
sandhivighraha sa.nyukto rAGYaH sa.nvAhana kriyAH .
avaikShata mahAtejA bhIShmaH parapura~njayaH .. 10..\\
si.nhAsanastho nR^ipatirdhR^itarAShTro mahAbalaH .
anvAsyamAnaH satata.n vidureNa mahAtmanA .. 11..\\
katha.n tasya kule jAtaH kulabheda.n vyavasyasi .
sambhUya bhrAtR^ibhiH sArdhaM bhu~NkShva bhogA~njanAdhipa .. 12..\\
bravImyahaM na kArpaNyAnnArthahetoH katha.n chana .
bhIShmeNa dattamashnAmi na tvayA rAjasattama .. 13..\\
nAha.n tvatto.abhikA~NkShiShye vR^ittyupAyaM janAdhipa .
yato bhIShmastato droNo yadbhIShmastvAha tatkuru .. 14..\\
dIyatAM pANDuputrebhyo rAjyArdhamarikarshana .
samamAchAryaka.n tAta tava teShAM cha me sadA .. 15..\\
ashvathAmA yathA mahya.n tathA shvetahayo mama .
bahunA kiM pralApena yato dharmastato jayaH .. 16..\\
evamukte mahArAja droNenAmitatejasA .
vyAjahAra tato vAkya.n viduraH satyasa~NgaraH .
piturvadanamanvIkShya parivR^itya cha dharmavit .. 17..\\
devavrata nibodheda.n vachanaM mama bhAShataH .
pranaShTaH kauravo vaMshastvayAyaM punaruddhR^itaH .. 18..\\
tanme vilapamAnasya vachana.n samupekShase .
ko.aya.n duryodhano nAma kule.asminkulapA.nsanaH .. 19..\\
yasya lobhAbhibhUtasya mati.n samanuvartase .
anAryasyAkR^itaGYasya lobhopahatachetasaH .
atikrAmati yaH shAstraM piturdharmArthadarshinaH .. 20..\\
ete nashyanti kuravo duryodhanakR^itena vai .
yathA te na praNashyeyurmahArAja tathA kuru .. 21..\\
mA.n chaiva dhR^itarAShTraM cha pUrvameva mahAdyute .
chitrakAra ivAlekhya.n kR^itvA mA sma vinAshaya .
prajApatiH prajAH sR^iShTvA yathA sa.nharate tathA .. 22..\\
nopekShasva mahAbAho pashyamAnaH kulakShayam .
atha te.adya matirnaShTA vinAshe pratyupasthite .
vana.n gachchha mayA sArdhaM dhR^itarAShTreNa chaiva ha .. 23..\\
baddhvA vA nikR^itipraGYa.n dhArtarAShTra.n sudurmatim .
sAdhvida.n rAjyamadyAstu pANDavairabhirakShitam .. 24..\\
prasIda rAjashArdUla vinAsho dR^ishyate mahAn .
pANDavAnA.n kurUNAM cha rAGYAM chAmitatejasAm .. 25..\\
virarAmaivamuktvA tu viduro dInamAnasaH .
pradhyAyamAnaH sa tadA niHshvasaMshcha punaH punaH .. 26..\\
tato.atha rAGYaH subalasya putrI
dharmArthayukta.n kulanAsha bhItA .
duryodhanaM pApamatiM nR^isha.nsaM
rAGYA.n samakShaM sutamAha kopAt .. 27..\\
ye pArthivA rAjasabhAM praviShTA
brahmarShayo ye cha sabhAsado.anye .
shR^iNvantu vakShyAmi tavAparAdhaM
pApasya sAmAtyaparichchhadasya .. 28..\\
rAjya.n kurUNAmanupUrva bhogyaM
kramAgato naH kuladharma eShaH .
tvaM pApabuddhe.atinR^isha.nsa karman
rAjya.n kurUNAmanayAdviha.nsi .. 29..\\
rAjye sthito dhR^itarAShTro manIShI
tasyAnugo viduro dIrghadarshI .
etAvatikramya kathaM nR^ipatvaM
duryodhana prArthayase.adya mohAt .. 30..\\
rAjA cha kShattA cha mahAnubhAvau
bhIShme sthite paravantau bhavetAm .
aya.n tu dharmaGYatayA mahAtmA
na rAjyakAmo nR^iparo nadIjaH .. 31..\\
rAjya.n tu pANDoridamapradhR^iShyaM
tasyAdya putrAH prabhavanti nAnye .
rAjya.n tadetannikhilaM pANDavAnAM
paitAmahaM putrapautrAnugAmi .. 32..\\
yadvai brUte kurumukhyo mahAtmA
devavrataH satyasandho manIShI .
sarva.n tadasmAbhirahatya dharmaM
grAhya.n svadharmaM paripAlayadbhiH .. 33..\\
anuGYayA chAtha mahAvratasya
brUyAnnR^ipo yadvidurastathaiva .
kAryaM bhavettatsuhR^idbhirniyujya
dharmaM puraskR^itya sudIrgha kAlam .. 34..\\
nyAyAgata.n rAjyamida.n kurUNAM
yudhiShThiraH shAstu vai dharmaputraH .
prachodito dhR^itarAShTreNa rAGYA
puraskR^itaH shAntanavena chaiva .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 147}
vaasu
evamukte tu gAndhAryA dhR^itarAShTro janeshvaraH .
duryodhanamuvAchedaM nR^ipamadhye janAdhipa .. 1..\\
duryodhana nibodheda.n yadvAM vakShyAmi putraka .
tathA tatkuru bhadra.n te yadyasti pitR^igauravam .. 2..\\
somaH prajApatiH pUrva.n kurUNA.n vaMshavardhanaH .
somAdbabhUva ShaShTho vai yayAtirnahuShAtmajaH .. 3..\\
tasya putrA babhUvushcha pa~ncha rAjarShisattamAH .
teShA.n yadurmahAtejA jyeShThaH samabhavatprabhuH .. 4..\\
pUruryavIyAMshcha tato yo.asmAka.n vaMshavardhanaH .
sharmiShThAyAH samprasUto duhiturvR^iShaparvaNaH .. 5..\\
yadushcha bharatashreShTha deva yAnyAH suto.abhavat .
dauhitrastAta shukrasya kAvyasyAmita tejasaH .. 6..\\
yAdavAnA.n kulakaro balavAnvIryasaMmataH .
avamene sa tu kShatra.n darpapUrNaH sumandadhIH .. 7..\\
na chAtiShThatpituH shAstre baladarpa vimohitaH .
avamene cha pitaraM bhrAtR^IMshchApyaparAjitaH .. 8..\\
pR^ithivyA.n chaturantAyA.n yadurevAbhavadbalI .
vashe kR^itvA sa nR^ipatInavasannAgasAhvaye .. 9..\\
taM pitA paramakruddho yayAtirnahuShAtmajaH .
shashApa putra.n gAndhAre rAjyA cha vyaparopayat .. 10..\\
ya chainamanvavartanta bhrAtaro baladarpitam .
shashApa tAnapi kruddho yayAtistanayAnatha .. 11..\\
yavIyA.nsa.n tataH pUruM putra.n svavashavartinam .
rAjye niveshayAmAsa vidheyaM nR^ipasattamaH .. 12..\\
eva.n jyeShTho.apyathotsikto na rAjyamabhijAyate .
yavIyA.nso.abhijAyante rAjya.n vR^iddhopasevayA .. 13..\\
tathaiva sarvadharmaGYaH piturmama pitAmahaH .
pratIpaH pR^ithivIpAlastriShu lokeShu vishrutaH .. 14..\\
tasya pArthiva si.nhasya rAjya.n dharmeNa shAsataH .
trayaH prajaGYire putrA devakalpA yashasvinaH .. 15..\\
devApirabhavajjyeShTho bAhlIkastadanantaram .
tR^itIyaH shantanustAta dhR^itimAnme pitAmahaH .. 16..\\
devApistu mahAtejAstvagdoShI rAjasattamaH .
dhArmikaH satyavAdI cha pituH shushrUShaNe rataH .. 17..\\
paurajAnapadAnA.n cha saMmataH sAdhu satkR^itaH .
sarveShAM bAlavR^iddhAnA.n devApirhR^idaya~NgamaH .. 18..\\
prAGYashcha satyasandhashcha sarvabhUtahite rataH .
vartamAnaH pituH shAstre brAhmaNAnA.n tathaiva cha .. 19..\\
bAhlIkasya priyo bhrAtA shantanoshcha mahAtmanaH .
saubhrAtra.n cha paraM teShA.n sahitAnAM mahAtmanAm .. 20..\\
atha kAlasya paryAye vR^iddho nR^ipatisattamaH .
sambhArAnabhiShekArtha.n kArayAmAsa shAstrataH .
ma~NgalAni cha sarvANi kArayAmAsa chAbhibhUH .. 21..\\
taM brAhmaNAshcha vR^iddhAshcha paurajAnapadaiH saha .
sarve nivArayAmAsurdevAperabhiShechanam .. 22..\\
sa tachchhrutvA tu nR^ipatirabhiShekanivAraNam .
ashrukaNTho.abhavadrAjA paryashochata chAtmajam .. 23..\\
eva.n vadAnyo dharmaGYaH satyasandhash cha so.abhavat .
priyaH prajAnAmapi sa.nstvagdoSheNa pradUShitaH .. 24..\\
hInA~NgaM pR^ithivIpAlaM nAbhinandanti devatAH .
iti kR^itvA nR^ipashreShThaM pratyaShedhandvijarShabhAH .. 25..\\
tataH pravyathitAtmAsau putrashokasamanvitaH .
mamAra taM mR^ita.n dR^iTvA devApiH saMshrito vanam .. 26..\\
bAhlIko mAtulakule tyaktvA rAjya.n vyavasthitaH .
pitR^ibhrAtR^Inparityajya prAptavAnpuramR^iddhimat .. 27..\\
bAhlIkena tvanuGYAtaH shantanurlokavishrutaH .
pitaryuparate rAjanrAjA rAjyamakArayat .. 28..\\
tathaivAhaM matimatA parichintyeha pANDunA .
jyeShThaH prabhraMshito rAjyAddhInA~Nga iti bhArata .. 29..\\
pANDustu rAjya.n samprAptaH kanIyAnapi sannR^ipaH .
vinAshe tasya putrANAmida.n rAjyamarindama .
mayyabhAgini rAjyAya katha.n tva.n rAjyamichchhasi .. 30..\\
yudhiShThiro rAjaputro mahAtmA
nyAyAgata.n rAjyamida.n cha tasya .
sa kauravasyAsya janasya bhartA
prashAsitA chaiva mahAnubhAvaH .. 31..\\
sa satyasandhaH satatApramattaH
shAstre sthito bandhujanasya sAdhuH .
priyaH prajAnA.n suhR^ida anukampI
jitendriyaH sAdhu janasya bhartA .. 32..\\
kShamA titikShA dama Arjava.n cha
satyavratatva.n shrutamapramAdaH .
bhUtAnukampA hyanushAsana.n cha
yudhiShThire rAjaguNAH samastAH .. 33..\\
arAja putrastvamanArya vR^itto
lubdhastathA bandhuShu pApabuddhiH .
kramAgata.n rAjyamidaM pareShAM
hartu.n katha.n shakShyasi durvinItaH .. 34..\\
prayachchha rAjyArthamapetamohaH
savAhana.n tva.n saparichchhadaM cha .
tato.avasheSha.n tava jIvitasya
sahAnujasyaiva bhavennarendra .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 148}
vaasu
evamukte tu bhIShmeNa droNena vidureNa cha .
gAndhAryA dhR^itarAShTreNa na cha mando.anvabudhyata .. 1..\\
avadhUyotthitaH kruddho roShAtsa.nraktalochanaH .
anvadravanta taM pashchAdrAjAnastyaktajIvitAH .. 2..\\
aGYApayachcha rAGYastAnpArthivanduShTachetasaH .
prayAdhva.n vai kurukShetraM puShyo.adyeti punaH punaH .. 3..\\
tataste pR^ithivIpAlAH prayayuH saha sainikAH .
bhIShma.n senApati.n kR^itvA sa.nhR^iShTAH kAlachoditAH .. 4..\\
akShauhiNyo dashaikA cha pArthivAnA.n samAgatAH .
tAsAM pramukhato bhIShmastAlaketurvyarochata .
yadatra yuktaM prApta.n cha tadvidhatsva vishAM pate .. 5..\\
uktaM bhIShmeNa yadvAkya.n droNena vidureNa cha .
gAndhAryA dhR^itarAShTreNa samakShaM mama bhArata .
etatte kathita.n rAjanyadvR^itta.n kurusa.nsadi .. 6..\\
sAma dAdau prayuktaM me rAjansaubhrAtramichchhatA .
abhedAtkuruvaMshasya prajAnA.n cha vivR^iddhaye .. 7..\\
punarbhedashcha me yukto yadA sAma na gR^ihyate .
karmAnukIrtana.n chaiva deva mAnuShasa.nhitam .. 8..\\
yadA nAdriyate vAkya.n sAmapUrvaM suyodhanaH .
tadA mayA samAnIya bheditAH sarvapArthivAH .. 9..\\
adbhutAni cha ghorANi dAruNAni cha bhArata .
amAnuShANi karmANi darshitAni cha me vibho .. 10..\\
bhartsayitvA tu rAGYastA.nstR^iNI kR^ityasuyodhanam .
rAdhyeyaM bhIShayitvA cha saubala.n cha punaH punaH .. 11..\\
nyUnatA.n dhArtarAShTrANAM nindAM chaiva punaH punaH .
bhedayitvA nR^ipAnsarvAnvAgbhirmantreNa chAsakR^it .. 12..\\
punaH sAmAbhisa.nyukta.n sampradAnamathAbruvam .
abhedAtkuruvaMshasya kAryayogAttathaiva cha .. 13..\\
te bAlA dhR^itarAShTrasya bhIShmasya vidurasya cha .
tiShTheyuH pANDavAH sarve hitvA mAnamadhashcharAH .. 14..\\
prayachchhantu cha te rAjyamanIshAste bhavantu cha .
yathAha rAjA gA~Ngeyo vidurashcha tathAstu tat .. 15..\\
sarvaM bhavatu te rAjyaM pa~ncha grAmAnvisarjaya .
avashyaM bharaNIyA hi pituste rAjasattama .. 16..\\
evamuktastu duShTAtmA naiva bhAva.n vyamu~nchata .
daNDa.n chaturthaM pashyAmi teShu pApeShu nAnyathA .. 17..\\
niryAtAshcha vinAshAya kurukShetraM narAdhipAH .
etatte kathita.n sarvaM yadvR^itta.n kurusa.nsadi .. 18..\\
na te rAjyaM prayachchhanti vinA yuddhena pANDava .
vinAshahetavaH sarve pratyupasthita mR^ityavaH .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 149}
v
janArdanavachaH shrutvA dharmarAjo yudhiShThiraH .
bhrAtR^InuvAcha dharmAtmA samakSha.n keshavasya ha .. 1..\\
shrutaM bhavadbhiryadvR^itta.n sabhAyA.n kurusa.nsadi .
keshavasyApi yadvAkya.n tatsarvamavadhAritam .. 2..\\
tasmAtsenA vibhAgaM me kurudhvaM narasattamAH .
akShauhiNyastu saptaitAH sametA vijayAya vai .. 3..\\
tAsAM me patayaH sapta vikhyAtAstAnnibodhata .
drupadashcha virATashcha dhR^iShTadyumna shikhaNDinau .. 4..\\
sAtyakishchekitAnashcha bhImasenashcha vIryavAn .
ete senA praNetAro vIrAH sarve tanutyajaH .. 5..\\
sarve vedavidaH shUrAH sarve sucharitavratAH .
hrImanto nItimantashcha sarve yuddhavishAradAH .
iShvastrakushalAshchaiva tathA sarvAstrayodhinaH .. 6..\\
saptAnAmapi yo netA senAnAM pravibhAgavit .
yaH saheta raNe bhIShma.n sharArchiH pAvakopamam .. 7..\\
tva.n tAvatsahadevAtra prabrUhi kurunandana .
svamataM puruShavyAghra ko naH senApatiH kShamaH .. 8..\\
sa.nyukta ekaduHkhashcha vIryavAMshcha mahIpatiH .
ya.n samAshritya dharmaGYaM svamaMshamanuyu~njmahe .. 9..\\
matsyo virATo balavAnkR^itAstro yuddhadurmadaH .
prasahiShyati sa~NgrAme bhIShma.n tAMshcha mahArathAn .. 10..\\
tathokte sahadevena vAkye vAkyavishAradaH .
nakulo.anantara.n tasmAdida.n vachanamAdade .. 11..\\
vayasA shAstrato dhairyAtkulenAbhijanena cha .
hrImAnkulAnvitaH shrImAnsarvashAstravishAradaH .. 12..\\
veda chAstraM bharadvAjAddurdharShaH satyasa~NgaraH .
yo nitya.n spardhate droNaM bhIShma.n chaiva mahAbalam .. 13..\\
shlAghyaH pArthiva sa~Nghasya pramukhe vAhinIpatiH .
putrapautraiH parivR^itaH shatashAkha iva drumaH .. 14..\\
yastatApa tapo ghora.n sadAraH pR^ithivIpatiH .
roShAddroNa vinAshAya vIraH samitishobhanaH .. 15..\\
pitevAsmAnsamAdhatte yaH sadA pArthivarShabhaH .
shvashuro drupado.asmAka.n senAmagre prakarShatu .. 16..\\
sa droNa bhIShmAvAyAntau sahediti matirmama .
sa hi divyAstravidrAjA sakhA chA~Ngiraso nR^ipaH .. 17..\\
mAdrI sutAbhyAmukte tu svamate kurunandanaH .
vAsavirvAsava samaH savyasAchyabravIdvachaH .. 18..\\
yo.aya.n tapaH prabhAvena R^iShisantoShaNena cha .
divyaH puruSha utpanno jvAlA varNo mahAbalaH .. 19..\\
dhanuShmAnkavachI kha~NgI rathamAruhya daMshitaH .
divyairhayavarairyuktamagnikuNDAtsamutthitaH .. 20..\\
garhanniva mahAmegho rathaghoSheNa vIryavAn .
si.nhasa.nhanano vIraH si.nhavikrAnta vikramaH .. 21..\\
si.nhorasko mahAbAhuH si.nhavakShA mahAvalaH .
si.nhapragarjano vIraH si.nhaskandho mahAdyutiH .. 22..\\
subhrUH sudaMShTraH suhanuH subAhu sumukho.akR^ishaH .
sujatruH suvishAlAkShaH supAdaH supratiShThitaH .. 23..\\
abhedyaH sarvashastrANAM prabhinna iva vAraNaH .
jaGYe droNa vinAshAya satyavAdI jitendriyaH .. 24..\\
dhR^iShTadyumnamahaM manye sahedbhIShmasya sAyakAn .
vajrAshanisamasparshAndIptAsyAnuragAniva .. 25..\\
yamadUta samAnvege nipAte pAvakopamAn .
rAmeNAjau viShahitAnvajraniShpeSha dAruNAn .. 26..\\
puruSha.n taM na pashyAmi yaH saheta mahAvratam .
dhR^iShTadyumnamR^ite rAjanniti me dhIyate matiH .. 27..\\
kShiprahastashchitrayodhI mataH senApatirmama .
abhedyakavachaH shrImAnmAta~Nga iva yUthapaH .. 28..\\
vadhArtha.n yaH samutpannaH shikhaNDI drupadAtmajaH .
vadanti siddhA rAjendra R^iShayashcha samAgatAH .. 29..\\
yasya sa~NgrAmamadhyeShu divyamastra.n vikurvataH .
rUpa.n drakShyanti puruShA rAmasyeva mahAtmanaH .. 30..\\
na ta.n yuddheShu pashyAmi yo vibhindyAchchhikhaNDinam .
shastreNa samare rAjansaMnaddha.n syandane sthitam .. 31..\\
dvairathe viShahennAnyo bhIShma.n rAjanmahAvratam .
shikhaNDinamR^ite vIra.n sa me senApatirmataH .. 32..\\
sarvasya jagatastAta sArAsAraM balAbalam .
sarva.n jAnAti dharmAtmA gatameShyachcha keshavaH .. 33..\\
yamAha kR^iShNo dAshArhaH so.astu no vAhinIpatiH .
kR^itAstro hyakR^itAstro vA vR^iddho vA yadi vA yuvA .. 34..\\
eSha no vijaye mUlameSha tAta viparyaye .
atra prANAshcha rAjya.n cha bhAvAbhAvau sukhAsukhe .. 35..\\
eSha dhAtA vidhAtA cha siddhiratra pratiShThitA .
yamAha kR^iShNo dAshArhaH sa naH senApatiH kShamaH .
bravItu vadatA.n shreShTho nishA samativartate .. 36..\\
tataH senApati.n kR^itvA kR^iShNasya vashavartinam .
rAtrisheShe vyatikrAnte prayAsyAmo raNAjiram .
adhivAsita shastrAshcha kR^itakautuka ma~NgalAH .. 37..\\
tasya tadvachana.n shrutvA dharmarAjasya dhImataH .
abravItpuNDarIkAkSho dhana~njayamavekShya ha .. 38..\\
mamApyete mahArAja bhavadbhirya udAhR^itAH .
netArastava senAyAH shUrA vikrAntayodhinaH .
sarva ete samarthA hi tava shatrUnpramarditum .. 39..\\
indrasyApi bhaya.n hyete janayeyurmahAhave .
kiM punardhArtarAShTrANA.n lubdhAnAM pApachetasAm .. 40..\\
mahApi hi mahAbAho tvatpriyArthamarindama .
kR^ito yatno mahA.nstatra shamaH syAditi bhArata .
dharmasya gatamAnR^iNyaM na sma vAchyA vivakShatAm .. 41..\\
kR^itArthaM manyate bAlaH so.a.atmAnamavichakShaNaH .
dhArtarAShTro balastha.n cha manyate.a.atmAnamAturaH .. 42..\\
yujyatA.n vAhinI sAdhu vadhasAdhyA hi te matAH .
na dhArtarAShTrAH shakShyanti sthAtu.n dR^iShTvA dhana~njayam .. 43..\\
bhImasena.n cha sa~Nkruddha.n yamau chApi yamopamau .
yuyudhAna dvitIya.n cha dhR^iShTadyumnamamarShaNam .. 44..\\
abhimanyu.n draupadeyAnvirATadrupadAvapi .
akShauhiNIpatIMshchAnyAnnarendrAndR^iDhavikramAn .. 45..\\
sAravadbalamasmAka.n duShpradharShaM durAsadam .
dhArtarAShTra bala.n sa~Nkhye vadhiShyati na saMshayaH .. 46..\\
evamukte tu keShNena samprahR^iShyannarottamAH .
teShAM prahR^iShTamanasAM nAdaH samabhavanmahAn .. 47..\\
yoga ityatha sainyAnA.n tvaratA.n sampradhAvatAm .
hayavAraNashabdashcha nemighoShashcha sarvashaH .
sha~NkhadundubhinirghoShastumulaH sarvato.abhavat .. 48..\\
prayAsyatAM pANDavAnA.n sasainyAnAM samantataH .
ga~Ngeva pUrNA durdharShA samadR^ishyata vAhinI .. 49..\\
agrAnIke bhImaseno mAdrIputrau cha daMshitau .
saubhadro draupadeyAshcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
prabhadrakAshcha pA~nchAlA bhImasenamukhA yayuH .. 50..\\
tataH shabdaH samabhavatsamudrasyeva parvaNi .
hR^iShTAnA.n samprayAtAnA.n ghoSho divamivAspR^ishat .. 51..\\
prahR^iShTA daMshitA yodhAH parAnIka vidAraNAH .
teShAM madhye yayau rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .. 52..\\
shakaTApaNa veshAshcha yAnayugya.n cha sarvashaH .
koshayantrAyudha.n chaiva ye cha vaidyAshchikitsakAH .. 53..\\
phalgu yachcha bala.n kiM chittathaiva kR^isha durbalam .
tatsa~NgR^ihya yayau rAjA ya chApi parichArakAH .. 54..\\
upaplavye tu pA~nchAlI draupadI satyavAdinI .
saha strIbhirnivavR^ite dAsIdAsa samAvR^itA .. 55..\\
kR^itvA mUlapratIkArAngulmaiH sthAvaraja~NgamaiH .
skandhAvAreNa mahatA prayayuH pANDunandanAH .. 56..\\
dadato gA.n hiraNya.n cha brAhmaNairabhisa.nvR^itAH .
stUyamAnA yayU rAjanrathairmaNivibhUShitaiH .. 57..\\
kekayA dhR^iShTaketushcha putraH kAshyasya chAbhibhUH .
shreNimAnvasu dAnashcha shikhaNDI chAparAjitaH .. 58..\\
hR^iShTAstuShTAH kavachinaH sashastrAH samala~NkR^itAH .
rAjAnamanvayuH sarve parivArya yudhiShThiram .. 59..\\
jaghanArdhe virATashcha yaGYasenashcha somakiH .
sudharmA kuntibhojashcha dhR^iShTadyumnasya chAtmajAH .. 60..\\
rathAyutAni chatvAri hayAH pa~ncha guNAstataH .
pattisainya.n dashaguNa.n sAdinAmayutAni ShaT .. 61..\\
anAdhR^iShTishchekitAnashchedirAjo.atha sAtyakiH .
parivArya yayuH sarve vAsudevadhana~njayau .. 62..\\
AsAdya tu kurukShetra.n vyUDhAnIkAH prahAriNaH .
pANDavAH samadR^ishyanta nardanto vR^iShabhA iva .. 63..\\
te.avagAhya kurukShetra.n sha~NkhAndadhmurarindamAH .
tathaiva dadhmatuH sha~Nkhau vAsudevadhana~njayau .. 64..\\
pA~nchajanyasya nirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
nishamya sarvasainyAni samahR^iShyanta sarvashaH .. 65..\\
sha~Nkhadundubhisa.nsR^iShTaH si.nhanAdastarasvinAm .
pR^ithivI.n chAntarikShaM cha sAgarAMshchAnvanAdayat .. 66..\\
tado deshe same snigdhe prabhUtayavasendhane .
niveshayAmAsa tadA senA.n rAjA yudhiShThiraH .. 67..\\
parihR^itya shmashAnAni devatAyatanAni cha .
AshramAMshcha maharShINA.n tIrthAnyAyatanAni cha .. 68..\\
madhurAnUShare deshe shive puNye mahIpatiH .
nivesha.n kArayAmAsa kuntIputro yudhiShThiraH .. 69..\\
tatashcha punarutthAya sukhI vishrAnta vAhanaH .
prayayau pR^ithivIpAlairvR^itaH shatasahasrashaH .. 70..\\
vidrAvya shatasho gulmAndhArtarAShTrasya sainikAn .
paryakrAmatsamantAchcha pArthena saha keshavaH .. 71..\\
shibiraM mApayAmAsa dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
sAtyakishcha rathodAro yuyudhAnaH pratApavAn .. 72..\\
AsAdya saritaM puNyA.n kurukShetre hiraNvatIm .
sUpatIrthAmshuchi jalA.n sharkarA pa~NkavarjitAm .. 73..\\
khAnayAmAsa parikhA.n keshavastatra bhArata .
guptyarthamapi chAdishya bala.n tatra nyaveshayat .. 74..\\
vidhiryaH shibirasyAsItpANDavAnAM mahAtmanAm .
tadvidhAni narendrANA.n kArayAmAsa keshavaH .. 75..\\
prabhUtajalakAShThAni durAdharShatarANi cha .
bhakShyabhojyopapannAni shatasho.atha sahasrashaH .. 76..\\
shibirANi mahArhANi rAGYA.n tatra pR^ithakpR^ithak .
vimAnAnIva rAjendra niviShTAni mahItale .. 77..\\
tatrAsa~nshilpinaH prAGYAH shatasho dattavetanAH .
sarvaupakaraNairyuktA vaidyAshcha suvishAradAH .. 78..\\
jyA dhanurvarma shastrANA.n tathaiva madhusarpiShoH .
sasarja rasapA.nsUnA.n rAshayaH parvatopamAH .. 79..\\
bahUdaka.n suyavasa.n tuShA~NgAra samanvitam .
shibire shibire rAjA sa~ncakAra yudhiShThiraH .. 80..\\
mahAyantrANi nArAchAstomararShTi parashvadhAH .
dhanUMShi kavachAdIni hR^idyabhUvannR^iNA.n tadA .. 81..\\
gajAH ka~NkaTa saMnAhA lohavarmottarachchhadAH .
adR^ishya.nstatra giryAbhAH sahasrashatayodhinaH .. 82..\\
niviShTAnpANDavA.nstatra GYAtvA mitrANi bhArata .
abhisasruryathoddesha.n sabalAH sahavAhanAH .. 83..\\
charitabrahma charyAste somapA bhUridakShiNAH .
jayAya pANDuputrANA.n samAjagmurmahIkShitaH .. 84..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 150}
j
yudhiShThira.n sahAnIkamupayAntaM yuyutsayA .
saMniviShTa.n kurukShetra.n vAsudevena pAlitam .. 1..\\
virATadrupadAbhyA.n cha saputrAbhyA.n samanvitam .
kekayairvR^iShNibhishchaiva pArthivaiH shatasho vR^itam .. 2..\\
mahendramiva chAdityairabhiguptaM mahArathaiH .
shrutvA duryodhano rAjA ki.n kAryaM pratyapadyata .. 3..\\
etadichchhAmya ha.n shrotuM vistareNa tapodhana .
sambhrame tumule tasminyadAsItkurujA~Ngale .. 4..\\
vyathayeyurhi devAnA.n senAmapi samAgame .
pANDavA vAsudevashcha virATadrupadau tathA .. 5..\\
dhR^iShTadyumnashcha pA~nchAlyaH shikhaNDI cha mahArathaH .
yuyudhAnashcha vikrAnto devairapi durAsadaH .. 6..\\
etadichchhAmyaha.n shrotuM vistareNa tapodhana .
kurUNAM pANDavAnA.n cha yadyadAsIdvicheShTitam .. 7..\\
pratiyAte tu dAshArhe rAjA duryodhanastadA .
karNa.n duHshAsanaM chaiva shakuniM chAbravIdidam .. 8..\\
akR^itenaiva kAryeNa gataH pArthAnadhokShajaH .
sa enAnmanyunAviShTo dhruva.n vakShyatyasaMshayam .. 9..\\
iShTo hi vAsudevasya pANDavairmama vigrahaH .
bhImasenArjunau chaiva dAshArhasya mate sthitau .. 10..\\
ajAtashatrurapyadya bhImArjunavashAnugaH .
nikR^itashcha mayA pUrva.n saha sarvaiH sahodaraiH .. 11..\\
virATadrupadau chaiva kR^itavairau mayA saha .
tau cha senA praNetArau vAsudeva vashAnugau .. 12..\\
bhavitA vigrahaH so.aya.n tumulo lomaharShaNaH .
tasmAtsA~NgrAmika.n sarva.n kArayadhvamatandritAH .. 13..\\
shibirANi kurukShetre kriyantA.n vasudhAdhipAH .
suparyAptAvakAshAni durAdeyAni shatrubhiH .. 14..\\
Asanna jalakANThAni shatasho.atha sahasrashaH .
achchhedyAhAra mArgANi ratnochchaya chitAni cha .
vividhAyudhapUrNAni patAkAdhvajavanti cha .. 15..\\
samAshcha teShAM panthAnaH kriyantAM nagarAdbahiH .
prayANa.n ghuShyatAmadya shvobhUta iti mAchiram .. 16..\\
te tatheti pratiGYAya shvobhUte chakrire tathA .
hR^iShTarUpA mahAtmAno vinAshAya mahIkShitAm .. 17..\\
tataste pArthivAH sarve tachchhrutvA rAjashAsanam .
Asanebhyo mahArhebhya udatiShThannamarShitAH .. 18..\\
bAhUnparighasa~NkAshAnsa.nskpR^ishantaH shanaiH shanaiH .
kA~nchanA~NgadadIptAMshcha chandanAgarubhUShitAn .. 19..\\
uShNIShANi niyachchhanntaH puNDarIkanibhaiH karaiH .
antarIyottarIyANi bhUShaNAni cha sarvashaH .. 20..\\
te rathAnrathinaH shreShThA hayAMshcha hayakovidAH .
sajjayanti sma nAgAMshcha nAgashikShAsu niShThitAH .. 21..\\
atha varmANi chitrANi kA~nchanAni bahUni cha .
vividhAni cha shastrANi chakruH sajjAni sarvashaH .. 22..\\
padAtayashcha puruShAH shastrANi vividhAni cha .
upajahruH sharIreShu hemachitrANyanekashaH .. 23..\\
tadutsava ivodagra.n samprahR^iShTanarAvR^itam .
nagara.n dhArtarAShTrasya bhAratAsItsamAkulam .. 24..\\
janaughasalilAvarto rathanAgAshvamInavAn .
sha~NkhadundubhinirghoShaH koshasa~ncaya ratnavAn .. 25..\\
chitrAbharaNa varmormiH shastranirmala phenavAn .
prAsAdamAlAdrivR^ito rathyApaNa mahAhradaH .. 26..\\
yodhachandrodayodbhUtaH kururAjamahArNavaH .
adR^ishyata tadA rAjaMshchandrodaya ivArNavaH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 151}
v
vAsudevasya tadvAkyamanusmR^itya yudhiShThiraH .
punaH paprachchha vArShNeya.n kathaM mando.abravIdidam .. 1..\\
asminnabhyAgate kAle ki.n cha naH kShamamachyuta .
katha.n cha vartamAnA vai svadharmAnna chyavemahi .. 2..\\
duryodhanasya karNasya shakuneH saubalasya cha .
vAsudeva mataGYo.asi mama sabhrAtR^ikasya cha .. 3..\\
vidurasyApi te vAkya.n shrutaM bhIShmasya chobhayoH .
kuntyAshcha vipulapraGYa praGYA kArtsnyena te shrutA .. 4..\\
sarvametadatikramya vichArya cha punaH punaH .
ya naH kShamaM mahAbAho tadbravIhyavichArayan .. 5..\\
shrutvaitaddharmarAjasya dharmArthasahita.n vachaH .
meghadundubhi nirghoShaH kR^iShNo vachanamabravIt .. 6..\\
uktavAnasmi yadvAkya.n dharmArthasahita.n hitam .
na tu tannikR^itipraGYe kauravye pratitiShThati .. 7..\\
na cha bhIShmasya durmedhAH shR^iNoti vidurasya vA .
mama vA bhAShita.n kiM chitsarvamevAtivartate .. 8..\\
na sa kAmayate dharmaM na sa kAmayate yashaH .
jita.n sa manyate sarva.n durAtmA karNamAshritaH .. 9..\\
bandhamAGYApayAmAsa mama chApi suyodhanaH .
na cha ta.n labdhavAnkAma.n durAtmA shAsanAtigaH .. 10..\\
na cha bhIShmo na cha droNo yukta.n tatrAhaturvachaH .
sarve tamanuvartante R^ite viduramachyuta .. 11..\\
shakuniH saubalashchaiva karNa duHshAsanAvapi .
tvayyayuktAnyabhAShanta mUDhA mUDhamamarShaNam .. 12..\\
ki.n cha tena mayoktena yAnyabhAShanta kauravAH .
sa~NkShepeNa durAtmAsau na yukta.n tvayi vartate .. 13..\\
na pArthiveShu sarveShu ya ime tava sainikAH .
yatpApa.n yanna kalyANaM sarva.n tasminpratiShThitam .. 14..\\
na chApi vayamatyarthaM parityAgena karhi chit .
kauravaiH shamamichchhAmastatra yuddhamanantaram .. 15..\\
tachchhrutvA pArthivAH sarve vAsudevasya bhAShitam .
abruvanto mukha.n rAGYaH samudaikShanta bhArata .. 16..\\
yudhiShThirastvabhiprAyamupalabhya mahIkShitAm .
yogamAGYApayAmAsa bhImArjunayamaiH saha .. 17..\\
tataH kila kilA bhUtamanIkaM pANDavasya ha .
AGYApite tadA yoge samahR^iShyanta sainikAH .. 18..\\
avadhyAnA.n vadhaM pashyandharmarAjo yudhiShThiraH .
niShThananbhImasena.n cha vijayaM chedamabravIt .. 19..\\
yadartha.n vanavAsashcha prApta.n duHkhaM cha yanmayA .
so.ayamasmAnupaityeva paro.anarthaH prayatnataH .. 20..\\
yasminyatnaH kR^ito.asmAbhiH sa no hInaH prayatnataH .
akR^ite tu prayatne.asmAnupAvR^ittaH kalirmahAn .. 21..\\
katha.n hyavadhyaiH sa~NgrAmaH kAryaH saha bhaviShyati .
katha.n hatvA gurUnvR^iddhAnvijayo no bhaviShyati .. 22..\\
tachchhutvA dharmarAjasya savyasAchI parantapaH .
yadukta.n vAsudevena shrAvayAmAsa tadvachaH .. 23..\\
uktavAndevakIputraH kuntyAsh cha vidurasya cha .
vachana.n ta tvayA rAjannikhilenAvadhAritam .. 24..\\
na cha tau vakShyato.adharmamiti me naiShThikI matiH .
na chApi yukta.n kaunteya nivartitumayudhyataH .. 25..\\
tachchhrutvA vAsudevo.api savyasAchi vachastadA .
smayamAno.abravItpArthamevametaditi bruvan .. 26..\\
tataste dhR^itasa~NkalpA yuddhAya saha sainikAH .
pANDaveyA mahArAja tA.n rAtriM sukhamAvasan .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 152}
v
vyuShitAyA.n rajanyA.n tu rAjA duryodhanastataH .
vyabhajattAnyanIkAni dasha chaika.n cha bhArata .. 1..\\
narahastirathAshvAnA.n sAraM madhya.n cha phalgu cha .
sarveShveteShvanIkeShu sandidesha mahIpatiH .. 2..\\
sAnukarShAH satUNIrAH savarUthAH satomarAH .
sopAsa~NgAH sashaktIkAH saniSha~NgAH sapothikAH .. 3..\\
sadhvajAH sapatAkAshcha sasharAsana tomarAH .
rajjubhishcha vichitrAbhiH sapAshAH saparistarAH .. 4..\\
sakacha grahavikShepAH sataila guDa vAlukAH .
sAshIviShaghaTAH sarve sasarja rasapA.nsavaH .. 5..\\
saghaNTA phalakAH sarve vAsI vR^ikShAdanAnvitAH .
vyAghracharma parIvArA vR^itAshcha dvIpicharmabhiH .. 6..\\
savastayaH sashR^i~NgAshcha saprAsa vividhAyudhAH .
sakuThArAH sakuddAlAH sataila kShaumasarpiShaH .. 7..\\
chitrAnIkAH suvapuSho jvalitA iva pAvakAH .
tathA kavachinaH shUrAH shastreShu kR^itanishramAH .. 8..\\
kulInA hayayoniGYAH sArathye viniveshitAH .
baddhAriShTA baddhakakShyA baddhadhvajapatAkinaH .. 9..\\
chaturyujo rathAH sarve sarve shastrasamAyutAH .
sa.nhR^iShTavAhanAH sarve sarve shatasharAsanAH .. 10..\\
duryayorhayayorekastathAnyau pArShNisArathI .
tau chApi rathinA.n shreShThau rathI cha hayavittathA .. 11..\\
nagarANIva guptAni durAdeyAni shatrubhiH .
AsanrathasahasrANi hemamAlIni sarvashaH .. 12..\\
yathA rathAstathA nAgabaddhakakShyAH svala~NkR^itAH .
babhUvuH sapta puruShA ratnavanta ivAdrayaH .. 13..\\
dvAva~Nkusha dharau teShu dvAvuttamadhanurdharau .
dvau varAsi dharau rAjannekaH shaktipatAkadhR^ik .. 14..\\
gajairmattaiH samAkIrNa.n savarmAyudha koshakaiH .
tadbabhUva bala.n rAjankauravyasya sahasrashaH .. 15..\\
vichitrakavachAmuktaiH sapatAkaiH svala~NkR^itaiH .
sAdibhishchopasampannA Asannayutasho hayAH .. 16..\\
susa~NgrAhAH susantoShA hemabhANDa parichchhadAH .
anekashatasAhasrAste cha sAdivashe sthitAH .. 17..\\
nAnArUpavikArAshcha nAnA kavachashastriNaH .
padAtino narAstatra babhUvurhemamAlinaH .. 18..\\
rathasyAsandasha gajA gajasya dashavAjinaH .
narA dasha hayasyAsanpAdarakShAH samantataH .. 19..\\
rathasya nAgAH pa~nchAshannAgasyAsa~nshata.n hayAH .
hayasya puruShAH sapta bhinnasandhAna kAriNaH .. 20..\\
senA pa~nchashataM nAgA rathAstAvanta eva cha .
dasha senA cha pR^itanA pR^itanA dashavAhinI .. 21..\\
vAhinI pR^itanA senA dhvajinI sAdinI chamUH .
akShauhiNIti paryAyairniruktAtha varUthinI .
eva.n vyUDhAnyanIkAni kauraveyeNa dhImatA .. 22..\\
akShauhiNyo dashaikA cha sa~NkhyAtAH sapta chaiva ha .
akShauhiNyastu saptaiva pANDavAnAmabhUdbalam .
akShauhiNyo dashaikA cha kauravANAmabhUdbalam .. 23..\\
narANAM pa~ncha pa~nchAshadeShA pattirvidhIyate .
senAmukha.n cha tisrastA gulma ityabhisa~nj~nitaH .. 24..\\
dasha gulmA gaNastvAsIdgaNAstvayutasho.abhavan .
duryodhanasya senAsu yotsyamAnAH prahAriNaH .. 25..\\
tatra duryodhano rAjA shUrAnbuddhimato narAn .
prasamIkShya mahAbAhushchakre senApatI.nstadA .. 26..\\
pR^ithagakShauhiNInA.n cha praNetR^InnarasattamAn .
vidhipUrva.n samAnIya pArthivAnabhyaShechayat .. 27..\\
kR^ipa.n droNaM cha shalyaM cha saindhavaM cha mahAratham .
sudakShiNa.n cha kAmbojaM kR^itavarmANameva cha .. 28..\\
droNaputra.n cha karNaM cha bhUrishravasameva cha .
shakuni.n saubala.n chaiva bAhlIkaM cha mahAratham .. 29..\\
divase divase teShAM prativela.n cha bhArata .
chakre sa vividhAH sa~nj~nAH pratyakSha.n cha punaH punaH .. 30..\\
tathA viniyatAH sarve ye cha teShAM padAnugAH .
babhUvuH sainikA rAjanrAGYaH priyachikIrShavaH .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 153}
v
tataH shAntanavaM bhIShmaM prA~njalirdhR^itarAShTrajaH .
saha sarvairmahIpAlairida.n vachanamabravIt .. 1..\\
R^ite senA praNetAraM pR^itanA sumahatyapi .
dIryate yuddhamAsAdya pipIlika puTa.n yathA .. 2..\\
na hi jAtu dvayorbuddhiH samA bhavati karhi chit .
shaurya.n cha nAma netR^INA.n spardhate cha parasparam .. 3..\\
shrUyate cha mahAprAGYa haihayAnamitaujasaH .
abhyayurbrAhmaNAH sarve samuchchhritakushadhvajAH .. 4..\\
tAnanvayustadA vaishyAH shUdrAshchaiva pitAmaha .
ekatastu trayo varNA ekataH kShatriyarShabhAH .. 5..\\
te sma yuddheShvabhajyanta trayo varNAH punaH punaH .
kShatriyAstu jayantyeva bahula.n chaikato balam .. 6..\\
tataste kShatriyAneva paprachchhurdvijasattamAH .
tebhyaH shasha.nsurdharmaGYA yAthAtathyaM pitAmaha .. 7..\\
vayamekasya shR^iNumo mahAbuddhimato raNe .
bhavantastu pR^ithaksarve svabuddhivashavartinaH .. 8..\\
tataste brAhmaNAshchakrureka.n senApati.n dvijam .
nayeShu kushala.n shUramajayankShatriyA.nstataH .. 9..\\
eva.n ye kushalaM shUlaM hite sthitamakalmaSham .
senApatiM prakurvanti te jayanti raNe ripUn .. 10..\\
bhavAnushanasA tulyo hitaiShI cha sadA mama .
asa.nhAryaH sthito dharme sa naH senApatirbhava .. 11..\\
rashmIvatAmivAdityo vIrudhAmiva chandramAH .
kubera iva yakShANAM marutAmiva vAsavaH .. 12..\\
parvatAnA.n yathA meruH suparNaH patatAm iva .
kumAra iva bhUtAnA.n vasUnAmiva havyavAT .. 13..\\
bhavatA hi vaya.n guptAH shakreNeva divaukasaH .
anAdhR^iShyA bhaviShyAmastridashAnAm api dhruvam .. 14..\\
prayAtu no bhavAnagre devAnAmiva pAvakiH .
vaya.n tvAmanuyAsyAmaH saurabheyA ivarShabham .. 15..\\
evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata .
yathaiva hi bhavanto me tathaiva mama pANDavAH .. 16..\\
api chaiva maya shreyo vAchya.n teShAM narAdhipa .
yoddhavya.n tu tavArthAya yathA sa samayaH kR^itaH .. 17..\\
na tu pashyAmi yoddhAramAtmanaH sadR^ishaM bhuvi .
R^ite tasmAnnaravyAghrAtkuntIputrAddhana~njayAt .. 18..\\
sa hi veda mahAbAhurdivyAnyastrANi sarvashaH .
na tu mA.n vivR^ito yuddhe jAtu yudhyeta pANDavaH .. 19..\\
aha.n sa cha kShaNenaiva nirmanuShyamida.n jagat .
kuryA.n shastrabalenaiva sasurAsurarAkShasam .. 20..\\
na tvevotsAdanIyA me pANDoH putrA narAdhipa .
tasmAdyodhAnhaniShyAmi prayogeNAyuta.n sadA .. 21..\\
evameShA.n kariShyAmi nidhanaM kurunandana .
na chette mA.n haniShyanti pUrvameva samAgame .. 22..\\
senApatistvaha.n rAjansamayenApareNa te .
bhaviShyAmi yathAkAma.n tanme shrotumihArhasi .. 23..\\
karNo vA yudhyatAM pUrvamaha.n vA pR^ithivIpate .
spardhate hi sadAtyartha.n sUtaputro mayA raNe .. 24..\\
nAha.n jIvati gA~Ngeye yotsye rAjankathaM chana .
hate bhIShme tu yotsyAmi saha gANDIvadhanvanA .. 25..\\
tataH senApati.n chakre vidhivadbhUridakShiNam .
dhR^itarAShTrAtmajo bhIShma.n so.abhiShikto vyarochata .. 26..\\
tato bherIshcha sha~NkhAMshcha shatashashchaiva puShkarAn .
vadayAmAsuravyagrAH puruShA rAjashAsanAt .. 27..\\
si.nhanAshAshcha vividhA vAhanAnA.n chanisvanAH .
prAdurAsannanabhre cha varSha.n rudhirakardamam .. 28..\\
nirghAtAH pR^ithivI kampA gajabR^i.nhita nisvanAH .
AsaMshcha sarvayodhAnAM pAtayanto manA.nsyuta .. 29..\\
vAchashchApyasharIriNyo divashcholkAH prapedire .
shivAshcha bhayavedinyo nedurdIptasvarA bhR^isham .. 30..\\
senApatye yadA rAjA gA~NgeyamabhiShiktavAn .
tadaitAnyugrarUpANi abhava~nshatasho nR^ipa .. 31..\\
tataH senApati.n kR^itvA bhIShmaM parabalArdanam .
vAchayitvA dvijashreShThAnniShkairgobhishcha bhUrishaH .. 32..\\
vardhamAno jayAshIrbhirniryayau sainikairvR^itaH .
ApageyaM puraskR^itya bhrAtR^ibhiH sahitastadA .
skandhAvAreNa mahatA kurukShetra.n jagAma ha .. 33..\\
parikramya kurukShetra.n karNena saha kauravaH .
shibiraM mApayAmAsa same deshe narAdhipaH .. 34..\\
madhurAnUShare deshe prabhUtayavasendhane .
yathaiva hAstinapura.n tadvachchhibiramAbabhau .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 154}
j
ApageyaM mahAtmAnaM bhIShma.n shastrabhR^itAM varam .
pitAmahaM bhAratAnA.n dhvaja.n sarvamahIkShitAm .. 1..\\
bR^ihaspatisamaM buddhyA kShamayA pR^ithivIsamam .
samudramiva gAmbhIrye himavantamiva sthitam .. 2..\\
prajApatimivaudArye tejasA bhAskaropamam .
mahendramiva shatrUNA.n dhva.nsana.n sharavR^iShTibhiH .. 3..\\
raNayaGYe pratibhaye svAbhIle lomaharShaNe .
dIkShita.n chirarAtrAya shrutA rAjA yudhiShThiraH .. 4..\\
kimabravInmahAbAhuH sarvadharmavishAradaH .
bhImasenArjunau vApi kR^iShNo vA pratyapadyata .. 5..\\
ApaddharmArthakushalo mahAbuddhiryudhiShThiraH .
sarvAnbhrAtR^InsamAnIya vAsudeva.n cha sAtvatam .
uvAcha vadatA.n shreShThaH sAntvapUrvamidaM vachaH .. 6..\\
paryAkrAmata sainyAni yattAstiShThata daMshitAH .
pitAmahena vo yuddhaM pUrvameva bhaviShyati .
tasmAtsaptasu senAsu praNetR^Inmama pashyata .. 7..\\
yathArhati bhavAnvaktumasminkAla upasthite .
tathedamarthavadvAkyamukta.n te bharatarShabha .. 8..\\
rochate me mahAbAho kriyatA.n yadanantaram .
nAyakAstava senAyAmabhiShichyantu sapta vai .. 9..\\
tato drupadamAnAyya virATa.n shinipu~Ngavam .
dhR^iShTadyumna.n cha pA~nchAlyaM dhR^iShTaketuM cha pArthivam .
shikhaNDina.n cha pA~nchAlya.n sahadevaM cha mAgadham .. 10..\\
etAnsapta mahaiShvAsAnvIrAnyuddhAbhinandinaH .
senA praNetR^InvidhivadabhyaShi~nchadyudhiShThiraH .. 11..\\
sarvasenApati.n chAtra dhR^iShTadyumnamupAdishat .
droNAnta hetorutpanno ya iddhA~njAtavedasaH .. 12..\\
sarveShAmeva teShA.n tu samastAnAM mahAtmanAm .
senApatipati.n chakre guDAkeshaM dhana~njayam .. 13..\\
arjunasyApi netA cha sa.nyantA chava vAjinAm .
sa~NkarShaNAnujaH shrImAnmahAbuddhirjanArdanaH .. 14..\\
taddR^iShTvopasthita.n yuddhaM samAsannaM mahAtyayam .
prAvishadbhavana.n rAGYaH pANDavasya halAyudhaH .. 15..\\
sahAkrUraprabhR^itibhirgada sAmbolmukAdibhiH .
raukmiNeyAhuka sutaishchArudeShNa purogamaiH .. 16..\\
vR^iShNimukhyairabhigatairvyAghrairiva balotkaTaiH .
abhigupto mahAbAhurmarudbhiriva vAsavaH .. 17..\\
nIlakausheya vasanaH kaulAsa shikharopamaH .
si.nhakhela gatiH shrImAnmadaraktAnta lochanaH .. 18..\\
ta.n dR^iShTvA dharmarAjashcha keshavashcha mahAdyutiH .
udatiShThattadA pArtho bhImakarmA vR^ikodaraH .. 19..\\
gANDIvadhanvA ye chAnye rAjAnastatra ke chana .
pUjayA.n chakrurabhyetya te sma sarve halAyudham .. 20..\\
tatastaM pANDavo rAjA kare pasparsha pANinA .
vAsudeva purogAstu sarva evAbhyavAdayan .. 21..\\
virATadrupadau vR^iddhAvabhivAdya halAyudhaH .
yudhiShThireNa sahita upAvishadarindamaH .. 22..\\
tatasteShUpaviShTeShu pArthiveShu samantataH .
vAsudevamabhiprekShya rauhiNeyo.abhyabhAShata .. 23..\\
bhavitAyaM mahAraudro dAruNaH puruShakShayaH .
diShTametaddhruvaM manye na shakyamativartitum .. 24..\\
asmAdyuddhAtsamuttIrNAnapi vaH sasuhR^ijjanAn .
arogAnakShatairdehaiH pashyeyamiti me matiH .. 25..\\
sametaM pArthiva.n kShatraM kAlapakvamasaMshayam .
vimardaH sumahAnbhAvI mA.nsashoNitakardamaH .. 26..\\
ukto mayA vAsudevaH punaH punarupahvare .
sambandhiShu samA.n vR^ittiM vartasva madhusUdana .. 27..\\
pANDavA hi yathAsmAka.n tathA duryodhano nR^ipaH .
tasyApi kriyatA.n yuktyA saparyeti punaH punaH .. 28..\\
tachcha me nAkarodvAkya.n tvadarthe madhusUdanaH .
niviShTaH sarvabhAvena dhana~njayamavekShya cha .. 29..\\
dhruvo jayaH pANDavAnAmiti me nishchitA matiH .
tathA hyabhinivesho.aya.n vAsudevasya bhArata .. 30..\\
na chAhamutsahe kR^iShNamR^ite lokamudIkShitum .
tato.ahamanuvartAmi keShavasya chikIrShitam .. 31..\\
ubhau shiShyau hi me vIrau gadAyuddhavishAradau .
tulyasneho.asmyato bhIme tathA duryodhane nR^ipe .. 32..\\
tasmAdyAsyAmi tIrthAni sarasvatyAniShevitum .
na hi shakShyAmi kauravyAnnashyamAnAnupekShitum .. 33..\\
evamuktvA mahAbAhuranuGYAtashcha pANDavaiH .
tIrthayAtrA.n yayau rAmo nivartya madhusUdanam .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 155}
v
etasminneva kAle tu bhIShmakasya mahAtmanaH .
hiraNyalomno nR^ipateH sAkShAdindra sakhasya vai .. 1..\\
AhR^itInAmadhipaterbhojasyAtiyashasvinaH .
dAkShiNAtya pateH putro dikShu rukmIti vishrutaH .. 2..\\
yaH kimpuruSha si.nhasya gandhamAdanavAsinaH .
shiShyaH kR^itsna.n dhanurvedaM chatuShpAdamavAptavAn .. 3..\\
yo mAhendra.n dhanurlebhe tulyaM gANDIvatejasA .
shAr~NgeNa cha mahAbAhuH saMmita.n divyamakShayam .. 4..\\
trINyevaitAni divyAni dhanUMShi divi chAriNAm .
vAruNa.n gANDivaM tatra mAhendra.n vijayaM dhanuH .. 5..\\
shAr~Nga.n tu vaiShNavaM prAhurdivyaM tejomayaM dhanuH .
dhArayAmAsa yatkR^iShNaH parasenA bhayAvaham .. 6..\\
gANDIvaM pAvakAllebhe khANDave pAkashAsaniH .
drumAdrukmI mahAtejA vijayaM pratyapadyata .. 7..\\
sa~nchidya mauravAnpAshAnnihatya muramojasA .
nirjitya narakaM bhaumamAhR^itya paNi kuNDale .. 8..\\
ShoDasha strIsahasrANi ratnAni vividhAni cha .
pratipede hR^iShIkeshaH shAr~Nga.n cha dhanuruttamam .. 9..\\
rukmI tu vijaya.n labdhvA dhanurmeghasamasvanam .
vibhIShayanniva jagatpANDavAnabhyavartata .. 10..\\
nAmR^iShyata purA yo.asau svabAhubaladarpitaH .
rukmiNyA haraNa.n vIro vAsudevena dhImatA .. 11..\\
kR^itvA pratiGYAM nAhatvA nivartiShyAmi keshavam .
tato.anvadhAvadvArShNeya.n sarvashastrabhR^itAM varam .. 12..\\
senayA chatura~NgiNyA mahatyA dUrapAtayA .
vichitrAyudha varmiNyA ga~Ngayeva pravR^iddhayA .. 13..\\
sa samAsAdya vArShNeya.n gonAnAmIshvaraM prabhum .
vya.nsito vrIDito rAjannAjagAma sa kuNDinam .. 14..\\
yatraiva kR^iShNena raNe nirjitaH paravIrahA .
tatra bhojakaTaM nAma chakre nagaramuttamam .. 15..\\
sainyena mahatA tena prabhUtagajavAjinA .
pura.n tadbhuvi vikhyAtma nAmna bhojakaTaM nR^ipa .. 16..\\
sa bhojarAjaH sainyena mahatA parivAritaH .
akShauhiNyA mahAvIryaH pANDavAnsamupAgamat .. 17..\\
tataH sa kavachI khaDgI sharI dhanvI talI rathI .
dhvajenAditya varNena pravivesha mahAchamUm .. 18..\\
viditaH pANDaveyAnA.n vAsudeva priyepsayA .
yudhiShThirastu ta.n rAjA pratyudgamyAbhyapUjayat .. 19..\\
sa pUjitaH pANDusutairyathAnyAya.n susatkR^itaH .
pratipUjya cha tAnsarvAnvishrAntaH saha sainikaH .
uvAcha madhye vIrANA.n kuntIputraM dhana~njayam .. 20..\\
sahAyo.asmi sthito yuddhe yadi bhIto.asi pANDava .
kariShyAmi raNe sAhyamasahya.n tava shatrubhiH .. 21..\\
na hi me vikrame tulyaH pumAnastIha kash chana .
nihatya samare shatrU.nstava dAsyAmi phalguna .. 22..\\
ityukto dharmarAjasya keshavasya cha saMnidhau .
shR^iNvatAM pArthivendrANAmanyeShA.n chaiva sarvashaH .. 23..\\
vAsudevamabhiprekShya dharmarAja.n cha pANDavam .
uvAcha dhImAnkaunteyaH prahasya sakhipUrvakam .. 24..\\
yudhyamAnasya me vIra gandharvaiH sumahAbalaiH .
sahAyo ghoShayAtrAyA.n kastadAsItsakhA mama .. 25..\\
tathA pratibhaye tasmindevadAnava sa~Nkule .
khANDave yudhyamAnasya kaH sahAyastadAbhavat .. 26..\\
nivAtakavachairyuddhe kAlakeyaishcha dAnavaiH .
tatra me yudhyamAnasya kaH sahAyastadAbhavat .. 27..\\
tathA virATanagare kurubhiH saha sa~Ngare .
yudhyato bahubhistAta kaH sahAyo.abhavanmama .. 28..\\
upajIvya raNe rudra.n shakraM vaishvaraNaM yamam .
varuNaM pAvaka.n chaiva kR^ipaM droNaM cha mAdhavam .. 29..\\
dhArayangANDiva.n divyaM dhanustejomayaM dR^iDham .
akShayya sharasa.nyukto divyAstraparibR^i.nhitaH .. 30..\\
kauravANA.n kule jAtaH pANDoH putro visheShataH .
droNa.n vyapadisha~nshiShyo vAsudevasahAyavAn .. 31..\\
kathamasmadvidho brUyAdbhIto.astItyayashaskaram .
vachanaM narashArdUla vajrAyudhamapi svayam .. 32..\\
nAsmi bhIto mahAbAho sahAyArthashcha nAsti me .
yathAkAma.n yathAyoga.n gachchha vAnyatra tiShTha vA .. 33..\\
vinivartya tato rukmI senA.n sAgarasaMnibhAm .
duryodhanamupAgachchhattathaiva bharatarShabha .. 34..\\
tathaiva chAbhigamyainamuvAcha sa narAdhipaH .
pratyAkhyAtashcha tenApi sa tadA shUramAninA .. 35..\\
dvAveva tu mahArAja tasmAdyuddhAdvyapeyatuH .
rauhiNeyashcha vArShNeyo rukmI cha vasudhAdhipaH .. 36..\\
gate rAme tIrthayAtrAM bhIShmakasya sute tathA .
upAvishanpANDaveyA mantrAya punareva hi .. 37..\\
samitirdharmarAjasya sA pArthiva samAkulA .
shushubhe tArakA chitrA dyaushchandreNeva bhArata .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 156}
j
tathA vyUDheShvanIkeShu kurukShetre dvijarShabha .
kimakurvanta kuravaH kAlenAbhiprachoditAH .. 1..\\
tathA vyUDheShvanIkeShu yatteShu bharatarShabha .
dhR^itarAShTro mahArAja sa~njaya.n vAkyamabravIt .. 2..\\
ehi sa~njaya me sarvamAchakShvAnavasheShataH .
senAniveshe yadvR^itta.n kurupANDavasenayoH .. 3..\\
diShTameva paraM manye pauruSha.n chApyanarthakam .
yadaha.n jAnamAno.api yuddhadoShAnkShayodayAn .. 4..\\
tathApi nikR^itipraGYaM putra.n durdyUta devinam .
na shaknomi niyantu.n vA kartuM vA hitamAtmanaH .. 5..\\
bhavatyeva hi me sUta buddhirdoShAnudarshinI .
duryodhana.n samAsAdya punaH sA parivartate .. 6..\\
eva~Ngate vai yadbhAvi tadbhaviShyati sa~njaya .
kShatradharmaH kila raNe tanutyAgo.abhipUjitaH .. 7..\\
tvadyukto.ayamanuprashno mahArAja yathArhasi .
na tu duryodhane doShamimamAsaktumarhasi .
shR^iNuShvAnavasheSheNa vadato mama pArthiva .. 8..\\
ya Atmano dushcharitAdashubhaM prApnuyAnnaraH .
enasA na sa daiva.n vA kAlaM vA gantumarhati .. 9..\\
mahArAja manuShyeShu nindya.n yaH sarvamAcharet .
sa vadhyaH sarvalokasya ninditAni samAcharan .. 10..\\
nikArA manujashreShTha pANDavaistvatpratIkShayA .
anubhUtAH sahAmAtyairnikR^itairadhidevane .. 11..\\
hayAnA.n cha gajAnAM cha rAGYAM chAmitatejasAm .
vaishasa.n samare vR^ittaM yattanme shR^iNu sarvashaH .. 12..\\
sthiro bhUtvA mahArAja sarvalokakShayodayam .
yathA bhUtaM mahAyuddhe shrutvA mA vimanA bhava .. 13..\\
na hyeva kartA puruShaH karmaNoH shubhapApayoH .
asvatantro hi puruShaH kAryate dAru yantravat .. 14..\\
ke chidIshvara nirdiShTAH ke chideva yadR^ichchhayA .
pUrvakarmabhirapyanye traidhametadvikR^iShyate .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 157}
s
hiraNvatyAM niviShTeShu pANDaveShu mahAtmasu .
duryodhano mahArAja karNena saha bhArata .. 1..\\
saubalena cha rAjendra tathA duHshAsanena cha .
AhUyopahvare rAjannulUkamidamabravIt .. 2..\\
ulUka gachchha kaitavya pANDavAnsaha somakAn .
gatvA mama vacho brUhi vAsudevasya shR^iNvataH .. 3..\\
ida.n tatsamanuprApta.n varShapUgAbhichintitam .
pANDavAnA.n kurUNAM cha yuddha.n lokabhaya~Nkaram .. 4..\\
yadetatkatthanA vAkya.n sa~njayo mahadabravIt .
madhye kurUNA.n kaunteya tasya kAlo.ayamAgataH .
yathA vaH sampratiGYAta.n tatsarvaM kriyatAm iti .. 5..\\
amarSha.n rAjyaharaNaM vanavAsa.n cha pANDava .
draupadyAshcha pariklesha.n sa.nsmaranpuruSho bhava .. 6..\\
yadartha.n kShatriyA sUte garbhaM tadidamAgatam .
bala.n vIrya.n cha shauryaM cha paraM chApyastralAghavam .
pauruSha.n darshayanyuddhe kopasya kuru niShkR^itim .. 7..\\
parikliShTasya dInasya dIrghakAloShitasya cha .
na sphuTeddhR^idaya.n kasya aishvaryAdbhraMshitasya cha .. 8..\\
kule jAtasya shUrasya paravitteShu gR^idhyataH .
Achchhinna.n rAjyamAkramya kopa.n kasya na dIpayet .. 9..\\
yattaduktaM mahadvAkya.n karmaNA tadvibhAvyatAm .
akarmaNA katthitena santaH kupuruSha.n viduH .. 10..\\
amitrANA.n vashe sthAnaM rAjyasya cha punarbhavaH .
dvAvarthau yudhyamAnasya tasmAtkuruta pauruSham .. 11..\\
asmAnvA tvaM parAjitya prashAdhi pR^ithivImimAm .
atha vA nihato.asmAbhirvIraloka.n gamiShyasi .. 12..\\
rAShTrAtpravrAjana.n klesha.n vanavAsaM cha pANDava .
kR^iShNAyAshcha pariklesha.n sa.nsmaranpuruSho bhava .. 13..\\
apriyANA.n cha vachane pravrajatsu punaH punaH .
amarSha.n darshayAdya tvamamarSho hyeva pauruSham .. 14..\\
krodho bala.n tathA vIrya.n GYAnayogo.astralAghavam .
iha te pArtha dR^ishyantA.n sa~NgrAme puruSho bhava .. 15..\\
ta.n cha tUbarakammUDhaM bahvAshinamavidyakam .
ulUka madvacho brUyA asakR^idbhImasenakam .. 16..\\
ashaktenaiva yachchhapta.n sabhAmadhye vR^ikodara .
duHshAsanasya rudhiraM pIyatA.n yadi shakyate .. 17..\\
lohAbhihAro nirvR^ittaH kurukShetramakardamam .
puShTAste.ashvA bhR^itA yodhAH shvo yudhyasva sakeshavaH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 158}
s
senAnivesha.n samprApya kaitavyaH pANDavasya ha .
samAgataH pANDaveyairyudhiShThiramabhAShata .. 1..\\
abhiGYo dUtavAkyAnA.n yathoktaM bruvato mama .
duryodhana samAdesha.n shrutvA na kroddhumarhasi .. 2..\\
ulUka na bhaya.n te.asti brUhi tva.n vigatajvaraH .
yanmata.n dhArtarAShTrasya lubdhasyAdIrgha darshinaH .. 3..\\
tato dyutimatAM madhye pANDavAnAM mahAtmanAm .
sR^i~njayAnA.n cha sarveShAM kR^iShNasya cha yashasvinaH .. 4..\\
drupadasya saputrasya virATasya cha saMnidhau .
bhUmipAnA.n cha sarveShAM madhye vAkyaM jagAda ha .. 5..\\
ida.n tvAmabravIdrAjA dhArtarAShTro mahAmanAH .
shR^iNvatA.n kuruvIrANAM tannibodha narAdhipa .. 6..\\
parAjito.asi dyUtena kR^iShNA chAnAyitA sabhAm .
shakyo.amarSho manuShyeNa kartuM puruShamAninA .. 7..\\
dvAdashaiva tu varShANi vane dhiShNyAdvivAsitAH .
sa.nvatsara.n virATasya dAsyamAsthAya choShitAH .. 8..\\
amarSha.n rAjyaharaNaM vanavAsa.n cha pANDava .
draupadyAshcha pariklesha.n sa.nsmaranpuruSho bhava .. 9..\\
ashaktena cha yachchhaptaM bhImasenena pANDava .
duHshAsanasya rudhiraM pIyatA.n yadi shakyate .. 10..\\
lohAbhihAro nirvR^ittaH kurukShetramakardamam .
samaH panthA bhR^itA yodhAH shvo yudhyasva sakeshavaH .. 11..\\
asamAgamya bhIShmeNa sa.nyuge ki.n vikatthase .
ArurukShuryathA mandaH parvata.n gandhamAdanam .. 12..\\
droNa.n cha yudhyatA.n shreShThaM shachIpatisamaM yudhi .
ajitvA sa.nyuge pArtha rAjya.n kathamihechchhasi .. 13..\\
brAhme dhanuShi chAchArya.n vedayorantara.n dvayoH .
yudhi dhuryamavikShobhyamanIka dharamachyutam .. 14..\\
droNaM mohAdyudhA pArtha yajjigIShasi tanmR^iShA .
na hi shushruma vAtena merumunmathita.n girim .. 15..\\
anilo vA vahenmeru.n dyaurvApi nipatenmahIm .
yuga.n vA parivarteta yadyevaM syAdyathAttha mAm .. 16..\\
ko hyAbhyA.n jIvitAkA~NkShI prApyAstramarimardanam .
gajo vAjI naro vApi punaH svasti gR^ihAnvrajet .. 17..\\
kathamAbhyAmabhidhyAtaH sa.nsR^iShTo dAruNena vA .
raNe jIvanmimuchyeta padA bhUmimupaspR^ishan .. 18..\\
ki.n darduraH kUpashayo yathemAM
na budhyase rAjachamU.n sametAm .
durAdharShA.n deva chamU prakAshAM
guptAM narendraistridashairiva dyAm .. 19..\\
prAchyaiH pratIchyairatha dAkShiNAtyair
udIchyakAmbojashakaiH khashaish cha .
shAlvaiH samatsyaiH kurumadhyadeshair
mlechchhaiH pulindairdraviDAndhra kA~nchyaiH .. 20..\\
nAnAjanaugha.n yudhi sampravR^iddhaM
gA~Nga.n yathA vegamavAraNIyam .
mA.n cha sthitaM nAgabalasya madhye
yuyutsase mandakimalpabuddhe .. 21..\\
ityevamuktvA rAjAna.n dharmaputra.n yudhiShThiram .
abhyAvR^itya punarjiShNumulUkaH pratyabhAShata .. 22..\\
akatthamAno yudhyasva katthase.arjuna kiM bahu .
paryAyAtsiddhiretasya naitatsidhyati katthanAt .. 23..\\
yadIda.n katthanAtsidhyetkarma loke dhana~njaya .
sarve bhaveyuH siddhArthA bahu kattheta durgataH .. 24..\\
jAnAmi te vAsudeva.n sahAyaM
jAnAmi te gANDiva.n tAlamAtram .
jAnAmyetattvAdR^isho nAsti
yodhA rAjya.n cha te jAnamAno harAmi .. 25..\\
na tu paryAya dharmeNa siddhiM prApnoti bhUyasIm .
manasaiva hi bhUtAni dhAtA prakurute vashe .. 26..\\
trayodasha samA bhukta.n rAjyaM vilapatastava .
bhUyashchaiva prashAsiShye nihatya tvA.n sabAndhavam .. 27..\\
kva tadA gANDiva.n te.abhUdyattvaM dAsapaNe jitaH .
kva tadA bhImasenasya balamAsIchcha phalguna .. 28..\\
sagadAdbhImasenAchcha pArthAchchaiva sagANDivAt .
na vai mokShastadA vo.abhUdvinA kR^iShNAmaninditAm .. 29..\\
sA vo dAsya.n samApannAnmokShayAmAsa bhAminI .
amAnuShya samAyuktAndAsya karmaNyavasthitAn .. 30..\\
avocha.n yatShaNDhatilAnahaM vastathyameva tat .
dhR^itA hi veNI pArthena virATanagare tadA .. 31..\\
sUdakarmaNi cha shrAnta.n virATasya mahAnase .
bhImasenena kaunteya yachcha tanmama pauruSham .. 32..\\
evameva sadA daNDa.n kShatriyAH kShatriye dadhuH .
shreNyA.n kakShyAM cha veNyAM cha sa.nyuge yaH palAyate .. 33..\\
na bhayAdvAsudevasya na chApi tava phalguna .
rAjyaM pratipradAsyAmi yudhyasva saha keshavaH .. 34..\\
na mAyA hIndra jAla.n vA kuhakA vA vibhIShaNI .
Attashastrasya me yuddhe vahanti pratigarjanAH .. 35..\\
vAsudeva sahasra.n vA phalgunAnAM shatAni vA .
AsAdya mAmamogheShu.n draviShyanti disho dasha .. 36..\\
sa.nyuga.n gachchha bhIShmeNa bhindhi tva.n shirasA girim .
prataremaM mahAgAdhaM bAhubhyAM puruShodadhim .. 37..\\
shAradvata mahImAna.n viviMshati jhaShAkulam .
bR^ihadbalasamuchchAla.n saumadatti timi~Ngilam .. 38..\\
duHshAsanaugha.n shala shalya matsyaM
suSheNa chitrAyudhanAganakram .
jayadrathAdriM purumitra gAdhaM
durmarShaNoda.n shakuniprapAtam .. 39..\\
shastraughamakShayyamatipravR^iddhaM
yadAvagAhya shramanaShTachetAH .
bhaviShyasi tva.n hatasarvabAndhavas
tadA manaste paritApameShyati .. 40..\\
tadA manaste tridivAdivAshucher
nivartatAM pArtha mahI prashAsanAt .
rAjyaM prashAstu.n hi sudurlabha.n tvayA
bubhUShatA svarga ivAtapasvinA .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 159}
s
ulUkastvarjunaM bhUyo yathokta.n vAkyamabravIt .
AshIviShamiva kruddha.n tudanvAkyashalAkayA .. 1..\\
tasya tadvachana.n shrutvA ruShitAH pANDavA bhR^isham .
prAgeva bhR^ishasa~NkruddhAH kaitavyena pradharShitAH .. 2..\\
nAsaneShvavatiShThanta bahUMshchaiva vichikShipuH .
AshIviShA iva kruddhA vIkShA.n chakruH parasparam .. 3..\\
avAkshirA bhImasenaH samudaikShata keshavam .
netrAbhyA.n lohitAntAbhyAmAshIviSha iva shvasan .. 4..\\
Arta.n vAtAtmaja.n dR^iShTvA krodhenAbhihataM bhR^isham .
utsmayanniva dAshArhaH kaitavyaM pratyabhAShata .. 5..\\
prayAhi shIghra.n kaitavya brUyAsh chaiva suyodhanam .
shruta.n vAkya.n gR^ihIto.artho mataM yatte tathAstu tat .. 6..\\
madvachashchApi bhUyaste vaktavyaH sa suyodhanaH .
shva idAnIM pradR^ishyethAH puruSho bhava durmate .. 7..\\
manyase yachcha mUDha tvaM na yotsyati janArdanaH .
sArathyena vR^itaH pArthairiti tvaM na bibheShi cha .. 8..\\
jaghanyakAlamapyetadbhavedyatsarvapArthivAn .
nirdaheyamaha.n krodhAtkR^iNAnIva hutAshanaH .. 9..\\
yudhiShThira niyogAttu phalgunasya mahAtmanaH .
kariShye yudhyamAnasya sArathya.n viditAtmanaH .. 10..\\
yadyutpatasi lokA.nstrInyadyAvishasi bhUtalam .
tatra tatrArjuna rathaM prabhAte drakShyase.agrataH .. 11..\\
yachchApi bhImasenasya manyase moghagarjitam .
duHshAsanasya rudhiraM pItamityavadhAryatAm .. 12..\\
na tvA.n samIkShate pArtho nApi rAjA yudhiShThiraH .
na bhImaseno na yamau pratikUlaprabhAShiNam .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 160}
s
duryodhanasya tadvAkyaM nishamya bharatarShabhaH .
netrAbhyAmatitAmrAbhyA.n kaitavya.n samudaikShata .. 1..\\
sa keshavamabhiprekShya guDAkesho mahAyashAH .
abhyabhAShata kaitavyaM pragR^ihya vipulaM bhujam .. 2..\\
svavIrya.n yaH samAshritya samAhvayati vai parAn .
abhItaH pUraya~nshakti.n sa vai puruSha uchyate .. 3..\\
paravIrya.n samAshritya yaH samAhvayate parAn .
kShatrabandhurashaktatvAlloke sa puruShAdhamaH .. 4..\\
sa tvaM pareShA.n vIryeNa manyase vIryamAtmanaH .
svaya.n kApuruSho mUDhaH parAMshchakSheptumichchhasi .. 5..\\
yastva.n vR^iddhaM sarvarAGYAM hitabuddhi.n jitendriyam .
maraNAya mahAbuddhi.n dIkShayitvA vikatthase .. 6..\\
bhAvaste vidito.asmAbhirdurbuddhe kulapA.nsana .
na haniShyanti ga~NgeyaM pANDavAghR^iNayeti cha .. 7..\\
yasya vIrya.n samAshritya dhArtarAShTra vikatthase .
hantAsmi prathamaM bhIShmaM miShatA.n sarvadhanvinAm .. 8..\\
kaitavya gatvA bharatAnsametya
suyodhana.n dhArtarAShTraM bravIhi .
tathetyAha arjunaH savyasAchI
nishA vyapAye bhavitA vimardaH .. 9..\\
yadvo.abravIdvAkyamadInasattvo
madhye kurUNA.n harShayansatyasandhaH .
aha.n hantA pANDavAnAmanIkaM
shAlveyakAMshcheti mamaiSha bhAraH .. 10..\\
hanyAmaha.n droNamR^ite hi lokaM
na te bhaya.n vidyate pANDavebhyaH .
tato hi te labdhatama.n cha rAjyaM
kShaya.n gatAH pANDavAshcheti bhAvaH .. 11..\\
sa darpapUrNo na samIkShase tvam
anarthamAtmanyapi vartamAnam .
tasmAdaha.n te prathama.n samUhe
hantA samakSha.n kuruvR^iddhameva .. 12..\\
sUryodaye yuktasenaH patIkShya
dhvajI rathI rakSha cha satyasandham .
aha.n hi vaH pashyatA.n dvIpamenaM
rathAdbhIShmaM pAtayitAsmi bANaiH .. 13..\\
shvobhUte katthanA vAkya.n viGYAsyati suyodhanaH .
ardita.n sharajAlena mayA dR^iShTvA pitAmaham .. 14..\\
yaduktashcha sabhAmadhye puruSho hrasvadarshanaH .
kruddhena bhImasenena bhrAtA duHshAsanastava .. 15..\\
adharmaGYo nityavairI pApabuddhirnR^isha.nsakR^it .
satyAM pratiGYAM nachirAdrakShyase tA.n suyodhana .. 16..\\
abhimAnasya darpasya krodhapAruShyayostathA .
naiShThuryasyAvalepasya AtmasambhAvanasya cha .. 17..\\
nR^isha.nsatAyAstaikShNyasya dharmavidveShaNasya cha .
adharmasyAtivAdasya vR^iddhAtikramaNasya cha .. 18..\\
darshanasya cha vakrasya kR^itsnasyApanayasya cha .
drakShyasi tvaM phala.n tIvramachireNa suyodhana .. 19..\\
vAsudeva dvitIye hi mayi kruddhe narAdhipa .
AshA te jIvite mUDha rAjye vA kena hetunA .. 20..\\
shAnte bhIShme tathA droNe sUtaputre cha pAtite .
nirAsho jIvite rAjye putreShu cha bhaviShyasi .. 21..\\
bhrAtR^INAM nidhana.n dR^iShTvA putrANAM cha suyodhana .
bhImasenena nihato duShkR^itAni smariShyasi .. 22..\\
na dvitIyAM pratiGYA.n hi pratiGYAsyati keshavaH .
satyaM bravImyaha.n hyetatsarvaM satyaM bhaviShyati .. 23..\\
ityuktaH kaitavo rAja.nstadvAkyamupadhArya cha .
anuGYAto nivavR^ite punareva yathAgatam .. 24..\\
upAvR^itya tu pANDubhyaH kaitavyo dhR^itarAShTrajam .
gatvA yathokta.n tatsarvamuvAcha kurusa.nsadi .. 25..\\
keshavArjunayorvAkyaM nishamya bharatarShabhaH .
duHshAsana.n cha karNaM cha shakuniM chAbhyabhAShata .. 26..\\
AGYApayata rAGYashcha balaM mitrabala.n tathA .
yathA prAgu dayAtsarvA yuktA tiShThatyanIkinI .. 27..\\
tataH karNa samAdiShTA dUtAH pratvaritA rathaiH .
uShTravAmIbhirapyanye sadashvairshcha mahAjavaiH .. 28..\\
tUrNaM pariyayuH senA.n kR^itsnAM karNasya shAsanAt .
AGYApayanto rAGYastAnyogaH prAgudayAditi .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 161}
s
ulUkasya vachaH shrutvA kuntIputro yudhiShThiraH .
senAM niryApayAmAsa dhR^iShTadyumnapurogamAm .. 1..\\
padAtinIM nAgavatI.n rathinImashvavR^indinIm .
chaturvidha balAM bhImAmakampyAM pR^ithivIm iva .. 2..\\
bhImasenAdibhirguptA.n sArjunaishcha mahArathaiH .
dhR^iShTadyumna vashA.n durgA.n sAgarastimitopamAm .. 3..\\
tasyAstvagre maheShvAsaH pA~nchAlyo yuddhadurmadaH .
droNa prepsuranIkAni dhR^iShTadyumnaH prakarShati .. 4..\\
yathAbala.n yathotsAhaM rathinaH samupAdishat .
arjuna.n sUtaputrAya bhIma.n duryodhanAya cha .. 5..\\
ashvatthAmne cha nakula.n shaibya.n cha kR^itavarmaNe .
saindhavAya cha vArShNeya.n yuyudhAnamupAdishat .. 6..\\
shikhaNDina.n cha bhIShmAya pramukhe samakalpayat .
sahadeva.n shakunaye chekitAnaM shalAya cha .. 7..\\
dhR^iShTaketu.n cha shalyAya gautamAyottamaujasam .
draupadeyAMshcha pa~nchabhyastrigartebhyaH samAdishat .. 8..\\
vR^iShasenAya saubhadra.n sheShANA.n cha mahIkShitAm .
samartha.n ta.n hi mene vai pArthAdabhyadhikaM raNe .. 9..\\
eva.n vibhajya yodhA.nstAnpR^ithakcha saha chaiva ha .
jvAlA varNo maheShvAso droNamaMshamakalpayat .. 10..\\
dhR^iShTadyumno maheShvAsaH senApatipatistataH .
vidhivadvyUDhya medhAvI yuddhAya dhR^itamAnasaH .. 11..\\
yathAdiShTAnyanIkAni pANDavAnAm ayojayat .
jayAya pANDuputrANA.n yattastasthau raNAjire .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 162}
dhr
pratiGYAte phalgunena vadhe bhIShmasya sa~njaya .
kimakurvanta me mandAH putrA duryodhanAdayaH .. 1..\\
hatameva hi pashyAmi gA~NgeyaM pitara.n raNe .
vAsudevasahAyena pArthena dR^iDhadhanvanA .. 2..\\
sa chAparimita praGYastachchhrutvA pArtha bhAShitam .
kimuktavAnmaheShvAso bhIShmaH praharatA.n varaH .. 3..\\
senApatya.n cha samprApya kauravANAM dhurandharaH .
kimacheShTata gA~Ngeyo mahAbuddhiparAkramaH .. 4..\\
tatastatsa~njayastasmai sarvameva nyavedayat .
yathokta.n kuruvR^iddhena bhIShmeNAmita tejasA .. 5..\\
senApatyamanuprApya bhIShmaH shAntanavo nR^ipa .
duryodhanamuvAcheda.n vachanaM harShayanniva .. 6..\\
namaskR^itvA kumArAya senAnye shaktipANaye .
aha.n senApatiste.adya bhaviShyAmi na saMshayaH .. 7..\\
senA karmaNyabhiGYo.asmi vyUheShu vividheShu cha .
karma kArayitu.n chaiva bhR^itAnapyabhR^itA.nstathA .. 8..\\
yAtrA yAneShu yuddheShu labdhaprashamaneShu cha .
bhR^isha.n veda mahArAja yathA veda bR^ihaspatiH .. 9..\\
vyUhAnapi mahArambhAndaivagAndharva mAnuShAn .
tairahaM mohayiShyAmi pANDavAnvyetu te jvaraH .. 10..\\
so.aha.n yotsyAmi tattvena pAlaya.nstava vAhinIm .
yathAvachchhAstrato rAjanvyetu te mAnaso jvaraH .. 11..\\
na vidyate me gA~Ngeya bhaya.n devAsureShvapi .
samasteShu mahAbAho satyametadbravImi te .. 12..\\
kiM punastvayi durdharShe senApatye vyavasthite .
droNe cha puruShavyAghre sthite yuddhAbhinandini .. 13..\\
bhavadbyAM puruShAgryAbhyA.n sthitAbhyAM vijayo mama .
na durlabha.n kurushreShTha devarAjyamapi dhruvam .. 14..\\
rathasa~NkhyA.n tu kArtsnyena pareShAmAtmanastathA .
tathaivAtirathAnA.n cha vettumichchhAmi kaurava .. 15..\\
pitAmaho hi kushalaH pareShAmAtmanastathA .
shrotumichchhAmyaha.n sarvaiH sahaibhirvasudhAdhipaiH .. 16..\\
gAndhAre shR^iNu rAjendra rathasa~NkhyA.n svake bale .
ye rathAH pR^ithivIpAla tathaivAtirathAsh cha ye .. 17..\\
bahUnIha sahasrANi prayutAnyarbudAni cha .
rathAnA.n tava senAyA.n yathAmukhyaM tu me shR^iNu .. 18..\\
bhavAnagre rathodAraH saha sarvaiH sahodaraiH .
duHshAsanaprabhR^itibhirbhrAtR^ibhiH shatasaMmitaiH .. 19..\\
sarve kR^itapraharaNAshchhedya bhedya vishAradAH .
rathopasthe gajaskandhe gadAyuddhe.asi charmaNi .. 20..\\
sa.nyantAraH prahartAraH kR^itAstrA bhArasAdhanAH .
iShvastre droNashiShyAshcha kR^ipasya cha sharadvataH .. 21..\\
ete haniShyanti raNe pA~nchAlAnyuddhadurmadAn .
kR^itakilbiShAH pANDaveyairdhArtarAShTrA manasvinaH .. 22..\\
tato.ahaM bharatashreShTha sarvasenApatistava .
shatrUnvidhva.nsayiShyAmi kadarthI kR^ityapANDavAn .
na tvAtmano guNAnvaktumarhAmi vidito.asmi te .. 23..\\
kR^itavarmA tvatiratho bhojaH praharatA.n varaH .
arthasiddhi.n tava raNe kariShyati na saMshayaH .. 24..\\
astravidbhiranAdhR^iShyo dUrapAtI dR^iDhAyudhaH .
haniShyati rupU.nstubhyaM mahendro dAnavAniva .. 25..\\
madrarAjo maheShvAsaH shalyo me.atiratho mataH .
spardhate vAsudevena yo vai nitya.n raNe raNe .. 26..\\
bhAgineyAnnijA.nstyaktvA shalyaste rathasattamaH .
eSha yotsyati sa~NgrAme kR^iShNa.n chakragadAdharam .. 27..\\
sAgarormi samairvegaiH plAvayanniva shAtravAn .
bhUrishravAH kR^itAstrashcha tava chApi hitaH suhR^it .. 28..\\
saumadattirmaheShvAso rathayUthapa yUthapaH .
balakShayamamitrANA.n sumahAnta.n kariShyati .. 29..\\
sindhurAjo mahArAja mato me dviguNo rathaH .
yotsyate samare rAjanvikrAnto rathasattamaH .. 30..\\
draupadI haraNe pUrvaM parikliShTaH sa pANDavaiH .
sa.nsmara.nstaM pariklesha.n yotsyate paravIharA .. 31..\\
etena hi tadA rAja.nstapa AsthAya dAruNam .
sudurlabho varo labdhaH pANDavAnyoddhumAhave .. 32..\\
sa eSha rathashArdUlastadvaira.n sa.nsmaranraNe .
yotsyate pANDavA.n stAta prANA.nstyaktvA sudustyajAn .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 163}
bhiisma
sudakShiNastu kAmbojo ratha ekaguNo mataH .
tavArtha siddhimAkA~NkShanyotsyate samare paraiH .. 1..\\
etasya rathasi.nhasya tavArthe rAjasattama .
parAkrama.n yathendrasya drakShyanti kuravo yudhi .. 2..\\
etasya rathavaMsho hi tigmavegaprahAriNAm .
kAmbojAnAM mahArAja shalabhAnAmivAyatiH .. 3..\\
nIlo mAhiShmatI vAsI nIlavarma dharastava .
rathavaMshena shatrUNA.n kadana.n vai kariShyati .. 4..\\
kR^itavairaH purA chaiva sahadevena pArthivaH .
yotsyate satata.n rAja.nstavArthe kurusattama .. 5..\\
vindAnuvindAvAvantyau sametau rathasattamau .
kR^itinau samare tAta dR^iDhavIryaparAkramau .. 6..\\
etau tau puruShavyAghrau ripusainyaM pradhakShyataH .
gadA prAsAsinArAchaistomaraishcha bhujachyutaiH .. 7..\\
yuddhAbhikAmau samare krIDantAviva yUthapau .
yUthamadhye mahArAja vicharantau kR^itAntavat .. 8..\\
trigartA bhrAtaraH pa~ncha rathodArA matA mama .
kR^itavairAshcha pArthena virATanagare tadA .. 9..\\
makarA iva rAjendra samuddhata tara~NgiNIm .
ga~NgA.n vikShobhayiShyanti pArthAnAM yudhi vAhinIm .. 10..\\
te rathAH pa~ncha rAjendra yeShA.n satyaratho mukham .
ete yotsyanti samare sa.nsmarantaH purA kR^itam .. 11..\\
vyalIkaM pANDaveyena bhImasenAnujena ha .
disho vijayatA rAja~nshvetavAhena bhArata .. 12..\\
te haniShyanti pArthAnA.n samAsadya mahArathAn .
varAnvarAnmaheShvAsAnkShatriyANA.n dhurandharAH .. 13..\\
lakShmaNastava putrastu tathA duHshAsanasya cha .
ubhau tau puruShavyAghrau sa~NgrAmeShvanivartinau .. 14..\\
taruNau sukumArau cha rAjaputrau tarasvinau .
yuddhAnA.n cha visheShaGYau praNetArau cha sarvashaH .. 15..\\
rathau tau rathashArdUla matau me rathasattamau .
kShatradharmaratau vIrau mahatkarma kariShyataH .. 16..\\
daNDadhAro mahArAja ratha eko nararShabhaH .
yotsyate samaraM prApya svena sainyena pAlitaH .. 17..\\
bR^ihadbalastathA rAjA kausalyo rathasattamaH .
ratho mama matastAta dR^iDhavegaparAkramaH .. 18..\\
eSha yotsyati sa~NgrAme svA.n chamU.n sampraharShayan .
ugrAyudho maheShvAso dhArtarAShTra hite rataH .. 19..\\
kR^ipaH shAradvato rAjanrathayUthapa yUthapaH .
priyAnprANAnparityajya pradhakShyati ripU.nstava .. 20..\\
gautamasya maharSherya AchAryasya sharadvataH .
kArtikeya ivAjeyaH sharastambAtsuto.abhavat .. 21..\\
eSha senAM bahuvidhA.n vividhAyudhakArmukAm .
agnivatsamare tAta chariShyati vimardayan .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 164}
bhiisma
shakunirmAtulaste.asau ratha eko narAdhipa .
prasajya pANDavairvaira.n yotsyate nAtra saMshayaH .. 1..\\
etasya sainyA durdharShAH samare.apratiyAyinaH .
vikR^itAyudha bhUyiShThA vAyuvegasamA jave .. 2..\\
droNaputro maheShvAsaH sarveShAmati dhanvinAm .
samare chitrayodhI cha dR^iDhAstrashcha mahArathaH .. 3..\\
etasya hi mahArAja yathA gANDIvadhanvanaH .
sharAsanAdvinirmuktAH sa.nsaktA yAnti sAyakAH .. 4..\\
naiSha shakyo mayA vIraH sa~NkhyAtu.n rathasattamaH .
nirdahedapi lokA.nstrInichchhanneSha mahAyashAH .. 5..\\
krodhastejashcha tapasA sambhR^ito.a.ashramavAsinA .
droNenAnugR^ihItashcha divyairastrairudAradhIH .. 6..\\
doShastvasya mahAneko yenaiSha bharatarShabha .
na me ratho nAtiratho mataH pArthiva sattama .. 7..\\
jIvitaM priyamatyarthamAyuShkAmaH sadA dvijaH .
na hyasya sadR^ishaH kashchidubhayoH senayorapi .. 8..\\
hanyAdekarathenaiva devAnAmapi vAhinIm .
vapuShmA.nstalaghoSheNa sphoTayedapi parvatAn .. 9..\\
asa~NkhyeyaguNo vIraH prahartA dAruNadyutiH .
daNDapANirivAsahyaH kAlavatprachariShyati .. 10..\\
yugAntAgnisamaH krodhe si.nhagrIvo mahAmatiH .
eSha bhArata yuddhasya pR^iShTha.n saMshamayiShyati .. 11..\\
pitA tvasya mahAtejA vR^iddho.api yuvabhirvaraH .
raNe karma mahatkartA tatra me nAsti saMshayaH .. 12..\\
astravegAniloddhUtaH senA kaShNendhanotthitaH .
pANDuputrasya sainyAni pradhakShyati jaye dhR^itaH .. 13..\\
rathayUthapa yUthAnA.n yUthapaH sa nararShabhaH .
bhAradvAjAtmajaH kartA karma tIvra.n hitAya vaH .. 14..\\
sarvamUrdhAbhiShiktAnAmAchAryaH sthaviro guruH .
gachchhedanta.n sR^i~njayAnAM priyastvasya dhana~njayaH .. 15..\\
naiSha jAtu maheShvAsaH pArthamakliShTakAriNam .
hanyAdAchAryaka.n dIpta.n sa.nsmR^itya guNanirjitam .. 16..\\
shlAghatyeSha sadA vIraH pArthasya guNavistaraiH .
putrAdabhyadhika.n chaiva bhAradvAjo.anupashyati .. 17..\\
hanyAdekarathenaiva devagandharvadAnavAn .
ekIbhUtAnapi raNe divyairastraiH pratApavAn .. 18..\\
pauravo rAjashArdUlastava rAjanmahArathaH .
mato mama ratho vIra paravIra rathArujaH .. 19..\\
svena sainyena sahitaH pratapa~nshatruvAhinIm .
pradhakShyati sapA~nchAlAnkakSha.n kR^iShNa gatiryathA .. 20..\\
satyavrato rathavaro rAjaputro mahArathaH .
tava rAjanripubale kAlavatprachariShyati .. 21..\\
etasya yodhA rAjendra vichitrakavachAyudhAH .
vichariShyanti sa~NgrAme nighnantaH shAtravA.nstava .. 22..\\
vR^iShaseno rathAgryaste karNa putro mahArathaH .
pradhakShyati ripUNA.n te balAni balinA.n varaH .. 23..\\
jalasandho mahAtejA rAjanrathavarastava .
tyakShyate samare prANAnmAgadhaH paravIrahA .. 24..\\
eSha yotsyati sa~NgrAme gajaskandhavishAradaH .
rathena vA mahAbAhuH kShapaya~nshatruvAhinIm .. 25..\\
ratha eSha mahArAja mato mama nararShabhaH .
tvadarthe tyakShyati prANAnsaha sainyo mahAraNe .. 26..\\
eSha vikrAntayodhI cha chitrayodhI cha sa~Ngare .
vItabhIshchApi te rAja~nshAtravaiH saha yotsyate .. 27..\\
bAhlIko.atirathashchaiva samare chAnivartitA .
mama rAjanmato yuddhe shUro vaivasvatopamaH .. 28..\\
na hyeSha samaraM prApya nivarteta katha.n chana .
yathA satatago rAjannAbhihatya parAnraNe .. 29..\\
senApatirmahArAja satyavA.nste mahArathaH .
raNeShvadbhutakarmA cha rathaH pararathArujaH .. 30..\\
etasya samara.n dR^iShTvA na vyathAsti kathaM chana .
utsmayannabhyupaityeSha parAnrathapathe sthitAn .. 31..\\
eSha chAriShu vikrAntaH karma satpuruShochitam .
kartA vimarde sumahattvadarthe puruShottamaH .. 32..\\
alAyudho rAkShasendraH krUrakarmA mahAbalaH .
haniShyati parAnrAjanpUrvavairamanusmaran .. 33..\\
eSha rAkShasasainyAnA.n sarveShAM rathasattamaH .
mAyAvI dR^iDhavairashcha samare vichariShyati .. 34..\\
prAgjyotiShAdhipo vIro bhagadattaH pratApavAn .
gajA~Nkusha dharashreShTho rathe chaiva vishAradaH .. 35..\\
etena yuddhamabhavatpurA gANDIvadhanvanaH .
divasAnsubahUnrAjannubhayorjaya gR^iddhinoH .. 36..\\
tataH sakhAya.n gAndhAre mAnayanpAkashAsanam .
akarotsa.nvida.n tena pANDavena mahAtmanA .. 37..\\
eSha yotsyati sa~NgrAme gajaskandhavishAradaH .
airAvata gato rAjA devAnAmiva vAsavaH .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 165}
bhiisma
achalo vR^iShakashchaiva bhrAtarau sahitAvubhau .
rathau tava durAdharShau shatrUnvidhva.nsayiShyataH .. 1..\\
balavantau naravyAghrau dR^iDhakrodhau prahAriNau .
gAndhAramukhyau taruNau darshanIyau mahAbalau .. 2..\\
sakhA te dayito nitya.n ya eSha raNakarkashaH .
protsAhayati rAja.nstvA.n vigrahe pANDavaiH saha .. 3..\\
paruShaH katthano nIchaH karNo vaikartanastava .
mantrI netA cha bandhushcha mAnI chAtyantamuchchhritaH .. 4..\\
eSha naiva rathaH pUrNo nApyevAtiratho nR^ipa .
viyuktaH kavachenaiSha sahajena vichetanaH .
kuNDalAbhyA.n cha divyAbhyA.n viyuktaH satataM dhR^iNI .. 5..\\
abhishApAchcha rAmasya brAhmaNasya cha bhAShaNAt .
karaNAnA.n viyogAchcha tena me.ardharatho mataH .
naiSha phalgunamAsAdya punarjIvanvimokShyate .. 6..\\
s
tato.abravInmahAbAhurdroNaH shastrabhR^itA.n varaH .
evametadyathAttha tvaM na mithyAstIti ki.n chana .. 7..\\
raNe raNe.atimAnI cha vimukhashchaiva dR^ishyate .
ghR^iNI karNaH pramAdI cha tena me.ardharatho mataH .. 8..\\
etachchhrutvA tu rAdheyaH krodhAdutphullalochanaH .
uvAcha bhIShma.n rAjendra tudanvAgbhiH pratodavat .. 9..\\
pitAmaha yatheShTaM mA.n vAksharairupakR^intasi .
anAgasa.n sadA dveShAdevameva pade pade .
marShayAmi cha tatsarva.n duryodhanakR^itena vai .. 10..\\
tva.n tu mAM manyase.ashakta.n yathA pApuruShaM tathA .
bhavAnardharatho mahyaM mato nAstyatra saMshayaH .. 11..\\
sarvasya jagatashchaiva gA~Ngeya na mR^iShA vade .
kurUNAmahito nityaM na cha rAjAvabudhyate .. 12..\\
ko hi nAma samAneShu rAjasUdAtta karmasu .
tejovadhamima.n kuryAdvibhedayiShurAhave .
yathA tva.n guNanirdeshAdaparAdhaM chikIrShasi .. 13..\\
na hAyanairna palitairna vittairna cha bandhubhiH .
mahArathatva.n sa~NkhyAtuM shakya.n kShatrasya kaurava .. 14..\\
balajyeShTha.n smR^ita.n kShatraM mantrajyeShThA dvijAtayaH .
dhanajyeShThAH smR^itA vaishyAH shUdrAstu vayasAdhikAH .. 15..\\
yathechchhaka.n svaya.n grAhAdrathAnatirathA.nstathA .
kAmadveShasamAyukto mohAtprakurute bhavAn .. 16..\\
duryodhana mahAbAho sAdhu samyagavekShyatAm .
tyajyatA.n duShTabhAvo.ayaM bhIShmaH kilbiShakR^ittava .. 17..\\
bhinnA hi senA nR^ipate duHsandheyA bhavatyuta .
mailApi puruShavyAghra kimu nAnA samutthitA .. 18..\\
eShA.n dvaidha.n samutpannaM yodhAnAM yudhi bhArata .
tejovadho naH kriyate pratyakSheNa visheShataH .. 19..\\
rathAnA.n kva cha viGYAnaM kva cha bhIShmo.alpachetanaH .
ahamAvArayiShyAmi pANDavAnAmanIkinIm .. 20..\\
AsAdya mAmamogheShu.n gamiShyanti disho dasha .
pANDavAH saha pa~nchAlAH shArdUla.n vR^iShabhA iva .. 21..\\
kva cha yuddhavimardo vA mantrAH suvyAhR^itAni vA .
kva cha bhIShmo gatavayA mandAtmA kAlamohitaH .. 22..\\
spardhate hi sadA nitya.n sarveNa jagatA saha .
na chAnyaM puruSha.n kaM chinmanyate moghadarshanaH .. 23..\\
shrotavya.n khalu vR^iddhAnAmiti shAstranidarshanam .
na tvevApyativR^iddhAnAM punarbAlA hi te matAH .. 24..\\
ahameko haniShyAmi pANDavAnnAtra saMshayaH .
suyuddhe rAjashArdUla yasho bhIShma.n gamiShyati .. 25..\\
kR^itaH senApatistveSha tvayA bhIShmo narAdhipa .
senApati.n guNo gantA na tu yodhAnkathaM chana .. 26..\\
nAha.n jIvati gA~Ngeye yotsye rAjankathaM chana .
hate tu bhIShme yodhAsmi sarvaireva mahArathaiH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 166}
bhiisma
samudyato.ayaM bhAro me sumahAnsAgaropamaH .
dhArtarAShTrasya sa~NgrAme varShapUgAbhichintitaH .. 1..\\
tasminnabhyAgate kAle pratapte lomaharShaNe .
mitho bhedo na me kAryastena jIvasi sUtaja .. 2..\\
na hyahaM nAdya vikramya sthaviro.api shishostava .
yuddhashraddhA.n raNe chhindyA.n jIvitasya cha sUtaja .. 3..\\
jAmadagnyena rAmeNa mahAstrANi pramu~nchatA .
na me vyathAbhavatkA chittva.n tu me kiM kariShyasi .. 4..\\
kAmaM naitatprasha.nsanti santo.a.atmabalasa.nstavam .
vakShyAmi tu tvA.n santapto nihIna kulapA.nsana .. 5..\\
sametaM pArthiva.n kShatraM kAshirAGYaH svaya.nvare .
nirjityaika rathenaiva yatkanyAstarasA hR^itAH .. 6..\\
IdR^ishAnA.n sahasrANi vishiShTAnAmatho punaH .
mayaikena nirastAni sasainyAni raNAjire .. 7..\\
tvAM prApya vairapuruSha.n kurUNAmanayo mahAn .
upasthito vinAshAya yatasva puruSho bhava .. 8..\\
yudhyasva pArtha.n samare yena vispardhase saha .
drakShyAmi tvA.n vinirmuktamasmAdyuddhAtsudurmate .. 9..\\
tamuvAcha tato rAjA dhArtarAShTro mahAmanAH .
mAmavekShasva gA~Ngeya kArya.n hi mahadudyatam .. 10..\\
chintyatAmidamevAgre mama niHshreyasaM param .
ubhAvapi bhavantau me mahatkarma kariShyataH .. 11..\\
bhUyashcha shrotumichchhAmi pareShA.n rathasattamAn .
ye chaivAtirathAstatra tathaiva rathayUthapAH .. 12..\\
balAbalamamitrANA.n shrotumichchhAmi kaurava .
prabhAtAyA.n rajanyAM vai idaM yuddhaM bhaviShyati .. 13..\\
ete rathAste sa~NkhyAtAstathaivAtirathA nR^ipa .
ya chApyardharathA rAjanpANDavAnAmataH shR^iNu .. 14..\\
yadi kautUhala.n te.adya pANDavAnAM bale nR^ipa .
rathasa~NkhyAM mahAbAho sahaibhirvasudhAdhipaiH .. 15..\\
svaya.n rAjA rathodAraH pANDavaH kuntinandanaH .
agnivatsamare tAta chariShyati na saMshayaH .. 16..\\
bhImasenastu rAjendra ratho.aShTa guNasaMmitaH .
nAgAyuta balo mAnI tejasA na sa mAnuShaH .. 17..\\
mAdrIputrau tu rathinau dvAveva puruSharShabhau .
ashvinAviva rUpeNa tejasA cha samanvitau .. 18..\\
ete chamUmukhagatAH smarantaH kleshamAtmanaH .
rudravatprachariShyanti tatra me nAsti saMshayaH .. 19..\\
sarva eva mahAtmAnaH shAlaskandhA ivodgatAH .
prAdeshenAdhikAH pumbhiranyaiste cha pramANataH .. 20..\\
si.nhasa.nhananAH sarve pANDuputrA mahAbalAH .
charitabrahma charyAshcha sarve chAtitapasvinaH .. 21..\\
hrImantaH puruShavyAghrA vyAghrA iva balotkaTAH .
jave prahAre saMmarde sarva evAtimAnuShAH .
sarve jitamahIpAlA digjaye bharatarShabha .. 22..\\
na chaiShAM puruShAH ke chidAyudhAni gadAH sharAn .
viShahanti sadA kartumadhijyAnyapi kaurava .
udyantu.n vA gadA.n gurvIM sharAnvApi prakarShitum .. 23..\\
jave lakShyasya haraNe bhojye pA.nsuvikarShaNe .
balairapi bhavantastaiH sarva eva visheShitAH .. 24..\\
te te sainya.n samAsAdya vyAghrA iva balotkaTAH .
vidhva.nsayiShyanti raNe mA sma taiH saha sa~NgamaH .. 25..\\
ekaikashaste sa~NgrAme hanyuH sarvAnmahIkShitaH .
pratyakSha.n tava rAjendra rAjasUye yathAbhavat .. 26..\\
draupadyAshcha pariklesha.n dyUte cha paruShA giraH .
te sa.nsmarantaH sa~NgrAme vichariShyanti kAlavat .. 27..\\
lohitAkSho guDA kesho nArAyaNa sahAyavAn .
ubhayoH senayorvIra ratho nAstIha tAdR^ishaH .. 28..\\
na hi deveShu vA pUrva.n dAnaveShUrageShu vA .
rAkShaseShvatha yakSheShu nareShu kuta eva tu .. 29..\\
bhUto.atha va bhaviShyo vA rathaH kashchinmayA shrutaH .
samAyukto mahArAja yathA pArthasya dhImataH .. 30..\\
vAsudevashcha sa.nyantA yodhA chaiva dhana~njayaH .
gANDIva.n cha dhanurdivyaM te chAshvA vAtara.nhasaH .. 31..\\
abhedya.n kavachaM divyamakShayyau cha maheShudhI .
astragrAmashcha mAhendro raudraH kaubera eva cha .. 32..\\
yAmyashcha vAruNashchaiva gadAshchograpradarshanAH .
vajrAdIni cha mukhyAni nAnApraharaNAni vai .. 33..\\
dAnavAnA.n sahasrANi hiraNyapuravAsinAm .
hatAnyekarathenAjau kastasya sadR^isho rathaH .. 34..\\
eSha hanyAddhi sa.nrambhI balavAnsatyavikramaH .
tava senAM mahAbAhuH svA.n chaiva paripAlayan .. 35..\\
aha.n chainaM patyudiyAmAchAryo vA dhana~njayam .
na tR^itIyo.asti rAjendra senayorubhayorapi .
ya ena.n sharavarShANi varShantamudiyAdrathI .. 36..\\
jImUta iva gharmAnte mahAvAtasamIritaH .
samAyuktastu kaunteyo vAsudevasahAyavAn .
taruNashcha kR^itI chaiva jIrNAvAvAmubhAvapi .. 37..\\
etachchhrutvA tu bhIShmasya rAGYA.n dadhva.nsire tadA .
kA~nchanA~NgadinaH pInA bhujAshchandanarUShitAH .. 38..\\
manobhiH saha sAvegaiH sa.nsmR^itya cha purAtanam .
sAmarthyaM pANDaveyAnA.n yathA pratyakShadarshanAt .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 167}
bhiisma
draupadeyA mahArAja sarve pa~ncha mahArathAH .
vairATiruttarashchaiva ratho mama mahAnmataH .. 1..\\
abhimanyurmahArAja rathayUthapa yUthapaH .
samaH pArthena samare vAsudevena vA bhavet .. 2..\\
laghvastrashchitrayodhI cha manasvI dR^iDhavikramaH .
sa.nsmaranvai pariklesha.n svapiturvikramiShyati .. 3..\\
sAtyakirmAdhavaH shUro rathayUthapa yUthapaH .
eSha vR^iShNipravIrANAmamarShI jitasAdhvasaH .. 4..\\
uttamaujAstathA rAjanratho mama mahAnmataH .
yudhAmanyushcha vikrAnto rathodAro nararShabhaH .. 5..\\
eteShAM bahusAhasrA rathA nAgA hayAstathA .
yotsyante te tanu.n tyaktvA kuntIputra priyepsayA .. 6..\\
pANDavaiH saha rAjendra tava senAsu bhArata .
agnimArutavadrAjannAhvayantaH parasparam .. 7..\\
ajeyau samare vR^iddhau virATadrupadAvubhau .
mahArathau mahAvIryau matau me puruSharShabhau .. 8..\\
vayovR^iddhAvapi tu tau kShatradharmaparAyaNau .
yatiShyete para.n shaktyA sthitau vIra gate pathi .. 9..\\
sambandhakena rAjendra tau tu vIryabalAnvayAt .
Arya vR^ittau maheShvAsau snehapAshasitAvubhau .. 10..\\
kAraNaM prApya tu narAH sarva eva mahAbhujAH .
shUrA vA kAtarA vApi bhavanti narapu~Ngava .. 11..\\
ekAyanagatAvetau pArthena dR^iDhabhaktikau .
tyaktvA prANAnpara.n shaktyA ghaTitArau narAdhipa .. 12..\\
pR^ithagakShauhiNIbhyA.n tAvubhau sa.nyati dAruNau .
sambandhibhAva.n rakShantau mahatkarma kariShyataH .. 13..\\
lokavIrau maheShvAsau tyaktAtmAnau cha bhArata .
pratyayamparirakShantau mahatkarma kariShyataH .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 168}
bhiisma
pA~nchAlarAjasya suto rAjanparapura~njayaH .
shikhaNDI rathamukhyo me mataH pArthasya bhArata .. 1..\\
eSha yotsyati sa~NgrAme nAshayanpUrvasa.nsthitim .
para.n yasho viprathaya.nstava senAsu bhArata .. 2..\\
etasya bahulAH senAH pA~nchAlAshcha prabhadrakAH .
tenAsau rathavaMshena mahatkarma kariShyati .. 3..\\
dhR^iShTadyumnashcha senAnIH sarvasenAsu bhArata .
mato me.atiratho rAjandroNashiShyo mahArathaH .. 4..\\
eSha yotsyati sa~NgrAme sUdayanvai parAnraNe .
bhagavAniva sa~NkruddhaH pinAkI yugasa~NkShaye .. 5..\\
etasya tadrathAnIka.n kathayanti raNapriyAH .
bahutvAtsAgaraprakhya.n devAnAmiva sa.nyuge .. 6..\\
kShatradharmA tu rAjendra mato me.ardharatho nR^ipa .
dhR^iShTadyumnasya tanayo bAlyAnnAtikR^ita shramaH .. 7..\\
shishupAla suto vIrashchedirAjo mahArathaH .
dhR^iShTaketurmaheShvAsaH sambandhI pANDavasya ha .. 8..\\
eSha chedipatiH shUraH saha putreNa bhArata .
mahArathenAsukaraM mahatkarma kariShyati .. 9..\\
kShatradharmarato mahyaM mataH parapura~njayaH .
kShatradevastu rAjendra pANDaveShu rathottamaH .
jayantashchAmitaujAshcha satyajichcha mahArathaH .. 10..\\
mahArathA mahAtmAnaH sarve pA~nchAla sattamAH .
yotsyante samare tAta sa.nrabdhA iva ku~njarAH .. 11..\\
ajo bhojashcha vikrAntau pANDaveShu mahArathau .
pANDavAnA.n sahAyArthe paraM shakthyA yatiShyataH .
shIghrAstrau chitrayoddhArau kR^itinau dR^iDhavikramau .. 12..\\
kekayAH pa~ncha rAjendra bhrAtaro yuddhadurmadAH .
sarva ete rathodArAH sarve lohitaka dhvajAH .. 13..\\
kAshikaH sukumArashcha nIlo yashchAparo nR^ipaH .
sUryadattashcha sha~Nkhashcha madirAshvashcha nAmataH .. 14..\\
sarva ete rathodArAH sarve chAhavalakShaNAH .
sarvAstraviduShaH sarve mahAtmAno matA mama .. 15..\\
vArdhakShemirmahArAja ratho mama mahAnmataH .
chitrAyudhashcha nR^ipatirmato me rathasattamaH .
sa hi sa~NgrAmashobhI cha bhaktashchApi kirITinaH .. 16..\\
chekitAnaH satyadhR^itiH pANDavAnAM mahArathau .
dvAvimau puruShavyAghau rathodArau matau mama .. 17..\\
vyAghradattashcha rAjendra chandra senashcha bhArata .
matau mama rathodArau pANDavAnAM na saMshayaH .. 18..\\
senA bindushcha rAjendra krodhahantA cha nAmataH .
yaH samo vAsudevena bhImasenena chAbhibhUH .
sa yotsyatIha vikramya samare tava sainikaiH .. 19..\\
mA.n droNaM cha kR^ipaM chaiva yathA saMmanyate bhavAn .
tathA sa samarashlAghI mantavyo rathasattamaH .. 20..\\
kAshyaH paramashIghrAstraH shlAghanIyo rathottamaH .
ratha ekaguNo mahyaM mataH parapura~njayaH .. 21..\\
aya.n cha yudhi vikrAnto mantavyo.aShTa guNo rathaH .
satyajitsamarashlAghI drupadasyAtmajo yuvA .. 22..\\
gataH so.atirathatva.n hi dhR^iShTadyumnena saMmitaH .
pANDavAnA.n yashaH kAmaH para.n karma kariShyati .. 23..\\
anuraktashcha shUrashcha ratho.ayamaparo mahAn .
pANDya rAjo mahAvIryaH pANDavAnA.n dhurandharaH .. 24..\\
dR^iDhadhanvA maheShvAsaH pANDavAnA.n rathottamaH .
shreNimAnkauravashreShTha vasu dAnashcha pArthivaH .
ubhAvetAvatirathau matau mama parantapa .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 169}
bhiisma
rochamAno mahArAja pANDavAnAM mahArathaH .
yotsyate.amaravatsa~Nkhye parasainyeShu bhArata .. 1..\\
purujitkuntibhojashcha maheShvAso mahAbalaH .
mAtulo bhImasenasya sa cha me.atiratho mataH .. 2..\\
eSha vIro maheShvAsaH kR^itI cha nipuNash cha ha .
chitrayodhI cha shaktashcha mato me rathapu~NgavaH .. 3..\\
sa yotsyati hi vikramya maghavAniva dAnavaiH .
yodhAshchAsya parikhyAtAH sarve yuddhavishAradAH .. 4..\\
bhAgineya kR^ite vIraH sa kariShyati sa~Ngare .
sumahatkarma pANDUnA.n sthitaH priyahite nR^ipaH .. 5..\\
bhaimasenirmahArAja haiDimbo rAkShaseshvaraH .
mato me bahu mAyAvI rathayUthapa yUthapaH .. 6..\\
yotsyate samare tAta mAyAbhiH samarapriyaH .
ye chAsya rAkShasAH shUrAH sachivA vashavartinaH .. 7..\\
ete chAnye cha bahavo nAnAjanapadeshvarAH .
sametAH pANDavasyArthe vAsudeva purogamAH .. 8..\\
ete prAdhAnyato rAjanpANDavasya mahAtmanaH .
rathAshchAtirathAshchaiva ye chApyardharathA matAH .. 9..\\
neShyanti samare senAM bhImA.n yaudhiShThirIM nR^ipa .
mahendreNeva vIreNa pAlyamAnA.n kirITinA .. 10..\\
tairaha.n samare vIra tvAmAyadbhirjayaiShibhiH .
yotsyAmi jayamAkA~NkShannatha vA nidhana.n raNe .. 11..\\
pArtha.n cha vAsudevaM cha chakragANDIvadhAriNau .
sandhyAgatAvivArkendU sameShye puruShottamau .. 12..\\
ye chaiva te rathodArAH pANDuputrasya sainikAH .
saha sainyAnaha.n tAMshcha pratIyA.n raNamUrdhani .. 13..\\
ete rathAshchAtirathAshcha tubhyaM
yathA pradhAnaM nR^ipa kIrtitA mayA .
tathA rAjannardharathAsh cha ke chit
tathaiva teShAm api kauravendra .. 14..\\
arjuna.n vAsudeva.n cha ye chAnye tatra pArthivAH .
sarvAnAvArayiShyAmi yAvaddrakShyAmi bhArata .. 15..\\
pA~nchAlya.n tu mahAbAho nAha.n hanyAM shikhaNDinam .
udyateShumabhiprekShya pratiyudhyantamAhave .. 16..\\
lokastadveda yadahaM pituH priyachikIrShayA .
prApta.n rAjyaM parityajya brahmacharye dhR^itavrataH .. 17..\\
chitrA~Ngada.n kauravANAmaha.n rAjye.abhyaShechayam .
vichitravIrya.n cha shishu.n yauvarAjye.abhyaShechayam .. 18..\\
devavratatva.n vikhyApya pR^ithivyAM sarvarAjasu .
naiva hanyA.n striya.n jAtu na strIpUrvaM kathaM chana .. 19..\\
sa hi strIpUrvako rAja~nshikhaNDI yadi te shrutaH .
kanyA bhUtvA pumA~njAto na yotsye tena bhArata .. 20..\\
sarvA.nstvanyAnhaniShyAmi pArthivAnbharatarShabha .
yAnsameShyAmi samare na tu kuntIsutAnnR^ipa .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 170}
duryodhana uvAcha
kimarthaM bharatashreShTha na hanyAstva.n shikhaNDinam .
udyateShumatho dR^iShTvA samareShvAtatAyinam .. 1..\\
pUrvamuktvA mahAbAho pANDavAnsaha somakaiH .
vadhiShyAmIti gA~Ngeya tanme brUhi pitAmaha .. 2..\\
bhIShma uvAcha
shR^iNu duryodhana kathA.n sahaibhirvasudhAdhipaiH .
yadartha.n yudhi samprekShya nAhaM hanyAM shikhaNDinam .. 3..\\
mahArAjo mama pitA shantanurbharatarShabhaH .
diShTAntaM prApa dharmAtmA samaye puruSharShabha .. 4..\\
tato.ahaM bharatashreShTha pratiGYAM paripAlayan .
chitrA~NgadaM bhrAtara.n vai mahArAjye.abhyaShechayam .. 5..\\
tasmiMshcha nidhanaM prApte satyavatyA mate sthitaH .
vichitravIrya.n rAjAnamabhyaShi~nchaM yathAvidhi .. 6..\\
mayAbhiShikto rAjendra yavIyAnapi dharmataH .
vichitravIryo dharmAtmA mAmeva samudaikShata .. 7..\\
tasya dArakriyA.n tAta chikIrShurahamapyuta .
anurUpAdiva kulAditi chintya mano dadhe .. 8..\\
tathAshrauShaM mahAbAho tisraH kanyAH svaya.nvare .
rUpeNApratimAH sarvAH kAshirAjasutAstadA .
ambA chaivAmbikA chaiva tathaivAmbAlikAparA .. 9..\\
rAjAnashcha samAhUtAH pR^ithivyAM bharatarShabha .
ambA jyeShThAbhavattAsAmambikA tvatha madhyamA .
ambAlikA cha rAjendra rAjakanyA yavIyasI .. 10..\\
so.ahamekarathenaiva gataH kAshipateH purIm .
apashya.n tA mahAbAho tisraH kanyAH svala~NkR^itAH .
rAGYashchaiva samAvR^ittAnpArthivAnpR^ithivIpate .. 11..\\
tato.aha.n tAnnR^ipAnsarvAnAhUya samare sthitAn .
rathamAropayA.n chakre kanyAstA bharatarShabha .. 12..\\
vIryashulkAshcha tA GYAtvA samAropya ratha.n tadA .
avochaM pArthivAnsarvAnaha.n tatra samAgatAn .
bhIShmaH shAntanavaH kanyA haratIti punaH punaH .. 13..\\
te yatadhvaM para.n shaktyA sarve mokShAya pArthivAH .
prasahya hi nayAmyeSha miShatA.n vo narAdhipAH .. 14..\\
tataste pR^ithivIpAlAH samutpeturudAyudhAH .
yogo yoga iti kruddhAH sArathIMshchApyachodayan .. 15..\\
te rathairmeghasa~NkAshairgajaishcha gajayodhinaH .
pR^iShThyaishchAshvairmahIpAlAH samutpeturudAyudhAH .. 16..\\
tataste mAM mahIpAlAH sarva eva vishAM pate .
rathavrAtena mahatA sarvataH paryavArayan .. 17..\\
tAnaha.n sharavarSheNa mahatA pratyavArayam .
sarvAnnR^ipAMshchApyajaya.n devarADiva dAnavAn .. 18..\\
teShAmAtapatA.n chitrAndhvajAnhemapariShkR^itAn .
ekaikena hi bANena bhUmau pAtitavAnaham .. 19..\\
hayAMshchaiShA.n gajAMshchaiva sArathIMshchApyaha.n raNe .
apAtaya.n sharairdIptaiH prahasanpuruSharShabha .. 20..\\
te nivR^ittAshcha bhagnAshcha dR^iShTvA tallAghavaM mama .
athAha.n hAstinapuramAyA.n jitvA mahIkShitaH .. 21..\\
ato.aha.n tAshcha kanyA vai bhrAturarthAya bhArata .
tachcha karma mahAbAho satyavatyai nyavedayam .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 171}
bhIShma uvAcha
tato.ahaM bharatashreShTha mAtara.n vIramAtaram .
abhigamyopasa~NgR^ihya dAsheyIm idamabruvam .. 1..\\
imAH kAshipateH kanyA mayA nirjitya pArthivAn .
vichitravIryasya kR^ite vIryashulkA upArjitAH .. 2..\\
tato mUrdhanyupAghrAya paryashrunayanA nR^ipa .
Aha satyavatI hR^iShTA diShTyA putra jita.n tvayA .. 3..\\
satyavatyAstvanumate vivAhe samupasthite .
uvAcha vAkya.n savrIDA jyeShThA kAshipateH sutA .. 4..\\
bhIShma tvamasi dharmaGYaH sarvashAstravishAradaH .
shrutvA cha dharmya.n vachanaM mahya.n kartumihArhasi .. 5..\\
mayA shAlvapatiH pUrvaM manasAbhivR^ito varaH .
tena chAsmi vR^itA pUrva.n rahasyavidite pituH .. 6..\\
kathaM mAmanyakAmA.n tva.n rAja~nshAstramadhItya vai .
vAsayethA gR^ihe bhIShma kauravaH sanvisheShataH .. 7..\\
etadbuddhyA vinishchitya manasA bharatarShabha .
yatkShama.n te mahAbAho tadihArabdhumarhasi .. 8..\\
sa mAM pratIkShate vyakta.n shAlvarAjo vishAM pate .
kR^ipA.n kuru mahAbAho mayi dharmabhR^itA.n vara .
tva.n hi satyavrato vIra pR^ithivyAmiti naH shrutam .. 9..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 172}
bhIShma uvAcha
tato.aha.n samanuGYApya kAlIM satyavatI.n tadA .
mantriNashcha dvijAMshchaiva tathaiva cha purohitAn .
samanuGYAsiSha.n kanyAM jyeShThAmambAM narAdhipa .. 1..\\
anuGYAtA yayau sA tu kanyA shAlvapateH puram .
vR^iddhairdvijAtibhirguptA dhAtryA chAnugatA tadA .
atItya cha tamadhvAnamAsasAda narAdhipam .. 2..\\
sA tamAsAdya rAjAna.n shAlvaM vachanamabravIt .
AgatAhaM mahAbAho tvAmuddishya mahAdyute .. 3..\\
tAmabravIchchhAlvapatiH smayanniva vishAM pate .
tvayAnyapUrvayA nAhaM bhAryArthI varavarNini .. 4..\\
gachchha bhadre punastatra sakAshaM bhAratasya vai .
nAhamichchhAmi bhIShmeNa gR^ihItA.n tvAM prasahya vai .. 5..\\
tva.n hi nirjitya bhIShmeNa nItA prItimatI tadA .
parAmR^ishya mahAyuddhe nirjitya pR^ithivIpatIn .
nAha.n tvayyanyapUrvAyAM bhAryArthI varavarNini .. 6..\\
kathamasmadvidho rAjA parapUrvAM praveshayet .
nArI.n viditaviGYAnaH pareShA.n dharmamAdishan .
yatheShTa.n gamyatAM bhadre mA te kAlo.atyagAdayam .. 7..\\
ambA tamabravIdrAjannana~NgasharapIDitA .
maiva.n vada mahIpAla naitadeva.n kathaM chana .. 8..\\
nAsmi prItimatI nItA bhIShmeNAmitrakarshana .
balAnnItAsmi rudatI vidrAvya pR^ithivIpatIn .. 9..\\
bhajasva mA.n shAlvapate bhaktAM bAlAmanAgasam .
bhaktAnA.n hi parityAgo na dharmeShu prashasyate .. 10..\\
sAhamAmantrya gA~Ngeya.n samareShvanivartinam .
anuGYAtA cha tenaiva tavaiva gR^ihamAgatA .. 11..\\
na sa bhIShmo mahAbAhurmAmichchhati vishAM pate .
bhrAtR^ihetoH samArambho bhIShmasyeti shrutaM mayA .. 12..\\
bhaginyau mama ye nIte ambikAmbAlike nR^ipa .
prAdAdvichitravIryAya gA~Ngeyo hi yavIyase .. 13..\\
yathA shAlvapate nAnyaM nara.n dhyAmi kathaM chana .
tvAmR^ite puruShavyAghra tathA mUrdhAnamAlabhe .. 14..\\
na chAnyapUrvA rAjendra tvAmaha.n samupasthitA .
satyaM bravImi shAlvaitatsatyenAtmAnamAlabhe .. 15..\\
bhajasva mA.n vishAlAkSha svaya.n kanyAmupasthitAm .
ananyapUrvA.n rAjendra tvatprasAdAbhikA~NkShiNIm .. 16..\\
tAmevaM bhAShamANA.n tu shAlvaH kAshipateH sutAm .
atyajadbharatashreShTha tvacha.n jIrNAmivoragaH .. 17..\\
evaM bahuvidhairvAkyairyAchyamAnastayAnagha .
nAshraddadhachchhAlvapatiH kanyAyA bharatarShabha .. 18..\\
tataH sA manyunAviShTA jyeShThA kAshipateH sutA .
abravItsAshrunayanA bAShpavihvalayA girA .. 19..\\
tvayA tyaktA gamiShyAmi yatra yatra vishAM pate .
tatra me santu gatayaH santaH satya.n yathAbruvam .. 20..\\
eva.n sambhAShamANA.n tu nR^isha.nsaH shAlvarATtadA .
paryatyajata kauravya karuNaM paridevatIm .. 21..\\
gachchha gachchheti tA.n shAlvaH punaH punarabhAShata .
bibhemi bhIShmAtsushroNi ta.n cha bhIShmaparigrahaH .. 22..\\
evamuktA tu sA tena shAlvenAdIrghadarshinA .
nishchakrAma purAddInA rudatI kurarI yathA .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 173}
bhIShma uvAcha
sA niShkramantI nagarAchchintayAmAsa bhArata .
pR^ithivyAM nAsti yuvatirviShamasthatarA mayA .
bAndhavairviprahInAsmi shAlvena cha nirAkR^itA .. 1..\\
na cha shakyaM punargantuM mayA vAraNasAhvayam .
anuGYAtAsmi bhIShmeNa shAlvamuddishya kAraNam .. 2..\\
kiM nu garhAmyathAtmAnamatha bhIShma.n durAsadam .
AhosvitpitaraM mUDha.n yo me.akArShItsvaya.nvaram .. 3..\\
mamAya.n svakR^ito doSho yAhaM bhIShmarathAttadA .
pravR^itte vaishase yuddhe shAlvArthaM nApataM purA .
tasyeyaM phalanirvR^ittiryadApannAsmi mUDhavat .. 4..\\
dhigbhIShma.n dhikcha me mandaM pitaraM mUDhachetasam .
yenAha.n vIryashulkena paNyastrIvatpraveritA .. 5..\\
dhi~NmA.n dhikshAlvarAjAnaM dhigdhAtAramathApi cha .
yeShA.n durnItabhAvena prAptAsmyApadamuttamAm .. 6..\\
sarvathA bhAgadheyAni svAni prApnoti mAnavaH .
anayasyAsya tu mukhaM bhIShmaH shAntanavo mama .. 7..\\
sA bhIShme pratikartavyamahaM pashyAmi sAmpratam .
tapasA vA yudhA vApi duHkhahetuH sa me mataH .
ko nu bhIShma.n yudhA jetumutsaheta mahIpatiH .. 8..\\
eva.n sA parinishchitya jagAma nagarAdbahiH .
AshramaM puNyashIlAnA.n tApasAnAM mahAtmanAm .
tatastAmavasadrAtri.n tApasaiH parivAritA .. 9..\\
Achakhyau cha yathAvR^itta.n sarvamAtmani bhArata .
vistareNa mahAbAho nikhilena shuchismitA .
haraNa.n cha visargaM cha shAlvena cha visarjanam .. 10..\\
tatastatra mahAnAsIdbrAhmaNaH saMshitavrataH .
shaikhAvatyastapovR^iddhaH shAstre chAraNyake guruH .. 11..\\
ArtA.n tAmAha sa muniH shaikhAvatyo mahAtapAH .
niHshvasantI.n satIM bAlA.n duHkhashokaparAyaNAm .. 12..\\
eva~Ngate kiM nu bhadre shakya.n kartuM tapasvibhiH .
AshramasthairmahAbhAgaistaponityairmahAtmabhiH .. 13..\\
sA tvenamabravIdrAjankriyatAM madanugrahaH .
pravrAjitumihechchhAmi tapastapsyAmi dushcharam .. 14..\\
mayaivaitAni karmANi pUrvadeheShu mUDhayA .
kR^itAni nUnaM pApAni teShAmetatphala.n dhruvam .. 15..\\
notsaheyaM punargantu.n svajanaM prati tApasAH .
pratyAkhyAtA nirAnandA shAlvena cha nirAkR^itA .. 16..\\
upadiShTamihechchhAmi tApasya.n vItakalmaShAH .
yuShmAbhirdevasa~NkAshAH kR^ipA bhavatu vo mayi .. 17..\\
sa tAmAshvAsayatkanyA.n dR^iShTAntAgamahetubhiH .
sAntvayAmAsa kArya.n cha pratijaGYe dvijaiH saha .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 174}
bhIShma uvAcha
tataste tApasAH sarve kAryavanto.abhava.nstadA .
tA.n kanyAM chintayanto vai kiM kAryamiti dharmiNaH .. 1..\\
ke chidAhuH piturveshma nIyatAmiti tApasAH .
ke chidasmadupAlambhe mati.n chakrurdvijottamAH .. 2..\\
ke chichchhAlvapati.n gatvA niyojyamiti menire .
neti ke chidvyavasyanti pratyAkhyAtA hi tena sA .. 3..\\
eva~Ngate kiM nu shakyaM bhadre kartuM manIShibhiH .
punarUchushcha te sarve tApasAH saMshitavratAH .. 4..\\
alaM pravrajiteneha bhadre shR^iNu hita.n vachaH .
ito gachchhasva bhadra.n te pitureva niveshanam .. 5..\\
pratipatsyati rAjA sa pitA te yadanantaram .
tatra vatsyasi kalyANi sukha.n sarvaguNAnvitA .
na cha te.anyA gatirnyAyyA bhavedbhadre yathA pitA .. 6..\\
patirvApi gatirnAryAH pitA vA varavarNini .
gatiH patiH samasthAyA viShame tu pitA gatiH .. 7..\\
pravrajyA hi suduHkheya.n sukumAryA visheShataH .
rAjaputryAH prakR^ityA cha kumAryAstava bhAmini .. 8..\\
bhadre doShA hi vidyante bahavo varavarNini .
Ashrame vai vasantyAste na bhaveyuH piturgR^ihe .. 9..\\
tatastu te.abruvanvAkyaM brAhmaNAstA.n tapasvinIm .
tvAmihaikAkinI.n dR^iShTvA nijane gahane vane .
prArthayiShyanti rAjendrAstasmAnmaivaM manaH kR^ithAH .. 10..\\
ambovAcha
na shakya.n kAshinagarIM punargantuM piturgR^ihAn .
avaGYAtA bhaviShyAmi bAndhavAnAM na saMshayaH .. 11..\\
uShitA hyanyathA bAlye piturveshmani tApasAH .
nAha.n gamiShye bhadra.n vastatra yatra pitA mama .
tapastaptumabhIpsAmi tApasaiH paripAlitA .. 12..\\
yathA pare.api me loke na syAdevaM mahAtyayaH .
daurbhAgyaM brAhmaNashreShThAstasmAttapsyAmyaha.n tapaH .. 13..\\
bhIShma uvAcha
ityeva.n teShu vipreShu chintayatsu tathA tathA .
rAjarShistadvanaM prAptastapasvI hotravAhanaH .. 14..\\
tataste tApasAH sarve pUjayanti sma taM nR^ipam .
pUjAbhiH svAgatAdyAbhirAsanenodakena cha .. 15..\\
tasyopaviShTasya tato vishrAntasyopashR^iNvataH .
punareva kathA.n chakruH kanyAM prati vanaukasaH .. 16..\\
ambAyAstA.n kathA.n shrutvA kAshirAGYashcha bhArata .
sa vepamAna utthAya mAturasyAH pitA tadA .
tA.n kanyAma~NgamAropya paryAshvAsayata prabho .. 17..\\
sa tAmapR^ichchhatkArtsnyena vyasanotpattimAditaH .
sA cha tasmai yathAvR^itta.n vistareNa nyavedayat .. 18..\\
tataH sa rAjarShirabhUdduHkhashokasamanvitaH .
kArya.n cha pratipede tanmanasA sumahAtapAH .. 19..\\
abravIdvepamAnashcha kanyAmArtA.n suduHkhitaH .
mA gAH pitR^igR^ihaM bhadre mAtuste janako hyaham .. 20..\\
duHkha.n chhetsyAmi te.aha.n vai mayi vartasva putrike .
paryApta.n te manaH putri yadevaM parishuShyasi .. 21..\\
gachchha madvachanAdrAma.n jAmadagnyaM tapasvinam .
rAmastava mahadduHkha.n shoka.n chApanayiShyati .
haniShyati raNe bhIShmaM na kariShyati chedvachaH .. 22..\\
ta.n gachchha bhArgavashreShThaM kAlAgnisamatejasam .
pratiShThApayitA sa tvA.n same pathi mahAtapAH .. 23..\\
tatastu sasvaraM bAShpamutsR^ijantI punaH punaH .
abravItpitaraM mAtuH sA tadA hotravAhanam .. 24..\\
abhivAdayitvA shirasA gamiShye tava shAsanAt .
api nAmAdya pashyeyamArya.n ta.n lokavishrutam .. 25..\\
katha.n cha tIvraM duHkhaM me haniShyati sa bhArgavaH .
etadichchhAmyaha.n shrotumatha yAsyAmi tatra vai .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 175}
hotravAhana uvAcha
rAma.n drakShyasi vatse tvaM jAmadagnyaM mahAvane .
ugre tapasi vartanta.n satyasandhaM mahAbalam .. 1..\\
mahendre vai girishreShThe rAmaM nityamupAsate .
R^iShayo vedaviduSho gandharvApsarasastathA .. 2..\\
tatra gachchhasva bhadra.n te brUyAshchaina.n vacho mama .
abhivAdya pUrva.n shirasA tapovR^iddha.n dR^iDhavratam .. 3..\\
brUyAshchainaM punarbhadre yatte kAryaM manIShitam .
mayi sa~NkIrtite rAmaH sarva.n tatte kariShyati .. 4..\\
mama rAmaH sakhA vatse prItiyuktaH suhR^ichcha me .
jamadagnisuto vIraH sarvashastrabhR^itA.n varaH .. 5..\\
evaM bruvati kanyA.n tu pArthive hotravAhane .
akR^itavraNaH prAdurAsIdrAmasyAnucharaH priyaH .. 6..\\
tataste munayaH sarve samuttasthuH sahasrashaH .
sa cha rAjA vayovR^iddhaH sR^i~njayo hotravAhanaH .. 7..\\
tataH pR^iShTvA yathAnyAyamanyonya.n te vanaukasaH .
sahitA bharatashreShTha niSheduH parivArya tam .. 8..\\
tataste kathayAmAsuH kathAstAstA manoramAH .
kAntA divyAshcha rAjendra prItiharShamudA yutAH .. 9..\\
tataH kathAnte rAjarShirmahAtmA hotravAhanaH .
rAma.n shreShThaM maharShINAmapR^ichchhadakR^itavraNam .. 10..\\
kva samprati mahAbAho jAmadagnyaH pratApavAn .
akR^itavraNa shakyo vai draShTu.n vedavidAM varaH .. 11..\\
akR^itavraNa uvAcha
bhavantameva satata.n rAmaH kIrtayati prabho .
sR^i~njayo me priyasakho rAjarShiriti pArthiva .. 12..\\
iha rAmaH prabhAte shvo bhaviteti matirmama .
draShTAsyenamihAyAnta.n tava darshanakA~NkShayA .. 13..\\
iya.n cha kanyA rAjarShe kimartha.n vanamAgatA .
kasya cheya.n tava cha kA bhavatIchchhAmi veditum .. 14..\\
hotravAhana uvAcha
dauhitrIyaM mama vibho kAshirAjasutA shubhA .
jyeShThA svaya.nvare tasthau bhaginIbhyA.n sahAnagha .. 15..\\
iyamambeti vikhyAtA jyeShThA kAshipateH sutA .
ambikAmbAlike tvanye yavIyasyau tapodhana .. 16..\\
sametaM pArthiva.n kShatraM kAshipuryAM tato.abhavat .
kanyAnimittaM brahmarShe tatrAsIdutsavo mahAn .. 17..\\
tataH kila mahAvIryo bhIShmaH shAntanavo nR^ipAn .
avAkShipya mahAtejAstisraH kanyA jahAra tAH .. 18..\\
nirjitya pR^ithivIpAlAnatha bhIShmo gajAhvayam .
AjagAma vishuddhAtmA kanyAbhiH saha bhArata .. 19..\\
satyavatyai nivedyAtha vivAhArthamanantaram .
bhrAturvichitravIryasya samAGYApayata prabhuH .. 20..\\
tato vaivAhika.n dR^iShTvA kanyeya.n samupArjitam .
abravIttatra gA~NgeyaM mantrimadhye dvijarShabha .. 21..\\
mayA shAlvapatirvIra manasAbhivR^itaH patiH .
na mAmarhasi dharmaGYa parachittAM pradApitum .. 22..\\
tachchhrutvA vachanaM bhIShmaH saMmantrya saha mantribhiH .
nishchitya visasarjemA.n satyavatyA mate sthitaH .. 23..\\
anuGYAtA tu bhIShmeNa shAlva.n saubhapati.n tataH .
kanyeyaM muditA vipra kAle vachanamabravIt .. 24..\\
visarjitAsmi bhIShmeNa dharmaM mAM pratipAdaya .
manasAbhivR^itaH pUrvaM mayA tvaM pArthivarShabha .. 25..\\
pratyAchakhyau cha shAlvo.api chAritrasyAbhisha~NkitaH .
seya.n tapovanaM prAptA tApasye.abhiratA bhR^isham .. 26..\\
mayA cha pratyabhiGYAtA vaMshasya parikIrtanAt .
asya duHkhasya chotpattiM bhIShmameveha manyate .. 27..\\
ambovAcha
bhagavannevamevaitadyathAha pR^ithivIpatiH .
sharIrakartA mAturme sR^i~njayo hotravAhanaH .. 28..\\
na hyutsahe svanagaraM pratiyAtu.n tapodhana .
avamAnabhayAchchaiva vrIDayA cha mahAmune .. 29..\\
yattu mAM bhagavAnrAmo vakShyati dvijasattama .
tanme kAryatama.n kAryamiti me bhagavanmatiH .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 176}
akR^itavraNa uvAcha
duHkhadvayamidaM bhadre katarasya chikIrShasi .
pratikartavyamabale tattva.n vatse bravIhi me .. 1..\\
yadi saubhapatirbhadre niyoktavyo mate tava .
niyokShyati mahAtmA ta.n rAmastvaddhitakAmyayA .. 2..\\
athApageyaM bhIShma.n ta.n rAmeNechchhasi dhImatA .
raNe vinirjita.n draShTuM kuryAttadapi bhArgavaH .. 3..\\
sR^i~njayasya vachaH shrutvA tava chaiva shuchismite .
yadatrAnantara.n kAryaM tadadyaiva vichintyatAm .. 4..\\
ambovAcha
apanItAsmi bhIShmeNa bhagavannavijAnatA .
na hi jAnAti me bhIShmo brahma~nshAlvagataM manaH .. 5..\\
etadvichArya manasA bhavAneva vinishchayam .
vichinotu yathAnyAya.n vidhAna.n kriyatAM tathA .. 6..\\
bhIShme vA kurushArdUle shAlvarAje.atha vA punaH .
ubhayoreva vA brahmanyadyukta.n tatsamAchara .. 7..\\
niveditaM mayA hyetadduHkhamUla.n yathAtatham .
vidhAna.n tatra bhagavankartumarhasi yuktitaH .. 8..\\
akR^itavraNa uvAcha
upapannamidaM bhadre yadeva.n varavarNini .
dharmaM prati vacho brUyAH shR^iNu cheda.n vacho mama .. 9..\\
yadi tvAmApageyo vai na nayedgajasAhvayam .
shAlvastvA.n shirasA bhIru gR^ihNIyAdrAmachoditaH .. 10..\\
tena tvaM nirjitA bhadre yasmAnnItAsi bhAmini .
saMshayaH shAlvarAjasya tena tvayi sumadhyame .. 11..\\
bhIShmaH puruShamAnI cha jitakAshI tathaiva cha .
tasmAtpratikriyA yuktA bhIShme kArayitu.n tvayA .. 12..\\
ambovAcha
mamApyeSha mahAnbrahmanhR^idi kAmo.abhivartate .
ghAtayeya.n yadi raNe bhIShmamityeva nityadA .. 13..\\
bhIShma.n vA shAlvarAjaM vA yaM vA doSheNa gachchhasi .
prashAdhi taM mahAbAho yatkR^ite.aha.n suduHkhitA .. 14..\\
bhIShma uvAcha
eva.n kathayatAmeva teShA.n sa divaso gataH .
rAtrishcha bharatashreShTha sukhashItoShNamArutA .. 15..\\
tato rAmaH prAdurAsItprajvalanniva tejasA .
shiShyaiH parivR^ito rAja~njaTAchIradharo muniH .. 16..\\
dhanuShpANiradInAtmA khaDgaM bibhratparashvadhI .
virajA rAjashArdUla so.abhyayAtsR^i~njayaM nR^ipam .. 17..\\
tatasta.n tApasA dR^iShTvA sa cha rAjA mahAtapAH .
tasthuH prA~njalayaH sarve sA cha kanyA tapasvinI .. 18..\\
pUjayAmAsuravyagrA madhuparkeNa bhArgavam .
architashcha yathAyogaM niShasAda sahaiva taiH .. 19..\\
tataH pUrvavyatItAni kathayete sma tAvubhau .
sR^i~njayashcha sa rAjarShirjAmadagnyashcha bhArata .. 20..\\
tataH kathAnte rAjarShirbhR^igushreShThaM mahAbalam .
uvAcha madhura.n kAle rAma.n vachanamarthavat .. 21..\\
rAmeyaM mama dauhitrI kAshirAjasutA prabho .
asyAH shR^iNu yathAtattva.n kAryaM kAryavishArada .. 22..\\
parama.n kathyatAM cheti tA.n rAmaH pratyabhAShata .
tataH sAbhyagamadrAma.n jvalantamiva pAvakam .. 23..\\
sA chAbhivAdya charaNau rAmasya shirasA shubhA .
spR^iShTvA padmadalAbhAbhyAM pANibhyAmagrataH sthitA .. 24..\\
ruroda sA shokavatI bAShpavyAkulalochanA .
prapede sharaNa.n chaiva sharaNyaM bhR^igunandanam .. 25..\\
rAma uvAcha
yathAsi sR^i~njayasyAsya tathA mama nR^ipAtmaje .
brUhi yatte manoduHkha.n kariShye vachanaM tava .. 26..\\
ambovAcha
bhagava~nsharaNa.n tvAdya prapannAsmi mahAvrata .
shokapa~NkArNavAdghorAduddharasva cha mA.n vibho .. 27..\\
bhIShma uvAcha
tasyAshcha dR^iShTvA rUpa.n cha vayashchAbhinavaM punaH .
saukumAryaM para.n chaiva rAmashchintAparo.abhavat .. 28..\\
kimiya.n vakShyatItyevaM vimR^ishanbhR^igusattamaH .
iti dadhyau chira.n rAmaH kR^ipayAbhipariplutaH .. 29..\\
kathyatAmiti sA bhUyo rAmeNoktA shuchismitA .
sarvameva yathAtattva.n kathayAmAsa bhArgave .. 30..\\
tachchhrutvA jAmadagnyastu rAjaputryA vachastadA .
uvAcha tA.n varArohAM nishchityArthavinishchayam .. 31..\\
preShayiShyAmi bhIShmAya kurushreShThAya bhAmini .
kariShyati vacho dharmya.n shrutvA me sa narAdhipaH .. 32..\\
na chetkariShyati vacho mayokta.n jAhnavIsutaH .
dhakShyAmyena.n raNe bhadre sAmAtyaM shastratejasA .. 33..\\
atha vA te matistatra rAjaputri nivartate .
tAvachchhAlvapati.n vIraM yojayAmyatra karmaNi .. 34..\\
ambovAcha
visarjitAsmi bhIShmeNa shrutvaiva bhR^igunandana .
shAlvarAjagata.n cheto mama pUrvaM manIShitam .. 35..\\
saubharAjamupetyAhamabruva.n durvacha.n vachaH .
na cha mAM pratyagR^ihNAtsa chAritraparisha~NkitaH .. 36..\\
etatsarva.n vinishchitya svabuddhyA bhR^igunandana .
yadatraupayika.n kAryaM tachchintayitumarhasi .. 37..\\
mamAtra vyasanasyAsya bhIShmo mUlaM mahAvrataH .
yenAha.n vashamAnItA samutkShipya balAttadA .. 38..\\
bhIShma.n jahi mahAbAho yatkR^ite duHkhamIdR^isham .
prAptAhaM bhR^igushArdUla charAmyapriyamuttamam .. 39..\\
sa hi lubdhashcha mAnI cha jitakAshI cha bhArgava .
tasmAtpratikriyA kartu.n yuktA tasmai tvayAnagha .. 40..\\
eSha me hriyamANAyA bhAratena tadA vibho .
abhavaddhR^idi sa~Nkalpo ghAtayeyaM mahAvratam .. 41..\\
tasmAtkAmaM mamAdyema.n rAma sa.nvartayAnagha .
jahi bhIShmaM mahAbAho yathA vR^itraM purandaraH .. 42..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 177}
bhIShma uvAcha
evamuktastadA rAmo jahi bhIShmamiti prabho .
uvAcha rudatI.n kanyAM chodayantIM punaH punaH .. 1..\\
kAshye kAmaM na gR^ihNAmi shastra.n vai varavarNini .
R^ite brahmavidA.n hetoH kimanyatkaravANi te .. 2..\\
vAchA bhIShmashcha shAlvashcha mama rAGYi vashAnugau .
bhaviShyato.anavadyA~Ngi tatkariShyAmi mA shuchaH .. 3..\\
na tu shastra.n grahIShyAmi kathaM chidapi bhAmini .
R^ite niyogAdviprANAmeSha me samayaH kR^itaH .. 4..\\
ambovAcha
mama duHkhaM bhagavatA vyapaneya.n yatastataH .
tattu bhIShmaprasUtaM me ta.n jahIshvara mAchiram .. 5..\\
rAma uvAcha
kAshikanye punarbrUhi bhIShmaste charaNAvubhau .
shirasA vandanArho.api grahIShyati girA mama .. 6..\\
ambovAcha
jahi bhIShma.n raNe rAma mama chedichchhasi priyam .
pratishruta.n cha yadi tatsatyaM kartumihArhasi .. 7..\\
bhIShma uvAcha
tayoH sa.nvadatoreva.n rAjanrAmAmbayostadA .
akR^itavraNo jAmadagnyamida.n vachanamabravIt .. 8..\\
sharaNAgatAM mahAbAho kanyAM na tyaktumarhasi .
jahi bhIShma.n raNe rAma garjantamasuraM yathA .. 9..\\
yadi bhIShmastvayAhUto raNe rAma mahAmune .
nirjito.asmIti vA brUyAtkuryAdvA vachana.n tava .. 10..\\
kR^itamasyA bhavetkArya.n kanyAyA bhR^igunandana .
vAkya.n satya.n cha te vIra bhaviShyati kR^itaM vibho .. 11..\\
iya.n chApi pratiGYA te tadA rAma mahAmune .
jitvA vai kShatriyAnsarvAnbrAhmaNeShu pratishrutam .. 12..\\
brAhmaNaH kShatriyo vaishyaH shUdrashchaiva raNe yadi .
brahmadviDbhavitA ta.n vai haniShyAmIti bhArgava .. 13..\\
sharaNa.n hi prapannAnAM bhItAnA.n jIvitArthinAm .
na shakShyAmi parityAga.n kartuM jIvankathaM chana .. 14..\\
yashcha kShatra.n raNe kR^itsnaM vijeShyati samAgatam .
dR^iptAtmAnamaha.n taM cha haniShyAmIti bhArgava .. 15..\\
sa eva.n vijayI rAma bhIShmaH kurukulodvahaH .
tena yudhyasva sa~NgrAme sametya bhR^igunandana .. 16..\\
rAma uvAcha
smarAmyahaM pUrvakR^itAM pratiGYAmR^iShisattama .
tathaiva cha kariShyAmi yathA sAmnaiva lapsyate .. 17..\\
kAryametanmahadbrahmankAshikanyAmanogatam .
gamiShyAmi svaya.n tatra kanyAmAdAya yatra saH .. 18..\\
yadi bhIShmo raNashlAghI na kariShyati me vachaH .
haniShyAmyenamudriktamiti me nishchitA matiH .. 19..\\
na hi bANA mayotsR^iShTAH sajjantIha sharIriNAm .
kAyeShu vidita.n tubhyaM purA kShatriya sa~Ngare .. 20..\\
bhIShma uvAcha
evamuktvA tato rAmaH saha tairbrahmavAdibhiH .
prayANAya mati.n kR^itvA samuttasthau mahAmanAH .. 21..\\
tataste tAmuShitvA tu rajanI.n tatra tApasAH .
hutAgnayo japtajapyAH pratasthurmajjighA.nsayA .. 22..\\
abhyagachchhattato rAmaH saha tairbrAhmaNarShabhaiH .
kurukShetraM mahArAja kanyayA saha bhArata .. 23..\\
nyavishanta tataH sarve parigR^ihya sarasvatIm .
tApasAste mahAtmAno bhR^igushreShThapuraskR^itAH .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 178}
bhIShma uvAcha
tatastR^itIye divase same deshe vyavasthitaH .
preShayAmAsa me rAjanprApto.asmIti mahAvrataH .. 1..\\
tamAgatamaha.n shrutvA viShayAntaM mahAbalam .
abhyagachchha.n javenAshu prItyA tejonidhiM prabhum .. 2..\\
gAM puraskR^itya rAjendra brAhmaNaiH parivAritaH .
R^itvigbhirdevakalpaishcha tathaiva cha purohitaiH .. 3..\\
sa mAmabhigata.n dR^iShTvA jAmadagnyaH pratApavAn .
pratijagrAha tAM pUjA.n vachana.n chedamabravIt .. 4..\\
bhIShma kAM buddhimAsthAya kAshirAjasutA tvayA .
akAmeyamihAnItA punashchaiva visarjitA .. 5..\\
vibhraMshitA tvayA hIya.n dharmAvApteH parAvarAt .
parAmR^iShTA.n tvayA hImAM ko hi gantumihArhati .. 6..\\
pratyAkhyAtA hi shAlvena tvayA nIteti bhArata .
tasmAdimAM manniyogAtpratigR^ihNIShva bhArata .. 7..\\
svadharmaM puruShavyAghra rAjaputrI labhatviyam .
na yuktamavamAno.aya.n kartu.n rAGYA tvayAnagha .. 8..\\
tatastaM nAtimanasa.n samudIkShyAhamabruvam .
nAhamenAM punardadyAM bhrAtre brahmankatha.n chana .. 9..\\
shAlvasyAhamiti prAha purA mAmiha bhArgava .
mayA chaivAbhyanuGYAtA gatA saubhapuraM prati .. 10..\\
na bhayAnnApyanukroshAnna lobhAnnArthakAmyayA .
kShatradharmamaha.n jahyAmiti me vratamAhitam .. 11..\\
atha mAmabravIdrAmaH krodhaparyAkulekShaNaH .
na kariShyasi chedetadvAkyaM me kurupu~Ngava .. 12..\\
haniShyAmi sahAmAtya.n tvAmadyeti punaH punaH .
sa.nrambhAdabravIdrAmaH krodhaparyAkulekShaNaH .. 13..\\
tamaha.n gIrbhiriShTAbhiH punaH punararindamam .
ayAchaM bhR^igushArdUlaM na chaiva prashashAma saH .. 14..\\
tamahaM praNamya shirasA bhUyo brAhmaNasattamam .
abruva.n kAraNaM kiM tadyattva.n yoddhumihechchhasi .. 15..\\
iShvastraM mama bAlasya bhavataiva chaturvidham .
upadiShTaM mahAbAho shiShyo.asmi tava bhArgava .. 16..\\
tato mAmabravIdrAmaH krodhasa.nraktalochanaH .
jAnIShe mA.n guruM bhIShma na chemAM pratigR^ihNase .
sutA.n kAshyasya kauravya matpriyArthaM mahIpate .. 17..\\
na hi te vidyate shAntiranyathA kurunandana .
gR^ihANemAM mahAbAho rakShasva kulamAtmanaH .
tvayA vibhraMshitA hIyaM bhartAraM nAbhigachchhati .. 18..\\
tathA bruvanta.n tamaha.n rAmaM parapura~njayam .
naitadevaM punarbhAvi brahmarShe ki.n shrameNa te .. 19..\\
gurutva.n tvayi samprekShya jAmadagnya purAtanam .
prasAdaye tvAM bhagava.nstyaktaiShA hi purA mayA .. 20..\\
ko jAtu parabhAvA.n hi nArIM vyAlImiva sthitAm .
vAsayeta gR^ihe jAnanstrINA.n doShAnmahAtyayAn .. 21..\\
na bhayAdvAsavasyApi dharma.n jahyAM mahAdyute .
prasIda mA vA yadvA te kArya.n tatkuru mAchiram .. 22..\\
aya.n chApi vishuddhAtmanpurANe shrUyate vibho .
maruttena mahAbuddhe gItaH shloko mahAtmanA .. 23..\\
gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH .
utpathapratipannasya kAryaM bhavati shAsanam .. 24..\\
sa tva.n gururiti premNA mayA saMmAnito bhR^isham .
guruvR^ittaM na jAnIShe tasmAdyotsyAmyaha.n tvayA .. 25..\\
guruM na hanyA.n samare brAhmaNa.n cha visheShataH .
visheShatastapovR^iddhameva.n kShAntaM mayA tava .. 26..\\
yudyateShumatho dR^iShTvA brAhmaNa.n kShatrabandhuvat .
yo hanyAtsamare kruddho yudhyantamapalAyinam .
brahmahatyA na tasya syAditi dharmeShu nishchayaH .. 27..\\
kShatriyANA.n sthito dharme kShatriyo.asmi tapodhana .
yo yathA vartate yasmi.nstathA tasminpravartayan .
nAdharma.n samavApnoti naraH shreyash cha vindati .. 28..\\
arthe vA yadi vA dharme samartho deshakAlavit .
anarthasaMshayApannaH shreyAnniHsaMshayena cha .. 29..\\
yasmAtsaMshayite.arthe.asminyathAnyAyaM pravartase .
tasmAdyotsyAmi sahitastvayA rAma mahAhave .
pashya me bAhuvIrya.n cha vikramaM chAtimAnuSham .. 30..\\
eva~Ngate.api tu mayA yachchhakyaM bhR^igunandana .
tatkariShye kurukShetre yotsye vipra tvayA saha .
dvandve rAma yatheShTa.n te sajjo bhava mahAmune .. 31..\\
tatra tvaM nihato rAma mayA sharashatAchitaH .
lapsyase nirjitA.NllokA~nshastrapUto mahAraNe .. 32..\\
sa gachchha vinivartasva kurukShetra.n raNapriya .
tatraiShyAmi mahAbAho yuddhAya tvA.n tapodhana .. 33..\\
api yatra tvayA rAma kR^ita.n shauchaM purA pituH .
tatrAhamapi hatvA tvA.n shaucha.n kartAsmi bhArgava .. 34..\\
tatra gachchhasva rAma tva.n tvarita.n yuddhadurmada .
vyapaneShyAmi te darpaM paurANaM brAhmaNabruva .. 35..\\
yachchApi katthase rAma bahushaH pariShatsu vai .
nirjitAH kShatriyA loke mayaikeneti tachchhR^iNu .. 36..\\
na tadA jAyate bhIShmo madvidhaH kShatriyo.api vA .
yaste yuddhamaya.n darpaM kAmaM cha vyapanAshayet .. 37..\\
so.aha.n jAto mahAbAho bhIShmaH parapura~njayaH .
vyapaneShyAmi te darpa.n yuddhe rAma na saMshayaH .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 179}
bhIShma uvAcha
tato mAmabravIdrAmaH prahasanniva bhArata .
diShTyA bhIShma mayA sArdha.n yoddhumichchhasi sa~Ngare .. 1..\\
aya.n gachchhAmi kauravya kurukShetraM tvayA saha .
bhAShita.n tatkariShyAmi tatrAgachchheH parantapa .. 2..\\
tatra tvAM nihataM mAtA mayA sharashatAchitam .
jAhnavI pashyatAM bhIShma gR^idhraka~NkabaDAshanam .. 3..\\
kR^ipaNa.n tvAmabhiprekShya siddhachAraNasevitA .
mayA vinihata.n devI rodatAmadya pArthiva .. 4..\\
atadarhA mahAbhAgA bhagIrathasutA nadI .
yA tvAmajIjananmanda.n yuddhakAmukamAturam .. 5..\\
ehi gachchha mayA bhIShma yuddhamadyaiva vartatAm .
gR^ihANa sarva.n kauravya rathAdi bharatarShabha .. 6..\\
iti bruvANa.n tamaha.n rAmaM parapura~njayam .
praNamya shirasA rAjannevamastvityathAbruvam .. 7..\\
evamuktvA yayau rAmaH kurukShetra.n yuyutsayA .
pravishya nagara.n chAha.n satyavatyai nyavedayam .. 8..\\
tataH kR^itasvastyayano mAtrA pratyabhinanditaH .
dvijAtInvAchya puNyAha.n svasti chaiva mahAdyute .. 9..\\
rathamAsthAya ruchira.n rAjataM pANDurairhayaiH .
sUpaskara.n svadhiShThAnaM vaiyAghraparivAraNam .. 10..\\
upapannaM mahAshastraiH sarvopakaraNAnvitam .
tatkulInena vIreNa hayashAstravidA nR^ipa .. 11..\\
yukta.n sUtena shiShTena bahusho dR^iShTakarmaNA .
daMshitaH pANDureNAha.n kavachena vapuShmatA .. 12..\\
pANDura.n kArmukaM gR^ihya prAyAM bharatasattama .
pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani .. 13..\\
pANDuraishchAmaraishchApi vIjyamAno narAdhipa .
shuklavAsAH sitoShNIShaH sarvashuklavibhUShaNaH .. 14..\\
stUyamAno jayAshIrbhirniShkramya gajasAhvayAt .
kurukShetra.n raNakShetramupAyAM bharatarShabha .. 15..\\
te hayAshchoditAstena sUtena paramAhave .
avahanmAM bhR^isha.n rAjanmanomArutara.nhasaH .. 16..\\
gatvAha.n tatkurukShetra.n sa cha rAmaH pratApavAn .
yuddhAya sahasA rAjanparAkrAntau parasparam .. 17..\\
tataH sandarshane.atiShTha.n rAmasyAtitapasvinaH .
pragR^ihya sha~Nkhapravara.n tataH prAdhamamuttamam .. 18..\\
tatastatra dvijA rAja.nstApasAshcha vanaukasaH .
apashyanta raNa.n divyaM devAH sarShigaNAstadA .. 19..\\
tato divyAni mAlyAni prAdurAsanmuhurmuhuH .
vAditrANi cha divyAni meghavR^indAni chaiva ha .. 20..\\
tataste tApasAH sarve bhArgavasyAnuyAyinaH .
prekShakAH samapadyanta parivArya raNAjiram .. 21..\\
tato mAmabravIddevI sarvabhUtahitaiShiNI .
mAtA svarUpiNI rAjankimida.n te chikIrShitam .. 22..\\
gatvAha.n jAmadagnyaM taM prayAchiShye kurUdvaha .
bhIShmeNa saha mA yotsIH shiShyeNeti punaH punaH .. 23..\\
mA maivaM putra nirbandha.n kuru vipreNa pArthiva .
jAmadagnyena samare yoddhumityavabhartsayat .. 24..\\
kiM na vai kShatriyaharo haratulyaparAkramaH .
viditaH putra rAmaste yatastva.n yoddhumichchhasi .. 25..\\
tato.ahamabruva.n devImabhivAdya kR^itA~njaliH .
sarva.n tadbharatashreShTha yathAvR^itta.n svaya.nvare .. 26..\\
yathA cha rAmo rAjendra mayA pUrvaM prasAditaH .
kAshirAjasutAyAshcha yathA kAmaH purAtanaH .. 27..\\
tataH sA rAmamabhyetya jananI me mahAnadI .
madartha.n tamR^iShiM devI kShamayAmAsa bhArgavam .
bhIShmeNa saha mA yotsIH shiShyeNeti vacho.abravIt .. 28..\\
sa cha tAmAha yAchantIM bhIShmameva nivartaya .
na hi me kurute kAmamityaha.n tamupAgamam .. 29..\\
sa~njaya uvAcha
tato ga~NgA sutasnehAdbhIShmaM punarupAgamat .
na chAsyAH so.akarodvAkya.n krodhaparyAkulekShaNaH .. 30..\\
athAdR^ishyata dharmAtmA bhR^igushreShTho mahAtapAH .
AhvayAmAsa cha punaryuddhAya dvijasattamaH .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 180}
bhIShma uvAcha
tamaha.n smayanniva raNe pratyabhAShaM vyavasthitam .
bhUmiShThaM notsahe yoddhuM bhavanta.n rathamAsthitaH .. 1..\\
Aroha syandana.n vIra kavacha.n cha mahAbhuja .
badhAna samare rAma yadi yoddhuM mayechchhasi .. 2..\\
tato mAmabravIdrAmaH smayamAno raNAjire .
ratho me medinI bhIShma vAhA vedAH sadashvavat .. 3..\\
sUto me mAtarishvA vai kavacha.n vedamAtaraH .
susa.nvIto raNe tAbhiryotsye.aha.n kurunandana .. 4..\\
evaM bruvANo gAndhAre rAmo mA.n satyavikramaH .
sharavrAtena mahatA sarvataH paryavArayat .. 5..\\
tato.apashya.n jAmadagnya.n rathe divye vyavasthitam .
sarvAyudhadhare shrImatyadbhutopamadarshane .. 6..\\
manasA vihite puNye vistIrNe nagaropame .
divyAshvayuji saMnaddhe kA~nchanena vibhUShite .. 7..\\
dhvajena cha mahAbAho somAla~NkR^italakShmaNA .
dhanurdharo baddhatUNo baddhagodhA~NgulitravAn .. 8..\\
sArathya.n kR^itavA.nstatra yuyutsorakR^itavraNaH .
sakhA vedavidatyanta.n dayito bhArgavasya ha .. 9..\\
AhvayAnaH sa mA.n yuddhe mano harShayatIva me .
punaH punarabhikroshannabhiyAhIti bhArgavaH .. 10..\\
tamAdityamivodyantamanAdhR^iShyaM mahAbalam .
kShatriyAntakara.n rAmamekamekaH samAsadam .. 11..\\
tato.ahaM bANapAteShu triShu vAhAnnigR^ihya vai .
avatIrya dhanurnyasya padAtirR^iShisattamam .. 12..\\
abhyagachchha.n tadA rAmamarchiShyandvijasattamam .
abhivAdya chaina.n vidhivadabruvaM vAkyamuttamam .. 13..\\
yotsye tvayA raNe rAma vishiShTenAdhikena cha .
guruNA dharmashIlena jayamAshAssva me vibho .. 14..\\
rAma uvAcha
evametatkurushreShTha kartavyaM bhUtimichchhatA .
dharmo hyeSha mahAbAho vishiShTaiH saha yudhyatAm .. 15..\\
shapeya.n tvAM na chedevamAgachchhethA vishAM pate .
yudhyasva tva.n raNe yatto dhairyamAlambya kaurava .. 16..\\
na tu te jayamAshAse tvA.n hi jetumahaM sthitaH .
gachchha yudhyasva dharmeNa prIto.asmi charitena te .. 17..\\
bhIShma uvAcha
tato.aha.n taM namaskR^itya rathamAruhya satvaraH .
prAdhmApaya.n raNe sha~NkhaM punarhemavibhUShitam .. 18..\\
tato yuddha.n samabhavanmama tasya cha bhArata .
divasAnsubahUnrAjanparasparajigIShayA .. 19..\\
sa me tasminraNe pUrvaM prAharatka~NkapatribhiH .
ShaShTyA shataishcha navabhiH sharANAmagnivarchasAm .. 20..\\
chatvArastena me vAhAH sUtashchaiva vishAM pate .
pratiruddhAstathaivAha.n samare daMshitaH sthitaH .. 21..\\
namaskR^itya cha devebhyo brAhmaNebhyashcha bhArata .
tamaha.n smayanniva raNe pratyabhAShaM vyavasthitam .. 22..\\
AchAryatA mAnitA me nirmaryAde hyapi tvayi .
bhUyastu shR^iNu me brahmansampada.n dharmasa~Ngrahe .. 23..\\
ye te vedAH sharIrasthA brAhmaNya.n yachcha te mahat .
tapashcha sumahattaptaM na tebhyaH praharAmyaham .. 24..\\
prahare kShatradharmasya ya.n tva.n rAma samAsthitaH .
brAhmaNaH kShatriyatva.n hi yAti shastrasamudyamAt .. 25..\\
pashya me dhanuSho vIryaM pashya bAhvorbala.n cha me .
eSha te kArmuka.n vIra dvidhA kurmi sasAyakam .. 26..\\
tasyAhaM nishitaM bhallaM prAhiNvaM bharatarShabha .
tenAsya dhanuShaH koTishchhinnA bhUmimathAgamat .. 27..\\
nava chApi pR^iShatkAnA.n shatAni nataparvaNAm .
prAhiNva.n ka~NkapatrANAM jAmadagnyarathaM prati .. 28..\\
kAye viShaktAstu tadA vAyunAbhisamIritAH .
cheluH kSharanto rudhiraM nAgA iva cha te sharAH .. 29..\\
kShatajokShitasarvA~NgaH kSharansa rudhira.n vraNaiH .
babhau rAmastadA rAjanmerurdhAtUnivotsR^ijan .. 30..\\
hemantAnte.ashoka iva raktastabakamaNDitaH .
babhau rAmastadA rAjankva chitkiMshukasaMnibhaH .. 31..\\
tato.anyaddhanurAdAya rAmaH krodhasamanvitaH .
hemapu~NkhAnsunishitA~nsharA.nstAnhi vavarSha saH .. 32..\\
te samAsAdya mA.n raudrA bahudhA marmabhedinaH .
akampayanmahAvegAH sarpAnalaviShopamAH .. 33..\\
tato.aha.n samavaShTabhya punarAtmAnamAhave .
shatasa~NkhyaiH sharaiH kruddhastadA rAmamavAkiram .. 34..\\
sa tairagnyarkasa~NkAshaiH sharairAshIviShopamaiH .
shitairabhyardito rAmo mandachetA ivAbhavat .. 35..\\
tato.aha.n kR^ipayAviShTo vinindyAtmAnamAtmanA .
dhigdhigityabruva.n yuddha.n kShatraM cha bharatarShabha .. 36..\\
asakR^ichchAbruva.n rAja~nshokavegapariplutaH .
aho bata kR^itaM pApaM mayeda.n kShatrakarmaNA .. 37..\\
gururdvijAtirdharmAtmA yadevaM pIDitaH sharaiH .
tato na prAharaM bhUyo jAmadagnyAya bhArata .. 38..\\
athAvatApya pR^ithivIM pUShA divasasa~NkShaye .
jagAmAsta.n sahasrAMshustato yuddhamupAramat .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 181}
bhIShma uvAcha
Atmanastu tataH sUto hayAnA.n cha vishAM pate .
mama chApanayAmAsa shalyAnkushalasaMmataH .. 1..\\
snAtopavR^ittaisturagairlabdhatoyairavihvalaiH .
prabhAta udite sUrye tato yuddhamavartata .. 2..\\
dR^iShTvA mA.n tUrNamAyAntaM daMshita.n syandane sthitam .
akarodrathamatyartha.n rAmaH sajjaM pratApavAn .. 3..\\
tato.aha.n rAmamAyAnta.n dR^iShTvA samarakA~NkShiNam .
dhanuHshreShTha.n samutsR^ijya sahasAvataraM rathAt .. 4..\\
abhivAdya tathaivAha.n rathamAruhya bhArata .
yuyutsurjAmadagnyasya pramukhe vItabhIH sthitaH .. 5..\\
tato mA.n sharavarSheNa mahatA samavAkirat .
aha.n cha sharavarSheNa varShanta.n samavAkiram .. 6..\\
sa~Nkruddho jAmadagnyastu punareva patatriNaH .
preShayAmAsa me rAjandIptAsyAnuragAniva .. 7..\\
tAnahaM nishitairbhallaiH shatasho.atha sahasrashaH .
achchhida.n sahasA rAjannantarikShe punaH punaH .. 8..\\
tatastvastrANi divyAni jAmadagnyaH pratApavAn .
mayi prachodayAmAsa tAnyahaM pratyaShedhayam .. 9..\\
astraireva mahAbAho chikIrShannadhikA.n kriyAm .
tato divi mahAnnAdaH prAdurAsItsamantataH .. 10..\\
tato.ahamastra.n vAyavya.n jAmadagnye prayuktavAn .
patyAjaghne cha tadrAmo guhyakAstreNa bhArata .. 11..\\
tato.astramahamAgneyamanumantrya prayuktavAn .
vAruNenaiva rAmastadvArayAmAsa me vibhuH .. 12..\\
evamastrANi divyAni rAmasyAhamavArayam .
rAmashcha mama tejasvI divyAstravidarindamaH .. 13..\\
tato mA.n savyato rAjanrAmaH kurvandvijottamaH .
urasyavidhyatsa~Nkruddho jAmadagnyo mahAbalaH .. 14..\\
tato.ahaM bharatashreShTha saMnyaShIda.n rathottame .
atha mA.n kashmalAviShTa.n sUtastUrNamapAvahat .
gorutaM bharatashreShTha rAmabANaprapIDitam .. 15..\\
tato mAmapayAta.n vai bhR^ishaM viddhamachetasam .
rAmasyAnucharA hR^iShTAH sarve dR^iShTvA prachukrushuH .
akR^itavraNaprabhR^itayaH kAshikanyA cha bhArata .. 16..\\
tatastu labdhasa~nj~no.aha.n GYAtvA sUtamathAbruvam .
yAhi sUta yato rAmaH sajjo.aha.n gatavedanaH .. 17..\\
tato mAmavahatsUto hayaiH paramashobhitaiH .
nR^ityadbhiriva kauravya mArutapratimairgatau .. 18..\\
tato.aha.n rAmamAsAdya bANajAlena kaurava .
avAkira.n susa.nrabdhaH sa.nrabdhaM vijigIShayA .. 19..\\
tAnApatata evAsau rAmo bANAnajihmagAn .
bANairevAchchhinattUrNamekaika.n tribhirAhave .. 20..\\
tataste mR^iditAH sarve mama bANAH susaMshitAH .
rAmabANairdvidhA chhinnAH shatasho.atha mahAhave .. 21..\\
tataH punaH shara.n dIpta.n suprabhaM kAlasaMmitam .
asR^ija.n jAmadagnyAya rAmAyAhaM jighA.nsayA .. 22..\\
tena tvabhihato gADhaM bANachchhedavasha.n gataH .
mumoha sahasA rAmo bhUmau cha nipapAta ha .. 23..\\
tato hAhAkR^ita.n sarvaM rAme bhUtalamAshrite .
jagadbhArata sa.nvigna.n yathArkapatane.abhavat .. 24..\\
tata ena.n susa.nvignAH sarva evAbhidudruvuH .
tapodhanAste sahasA kAshyA cha bhR^igunandanam .. 25..\\
ta ena.n sampariShvajya shanairAshvAsaya.nstadA .
pANibhirjalashItaishcha jayAshIrbhish cha kaurava .. 26..\\
tataH sa vihvalo vAkya.n rAma utthAya mAbravIt .
tiShTha bhIShma hato.asIti bANa.n sandhAya kArmuke .. 27..\\
sa mukto nyapatattUrNaM pArshve savye mahAhave .
yenAhaM bhR^ishasa.nvigno vyAghUrNita iva drumaH .. 28..\\
hatvA hayA.nstato rAja~nshIghrAstreNa mahAhave .
avAkiranmA.n vishrabdho bANaistairlomavAhibhiH .. 29..\\
tato.ahamapi shIghrAstra.n samare.aprativAraNam .
avAsR^ijaM mahAbAho te.antarAdhiShThitAH sharAH .
rAmasya mama chaivAshu vyomAvR^itya samantataH .. 30..\\
na sma sUryaH pratapati sharajAlasamAvR^itaH .
mAtarishvAntare tasminmegharuddha ivAnadat .. 31..\\
tato vAyoH prakampAchcha sUryasya cha marIchibhiH .
abhitApAtsvabhAvAchcha pAvakaH samajAyata .. 32..\\
te sharAH svasamutthena pradIptAshchitrabhAnunA .
bhUmau sarve tadA rAjanbhasmabhUtAH prapedire .. 33..\\
tadA shatasahasrANi prayutAnyarbudAni cha .
ayutAnyatha kharvANi nikharvANi cha kaurava .
rAmaH sharANA.n sa~Nkruddho mayi tUrNamapAtayat .. 34..\\
tato.aha.n tAnapi raNe sharairAshIviShopamaiH .
sa~nchidya bhUmau nR^ipate.apAtayaM pannagAniva .. 35..\\
eva.n tadabhavadyuddhaM tadA bharatasattama .
sandhyAkAle vyatIte tu vyapAyAtsa cha me guruH .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 182}
bhIShma uvAcha
samAgatasya rAmeNa punarevAtidAruNam .
anyedyustumula.n yuddha.n tadA bharatasattama .. 1..\\
tato divyAstravichchhUro divyAnyastrANyanekashaH .
ayojayata dharmAtmA divase divase vibhuH .. 2..\\
tAnyaha.n tatpratIghAtairastrairastrANi bhArata .
vyadhama.n tumule yuddhe prANA.nstyaktvA sudustyajAn .. 3..\\
astrairastreShu bahudhA hateShvatha cha bhArgavaH .
akrudhyata mahAtejAstyaktaprANaH sa sa.nyuge .. 4..\\
tataH shaktiM prAhiNodghorarUpAm
astrai ruddho jAmadagnyo mahAtmA .
kAlotsR^iShTAM prajvalitAmivolkAM
sandIptAgrA.n tejasAvR^itya lokAn .. 5..\\
tato.aha.n tAmiShubhirdIpyamAnaiH
samAyAntImantakAlArkadIptAm .
chhittvA tridhA pAtayAmAsa bhUmau
tato vavau pavanaH puNyagandhiH .. 6..\\
tasyA.n chhinnAyAM krodhadIpto.atha rAmaH
shaktIrghorAH prAhiNoddvAdashAnyAH .
tAsA.n rUpaM bhArata nota shakyaM
tejasvitvAllAghavAchchaiva vaktum .. 7..\\
ki.n tvevAha.n vihvalaH sampradR^ishya
digbhyaH sarvAstA maholkA ivAgneH .
nAnArUpAstejasogreNa dIptA
yathAdityA dvAdasha lokasa~NkShaye .. 8..\\
tato jAlaM bANamaya.n vivR^itya
sandR^ishya bhittvA sharajAlena rAjan .
dvAdasheShUnprAhiNava.n raNe.ahaM
tataH shaktIrvyadhama.n ghorarUpAH .. 9..\\
tato.aparA jAmadagnyo mahAtmA
shaktIrghorAH prAkShipaddhemadaNDAH .
vichitritAH kA~nchanapaTTanaddhA
yathA mahoklA jvalitAstathA tAH .. 10..\\
tAshchApyugrAshcharmaNA vArayitvA
khaDgenAjau pAtitA me narendra .
bANairdivyairjAmadagnyasya sa~Nkhye
divyAMshchAshvAnabhyavarSha.n sasUtAn .. 11..\\
nirmuktAnAM pannagAnA.n sarUpA
dR^iShTvA shaktIrhemachitrA nikR^ittAH .
prAdushchakre divyamastraM mahAtmA
krodhAviShTo haihayeshapramAthI .. 12..\\
tataH shreNyaH shalabhAnAmivogrAH
samApeturvishikhAnAM pradIptAH .
samAchinochchApi bhR^isha.n sharIraM
hayAnsUta.n saratha.n chaiva mahyam .. 13..\\
rathaH sharairme nichitaH sarvato.abhUt
tathA hayAH sArathishchaiva rAjan .
yuga.n ratheShA cha tathaiva chakre
tathaivAkShaH sharakR^itto.atha bhagnaH .. 14..\\
tatastasminbANavarShe vyatIte
sharaugheNa pratyavarSha.n guruM tam .
sa vikShato mArgaNairbrahmarAshir
dehAdajasraM mumuche bhUri raktam .. 15..\\
yathA rAmo bANajAlAbhitaptas
tathaivAha.n subhR^isha.n gADhaviddhaH .
tato yuddha.n vyaramachchAparAhNe
bhAnAvastaM prArthayAne mahIdhram .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 183}
bhIShma uvAcha
tataH prabhAte rAjendra sUrye vimala udgate .
bhArgavasya mayA sArdhaM punaryuddhamavartata .. 1..\\
tato bhrAnte rathe tiShThanrAmaH praharatA.n varaH .
vavarSha sharavarShANi mayi shakra ivAchale .. 2..\\
tena sUto mama suhR^ichchharavarSheNa tADitaH .
nipapAta rathopasthe mano mama viShAdayan .. 3..\\
tataH sUtaH sa me.atyartha.n kashmalaM prAvishanmahat .
pR^ithivyA.n cha sharAghAtAnnipapAta mumoha cha .. 4..\\
tataH sUto.ajahAtprANAnrAmabANaprapIDitaH .
muhUrtAdiva rAjendra mA.n cha bhIrAvishattadA .. 5..\\
tataH sUte hate rAjankShipatastasya me sharAn .
pramattamanaso rAmaH prAhiNonmR^ityusaMmitAn .. 6..\\
tataH sUtavyasanina.n viplutaM mAM sa bhArgavaH .
shareNAbhyahanadgADha.n vikR^iShya balavaddhanuH .. 7..\\
sa me jatrvantare rAjannipatya rudhirAshanaH .
mayaiva saha rAjendra jagAma vasudhAtalam .. 8..\\
matvA tu nihata.n rAmastato mAM bharatarShabha .
meghavadvyanadachchochchairjahR^iShe cha punaH punaH .. 9..\\
tathA tu patite rAjanmayi rAmo mudA yutaH .
udakroshanmahAnAda.n saha tairanuyAyibhiH .. 10..\\
mama tatrAbhavanye tu kauravAH pArshvataH sthitAH .
AgatA ye cha yuddha.n tajjanAstatra didR^ikShavaH .
ArtiM paramikA.n jagmuste tadA mayi pAtite .. 11..\\
tato.apashyaM pAtito rAjasi.nha
dvijAnaShTau sUryahutAshanAbhAn .
te mA.n samantAtparivArya tasthuH
svabAhubhiH parigR^ihyAjimadhye .. 12..\\
rakShyamANashcha tairviprairnAhaM bhUmimupAspR^isham .
antarikShe sthito hyasmi tairviprairbAndhavairiva .
svapannivAntarikShe cha jalabindubhirukShitaH .. 13..\\
tataste brAhmaNA rAjannabruvanparigR^ihya mAm .
mA bhairiti sama.n sarve svasti te.astviti chAsakR^it .. 14..\\
tatasteShAmaha.n vAgbhistarpitaH sahasotthitaH .
mAtara.n saritAM shreShThAmapashyaM rathamAsthitAm .. 15..\\
hayAshcha me sa~NgR^ihItAstayA vai
mahAnadyA sa.nyati kauravendra .
pAdau jananyAH pratipUjya chAhaM
tathArShTiSheNa.n rathamabhyaroham .. 16..\\
rarakSha sA mama ratha.n hayAMshchopaskarANi cha .
tAmahaM prA~njalirbhUtvA punareva vyasarjayam .. 17..\\
tato.aha.n svayamudyamya hayA.nstAnvAtara.nhasaH .
ayudhya.n jAmadagnyena nivR^itte.ahani bhArata .. 18..\\
tato.ahaM bharatashreShTha vegavantaM mahAbalam .
amu~ncha.n samare bANaM rAmAya hR^idayachchhidam .. 19..\\
tato jagAma vasudhAM bANavegaprapIDitaH .
jAnubhyA.n dhanurutsR^ijya rAmo mohavashaM gataH .. 20..\\
tatastasminnipatite rAme bhUrisahasrade .
AvavrurjaladA vyoma kSharanto rudhiraM bahu .. 21..\\
ulkAshcha shatashaH petuH sanirghAtAH sakampanAH .
arka.n cha sahasA dIpta.n svarbhAnurabhisa.nvR^iNot .. 22..\\
vavushcha vAtAH paruShAshchalitA cha vasundharA .
gR^idhrA baDAshcha ka~NkAshcha paripeturmudA yutAH .. 23..\\
dIptAyA.n dishi gomAyurdAruNaM muhurunnadat .
anAhatA dundubhayo vinedurbhR^ishanisvanAH .. 24..\\
etadautpAtika.n ghoramAsIdbharatasattama .
visa~nj~nakalpe dharaNI.n gate rAme mahAtmani .. 25..\\
tato ravirmandamarIchimaNDalo
jagAmAstaM pA.nsupu~njAvagADhaH .
nishA vyagAhatsukhashItamArutA
tato yuddhaM pratyavahArayAvaH .. 26..\\
eva.n rAjanavahAro babhUva
tataH punarvimale.abhUtsughoram .
kAlya.n kAlya.n viMshatiM vai dinAni
tathaiva chAnyAni dinAni trINi .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 184}
bhIShma uvAcha
tato.ahaM nishi rAjendra praNamya shirasA tadA .
brahmaNAnAM pitR^INA.n cha devatAnAM cha sarvashaH .. 1..\\
nakta~ncarANAM bhUtAnA.n rajanyAshcha vishAM pate .
shayanaM prApya rahite manasA samachintayam .. 2..\\
jAmadagnyena me yuddhamidaM paramadAruNam .
ahAni subahUnyadya vartate sumahAtyayam .. 3..\\
na cha rAmaM mahAvIrya.n shaknomi raNamUrdhani .
vijetu.n samare vipra.n jAmadagnyaM mahAbalam .. 4..\\
yadi shakyo mayA jetu.n jAmadagnyaH pratApavAn .
daivatAni prasannAni darshayantu nishAM mama .. 5..\\
tato.ahaM nishi rAjendra prasuptaH sharavikShataH .
dakShiNenaiva pArshvena prabhAtasamaye iva .. 6..\\
tato.aha.n vipramukhyaistairyairasmi patito rathAt .
utthApito dhR^itashchaiva mA bhairiti cha sAntvitaH .. 7..\\
ta eva mAM mahArAja svapnadarshanametya vai .
parivAryAbruvanvAkya.n tannibodha kurUdvaha .. 8..\\
uttiShTha mA bhairgA~Ngeya bhaya.n te nAsti kiM chana .
rakShAmahe naravyAghra svasharIra.n hi no bhavAn .. 9..\\
na tvA.n rAmo raNe jetA jAmadagnyaH katha.n chana .
tvameva samare rAma.n vijetA bharatarShabha .. 10..\\
idamatra.n sudayitaM pratyabhiGYAsyate bhavAn .
vidita.n hi tavApyetatpUrvasmindehadhAraNe .. 11..\\
prAjApatya.n vishvakR^itaM prasvApaM nAma bhArata .
na hIda.n veda rAmo.api pR^ithivyAM vA pumAnkva chit .. 12..\\
tatsmarasva mahAbAho bhR^isha.n sa.nyojayasva cha .
na cha rAmaH kShaya.n gantA tenAstreNa narAdhipa .. 13..\\
enasA cha na yoga.n tvaM prApsyase jAtu mAnada .
svapsyate jAmadagnyo.asau tvadbANabalapIDitaH .. 14..\\
tato jitvA tvamevainaM punarutthApayiShyasi .
astreNa dayitenAjau bhIShma sambhodhanena vai .. 15..\\
eva.n kuruShva kauravya prabhAte rathamAsthitaH .
prasupta.n vA mR^itaM vApi tulyaM manyAmahe vayam .. 16..\\
na cha rAmeNa martavya.n kadA chidapi pArthiva .
tataH samutpannamidaM prasvApa.n yujyatAm iti .. 17..\\
ityuktvAntarhitA rAjansarva eva dvijottamAH .
aShTau sadR^isharUpAste sarve bhAsvaramUrtayaH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 185}
bhIShma uvAcha
tato rAtryA.n vyatItAyAM pratibuddho.asmi bhArata .
ta.n cha sa~ncintya vai svapnamavApa.n harShamuttamam .. 1..\\
tataH samabhavadyuddhaM mama tasya cha bhArata .
tumula.n sarvabhUtAnAM lomaharShaNamadbhutam .. 2..\\
tato bANamaya.n varShaM vavarSha mayi bhArgavaH .
nyavArayamaha.n taM cha sharajAlena bhArata .. 3..\\
tataH paramasa~NkruddhaH punareva mahAtapAH .
hyastanenaiva kopena shakti.n vai prAhiNonmayi .. 4..\\
indrAshanisamasparshA.n yamadaNDopamaprabhAm .
jvalantImagnivatsa~Nkhye lelihAnA.n samantataH .. 5..\\
tato bharatashArdUla dhiShNyamAkAshaga.n yathA .
sA mAmabhyahanattUrNama.nsadeshe cha bhArata .. 6..\\
athAsR^i~Nme.asravadghora.n girergairikadhAtuvat .
rAmeNa sumahAbAho kShatasya kShatajekShaNa .. 7..\\
tato.aha.n jAmadagnyAya bhR^ishaM krodhasamanvitaH .
preShayaM mR^ityusa~NkAshaM bANa.n sarpaviShopamam .. 8..\\
sa tenAbhihato vIro lalATe dvijasattamaH .
ashobhata mahArAja sashR^i~Nga iva parvataH .. 9..\\
sa sa.nrabdhaH samAvR^itya bANa.n kAlAnakopamam .
sandadhe balavatkR^iShya ghora.n shatrunibarhaNam .. 10..\\
sa vakShasi papAtograH sharo vyAla iva shvasan .
mahI.n rAja.nstatashchAhamagachchhaM rudhirAvilaH .. 11..\\
avApya tu punaH sa~nj~nA.n jAmadagnyAya dhImate .
prAhiNva.n vimalAM shakti.n jvalantImashanIm iva .. 12..\\
sA tasya dvijamukhyasya nipapAta bhujAntare .
vihvalashchAbhavadrAjanvepathushchainamAvishat .. 13..\\
tata enaM pariShvajya sakhA vipro mahAtapAH .
akR^itavraNaH shubhairvAkyairAshvAsayadanekadhA .. 14..\\
samAshvastastadA rAmaH krodhAmarShasamanvitaH .
prAdushchakre tadA brAhmaM paramAstraM mahAvrataH .. 15..\\
tatastatpratighAtArthaM brAhamevAstramuttamam .
mayA prayukta.n jajvAla yugAntamiva darshayat .. 16..\\
tayorbrahmAstrayorAsIdantarA vai samAgamaH .
asamprApyaiva rAma.n cha mAM cha bhAratasattama .. 17..\\
tato vyomni prAdurabhUtteja eva hi kevalam .
bhUtAni chaiva sarvANi jagmurArti.n vishAM pate .. 18..\\
R^iShayashcha sagandharvA devatAshchaiva bhArata .
santApaM parama.n jagmurastratejo.abhipIDitAH .. 19..\\
tatashchachAla pR^ithivI saparvatavanadrumA .
santaptAni cha bhUtAni viShAda.n jagmuruttamam .. 20..\\
prajajvAla nabho rAjandhUmAyante disho dasha .
na sthAtumantarikShe cha shekurAkAshagAstadA .. 21..\\
tato hAhAkR^ite loke sadevAsurarAkShase .
idamantaramityeva yoktukAmo.asmi bhArata .. 22..\\
prasvApamastra.n dayita.n vachanAdbrahmavAdinAm .
chintita.n cha tadastraM me manasi pratyabhAttadA .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 186}
bhIShma uvAcha
tato halahalAshabdo divi rAjanmahAnabhUt .
prasvApaM bhIShma mA srAkShIriti kauravanandana .. 1..\\
ayu~njameva chaivAha.n tadastraM bhR^igunandane .
prasvApaM mAM prayu~njAnaM nArado vAkyamabravIt .. 2..\\
ete viyati kauravya divi devagaNAH sthitAH .
te tvAM nivArayantyadya prasvApaM mA prayojaya .. 3..\\
rAmastapasvI brahmaNyo brAhmaNashcha gurush cha te .
tasyAvamAna.n kauravya mA sma kArShIH kathaM chana .. 4..\\
tato.apashya.n diviShThAnvai tAnaShTau brahmavAdinaH .
te mA.n smayanto rAjendra shanakairidamabruvan .. 5..\\
yathAha bharatashreShTha nAradastattathA kuru .
etaddhi parama.n shreyo lokAnAM bharatarShabha .. 6..\\
tatashcha pratisa.nhR^itya tadastra.n svApanaM mR^idhe .
brahmAstra.n dIpayAM chakre tasminyudhi yathAvidhi .. 7..\\
tato rAmo ruShito rAjaputra
dR^iShTvA tadastra.n vinivartitaM vai .
jito.asmi bhIShmeNa sumandabuddhir
ityeva vAkya.n sahasA vyamu~nchat .. 8..\\
tato.apashyatpitara.n jAmadagnyaH
pitustathA pitara.n tasya chAnyam .
ta evaina.n samparivArya tasthur
Uchushchaina.n sAntvapUrva.n tadAnIm .. 9..\\
mA smaiva.n sAhasaM vatsa punaH kArShIH katha.n chana .
bhIShmeNa sa.nyuga.n gantuM kShatriyeNa visheShataH .. 10..\\
kShatriyasya tu dharmo.aya.n yadyuddhaM bhR^igunandana .
svAdhyAyo vratacharyA cha brAhmaNAnAM para.n dhanam .. 11..\\
idaM nimitte kasmiMshchidasmAbhirupamantritam .
shastradhAraNamatyugra.n tachcha kAryaM kR^itaM tvayA .. 12..\\
vatsa paryAptametAvadbhIShmeNa saha sa.nyuge .
vimardaste mahAbAho vyapayAhi raNAditaH .. 13..\\
paryAptametadbhadra.n te tava kArmukadhAraNam .
visarjayaitaddurdharSha tapastapyasva bhArgava .. 14..\\
eSha bhIShmaH shAntanavo devaiH sarvairnivAritaH .
nivartasva raNAdasmAditi chaiva prachoditaH .. 15..\\
rAmeNa saha mA yotsIrguruNeti punaH punaH .
na hi rAmo raNe jetu.n tvayA nyAyyaH kurUdvaha .
mAna.n kuruShva gA~Ngeya brAhmaNasya raNAjire .. 16..\\
vaya.n tu guravastubhyaM tatastvA.n vArayAmahe .
bhIShmo vasUnAmanyatamo diShTyA jIvasi putraka .. 17..\\
gA~NgeyaH shantanoH putro vasureSha mahAyashAH .
katha.n tvayA raNe jetu.n rAma shakyo nivarta vai .. 18..\\
arjunaH pANDavashreShThaH purandarasuto balI .
naraH prajApatirvIraH pUrvadevaH sanAtanaH .. 19..\\
savyasAchIti vikhyAtastriShu lokeShu vIryavAn .
bhIShmamR^ityuryathAkAla.n vihito vai svayambhuvA .. 20..\\
evamuktaH sa pitR^ibhiH pitR^InrAmo.abravIdidam .
nAha.n yudhi nivarteyamiti me vratamAhitam .. 21..\\
na nivartitapUrva.n cha kadA chidraNamUdhani .
nivartyatAmApageyaH kAmayuddhAtpitAmahAH .
na tvaha.n vinivartiShye yuddhAdasmAtkatha.n chana .. 22..\\
tataste munayo rAjannR^ichIkapramukhAstadA .
nAradenaiva sahitAH samAgamyedamabruvan .. 23..\\
nivartasva raNAttAta mAnayasva dvijottamAn .
netyavochamaha.n tAMshcha kShatradharmavyapekShayA .. 24..\\
mama vratamida.n loke nAhaM yuddhAtkatha.n chana .
vimukho vinivarteyaM pR^iShThato.abhyAhataH sharaiH .. 25..\\
nAha.n lobhAnna kArpaNyAnna bhayAnnArthakAraNAt .
tyajeya.n shAshvata.n dharmamiti me nishchitA matiH .. 26..\\
tataste munayaH sarve nAradapramukhA nR^ipa .
bhAgIrathI cha me mAtA raNamadhyaM prapedire .. 27..\\
tathaivAttasharo dhanvI tathaiva dR^iDhanishchayaH .
sthito.ahamAhave yoddhu.n tataste rAmamabruvan .
sametya sahitA bhUyaH samare bhR^igunandanam .. 28..\\
nAvanIta.n hi hR^idayaM viprANAM shAmya bhArgava .
rAma rAma nivartasva yuddhAdasmAddvijottama .
avadhyo hi tvayA bhIShmastva.n cha bhIShmasya bhArgava .. 29..\\
evaM bruvantaste sarve pratirudhya raNAjiram .
nyAsayA.n chakrire shastraM pitaro bhR^igunandanam .. 30..\\
tato.ahaM punarevAtha tAnaShTau brahmavAdinaH .
adrAkSha.n dIpyamAnAnvai grahAnaShTAvivoditAn .. 31..\\
te mA.n sapraNayaM vAkyamabruvansamare sthitam .
praihi rAmaM mahAbAho guru.n lokahita.n kuru .. 32..\\
dR^iShTvA nivartita.n rAmaM suhR^idvAkyena tena vai .
lokAnA.n cha hitaM kurvannahamapyAdade vachaH .. 33..\\
tato.aha.n rAmamAsAdya vavande bhR^ishavikShataH .
rAmashchAbhyutsmayanpremNA mAmuvAcha mahAtapAH .. 34..\\
tvatsamo nAsti loke.asminkShatriyaH pR^ithivIcharaH .
gamyatAM bhIShma yuddhe.asmi.nstoShito.ahaM bhR^isha.n tvayA .. 35..\\
mama chaiva samakSha.n tAM kanyAmAhUya bhArgavaH .
uvAcha dInayA vAchA madhye teShA.n tapasvinAm .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 187}
rAma uvAcha
pratyakShametallokAnA.n sarveShAmeva bhAmini .
yathA mayA para.n shaktyA kR^itaM vai pauruShaM mahat .. 1..\\
na chaiva yudhi shaknomi bhIShma.n shastrabhR^itAM varam .
visheShayitumatyarthamuttamAstrANi darshayan .. 2..\\
eShA me paramA shaktiretanme paramaM balam .
yatheShTa.n gamyatAM bhadre kimanyadvA karomi te .. 3..\\
bhIShmameva prapadyasva na te.anyA vidyate gatiH .
nirjito hyasmi bhIShmeNa mahAstrANi pramu~nchatA .. 4..\\
bhIShma uvAcha
evamuktvA tato rAmo viniHshvasya mahAmanAH .
tUShNImAsIttadA kanyA provAcha bhR^igunandanam .. 5..\\
bhagavannevamevaitadyathAha bhagavA.nstathA .
ajeyo yudhi bhIShmo.ayamapi devairudAradhIH .. 6..\\
yathAshakti yathotsAhaM mama kArya.n kR^itaM tvayA .
anidhAya raNe vIryamastrANi vividhAni cha .. 7..\\
na chaiSha shakyate yuddhe visheShayitumantataH .
na chAhamena.n yAsyAmi punarbhIShma.n kathaM chana .. 8..\\
gamiShyAmi tu tatrAha.n yatra bhIShma.n tapodhana .
samare pAtayiShyAmi svayameva bhR^igUdvaha .. 9..\\
evamuktvA yayau kanyA roShavyAkulalochanA .
tapase dhR^itasa~NkalpA mama chintayatI vadham .. 10..\\
tato mahendra.n saha tairmunirbhirbhR^igusattamaH .
yathAgata.n yayau rAmo mAmupAmantrya bhArata .. 11..\\
tato.aha.n rathamAruhya stUyamAno dvijAtibhiH .
pravishya nagaraM mAtre satyavatyai nyavedayam .
yathAvR^ittaM mahArAja sA cha mAM pratyanandata .. 12..\\
puruShAMshchAdishaM prAGYAnkanyAvR^ittAntakarmaNi .
divase divase hyasyA gatajalpitacheShTitam .
pratyAharaMshcha me yuktAH sthitAH priyahite mama .. 13..\\
yadaiva hi vanaM prAyAtkanyA sA tapase dhR^itA .
tadaiva vyathito dIno gatachetA ivAbhavam .. 14..\\
na hi mA.n kShatriyaH kashchidvIryeNa vijayedyudhi .
R^ite brahmavidastAta tapasA saMshitavratAt .. 15..\\
api chaitanmayA rAjannArade.api niveditam .
vyAse chaiva bhayAtkArya.n tau chobhau mAmavochatAm .. 16..\\
na viShAdastvayA kAryo bhIShma kAshisutAM prati .
daivaM puruShakAreNa ko nivartitumutsahet .. 17..\\
sA tu kanyA mahArAja pravishyAshramamaNDalam .
yamunAtIramAshritya tapastepe.atimAnuSham .. 18..\\
nirAhArA kR^ishA rUkShA jaTilA malapa~NkinI .
ShaNmAsAnvAyubhakShA cha sthANubhUtA tapodhanA .. 19..\\
yamunAtIramAsAdya sa.nvatsaramathAparam .
udavAsaM nirAhArA pArayAmAsa bhAminI .. 20..\\
shIrNaparNena chaikena pArayAmAsa chAparam .
sa.nvatsara.n tIvrakopA pAdA~NguShThAgradhiShThitA .. 21..\\
eva.n dvAdasha varShANi tApayAmAsa rodasI .
nivartyamAnApi tu sA GYAtibhirnaiva shakyate .. 22..\\
tato.agamadvatsabhUmi.n siddhachAraNasevitAm .
AshramaM puNyashIlAnA.n tApasAnAM mahAtmanAm .. 23..\\
tatra puNyeShu desheShu sAplutA~NgI divAnisham .
vyacharatkAshikanyA sA yathAkAmavichAriNI .. 24..\\
nandAshrame mahArAja tatolUkAshrame shubhe .
chyavanasyAshrame chaiva brahmaNaH sthAna eva cha .. 25..\\
prayAge devayajane devAraNyeShu chaiva ha .
bhogavatyA.n tathA rAjankaushikasyAshrame tathA .. 26..\\
mANDavyasyAshrame rAjandilIpasyAshrame tathA .
rAmahrade cha kauravya pailagArgyasya chAshrame .. 27..\\
eteShu tIrtheShu tadA kAshikanyA vishAM pate .
AplAvayata gAtrANi tIvramAsthAya vai tapaH .. 28..\\
tAmabravItkauraveya mama mAtA jalotthitA .
kimartha.n klishyase bhadre tathyametadbravIhi me .. 29..\\
sainAmathAbravIdrAjankR^itA~njaliraninditA .
bhIShmo rAmeNa samare na jitashchArulochane .. 30..\\
ko.anyastamutsahejjetumudyateShuM mahIpatim .
sAhaM bhIShmavinAshAya tapastapsye sudAruNam .. 31..\\
charAmi pR^ithivI.n devi yathA hanyAmahaM nR^ipam .
etadvrataphala.n dehe parasminsyAdyathA hi me .. 32..\\
tato.abravItsAgaragA jihma.n charasi bhAmini .
naiSha kAmo.anavadyA~Ngi shakyaH prAptu.n tvayAbale .. 33..\\
yadi bhIShmavinAshAya kAshye charasi vai vratam .
vratasthA cha sharIra.n tva.n yadi nAma vimokShyasi .
nadI bhaviShyasi shubhe kuTilA vArShikodakA .. 34..\\
dustIrthA chAnabhiGYeyA vArShikI nAShTamAsikI .
bhImagrAhavatI ghorA sarvabhUtabhaya~NkarI .. 35..\\
evamuktvA tato rAjankAshikanyAM nyavartata .
mAtA mama mahAbhAgA smayamAneva bhAminI .. 36..\\
kadA chidaShTame mAsi kadA chiddashame tathA .
na prAshnItodakamapi punaH sA varavarNinI .. 37..\\
sA vatsabhUmi.n kauravya tIrthalobhAttatastataH .
patitA paridhAvantI punaH kAshipateH sutA .. 38..\\
sA nadI vatsabhUmyA.n tu prathitAmbeti bhArata .
vArShikI grAhabahulA dustIrthA kuTilA tathA .. 39..\\
sA kanyA tapasA tena bhAgArdhena vyajAyata .
nadI cha rAjanvatseShu kanyA chaivAbhavattadA .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 188}
bhIShma uvAcha
tataste tApasAH sarve tapase dhR^itanishchayAm .
dR^iShTvA nyavartaya.nstAta ki.n kAryamiti chAbruvan .. 1..\\
tAnuvAcha tataH kanyA tapovR^iddhAnR^iShI.nstadA .
nirAkR^itAsmi bhIShmeNa bhraMshitA patidharmataH .. 2..\\
vadhArtha.n tasya dIkShA me na lokArthaM tapodhanAH .
nihatya bhIShma.n gachchheya.n shAntimityeva nishchayaH .. 3..\\
yatkR^ite duHkhavasatimimAM prAptAsmi shAshvatIm .
patilokAdvihInA cha naiva strI na pumAniha .. 4..\\
nAhatvA yudhi gA~NgeyaM nivarteya.n tapodhanAH .
eSha me hR^idi sa~Nkalpo yadarthamidamudyatam .. 5..\\
strIbhAve parinirviNNA pu.nstvArthe kR^itanishchayA .
bhIShme pratichikIrShAmi nAsmi vAryeti vai punaH .. 6..\\
tA.n devo darshayAmAsa shUlapANirumApatiH .
madhye teShAM maharShINA.n svena rUpeNa bhAminIm .. 7..\\
chhandyamAnA vareNAtha sA vavre matparAjayam .
vadhiShyasIti tA.n devaH pratyuvAcha manasvinIm .. 8..\\
tataH sA punarevAtha kanyA rudramuvAcha ha .
upapadyetkatha.n deva striyo mama jayo yudhi .
strIbhAvena cha me gADhaM manaH shAntamumApate .. 9..\\
pratishrutashcha bhUtesha tvayA bhIShmaparAjayaH .
yathA sa satyo bhavati tathA kuru vR^iShadhvaja .
yathA hanyA.n samAgamya bhIShmaM shAntanavaM yudhi .. 10..\\
tAmuvAcha mahAdevaH kanyA.n kila vR^iShadhvajaH .
na me vAganR^itaM bhadre prAha satyaM bhaviShyati .. 11..\\
vadhiShyasi raNe bhIShmaM puruShatva.n cha lapsyase .
smariShyasi cha tatsarva.n dehamanyaM gatA satI .. 12..\\
drupadasya kule jAtA bhaviShyasi mahArathaH .
shIghrAstrashchitrayodhI cha bhaviShyasi susaMmataH .. 13..\\
yathoktameva kalyANi sarvametadbhaviShyati .
bhaviShyasi pumAnpashchAtkasmAchchitkAlaparyayAt .. 14..\\
evamuktvA mahAtejAH kapardI vR^iShabhadhvajaH .
pashyatAmeva viprANA.n tatraivAntaradhIyata .. 15..\\
tataH sA pashyatA.n teShAM maharShINAmaninditA .
samAhR^itya vanAttasmAtkAShThAni varavarNinI .. 16..\\
chitA.n kR^itvA sumahatIM pradAya cha hutAshanam .
pradIpte.agnau mahArAja roShadIptena chetasA .. 17..\\
uktvA bhIShmavadhAyeti pravivesha hutAshanam .
jyeShThA kAshisutA rAjanyamunAmabhito nadIm .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 189}
duryodhana uvAcha
katha.n shikhaNDI gA~Ngeya kanyA bhUtvA satI tadA .
puruSho.abhavadyudhi shreShTha tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhIShma uvAcha
bhAryA tu tasya rAjendra drupadasya mahIpateH .
mahiShI dayitA hyAsIdaputrA cha vishAM pate .. 2..\\
etasminneva kAle tu drupado vai mahIpatiH .
apatyArthaM mahArAja toShayAmAsa sha~Nkaram .. 3..\\
asmadvadhArthaM nishchitya tapo ghora.n samAsthitaH .
lebhe kanyAM mahAdevAtputro me syAditi bruvan .. 4..\\
bhagavanputramichchhAmi bhIShmaM pratichikIrShayA .
ityukto devadevena strIpumA.nste bhaviShyati .. 5..\\
nivartasva mahIpAla naitajjAtvanyathA bhavet .
sa tu gatvA cha nagaraM bhAryAmidamuvAcha ha .. 6..\\
kR^ito yatno mayA devi putrArthe tapasA mahAn .
kanyA bhUtvA pumAnbhAvI iti chokto.asmi shambhunA .. 7..\\
punaH punaryAchyamAno diShTamityabravIchchhivaH .
na tadanyaddhi bhavitA bhavitavya.n hi tattathA .. 8..\\
tataH sA niyatA bhUtvA R^itukAle manasvinI .
patnI drupadarAjasya drupada.n sa.nvivesha ha .. 9..\\
lebhe garbha.n yathAkAlaM vidhidR^iShTena hetunA .
pArShatAtsA mahIpAla yathA mAM nArado.abravIt .. 10..\\
tato dadhAra ta.n garbhaM devI rAjIvalochanA .
tA.n sa rAjA priyAM bhAryA.n drupadaH kurunandana .
putrasnehAnmahAbAhuH sukhaM paryacharattadA .. 11..\\
aputrasya tato rAGYo drupadasya mahIpateH .
kanyAM pravararUpA.n tAM prAjAyata narAdhipa .. 12..\\
aputrasya tu rAGYaH sA drupadasya yashasvinI .
khyApayAmAsa rAjendra putro jAto mameti vai .. 13..\\
tataH sa rAjA drupadaH prachchhannAyA narAdhipa .
putravatputrakAryANi sarvANi samakArayat .. 14..\\
rakShaNa.n chaiva mantrasya mahiShI drupadasya sA .
chakAra sarvayatnena bruvANA putra ityuta .
na hi tA.n veda nagare kashchidanyatra pArShatAt .. 15..\\
shraddadhAno hi tadvAkya.n devasyAdbhutatejasaH .
chhAdayAmAsa tA.n kanyAM pumAniti cha so.abravIt .. 16..\\
jAtakarmANi sarvANi kArayAmAsa pArthivaH .
pu.nvadvidhAnayuktAni shikhaNDIti cha tA.n viduH .. 17..\\
ahamekastu chAreNa vachanAnnAradasya cha .
GYAtavAndevavAkyena ambAyAstapasA tathA .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 190}
bhIShma uvAcha
chakAra yatna.n drupadaH sarvasminsvajane mahat .
tato lekhyAdiShu tathA shilpeShu cha para.n gatA .
iShvastre chaiva rAjendra droNashiShyo babhUva ha .. 1..\\
tasya mAtA mahArAja rAjAna.n varavarNinI .
chodayAmAsa bhAryArtha.n kanyAyAH putravattadA .. 2..\\
tatastAM pArShato dR^iShTvA kanyA.n samprAptayauvanAm .
striyaM matvA tadA chintAM prapede saha bhAryayA .. 3..\\
drupada uvAcha
kanyA mameya.n samprAptA yauvanaM shokavardhinI .
mayA prachchhAditA cheya.n vachanAchchhUlapANinaH .. 4..\\
na tanmithyA mahArAGYi bhaviShyati katha.n chana .
trailokyakartA kasmAddhi tanmR^iShA kartumarhati .. 5..\\
bhAryovAcha
yadi te rochate rAjanvakShyAmi shR^iNu me vachaH .
shrutvedAnIM prapadyethAH svakAryaM pR^iShatAtmaja .. 6..\\
kriyatAmasya nR^ipate vidhivaddArasa~NgrahaH .
satyaM bhavati tadvAkyamiti me nishchitA matiH .. 7..\\
bhIShma uvAcha
tatastau nishchaya.n kR^itvA tasminkArye.atha dampatI .
varayA.n chakratuH kanyAM dashArNAdhipateH sutAm .. 8..\\
tato rAjA drupado rAjasi.nhaH
sarvAnrAGYaH kulataH saMnishAmya .
dAshArNakasya nR^ipatestanUjAM
shikhaNDine varayAmAsa dArAn .. 9..\\
hiraNyavarmeti nR^ipo yo.asau dAshArNakaH smR^itaH .
sa cha prAdAnmahIpAlaH kanyA.n tasmai shikhaNDine .. 10..\\
sa cha rAjA dashArNeShu mahAnAsInmahIpatiH .
hiraNyavarmA durdharSho mahAseno mahAmanAH .. 11..\\
kR^ite vivAhe tu tadA sA kanyA rAjasattama .
yauvana.n samanuprAptA sA cha kanyA shikhaNDinI .. 12..\\
kR^itadAraH shikhaNDI tu kAmpilyaM punarAgamat .
na cha sA veda tA.n kanyAM kaM chitkAla.n striyaM kila .. 13..\\
hiraNyavarmaNaH kanyA GYAtvA tA.n tu shikhaNDinIm .
dhAtrINA.n cha sakhInAM cha vrIDamAnA nyavedayat .
kanyAM pa~nchAlarAjasya sutA.n tA.n vai shikhaNDinIm .. 14..\\
tatastA rAjashArdUla dhAtryo dAshArNikAstadA .
jagmurArtiM parA.n duHkhAtpreShayAmAsureva cha .. 15..\\
tato dashArNAdhipateH preShyAH sarvaM nyavedayan .
vipralambha.n yathAvR^ittaM sa cha chukrodha pArthivaH .. 16..\\
shikhaNDyapi mahArAja pu.nvadrAjakule tadA .
vijahAra mudA yuktaH strItvaM naivAtirochayan .. 17..\\
tathA katipayAhasya tachchhrutvA bharatarShabha .
hiraNyavarmA rAjendra roShAdArti.n jagAma ha .. 18..\\
tato dAshArNako rAjA tIvrakopasamanvitaH .
dUtaM prasthApayAmAsa drupadasya niveshane .. 19..\\
tato drupadamAsAdya dUtaH kA~nchanavarmaNaH .
eka ekAntamutsArya raho vachanamabravIt .. 20..\\
dashArNarAjo rAja.nstvAmida.n vachanamabravIt .
abhiSha~NgAtprakupito vipralabdhastvayAnagha .. 21..\\
avamanyase mAM nR^ipate nUna.n durmantritaM tava .
yanme kanyA.n svakanyArthe mohAdyAchitavAnasi .. 22..\\
tasyAdya vipralambhasya phalaM prApnuhi durmate .
eSha tvA.n sajanAmAtyamuddharAmi sthiro bhava .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 191}
bhIShma uvAcha
evamuktasya dUtena drupadasya tadA nR^ipa .
chorasyeva gR^ihItasya na prAvartata bhAratI .. 1..\\
sa yatnamakarottIvra.n sambandhairanusAntvanaiH .
dUtairmadhurasambhAShairnaitadastIti sandishan .. 2..\\
sa rAjA bhUya evAtha kR^itvA tattvata Agamam .
kanyeti pA~nchAlasutA.n tvaramANo.abhiniryayau .. 3..\\
tataH sampreShayAmAsa mitrANAmamitaujasAm .
duhiturvipralambha.n taM dhAtrINA.n vachanAttadA .. 4..\\
tataH samudraya.n kR^itvA balAnA.n rAjasattamaH .
abhiyAne mati.n chakre drupadaM prati bhArata .. 5..\\
tatha saMmantrayAmAsa mitraiH saha mahIpatiH .
hiraNyavarmA rAjendra pA~nchAlyaM pArthivaM prati .. 6..\\
tatra vai nishchita.n teShAmabhUdrAGYAM mahAtmanAm .
tathya.n chedbhavati hyetatkanyA rAja~nshikhaNDinI .
baddhvA pA~nchAlarAjAnamAnayiShyAmahe gR^ihAn .. 7..\\
anya.n rAjAnamAdhAya pA~nchAleShu nareshvaram .
ghAtayiShyAma nR^ipati.n drupada.n sashikhaNDinam .. 8..\\
sa tadA dUtamAGYAya punaH kShattAramIshvaraH .
prAsthApayatpArShatAya hanmIti tvA.n sthiro bhava .. 9..\\
sa prakR^ityA cha vai bhIruH kilbiShI cha narAdhipaH .
bhaya.n tIvramanuprApto drupadaH pR^ithivIpatiH .. 10..\\
visR^ijya dUta.n dAshArNaM drupadaH shokakarshitaH .
sametya bhAryA.n rahite vAkyamAha narAdhipaH .. 11..\\
bhayena mahatAviShTo hR^idi shokena chAhataH .
pA~nchAlarAjo dayitAM mAtara.n vai shikhaNDinaH .. 12..\\
abhiyAsyati mA.n kopAtsambandhI sumahAbalaH .
hiraNyavarmA nR^ipatiH karShamANo varUthinIm .. 13..\\
kimidAnI.n kariShyAmi mUDhaH kanyAmimAM prati .
shikhaNDI kila putraste kanyeti parisha~NkitaH .. 14..\\
iti nishchitya tattvena samitraH sabalAnugaH .
va~nchito.asmIti manvAno mA.n kiloddhartumichchhati .. 15..\\
kimatra tathya.n sushroNi kiM mithyA brUhi shobhane .
shrutvA tvattaH shubhe vAkya.n sa.nvidhAsyAmyaha.n tathA .. 16..\\
aha.n hi saMshayaM prApto bAlA cheyaM shikhaNDinI .
tva.n cha rAGYi mahatkR^ichchhra.n samprAptA varavarNini .. 17..\\
sA tva.n sarvavimokShAya tattvamAkhyAhi pR^ichchhataH .
tathA vidadhyA.n sushroNi kR^ityasyAsya shuchismite .
shikhaNDini cha mA bhaistva.n vidhAsye tatra tattvataH .. 18..\\
kriyayAha.n varArohe va~nchitaH putradharmataH .
mayA dAshArNako rAjA va~nchitashcha mahIpatiH .
tadAchakShva mahAbhAge vidhAsye tatra yaddhitam .. 19..\\
jAnatApi narendreNa khyApanArthaM parasya vai .
prakAsha.n choditA devI pratyuvAcha mahIpatim .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 192}
bhIShma uvAcha
tataH shikhaNDino mAtA yathAtattvaM narAdhipa .
AchachakShe mahAbAho bhartre kanyA.n shikhaNDinIm .. 1..\\
aputrayA mayA rAjansapatnInAM bhayAdidam .
kanyA shikhaNDinI jAtA puruSho vai niveditaH .. 2..\\
tvayA chaiva narashreShTha tanme prItyAnumoditam .
putrakarma kR^ita.n chaiva kanyAyAH pArthivarShabha .
bhAryA choDhA tvayA rAjandashArNAdhipateH sutA .. 3..\\
tvayA cha prAgabhihita.n devavAkyArthadarshanAt .
kanyA bhUtvA pumAnbhAvItyeva.n chaitadupekShitam .. 4..\\
etachchhrutvA drupado yaGYasenaH
sarva.n tattvammantravidbhyo nivedya .
mantra.n rAjA mantrayAmAsa rAjan
yadyadyukta.n rakShaNe vai prajAnAm .. 5..\\
sambandhaka.n chaiva samarthya tasmin
dAshArNake vai nR^ipatau narendra .
svaya.n kR^itvA vipralambha.n yathAvan
mantraikAgro nishchaya.n vai jagAma .. 6..\\
svabhAvaguptaM nagaramApatkAle tu bhArata .
gopayAmAsa rAjendra sarvataH samala~NkR^itam .. 7..\\
Arti.n cha paramA.n rAjA jagAma saha bhAryayA .
dashArNapatinA sArdha.n virodhe bharatarShabha .. 8..\\
katha.n sambandhinA sArdhaM na me syAdvigraho mahAn .
iti sa~ncintya manasA daivatAnyarchayattadA .. 9..\\
ta.n tu dR^iShTvA tadA rAjandevI deva paraM tathA .
archAM prayu~njAnamatho bhAryA vachanamabravIt .. 10..\\
devAnAM pratipattishcha satyA sAdhumatA sadA .
sA tu duHkhArNavaM prApya naH syAdarchayatAM bhR^isham .. 11..\\
daivatAni cha sarvANi pUjyantAM bhUridakShiNaiH .
agnayashchApi hUyantA.n dAshArNapratisedhane .. 12..\\
ayuddhena nivR^itti.n cha manasA chintayAbhibho .
devatAnAM prasAdena sarvametadbhaviShyati .. 13..\\
mantribhirmantrita.n sArdha.n tvayA yatpR^ithulochana .
purasyAsyAvinAshAya tachcha rAja.nstathA kuru .. 14..\\
daiva.n hi mAnuShopetaM bhR^ishaM sidhyati pArthiva .
parasparavirodhAttu nAnayoH siddhirasti vai .. 15..\\
tasmAdvidhAya nagare vidhAna.n sachivaiH saha .
archayasva yathAkAma.n daivatAni vishAM pate .. 16..\\
eva.n sambhAShamANau tau dR^iShTvA shokaparAyaNau .
shikhaNDinI tadA kanyA vrIDiteva manasvinI .. 17..\\
tataH sA chintayAmAsa matkR^ite duHkhitAvubhau .
imAviti tatashchakre matiM prANavinAshane .. 18..\\
eva.n sA nishchaya.n kR^itvA bhR^ishaM shokaparAyaNA .
jagAma bhavana.n tyaktvA gahanaM nirjana.n vanam .. 19..\\
yakSheNarddhimatA rAjansthUNAkarNena pAlitam .
tadbhayAdeva cha jano visarjayati tadvanam .. 20..\\
tatra sthUNasya bhavana.n sudhAmR^ittikalepanam .
lAjollApikadhUmADhyamuchchaprAkAratoraNam .. 21..\\
tatpravishya shikhaNDI sA drupadasyAtmajA nR^ipa .
anashnatI bahutitha.n sharIramupashoShayat .. 22..\\
darshayAmAsa tA.n yakShaH sthUNo madhvakShasa.nyutaH .
kimartho.aya.n tavArambhaH kariShye brUhi mAchiram .. 23..\\
ashakyamiti sA yakShaM punaH punaruvAcha ha .
kariShyAmIti chainA.n sa pratyuvAchAtha guhyakaH .. 24..\\
dhaneshvarasyAnucharo varado.asmi nR^ipAtmaje .
adeyamapi dAsyAmi brUhi yatte vivakShitam .. 25..\\
tataH shikhaNDI tatsarvamakhilena nyavedayat .
tasmai yakShapradhAnAya sthUNAkarNAya bhArata .. 26..\\
Apanno me pitA yakSha nachirAdvinashiShyati .
abhiyAsyati sa~Nkruddho dashArNAdhipatirhi tam .. 27..\\
mahAbalo mahotsAhaH sa hemakavacho nR^ipaH .
tasmAdrakShasva mA.n yakSha pitaraM mAtara.n cha me .. 28..\\
pratiGYAto hi bhavatA duHkhapratinayo mama .
bhaveyaM puruSho yakSha tvatprasAdAdaninditaH .. 29..\\
yAvadeva sa rAjA vai nopayAti puraM mama .
tAvadeva mahAyakSha prasAda.n kuru guhyaka .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 193}
bhIShma uvAcha
shikhaNDivAkya.n shrutvAtha sa yakSho bharatarShabha .
provAcha manasA chintya daivenopanipIDitaH .
bhavitavya.n tathA taddhi mama duHkhAya kaurava .. 1..\\
bhadre kAma.n kariShyAmi samayaM tu nibodha me .
ki.n chitkAlAntaraM dAsye pu.nli~Nga.n svamidaM tava .
Agantavya.n tvayA kAle satyametadbravImi te .. 2..\\
prabhuH sa~Nkalpasiddho.asmi kAmarUpI viha~NgamaH .
matprasAdAtpura.n chaiva trAhi bandhUMshcha kevalAn .. 3..\\
strIli~Nga.n dhArayiShyAmi tvadIyaM pArthivAtmaje .
satyaM me pratijAnIhi kariShyAmi priya.n tava .. 4..\\
shikhaNDyuvAcha
pratidAsyAmi bhagava.Nlli~NgaM punarida.n tava .
ki.n chitkAlAntara.n strItvaM dhArayasva nishAchara .. 5..\\
pratiprayAte dAshArNe pArthive hemavarmaNi .
kanyaivAhaM bhaviShyAmi puruShastvaM bhaviShyasi .. 6..\\
bhIShma uvAcha
ityuktvA samaya.n tatra chakrAte tAvubhau nR^ipa .
anyonyasyAnabhidrohe tau sa~NkrAmayatA.n tataH .. 7..\\
strIli~Nga.n dhArayAmAsa sthUNo yakSho narAdhipa .
yakSharUpa.n cha taddIpta.n shikhaNDI pratyapadyata .. 8..\\
tataH shikhaNDI pA~nchAlyaH pu.nstvamAsAdya pArthiva .
vivesha nagara.n hR^iShTaH pitara.n cha samAsadat .
yathAvR^itta.n tu tatsarvamAchakhyau drupadasya cha .. 9..\\
drupadastasya tachchhrutvA harShamAhArayatparam .
sabhAryastachcha sasmAra maheshvaravachastadA .. 10..\\
tataH sampreShayAmAsa dashArNAdhipaternR^ipa .
puruSho.ayaM mama sutaH shraddhattAM me bhavAniti .. 11..\\
atha dAshArNako rAjA sahasAbhyAgamattadA .
pA~nchAlarAja.n drupadaM duHkhAmarShasamanvitaH .. 12..\\
tataH kAmpilyamAsAdya dashArNAdhipatirtadA .
preShayAmAsa satkR^itya dUtaM brahmavidA.n varam .. 13..\\
brUhi madvachanAddUta pA~nchAlya.n taM nR^ipAdhamam .
yadvai kanyA.n svakanyArthe vR^itavAnasi durmate .
phala.n tasyAvalepasya drakShyasyadya na saMshayaH .. 14..\\
evamuktastu tenAsau brAhmaNo rAjasattama .
dUtaH prayAto nagara.n dAshArNanR^ipachoditaH .. 15..\\
tata AsAdayAmAsa purodhA drupadaM pure .
tasmai pA~nchAlako rAjA gAmarghya.n cha susatkR^itam .
prApayAmAsa rAjendra saha tena shikhaNDinA .. 16..\\
tAM pUjAM nAbhyanandatsa vAkya.n chedamuvAcha ha .
yadukta.n tena vIreNa rAGYA kA~nchanavarmaNA .. 17..\\
yatte.ahamadhamAchAra duhitrarthe.asmi va~nchitaH .
tasya pApasya karaNAtphalaM prApnuhi durmate .. 18..\\
dehi yuddhaM narapate mamAdya raNamUrdhani .
uddhariShyAmi te sadyaH sAmAtyasutabAndhavam .. 19..\\
tadupAlambhasa.nyukta.n shrAvitaH kila pArthivaH .
dashArNapatidUtena mantrimadhye purodhasA .. 20..\\
abravIdbharatashreShTha drupadaH praNayAnataH .
yadAha mAM bhavAnbrahmansambandhivachanAdvachaH .
tasyottaraM prativacho dUta eva vadiShyati .. 21..\\
tataH sampreShayAmAsa drupado.api mahAtmane .
hiraNyavarmaNe dUtaM brAhmaNa.n vedapAragam .. 22..\\
samAgamya tu rAGYA sa dashArNapatinA tadA .
tadvAkyamAdade rAjanyadukta.n drupadena ha .. 23..\\
AgamaH kriyatA.n vyakta.n kumAro vai suto mama .
mithyaitadukta.n kenApi tanna shraddheyamityuta .. 24..\\
tataH sa rAjA drupadasya shrutvA
vimarshayukto yuvatIrvariShThAH .
sampreShayAmAsa suchArurUpAH
shikhaNDina.n strI pumAnveti vettum .. 25..\\
tAH preShitAstattvabhAva.n viditvA
prItyA rAGYe tachchhasha.nsurhi sarvam .
shikhaNDinaM puruSha.n kauravendra
dashArNarAjAya mahAnubhAvam .. 26..\\
tataH kR^itvA tu rAjA sa AgamaM prItimAnatha .
sambandhinA samAgamya hR^iShTo vAsamuvAsa ha .. 27..\\
shikhaNDine cha muditaH prAdAdvitta.n janeshvaraH .
hastino.ashvAMshcha gAshchaiva dAsyo bahushatAstathA .
pUjitashcha pratiyayau nivartya tanayA.n kila .. 28..\\
vinItakilbiShe prIte hemavarmaNi pArthive .
pratiyAte tu dAshArNe hR^iShTarUpA shikhaNDinI .. 29..\\
kasya chittvatha kAlasya kubero naravAhanaH .
lokAnuyAtrA.n kurvANaH sthUNasyAgAnniveshanam .. 30..\\
sa tadgR^ihasyopari vartamAna
AlokayAmAsa dhanAdhigoptA .
sthUNasya yakShasya nishAmya veshma
svala~NkR^itaM mAlyaguNairvichitram .. 31..\\
lAjaishcha gandhaishcha tathA vitAnair
abhyarchita.n dhUpanadhUpitaM cha .
dhvajaiH patAkAbhirala~NkR^ita.n cha
bhakShyAnnapeyAmiShadattahomam .. 32..\\
tatsthAna.n tasya dR^iShTvA tu sarvataH samala~NkR^itam .
athAbravIdyakShapatistAnyakShAnanugA.nstadA .. 33..\\
svala~NkR^itamida.n veshma sthUNasyAmitavikramAH .
nopasarpati mA.n chApi kasmAdadya sumandadhIH .. 34..\\
yasmAjjAnansumandAtmA mAm asau nopasarpati .
tasmAttasmai mahAdaNDo dhAryaH syAditi me matiH .. 35..\\
yakShA UchuH
drupadasya sutA rAjanrAGYo jAtA shikhaNDinI .
tasmai nimitte kasmiMshchitprAdAtpuruShalakShaNam .. 36..\\
agrahIllakShaNa.n strINAM strIbhUtastiShThate gR^ihe .
nopasarpati tenAsau savrIDaH strIsvarUpavAn .. 37..\\
etasmAtkAraNAdrAjansthUNo na tvAdya pashyati .
shrutvA kuru yathAnyAya.n vimAnamiha tiShThatAm .. 38..\\
bhIShma uvAsa
AnIyatA.n sthUNa iti tato yakShAdhipo.abravIt .
kartAsmi nigraha.n tasyetyuvAcha sa punaH punaH .. 39..\\
so.abhyagachchhata yakShendramAhUtaH pR^ithivIpate .
strIsvarUpo mahArAja tasthau vrIDAsamanvitaH .. 40..\\
ta.n shashApa susa~Nkruddho dhanadaH kurunandana .
evameva bhavatvasya strItvaM pApasya guhyakAH .. 41..\\
tato.abravIdyakShapatirmahAtmA
yasmAdadAstvavamanyeha yakShAn .
shikhaNDine lakShaNaM pApabuddhe
strIlakShaNa.n chAgrahIH pApakarman .. 42..\\
apravR^itta.n sudurbuddhe yasmAdetatkR^ita.n tvayA .
tasmAdadya prabhR^ityeva tva.n strI sa puruShastathA .. 43..\\
tataH prasAdayAmAsuryakShA vaishravaNa.n kila .
sthUNasyArthe kuruShvAnta.n shApasyeti punaH punaH .. 44..\\
tato mahAtmA yakShendraH pratyuvAchAnugAminaH .
sarvAnyakShagaNA.nstAta shApasyAntachikIrShayA .. 45..\\
hate shikhaNDini raNe svarUpaM pratipatsyate .
sthUNo yakSho nirudvego bhavatviti mahAmanAH .. 46..\\
ityuktvA bhagavAndevo yakSharAkShasapUjitaH .
prayayau saha taiH sarvairnimeShAntarachAribhiH .. 47..\\
sthUNastu shApa.n samprApya tatraiva nyavasattadA .
samaye chAgamatta.n vai shikhaNDI sa kShapAcharam .. 48..\\
so.abhigamyAbravIdvAkyaM prApto.asmi bhagavanniti .
tamabravIttataH sthUNaH prIto.asmIti punaH punaH .. 49..\\
ArjavenAgata.n dR^iShTvA rAjaputra.n shikhaNDinam .
sarvameva yathAvR^ittamAchachakShe shikhaNDine .. 50..\\
yakSha uvAcha
shapto vaishravaNenAsmi tvatkR^ite pArthivAtmaja .
gachchhedAnI.n yathAkAma.n chara lokAnyathAsukham .. 51..\\
diShTametatpurA manye na shakyamativartitum .
gamana.n tava cheto hi paulastyasya cha darshanam .. 52..\\
bhIShma uvAcha
evamuktaH shikhaNDI tu sthUNayakSheNa bhArata .
pratyAjagAma nagara.n harSheNa mahatAnvitaH .. 53..\\
pUjayAmAsa vividhairgandhamAlyairmahAdhanaiH .
dvijAtIndevatAshchApi chaityAnatha chatuShpathAn .. 54..\\
drupadaH saha putreNa siddhArthena shikhaNDinA .
muda.n cha paramA.n lebhe pA~nchAlyaH saha bAndhavaiH .. 55..\\
shiShyArthaM pradadau chApi droNAya kurupu~Ngava .
shikhaNDinaM mahArAja putra.n strIpUrviNa.n tathA .. 56..\\
pratipede chatuShpAda.n dhanurvedaM nR^ipAtmajaH .
shikhaNDI saha yuShmAbhirdhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 57..\\
mama tvetachcharAstAta yathAvatpratyavedayan .
jaDAndhabadhirAkArA ye yuktA drupade mayA .. 58..\\
evameSha mahArAja strIpumAndrupadAtmajaH .
sambhUtaH kauravashreShTha shikhaNDI rathasattamaH .. 59..\\
jyeShThA kAshipateH kanyA ambA nAmeti vishrutA .
drupadasya kule jAtA shikhaNDI bharatarShabha .. 60..\\
nAhamena.n dhanuShpANi.n yuyutsuM samupasthitam .
muhUrtamapi pashyeyaM prahareyaM na chApyuta .. 61..\\
vratametanmama sadA pR^ithivyAmapi vishrutam .
striyA.n strIpUrvake chApi strInAmni strIsvarUpiNi .. 62..\\
na mu~ncheyamahaM bANAniti kauravanandana .
na hanyAmahametena kAraNena shikhaNDinam .. 63..\\
etattattvamaha.n veda janma tAta shikhaNDinaH .
tato naina.n haniShyAmi samareShvAtatAyinam .. 64..\\
yadi bhIShmaH striya.n hanyAddhanyAdAtmAnamapyuta .
naina.n tasmAddhaniShyAmi dR^iShTvApi samare sthitam .. 65..\\
sa~njaya uvAcha
etachchhrutvA tu kauravyo rAjA duryodhanastadA .
muhUrtamiva sa dhyAtvA bhIShme yuktamamanyata .. 66..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 194}
sa~njaya uvAcha
prabhAtAyA.n tu sharvaryAM punareva sutastava .
madhye sarvasya sainyasya pitAmahamapR^ichchhata .. 1..\\
pANDaveyasya gA~Ngeya yadetatsainyamuttamam .
prabhUtanaranAgAshvaM mahArathasamAkulam .. 2..\\
bhImArjunaprabhR^itibhirmaheShvAsairmahAbalaiH .
lokapAlopamairgupta.n dhR^iShTadyumnapurogamaiH .. 3..\\
apradhR^iShyamanAvAryamudvR^ittamiva sAgaram .
senAsAgaramakShobhyamapi devairmahAhave .. 4..\\
kena kAlena gA~Ngeya kShapayethA mahAdyute .
AchAryo vA maheShvAsaH kR^ipo vA sumahAbalaH .. 5..\\
karNo vA samarashlAghI drauNirvA dvijasattamaH .
divyAstraviduShaH sarve bhavanto hi bale mama .. 6..\\
etadichchhAmyaha.n GYAtuM para.n kautUhalaM hi me .
hR^idi nityaM mahAbAho vaktumarhasi tanmama .. 7..\\
bhIShma uvAcha
anurUpa.n kurushreShTha tvayyetatpR^ithivIpate .
balAbalamamitrANA.n sveShA.n cha yadi pR^ichchhasi .. 8..\\
shR^iNu rAjanmama raNe yA shaktiH paramA bhavet .
astravIrya.n raNe yachcha bhujayoshcha mahAbhuja .. 9..\\
Arjavenaiva yuddhena yoddhavya itaro janaH .
mAyAyuddhena mAyAvI ityetaddharmanishchayaH .. 10..\\
hanyAmahaM mahAbAho pANDavAnAmanIkinIm .
divase divase kR^itvA bhAgaM prAgAhnikaM mama .. 11..\\
yodhAnA.n dashasAhasraM kR^itvA bhAgaM mahAdyute .
sahasra.n rathinAmekameSha bhAgo mato mama .. 12..\\
anenAha.n vidhAnena saMnaddhaH satatotthitaH .
kShapayeyaM mahatsainya.n kAlenAnena bhArata .. 13..\\
yadi tvastrANi mu~ncheyaM mahAnti samare sthitaH .
shatasAhasraghAtIni hanyAM mAsena bhArata .. 14..\\
sa~njaya uvAcha
shrutvA bhIShmasya tadvAkya.n rAjA duryodhanastadA .
paryapR^ichchhata rAjendra droNama~NgirasA.n varam .. 15..\\
AchArya kena kAlena pANDuputrasya sainikAn .
nihanyA iti ta.n droNaH pratyuvAcha hasanniva .. 16..\\
sthaviro.asmi kurushreShTha mandaprANavicheShTitaH .
astrAgninA nirdaheyaM pANDavAnAmanIkinIm .. 17..\\
yathA bhIShmaH shAntanavo mAseneti matirmama .
eShA me paramA shaktiretanme paramaM balam .. 18..\\
dvAbhyAmeva tu mAsAbhyA.n kR^ipaH shAradvato.abravIt .
drauNistu dasharAtreNa pratijaGYe balakShayam .
karNastu pa~ncharAtreNa pratijaGYe mahAstravit .. 19..\\
tachchhrutvA sUtaputrasya vAkya.n sAgaragAsutaH .
jahAsa sasvana.n hAsaM vAkya.n chedamuvAcha ha .. 20..\\
na hi tAvadraNe pArthaM bANakhaDgadhanurdharam .
vAsudevasamAyukta.n rathenodyantamachyutam .. 21..\\
samAgachchhasi rAdheya tenaivamabhimanyase .
shakyameva.n cha bhUyashcha tvayA vaktu.n yatheShTataH .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 195}
vaishampAyana uvAcha
etachchhrutvA tu kaunteyaH sarvAnbhrAtR^Inupahvare .
AhUya bharatashreShTha ida.n vachanamabravIt .. 1..\\
dhArtarAShTrasya sainyeShu ye chArapuruShA mama .
te pravR^ittiM prayachchhanti mamemA.n vyuShitAM nishAm .. 2..\\
duryodhanaH kilApR^ichchhadApageyaM mahAvratam .
kena kAlena pANDUnA.n hanyAH sainyamiti prabho .. 3..\\
mAseneti cha tenokto dhArtarAShTraH sudurmatiH .
tAvatA chApi kAlena droNo.api pratyajAnata .. 4..\\
gautamo dviguNa.n kAlamuktavAniti naH shrutam .
drauNistu dasharAtreNa pratijaGYe mahAstravit .. 5..\\
tathA divyAstravitkarNaH sampR^iShTaH kurusa.nsadi .
pa~nchabhirdivasairhantu.n sa sainyaM pratijaGYivAn .. 6..\\
tasmAdahamapIchchhAmi shrotumarjuna te vachaH .
kAlena kiyatA shatrUnkShapayeriti sa.nyuge .. 7..\\
evamukto guDAkeshaH pArthivena dhana~njayaH .
vAsudevamavekShyeda.n vachanaM prabhyabhAShata .. 8..\\
sarva ete mahAtmAnaH kR^itAstrAshchitrayodhinaH .
asaMshayaM mahArAja hanyureva bala.n tava .. 9..\\
apaitu te manastApo yathAsatyaM bravImyaham .
hanyAmekarathenAha.n vAsudevasahAyavAn .. 10..\\
sAmarAnapi lokA.nstrInsahasthAvaraja~NgamAn .
bhUtaM bhavyaM bhaviShyachcha nimeShAditi me matiH .. 11..\\
yattadghoraM pashupatiH prAdAdastraM mahanmama .
kairAte dvandvayuddhe vai tadidaM mayi vartate .. 12..\\
yadyugAnte pashupatiH sarvabhUtAni sa.nharan .
prayu~Nkte puruShavyAghra tadidaM mayi vartate .. 13..\\
tanna jAnAti gA~Ngeyo na droNo na cha gautamaH .
na cha droNasuto rAjankuta eva tu sUtajaH .. 14..\\
na tu yukta.n raNe hantu.n divyairastraiH pR^ithagjanam .
Arjavenaiva yuddhena vijeShyAmo vayaM parAn .. 15..\\
tatheme puruShavyAghrAH sahAyAstava pArthiva .
sarve divyAstraviduShaH sarve yuddhAbhinandinaH .. 16..\\
vedAntAvabhR^ithasnAtAH sarva ete.aparAjitAH .
nihanyuH samare senA.n devAnAmapi pANDava .. 17..\\
shikhaNDI yuyudhAnashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
bhImaseno yamau chobhau yudhAmanyUttamaujasau .. 18..\\
virATadrupadau chobhau bhIShmadroNasamau yudhi .
svaya.n chApi samartho.asi trailokyotsAdane api .. 19..\\
krodhAdyaM puruShaM pashyestva.n vAsavasamadyute .
kShipraM na sa bhavedvyaktamiti tvA.n vedmi kaurava .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 196}
vaishampAyana uvAcha
tataH prabhAte vimale dhArtarAShTreNa choditAH .
duryodhanena rAjAnaH prayayuH pANDavAnprati .. 1..\\
AplAvya shuchayaH sarve sragviNaH shuklavAsasaH .
gR^ihItashastrA dhvajinaH svasti vAchya hutAgnayaH .. 2..\\
sarve vedavidaH shUrAH sarve sucharitavratAH .
sarve karmakR^itashchaiva sarve chAhavalakShaNAH .. 3..\\
AhaveShu parA.NllokA~njigIShanto mahAbalAH .
ekAgramanasaH sarve shraddadhAnAH parasya cha .. 4..\\
vindAnuvindAvAvantyau kekayA bAhlikaiH saha .
prayayuH sarva evaite bhAradvAjapurogamAH .. 5..\\
ashvatthAmA shAntanavaH saindhavo.atha jayadrathaH .
dAkShiNAtyAH pratIchyAshcha pArvatIyAshcha ye rathAH .. 6..\\
gAndhArarAjaH shakuniH prAchyodIchyAshcha sarvashaH .
shakAH kirAtA yavanAH shibayo.atha vasAtayaH .. 7..\\
svaiH svairanIkaiH sahitAH parivArya mahAratham .
ete mahArathAH sarve dvitIye niryayurbale .. 8..\\
kR^itavarmA sahAnIkastrigartAshcha mahAbalAH .
duryodhanashcha nR^ipatirbhrAtR^ibhiH parivAritaH .. 9..\\
shalo bhUrishravAH shalyaH kausalyo.atha bR^ihadbalaH .
ete pashchAdavartanta dhArtarAShTrapurogamAH .. 10..\\
te samena pathA yAtvA yotsyamAnA mahArathAH .
kurukShetrasya pashchArdhe vyavatiShThanta daMshitAH .. 11..\\
duryodhanastu shibira.n kArayAmAsa bhArata .
yathaiva hAstinapura.n dvitIya.n samala~NkR^itam .. 12..\\
na visheSha.n vijAnanti purasya shibirasya vA .
kushalA api rAjendra narA nagaravAsinaH .. 13..\\
tAdR^ishanyeva durgANi rAGYAmapi mahIpatiH .
kArayAmAsa kauravyaH shatasho.atha sahasrashaH .. 14..\\
pa~nchayojanamutsR^ijya maNDala.n tadraNAjiram .
senAniveshAste rAjannAvisha~nshatasa~NghashaH .. 15..\\
tatra te pR^ithivIpAlA yathotsAha.n yathAbalam .
vivishuH shibirANyAshu dravyavanti sahasrashaH .. 16..\\
teShA.n duryodhano rAjA sasainyAnAM mahAtmanAm .
vyAdidesha sabAhyAnAM bhakShyabhojyamanuttamam .. 17..\\
sagajAshvamanuShyANA.n ye cha shilpopajIvinaH .
ye chAnye.anugatAstatra sUtamAgadhabandinaH .. 18..\\
vaNijo gaNikA vArA ye chaiva prekShakA janAH .
sarvA.nstAnkauravo rAjA vidhivatpratyavaikShata .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 197}
vaishampAyana uvAcha
tathaiva rAjA kaunteyo dharmaputro yudhiShThiraH .
dhR^iShTadyumnamukhAnvIrAMshchodayAmAsa bhArata .. 1..\\
chedikAshikarUShANAM netAra.n dR^iDhavikramam .
senApatimamitraghna.n dhR^iShTaketumathAdishat .. 2..\\
virATa.n drupadaM chaiva yuyudhAna.n shikhaNDinam .
pA~nchAlyau cha maheShvAsau yudhAmanyUttamaujasau .. 3..\\
te shUrAshchitravarmANastaptakuNDaladhAriNaH .
AjyAvasiktA jvalitA dhiShNyeShviva hutAshanAH .
ashobhanta maheShvAsA grahAH prajvalitA iva .. 4..\\
so.atha sainya.n yathAyogaM pUjayitvA nararShabhaH .
didesha tAnyanIkAni prayANAya mahIpatiH .. 5..\\
abhimanyuM bR^ihanta.n cha draupadeyAMshcha sarvashaH .
dhR^iShTadyumnamukhAnetAnprAhiNotpANDunandanaH .. 6..\\
bhIma.n cha yuyudhAnaM cha pANDavaM cha dhana~njayam .
dvitIyaM preShayAmAsa balaskandha.n yudhiShThiraH .. 7..\\
bhANDa.n samAropayatA.n charatAM sampradhAvatAm .
hR^iShTAnA.n tatra yodhAnA.n shabdo divamivAspR^ishat .. 8..\\
svayameva tataH pashchAdvirATadrupadAnvitaH .
tathAnyaiH pR^ithivIpAlaiH saha prAyAnmahIpatiH .. 9..\\
bhImadhanvAyanI senA dhR^iShTadyumnapuraskR^itA .
ga~Ngeva pUrNA stimitA syandamAnA vyadR^ishyata .. 10..\\
tataH punaranIkAni vyayojayata buddhimAn .
mohayandhR^itarAShTrasya putrANAM buddhinisravam .. 11..\\
draupadeyAnmaheShvAsAnabhimanyu.n cha pANDavaH .
nakula.n sahadeva.n cha sarvAMshchaiva prabhadrakAn .. 12..\\
dasha chAshvasahasrANi dvisAhasra.n cha dantinaH .
ayuta.n cha padAtInA.n rathAH pa~nchashatAstathA .. 13..\\
bhImasena.n cha durdharShaM prathamaM prAdishadbalam .
madhyame tu virATa.n cha jayatsenaM cha mAgadham .. 14..\\
mahArathau cha pA~nchAlyau yudhAmanyUttamaujasau .
vIryavantau mahAtmAnau gadAkArmukadhAriNau .
anvayAtA.n tato madhye vAsudevadhana~njayau .. 15..\\
babhUvuratisa.nrabdhAH kR^itapraharaNA narAH .
teShA.n viMshatisAhasrA dhvajAH shUrairadhiShThitAH .. 16..\\
pa~ncha nAgasahasrANi rathavaMshAshcha sarvashaH .
padAtayashcha ye shUrAH kArmukAsigadAdharAH .
sahasrasho.anyvayuH pashchAdagratashcha sahasrashaH .. 17..\\
yudhiShThiro yatra sainye svayameva balArNave .
tatra te pR^ithivIpAlA bhUyiShThaM paryavasthitAH .. 18..\\
tatra nAgasahasrANi hayAnAmayutAni cha .
tathA rathasahasrANi padAtInA.n cha bhArata .
yadAshrityAbhiyuyudhe dhArtarAShTra.n suyodhanam .. 19..\\
tato.anye shatashaH pashchAtsahasrAyutasho narAH .
nadantaH prayayusteShAmanIkAni sahasrashaH .. 20..\\
tatra bherIsahasrANi sha~NkhAnAmayutAni cha .
vAdayanti sma sa.nhR^iShTAH sahasrAyutasho narAH .. 21..\\
##\end{multicols}##
##
\medskip\hrule\medskip
Last updated on \today ; Send corrections to sanskrit@cheerful.com
\end{document}