j
katha.n yuyudhire vIrAH kurupANDavasomakAH .
pArthivAshcha mahAbhAgA nAnAdeshasamAgatAH .. 1..\\
v
yathA yuyudhire vIrAH kurupANDavasomakAH .
kurukShetre tapaHkShetre shR^iNu tatpR^ithivIpate .. 2..\\
avatIrya kurukShetraM pANDavAH saha somakAH .
kauravAnabhyavartanta jigIShanto mahAbalAH .. 3..\\
vedAdhyayanasampannAH sarve yuddhAbhinandinaH .
Asha.nsanto jaya.n yuddhe vadhaM vAbhimukhA raNe .. 4..\\
abhiyAya cha durdharShA.n dhArtarAShTrasya vAhinIm .
prA~NmukhAH pashchime bhAge nyavishanta sa sainikAH .. 5..\\
samantapa~nchakAdbAhya.n shibirANi sahasrashaH .
kArayAmAsa vidhivatkuntIputro yudhiShThiraH .. 6..\\
shUnyeva pR^ithivI sarvA bAlavR^iddhAvasheShitA .
nirashva puruShA chAsIdrathaku~njaravarjitA .. 7..\\
yAvattapati sUryo hi jambUdvIpasya maNDalam .
tAvadeva samAvR^ittaM balaM pArthiva sattama .. 8..\\
ekasthAH sarvavarNAste maNDalaM bahuyojanam .
paryAkrAmanta deshAMshcha nadIH shailAnvanAni cha .. 9..\\
teShA.n yudhiShThiro rAjA sarveShAM puruSharShabha .
Adidesha sa vAhAnAM bhakShyabhojyamanuttamam .. 10..\\
sa~nj~nAshcha vividhAstAstAsteShA.n chakre yudhiShThiraH .
eva.n vAdI veditavyaH pANDaveyo.ayamityuta .. 11..\\
abhiGYAnAni sarveShA.n sa~nj~nAshchAbharaNAni cha .
yojayAmAsa kauravyo yuddhakAla upasthite .. 12..\\
dR^iShTvA dhvajAgraM pArthAnA.n dhArtarAShTro mahAmanAH .
saha sarvairmahIpAlaiH pratyavyUhata pANDavAn .. 13..\\
pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani .
madhye nAgasahasrasya bhrAtR^ibhiH parivAritam .. 14..\\
dR^iShTvA duryodhana.n hR^iShTAH sarve pANDavasainikAH .
dadhmuH sarve mahAsha~NkhAnbherIrjaghnuH sahasrashaH .. 15..\\
tataH prahR^iShTA.n svAM senAmabhivIkShyAtha pANDavAH .
babhUvurhR^iShTamanaso vAsudevashcha vIryavAn .. 16..\\
tato yodhAnharShayantau vAsudevadhana~njayau .
dadhmatuH puruShavyAghrau divyau sha~Nkhau rathe sthitau .. 17..\\
pA~nchajanyasya nirghoSha.n devadattasya chobhayoH .
shrutvA sa vAhanA yodhAH shakR^inmUtraM prasusruvuH .. 18..\\
yathA si.nhasya nadataH svana.n shrutvetare mR^igAH .
traseyustadvadevAsIddhArtarAShTra bala.n tadA .. 19..\\
udatiShThadrajo bhaumaM na prAGYAyata ki.n chana .
antardhIyata chAdityaH sainyena rajasAvR^itaH .. 20..\\
vavarSha chAtra parjanyo mA.nsashoNitavR^iShTimAn .
vyukShansarvANyanIkAni tadadbhutamivAbhavat .. 21..\\
vAyustataH prAdurabhUnnIchaiH sharkara karShaNaH .
vinighna.nstAnyanIkAni vidhamaMshchaiva tadrajaH .. 22..\\
ubhe sene tadA rAjanyuddhAya mudite bhR^isham .
kurukShetre sthite yatte sAgarakShubhitopame .. 23..\\
tayostu senayorAsIdadbhutaH sa samAgamaH .
yugAnte samanuprApte dvayoH sAgarayoriva .. 24..\\
shUnyAsItpR^ithivI sarvA bAlavR^iddhAvasheShitA .
tena senA samUhena samAnItena kauravaiH .. 25..\\
tataste samaya.n chakruH kurupANDavasomakAH .
dharmAMshcha sthApayAmAsuryuddhAnAM bharatarShabha .. 26..\\
nivR^itte chaiva no yuddhe prItishcha syAtparasparam .
yathA pura.n yathAyogaM na cha syAchchhalanaM punaH .. 27..\\
vAchA yuddhe pravR^itte no vAchaiva pratiyodhanam .
niShkrAntaH pR^itanA madhyAnna hantavyaH katha.n chana .. 28..\\
rathI cha rathinA yodhyo gajena gajadhUrgataH .
ashvenAshvI padAtishcha padAtenaiva bhArata .. 29..\\
yathAyoga.n yathA vIryaM yathotsAhaM yathA vayaH .
samAbhAShya prahartavyaM na vishvaste na vihvale .. 30..\\
pareNa saha sa.nyuktaH pramatto vimukhastathA .
kShINashastro vivarmA cha na hantavyaH katha.n chana .. 31..\\
na sUteShu na dhuryeShu na cha shastropanAyiShu .
na bherIsha~NkhavAdeShu prahartavya.n kathaM chana .. 32..\\
eva.n te samayaM kR^itvA kurupANDavasomakAH .
vismayaM parama.n jagmuH prekShamANAH parasparam .. 33..\\
nivishya cha mahAtmAnastataste puruSharShabhAH .
hR^iShTarUpAH sumanaso babhUvuH saha sainikAH .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
v
tataH pUrvApare sandhye samIkShya bhagavAnR^iShiH .
sarvaveda vidA.n shreShTho vyAsaH satyavatI sutaH .. 1..\\
bhaviShyati raNe ghore bharatAnAM pitAmaha .
pratyakShadarshI bhagavAnbhUtabhavya bhaviShyavit .. 2..\\
vaichitravIrya.n rAjAnaM sa rahasyaM bravIdidam .
shochantamArta.n dhyAyantaM putrANAmanayaM tadA .. 3..\\
vy
rAjanparItakAlAste putrAshchAnye cha bhUmipAH .
te haniShyanti sa~NgrAme samAsAdyetaretaram .. 4..\\
teShu kAlaparIteShu vinashyatsu cha bhArata .
kAlaparyAyamAGYAya mA sma shoke manaH kR^ithAH .. 5..\\
yadi tvichchhasi sa~NgrAme draShTumena.n vishAM pate .
chakShurdadAni te hanta yuddhametannishAmaya .. 6..\\
dhr
na rochaye GYAtivadha.n draShTuM brahmarShisattama .
yuddhametattvasheSheNa shR^iNuyA.n tava tejasA .. 7..\\
v
tasminnanichchhati draShTu.n sa~NgrAmaM shrotumichchhati .
varANAmIshvaro dAtA sa~njayAya vara.n dadau .. 8..\\
eSha te sa~njayo rAjanyuddhametadvadiShyati .
etasya sarva.n sa~NgrAme na parokShaM bhaviShyati .. 9..\\
chakShuShA sa~njayo rAjandivyenaiSha samanvitaH .
kathayiShyati te yuddha.n sarvaGYashcha bhaviShyati .. 10..\\
prakAsha.n vA rahasyaM vA rAtrau vA yadi vA divA .
manasA chintitamapi sarva.n vetsyati sa~njayaH .. 11..\\
naina.n shastrANi bhetsyanti nainaM bAdhiShyate shramaH .
gAvalgaNiraya.n jIvanyuddhAdasmAdvimokShyate .. 12..\\
aha.n cha kIrtimeteShAM kurUNAM bharatarShabha .
pANDavAnA.n cha sarveShAM prathayiShyAmi mA.n shuchaH .. 13..\\
diShTametatpurA chaiva nAtra shochitumarhasi .
na chaiva shakya.n sa.nyantuM yato dharmastato jayaH .. 14..\\
v
evamuktvA sa bhagavAnkurUNAM prapitAmahaH .
punareva mahAbAhu.n dhR^itarAShTramuvAcha ha .. 15..\\
iha yuddhe mahArAja bhaviShyati mahAnkShayaH .
yathemAni nimittAni bhayAyAdyopalakShaye .. 16..\\
shyenA gR^idhrAshcha kAkAshcha ka~NkAshcha sahitA balaiH .
sampatanti vanAnteShu samavAyAMsh cha kurvate .. 17..\\
atyugra.n cha prapashyanti yuddhamAnandino dvijAH .
kravyAdA bhakShayiShyanti mA.nsAni gajavAjinAm .. 18..\\
khaTA khaTeti vAshanto bhairavaM bhayavedinaH .
kahvAH prayAnti madhyena dakShiNAmabhito disham .. 19..\\
ubhe pUrvApare sandhye nityaM pashyAmi bhArata .
udayAstamane sUrya.n kabandhaiH parivAritam .. 20..\\
shvetalohita paryantAH kR^iShNa grIvAH sa vidyutaH .
trivarNAH parighAH sandhau bhAnumAvArayantyuta .. 21..\\
jvalitArkendu nakShatraM nirvisheSha dinakShapam .
ahorAtraM mayA dR^iShTa.n tatkShayAya bhaviShyati .. 22..\\
alakShyaH prabhayA hInaH paurNamAsI.n cha kArttikIm .
chandro.abhUdagnivarNashcha samavarNe nabhastale .. 23..\\
svapsyanti nihatA vIrA bhUmimAvR^itya pArthivAH .
rAjAno rAjaputrAshcha shUrAH parighabAhavaH .. 24..\\
antarikShe varAhasya vR^iShadaMshasya chobhayoH .
praNAda.n yudhyato rAtrau raudraM nityaM pralakShaye .. 25..\\
devatA pratimAshchApi kampanti cha hasanti cha .
vamanti rudhira.n chAsyaiH svidyanti prapatanti cha .. 26..\\
anAhatA dundubhayaH praNadanti vishAM pate .
ayuktAshcha pravartante kShatriyANAM mahArathAH .. 27..\\
kokilAH shatapatrAshcha chAShA bhAsAH shukAstathA .
sArasAshcha mayUrAshcha vAcho mu~nchanti dAruNAH .. 28..\\
gR^ihItashastrAbharaNA varmiNo vAjipR^iShThagAH .
aruNodayeShu dR^ishyante shatashaH shalabha vrajAH .. 29..\\
ubhe sandhye prakAshete dishA.n dAhasamanvite .
AsIdrudhiravarSha.n cha asthi varShaM cha bhArata .. 30..\\
yA chaiShA vishrutA rAja.nstrailokye sAdhu saMmatA .
arundhatI tayApyeSha vasiShThaH pR^iShThataH kR^itaH .. 31..\\
rohiNIM pIDayanneSha sthito rAja~nshanaishcharaH .
vyAvR^itta.n lakShma somasya bhaviShyati mahadbhayam .. 32..\\
anabhre cha mahAghora.n stanitaM shrUyate.anisham .
vAhanAnA.n cha rudatAM prapatantyashrubindavaH .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
vy
kharA goShu prajAyante ramante mAtR^ibhiH sutAH .
anArtavaM puShpaphala.n darshayanti vane drumAH .. 1..\\
garbhiNyo rAjaputryashcha janayanti vibhIShaNAn .
kravyAdAnpakShiNashchaiva gomAyUnaparAnmR^igAn .. 2..\\
triviShANAshchaturnetrAH pa~ncha pAdA dvimehanAH .
dvishIrShAshcha dvipuchchhAshcha daMShTriNaH pashavo.ashivAH .. 3..\\
jAyante vivR^itAsyAshcha vyAharanto.ashivA giraH .
tripadAH shikhinastArkShyAshchaturdaMShTrA viShANinaH .. 4..\\
tathaivAnyAshcha dR^ishyante striyashcha brahmavAdinAm .
vainateyAnmayUrAMshcha janayantyaH pure tava .. 5..\\
govatsa.n vaDavA sUte shvA sR^igAlaM mahIpate .
krakarA~nshArikAshchaiva shukAMshchAshubha vAdinaH .. 6..\\
striyaH kAshchitprajAyante chatasraH pa~ncha kanyakAH .
tA jAtamAtrA nR^ityanti gAyanti cha hasanti cha .. 7..\\
pR^ithagjanasya kuDakAH stanapAH stena veshmani .
nR^ityanti parigAyanti vedayanto mahadbhayam .. 8..\\
pratimAshchAlikhantyanye sa shastrAH kAlachoditAH .
anyonyamabhidhAvanti shishavo daNDapANayaH .
uparundhanti kR^itvA cha nagarANi yuyutsavaH .. 9..\\
padmotpalAni vR^ikSheShu jAyante kumudAni cha .
viShvagvAtAshcha vAntyugrA rajo na vyupashAmyati .. 10..\\
abhIkShNa.n kampate bhUmirarka.n rAhustathAgrasat .
shveto grahastathA chitrA.n samatikramya tiShThati .. 11..\\
abhAva.n hi visheSheNa kurUNAM pratipashyati .
dhUmaketurmahAghoraH puShyamAkramya tiShThati .. 12..\\
senayorashiva.n ghoraM kariShyati mahAgrahaH .
maghAsva~NgArako vakraH shravaNe cha bR^ihaspatiH .. 13..\\
bhAgyaM nakShatramAkramya sUryaputreNa pIDyate .
shukraH proShThapade pUrve samAruhya vishAM pate .
uttare tu parikramya sahitaH pratyudIkShate .. 14..\\
shyAmo grahaH prajvalitaH sa dhUmaH saha pAvakaH .
aindra.n tejasvi nakShatraM jyeShThAmAkramya tiShThati .. 15..\\
dhruvaH prajvalito ghoramapasavyaM pravartate .
chitrA svAtyantare chaiva dhiShThitaH paruSho grahaH .. 16..\\
vakrAnuvakra.n kR^itvA cha shravaNe pAvakaprabhaH .
brahmarAshi.n samAvR^itya lohitA~Ngo vyavasthitaH .. 17..\\
sarvasasya pratichchhannA pR^ithivI phalamAlinI .
pa~nchashIrShA yavAshchaiva shatashIrShAshcha shAlayaH .. 18..\\
pradhAnAH sarvalokasya yAsvAyattamida.n jagat .
tA gAvaH prasnutA vatsaiH shoNitaM prakSharantyuta .. 19..\\
nishcherurapidhAnebhyaH khaDgAH prajvalitA bhR^isham .
vyaktaM pashyanti shastrANi sa~NgrAma.n samupasthitam .. 20..\\
agnivarNA yathA bhAsaH shastrANAm udakasya cha .
kavachAnA.n dhvajAnAM cha bhaviShyati mahAnkShayaH .. 21..\\
dikShu prajvalitAsyAshcha vyAharanti mR^igadvijAH .
atyAhita.n darshayanto vedayanti mahadbhayam .. 22..\\
ekapakShAkShi charaNaH shakuniH khacharo nishi .
raudra.n vadati sa.nrabdhaH shoNita.n chhardayanmuhuH .. 23..\\
grahau tAmrAruNa shikhau prajvalantAviva sthitau .
saptarShINAmudArANA.n samavachchhAdya vai prabhAm .. 24..\\
sa.nvatsarasthAyinau cha grahau prajvalitAvubhau .
vishAkhayoH samIpasthau bR^ihaspatishanaishcharau .. 25..\\
kR^ittikAsu grahastIvro nakShatre prathame jvalan .
vapUMShyapaharanbhAsA dhUmaketuriva sthitaH .. 26..\\
triShu pUrveShu sarveShu nakShatreShu vishAM pate .
budhaH sampatate.abhIkShNa.n janayansumahadbhayam .. 27..\\
chaturdashIM pa~nchadashIM bhUtapUrvA.n cha ShoDashIm .
imA.n tu nAbhijAnAmi amAvAsyAM trayodashIm .. 28..\\
chandrasUryAvubhau grastAvekamAse trayodashIm .
aparvaNi grahAvetau prajAH sa~NkShapayiShyataH .. 29..\\
rajo vR^itA dishaH sarvAH pA.nsuvarShaiH samantataH .
utpAtameghA raudrAshcha rAtrau varShanti shoNitam .. 30..\\
mA.nsavarShaM punastIvramAsItkR^iShNa chaturdashIm .
ardharAtre mahAghoramatR^ipya.nstatra rAkShasAH .. 31..\\
pratisroto.avahannadyaH saritaH shoNitodakAH .
phenAyamAnAH kUpAshcha nardanti vR^iShabhA iva .
patantyulkAH sa nirghAtAH shuShkAshani vimishritAH .. 32..\\
adya chaiva nishA.n vyuShTAmudaye bhAnurAhataH .
jvalantIbhirmaholkAbhishchaturbhiH sarvatodisham .. 33..\\
AdityamupatiShThadbhistatra choktaM maharShibhiH .
bhUmipAla sahasrANAM bhUmiH pAsyati shoNitam .. 34..\\
kailAsamandarAbhyA.n tu tathA himavato gireH .
sahasrasho mahAshabda.n shikharANi patanti cha .. 35..\\
mahAbhUtA bhUmikampe chaturaH sAgarAnpR^ithak .
velAmudvartayanti sma kShobhayantaH punaH punaH .. 36..\\
vR^ikShAnunmathya vAntyugrA vAtAH sharkara karNiNaH .
patanti chaityavR^ikShAshcha grAmeShu nagareShu cha .. 37..\\
pItalohita nIlashcha jvalatyagnirhuto dvijaiH .
vAmArchiH shAvagandhI cha dhUmaprAyaH kharasvanaH .
sparshA gandhA rasAshchaiva viparItA mahIpate .. 38..\\
dhUmAyante dhvajA rAGYA.n kampamAnA muhurmuhuH .
mu~nchantya~NgAravarShANi bheryo.atha paTahAstathA .. 39..\\
prAsAdashikharAgreShu puradvAreShu chaiva hi .
gR^idhrAH paripatantyugrA vAmaM maNDalamAshritAH .. 40..\\
pakvApakveti subhR^isha.n vAvAshyante vayA.nsi cha .
nilIyante dhvajAgreShu kShayAya pR^ithivIkShitAm .. 41..\\
dhyAyantaH prakirantashcha vAlAnvepathusa.nyutAH .
rudanti dInAsturagA mAta~NgAshcha sahasrashaH .. 42..\\
etachchhrutvA bhavAnatra prAptakAla.n vyavasyatAm .
yathA lokaH samuchchhedaM nAya.n gachchheta bhArata .. 43..\\
v
piturvacho nishamyaitaddhR^itarAShTro.abravIdidam .
diShTametatpurA manye bhaviShyati na saMshayaH .. 44..\\
kShatriyAH kShatradharmeNa vadhyante yadi sa.nyuge .
vIraloka.n samAsAdya sukhaM prApsyanti kevalam .. 45..\\
iha kIrtiM pare loke dIrghakAlaM mahatsukham .
prApsyanti puruShavyAghrAH prANA.nstyaktvA mahAhave .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
v
evamukto munistattva.n kavIndro rAjasattama .
putreNa dhR^itarAShTreNa dhyAnamanvagamatparam .. 1..\\
punarevAbravIdvAkya.n kAlavAdI mahAtapAH .
asaMshayaM pArthivendra kAlaH sa~NkShipate jagat .. 2..\\
sR^ijate cha punarlokAnneha vidyati shAshvatam .
GYAtInA.n cha kurUNAM cha sambandhisuhR^idAM tathA .. 3..\\
dharmya.n deshaya panthAna.n samartho hyasi vAraNe .
kShudra.n GYAtivadhaM prAhurmA kuruShva mamApriyam .. 4..\\
kAlo.ayaM putra rUpeNa tava jAto vishAM pate .
na vadhaH pUjyate vede hitaM naitatkatha.n chana .. 5..\\
hanyAtsa eva yo hanyAtkuladharma.n svakA.n tanum .
kAlenotpatha gantAsi shakye sati yathA pathi .. 6..\\
kulasyAsya vinAshAya tathaiva cha mahIkShitAm .
anartho rAjyarUpeNa tyajyatAmasukhAvahaH .. 7..\\
luptapraGYaH pareNAsi dharma.n darshaya vai sutAn .
ki.n te rAjyena durdharSha yena prApto.asi kilbiSham .. 8..\\
yashodharma.n cha kIrtiM cha pAlayansvargamApsyasi .
labhantAM pANDavA rAjya.n shama.n gachchhantu kauravAH .. 9..\\
evaM bruvati viprendre dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .
AkShipya vAkya.n vAkyaGYo vAkpathenApyayAtpunaH .. 10..\\
dhr
yathA bhavAnveda tathAsmi vettA
bhAvAbhAvau viditau me yathAvat .
svArthe hi saMmuhyati tAta loko
mA.n chApi lokAtmakameva viddhi .. 11..\\
prasAdaye tvAmatulaprabhAvaM
tvaM no gatirdarshayitA cha dhIraH .
na chApi te vashagA me maharShe
na kalmaSha.n kartumihArhase mAm .. 12..\\
tva.n hi dharmaH pavitra.n cha yashaH kIrtirdhR^itiH smR^itiH .
karuNAM pANDavAnA.n cha mAnyashchAsi pitAmahaH .. 13..\\
vy
vaichitravIrya nR^ipate yatte manasi vartate .
abhidhatsva yathAkAma.n chhettAsmi tava saMshayam .. 14..\\
dhr
yAni li~NgAni sa~NgrAme bhavanti vijayiShyatAm .
tAni sarvANi bhagava~nshrotumichchhAmi tattvataH .. 15..\\
vy
prasannabhAH pAvaka UrdhvarashmiH
pradakShiNAvartashikho vidhUmaH .
puNyA gandhAshchAhutInAM pravAnti
jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 16..\\
gambhIraghoShAshcha mahAsvanAsh cha
sha~NkhA mR^ida~NgAsh cha nadanti yatra .
vishuddharashmistapanaH shashI cha
jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 17..\\
iShTA vAchaH pR^iShThato vAyasAnAM
samprasthitAnA.n cha gamiShyatAM cha .
ye pR^iShThataste tvarayanti rAjan
ye tvagrataste pratiShedhayanti .. 18..\\
kalyANa vAchaH shakunA rAjaha.nsAH
shukAH krau~nchAH shatapatrAsh cha yatra .
pradakShiNAshchaiva bhavanti sa~Nkhye
dhruva.n jayaM tatra vadanti viprAH .. 19..\\
ala~NkAraiH kavachaiH ketubhish cha
mukhaprasAdairhemavarNaishcha nR^INAm .
bhrAjiShmatI duShpratiprekShaNIyA
yeShA.n chamUste vijayanti shatrUn .. 20..\\
hR^iShTA vAchastathA sattva.n yodhAnAM yatra bhArata .
na mlAyante srajashchaiva te taranti raNe ripUn .. 21..\\
iShTo vAtaH praviShTasya dakShiNA pravivikShataH .
pashchAtsa.nsAdhayatyarthaM purastAtpratiShedhate .. 22..\\
shabdarUparasasparsha gandhAshchAviShkR^itAH shubhAH .
sadA yodhAshcha hR^iShTAshcha yeShA.n teShAM dhruvaM jayaH .. 23..\\
anveva vAyavo vAnti tathAbhrANi vayA.nsi cha .
anuplavante meghAshcha tathaivendra dhanUMShi cha .. 24..\\
etAni jayamAnAnA.n lakShaNAni vishAM pate .
bhavanti viparItAni mumUrShANA.n janAdhipa .. 25..\\
alpAyA.n vA mahatyAM vA senAyAmiti nishchitam .
harSho yodhagaNasyaika.n jayalakShaNamuchyate .. 26..\\
eko dIrNo dArayati senA.n sumahatIm api .
ta.n dIrNamanudIryante yodhAH shUratamA api .. 27..\\
durnivAratamA chaiva prabhagnA mahatI chamUH .
apAmiva mahAvegastrastA mR^igagaNA iva .. 28..\\
naiva shakyA samAdhAtu.n sa nipAte mahAchamUH .
dIrNA ityeva dIryante yodhAH shUratamA api .
bhItAnbhagnAMshcha samprekShya bhayaM bhUyo vivardhate .. 29..\\
prabhagnA sahasA rAjandisho vibhrAmitA paraiH .
naiva sthApayitu.n shakyA shUrairapi mahAchamUH .. 30..\\
sambhR^itya mahatI.n senA.n chatura~NgAM mahIpatiH .
upAyapUrvaM medhAvI yateta satatotthitaH .. 31..\\
upAyavijaya.n shreShThamAhurbhedena madhyamam .
jaghanya eSha vijayo yo yuddhena vishAM pate .
mahAdoShaH saMnipAtastato vya~NgaH sa uchyate .. 32..\\
parasparaGYAH sa.nhR^iShTA vyavadhUtAH sunishchitAH .
pa~nchAshadapi ye shUrA mathnanti mahatI.n chamUm .
atha vA pa~nchaShaTsapta vijayantyanivartinaH .. 33..\\
na vainateyo garuDaH prasha.nsati mahAjanam .
dR^iShTvA suparNopachitiM mahatImapi bhArata .. 34..\\
na bAhulyena senAyA jayo bhavati bhArata .
adhruvo hi jayo nAma daiva.n chAtra parAyaNam .
jayanto hyapi sa~NgrAme kShatravanto bhavantyuta .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
v
evamuktvA yayau vyAso dhR^itarAShTrAya dhImate .
dhR^itarAShTro.api tachchhrutvA dhyAnamevAnvapadyata .. 1..\\
sa muhUrtamiva dhyAtvA viniHshvasya muhurmuhuH .
sa~njaya.n saMshitAtmAnamapR^ichchhadbharatarShabha .. 2..\\
sa~njayeme mahIpAlAH shUrA yuddhAbhinandinaH .
anyonyamabhinighnanti shastrairuchchAvachairapi .. 3..\\
pArthivAH pR^ithivI hetoH samabhityaktajIvitAH .
na cha shAmyati nighnanto vardhayanto yamakShayam .. 4..\\
bhaimamaishvaryamichchhanto na mR^iShyante parasparam .
manye bahuguNA bhUmistanmamAchakShva sa~njaya .. 5..\\
bahUni cha sahasrANi prayutAnyarbudAni cha .
koTyashcha lokavIrANA.n sametAH kurujA~Ngale .. 6..\\
deshAnA.n cha parImANaM nagarANAM cha sa~njaya .
shrotumichchhAmi tattvena yata ete samAgatAH .. 7..\\
divyabuddhipradIptena yuktastva.n GYAnachakShuShA .
prasAdAttasya viprarShervyAsasyAmita tejasaH .. 8..\\
s
yathA praGYaM mahAprAGYa bhaimAnvakShyAmi te guNAn .
shAstrachakShuravekShasva namaste bharatarShabha .. 9..\\
dvividhAnIha bhUtAni trasAni sthAvarANi cha .
trasAnA.n trividhA yoniraNDa svedajarAyujAH .. 10..\\
trasAnA.n khalu sarveShA.n shreShThA rAja~njarAyujAH .
jarAyujAnAM pravarA mAnavAH pashavash cha ye .. 11..\\
nAnArUpANi bibhrANAsteShAM bhedAshchaturdasha .
araNyavAsinaH sapta saptaiShA.n grAmavAsinaH .. 12..\\
si.nhavyAghra varAhAshcha mahiShA vAraNAstathA .
R^ikShAshcha vAnarAshchaiva saptAraNyAH smR^itA nR^ipa .. 13..\\
gaurajo manujo meSho vAjyashvatara gardabhAH .
ete grAmyAH samAkhyAtAH pashavaH sapta sAdhubhiH .. 14..\\
ete vai pashavo rAjangrAmyAraNyAshchaturdasha .
vedoktAH pR^ithivIpAla yeShu yaGYAH pratiShThitAH .. 15..\\
grAmyANAM puruShaH shreShThaH si.nhashchAraNyavAsinAm .
sarveShAmeva bhUtAnAmanyonyenAbhijIvanam .. 16..\\
udbhijjAH sthAvarAH proktAsteShAM pa~nchaiva jAtayaH .
vR^ikShagulma latAvallyastvaksArAstR^iNajAtayaH .. 17..\\
eShA.n viMshatirekonA mahAbhUteShu pa~nchasu .
chaturviMshatiruddiShTA gAyatrI lokasaMmatA .. 18..\\
ya etA.n veda gAyatrIM puNyAM sarvaguNAnvitAm .
tattvena bharatashreShTha sa lokAnna praNashyati .. 19..\\
bhUmau hi jAyate sarvaM bhUmau sarvaM praNashyati .
bhUmiH pratiShThA bhUtAnAM bhUmireva parAyaNam .. 20..\\
yasya bhUmistasya sarvajagatsthAvaraja~Ngamam .
tatrAbhigR^iddhA rAjAno vinighnantItaretaram .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
dhr
nadInAM parvatAnA.n cha nAmadheyAni sa~njaya .
tathA janapadAnA.n cha ye chAnye bhUmimAshritAH .. 1..\\
pramANa.n cha pramANaGYa pR^ithivyA api sarvashaH .
nikhilena samAchakShva kAnanAni cha sa~njaya .. 2..\\
pa~nchemAni mahArAja mahAbhUtAni sa~NgrahAt .
jagatsthitAni sarvANi samAnyAhurmanIShiNaH .. 3..\\
bhUmirApastathA vAyuragnirAkAshameva cha .
guNottarANi sarvANi teShAM bhUmiH pradhAnataH .. 4..\\
shabdaH sparshashcha rUpa.n cha raso gandhashcha pa~nchamaH .
bhUmerete guNAH proktA R^iShibhistattvavedibhiH .. 5..\\
chatvAro.apsu guNA rAjangandhastatra na vidyate .
shabdaH sparshashcha rUpa.n cha tejaso.atha guNAstrayaH .
shabdaH sparshashcha vAyostu AkAshe shabda eva cha .. 6..\\
ete pa~ncha guNA rAjanmahAbhUteShu pa~nchasu .
vartante sarvalokeShu yeShu lokAH pratiShThitAH .. 7..\\
anyonyaM nAbhivartante sAmyaM bhavati vai yadA .
yadA tu viShamIbhAvamAvishanti parasparam .
tadA dehairdehavanto vyatirohanti nAnyathA .. 8..\\
AnupUrvyAdvinashyanti jAyante chAnupUrvashaH .
sarvANyaparimeyAni tadeShA.n rUpamaishvaram .. 9..\\
tatra tatra hi dR^ishyante dhAtavaH pA~ncha bhautikAH .
teShAM manuShyAstarkeNa pramANAni prachakShate .. 10..\\
achintyAH khalu ye bhAvA na tA.nstarkeNa sAdhayet .
prakR^itibhyaH para.n yattu tadachintyasya lakShaNam .. 11..\\
sudarshanaM pravakShyAmi dvIpa.n te kurunandana .
parimaNDalo mahArAja dvIpo.asau chakrasa.nsthitaH .. 12..\\
nadI jalapratichchhannaH parvataishchAbhrasaMnibhaiH .
puraishcha vividhAkArai ramyairjanapadaistathA .. 13..\\
vR^ikShaiH puShpaphalopetaiH sampannadhanadhAnyavAn .
lAvaNena samudreNa samantAtparivAritaH .. 14..\\
yathA cha puruShaH pashyedAdarshe mukhamAtmanaH .
eva.n sudarshana dvIpo dR^ishyate chandramaNDale .. 15..\\
dviraMshe pippalastatra dviraMshe cha shasho mahAn .
sarvauShadhisamAvApaiH sarvataH parivR^i.nhitaH .
Apastato.anyA viGYeyA eSha sa~NkShepa uchyate .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
dhr
ukto dvIpasya sa~NkShepo vistaraM brUhi sa~njaya .
yAvadbhUmyavakAsho.aya.n dR^ishyate shashalakShaNe .
tasya pramANaM prabrUhi tato vakShyasi pippalam .. 1..\\
v
evamuktaH sa rAGYA tu sa~njayo vAkyamabravIt .
prAgAyatA mahArAja ShaDete ratnaparvatAH .
avagADhA hyubhayataH samudrau pUrvapashchimau .. 2..\\
himavAnhemakUTashcha niShadhashcha nagottamaH .
nIlashcha vaiDUryamayaH shvetashcha rajataprabhaH .
sarvadhAtuvinaddhashcha shR^i~NgavAnnAma parvataH .. 3..\\
ete vai parvatA rAjansiddhachAraNasevitAH .
teShAmantaraviShkambho yojanAni sahasrashaH .. 4..\\
tatra puNyA janapadAstAni varShANi bhArata .
vasanti teShu sattvAni nAnA jAtIni sarvashaH .. 5..\\
ida.n tu bhArata.n varShaM tato haimavataM param .
hemakUTAtpara.n chaiva harivarShaM prachakShate .. 6..\\
dakShiNena tu nIlasya niShadhasyottareNa cha .
prAgAyato mahArAja mAlyavAnnAma parvataH .. 7..\\
tataH paraM mAlyavataH parvato gandhamAdanaH .
parimaNDalastayormadhye meruH kanakaparvataH .. 8..\\
AdityataruNAbhAso vidhUma iva pAvakaH .
yojanAnA.n sahasrANi ShoDashAdhaH kila smR^itaH .. 9..\\
uchchaishcha chaturAshItiryojanAnAM mahIpate .
Urdhvamantashcha tiryakcha lokAnAvR^itya tiShThati .. 10..\\
tasya pArshve tvime dvIpAshchatvAraH sa.nsthitAH prabho .
bhadrAshvaH ketumAlashcha jambUdvIpashcha bhArata .
uttarAshchaiva kuravaH kR^itapuNyapratishrayAH .. 11..\\
vihagaH sumukho yatra suparNasyAtmajaH kila .
sa vai vichintayAmAsa sauvarNAnprekShya vAyasAn .. 12..\\
meruruttamamadhyAnAmadhamAnA.n cha pakShiNAm .
avisheSha karo yasmAttasmAdena.n tyajAmyaham .. 13..\\
tamAdityo.anuparyeti satata.n jyotiShAM patiH .
chandramAshcha sa nakShatro vAyushchaiva pradakShiNam .. 14..\\
sa parvato mahArAja divyapuShpaphalAnvitaH .
bhavanairAvR^itaH sarvairjAmbUnadamayaiH shubhaiH .. 15..\\
tatra devagaNA rAjangandharvAsurarAkShasAH .
apsarogaNasa.nyuktAH shaile krIDanti nityashaH .. 16..\\
tatra brahmA cha rudrashcha shakrashchApi sureshvaraH .
sametya vividhairyaGYairyajante.anekadakShiNaiH .. 17..\\
tumbururnAradashchaiva vishvAvasurhahAhuhUH .
abhigamyAmara shreShThAH stavai stunvanti chAbhibho .. 18..\\
saptarShayo mahAtmAnaH kashyapashcha prajApatiH .
tatra gachchhanti bhadra.n te sadA parvaNi parvaNi .. 19..\\
tasyaiva mUrdhanyushanAH kAvyo daityairmahIpate .
tasya hImAni ratnAni tasyeme ratnaparvatAH .. 20..\\
tasmAtkubero bhagavAMshchaturthaM bhAgamashnute .
tataH kalAMsha.n vittasya manuShyebhyaH prayachchhati .. 21..\\
pArshve tasyottare divya.n sarvartukusumaM shivam .
karNikAravana.n ramyaM shilA jAlasamudgatam .. 22..\\
tatra sAkShAtpashupatirdivyairbhUtaiH samAvR^itaH .
umA sahAyo bhagavAnramate bhUtabhAvanaH .. 23..\\
karNikAramayIM mAlAM bibhratpAdAvalambinIm .
tribhirnetraiH kR^itoddyotastribhiH sUryairivoditaiH .. 24..\\
tamugratapasaH siddhAH suvratAH satyavAdinaH .
pashyanti na hi durvR^ittaiH shakyo draShTuM maheshvaraH .. 25..\\
tasya shailasya shikharAtkShIradhArA nareshvara .
triMshadbAhuparigrAhyA bhIma nirghata nisvanA .. 26..\\
puNyA puNyatamairjuShTA ga~NgA bhAgIrathI shubhA .
patatyajasra vegena hrade chAndramase shubhe .
tayA hyutpAditaH puNyaH sa hradaH sAgaropamaH .. 27..\\
tA.n dhArayAmAsa purA durdharAM parvatairapi .
shata.n varShasahasrANAM shirasA vai maheshvaraH .. 28..\\
merostu pashchime pArshve ketumAlo mahIpate .
jambU ShaNDashcha tatraiva sumahAnnandanopamaH .. 29..\\
AyurdashasahasrANi varShANA.n tatra bhArata .
suvarNavarNAshcha narAH striyashchApsarasopamAH .. 30..\\
anAmayA vItashokA nityaM muditamAnasAH .
jAyante mAnavAstatra niShTapta kanakaprabhAH .. 31..\\
gandhamAdana shR^i~NgeShu kuberaH saha rAkShasaiH .
sa.nvR^ito.apsarasA.n sa~Nghairmodate guhyakAdhipaH .. 32..\\
gandhamAdana pAdeShu pareShvaparagaNDikAH .
ekAdasha sahasrANi varShANAM paramAyuShaH .. 33..\\
tatra kR^iShNA narA rAja.nstejoyuktA mahAbalAH .
striyashchotpalapatrAbhAH sarvAH supriyadarshanAH .. 34..\\
nIlotparatara.n shvetaM shvetAddhairaNyakaM param .
varShamairAvataM nAma tataH shR^i~NgavataH param .. 35..\\
dhanuHsa.nsthe mahArAja dve varShe dakShiNottare .
ilA vR^itaM madhyama.n tu pa~nchavarShANi chaiva ha .. 36..\\
uttarottarametebhyo varShamudrichyate guNaiH .
AyuShpramANamArogya.n dharmataH kAmato.arthataH .. 37..\\
samanvitAni bhUtAni teShu varSheShu bhArata .
evameShA mahArAja parvataiH pR^ithivI chitA .. 38..\\
hemakUTastu sumahAnkailAso nAma parvataH .
yatra vaishravaNo rAjA guhyakaiH saha modate .. 39..\\
astyuttareNa kailAsaM mainAkaM parvataM prati .
hiraNyashR^i~NgaH sumahAndivyo maNimayo giriH .. 40..\\
tasya pArshve mahaddivya.n shubha.n kA~nchanavAlukam .
ramyaM bindusaro nAma yatra rAjA bhagIrathaH .
dR^iShTvA bhAgIrathI.n ga~NgAmuvAsa bahulAH samAH .. 41..\\
yUpA maNimayAstatra chityAshchApi hiraNmayAH .
tatreShTvA tu gataH siddhi.n sahasrAkSho mahAyashAH .. 42..\\
sR^iShTvA bhUtapatiryatra sarvalokAnsanAtanaH .
upAsyate tigmatejA vR^ito bhUtaiH samAgataiH .
naranArAyaNau brahmA manuH sthANushcha pa~nchamaH .. 43..\\
tatra tripathagA devI prathama.n tu pratiShThitA .
brahmalokAdapakrAntA saptadhA pratipadyate .. 44..\\
vasvoka sArA nalinI pAvanA cha sarasvatI .
jambUnadI cha sItA cha ga~NgA sindhushcha saptamI .. 45..\\
achintyA divyasa~NkalpA prabhoreShaiva sa.nvidhiH .
upAsate yatra satra.n sahasrayugaparyaye .. 46..\\
dR^ishyAdR^ishyA cha bhavati tatra tatra sarasvatI .
etA divyAH sapta ga~NgAstriShu lokeShu vishrutAH .. 47..\\
rakShA.nsi vai himavati hemakUTe tu guhyakAH .
sarpA nAgAshcha niShadhe gokarNe cha tapodhanAH .. 48..\\
devAsurANA.n cha gR^iha.n shvetaH parvata uchyate .
gandharvA niShadhe shaile nIle brahmarShayo nR^ipa .
shR^i~NgavA.nstu mahArAja pitR^INAM pratisa~ncaraH .. 49..\\
ityetAni mahArAja sapta varShANi bhAgashaH .
bhUtAnyupaniviShTAni gatimanti dhruvANi cha .. 50..\\
teShAmR^iddhirbahuvidhA dR^ishyate daivamAnuShI .
ashakyA parisa~NkhyAtu.n shraddheyA tu bubhUShatA .. 51..\\
yA.n tu pR^ichchhasi mA rAjandivyAmetA.n shashAkR^itim .
pArshve shashasya dve varShe ubhaye dakShiNottare .
karNau tu nAgadvIpa.n cha kashyapa dvIpameva cha .. 52..\\
tAmravarNaH shiro rAja~nshrImAnmalayaparvataH .
etaddvitIya.n dvIpasya dR^ishyate shashasa.nsthitam .. 53..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
dhr
merorathottaraM pArshvaM pUrva.n chAchakShva sa~njaya .
nikhilena mahAbuddhe mAlyavanta.n cha parvatam .. 1..\\
s
dakShiNena tu nIlasya meroH pArshve tathottare .
uttarAH kuravo rAjanpuNyAH siddhaniShevitAH .. 2..\\
tatra vR^ikShA madhu phalA nityapuShpaphalopagAH .
puShpANi cha sugandhIni rasavanti phalAni cha .. 3..\\
sarvakAmaphalAstatra ke chidvR^ikShA janAdhipa .
apare kShIriNo nAma vR^ikShAstatra narAdhipa .. 4..\\
ye kSharanti sadA kShIra.n ShaDrasaM hyamR^itopamam .
vastrANi cha prasUyante phaleShvAbharaNAni cha .. 5..\\
sarvA maNimayI bhUmiH sUkShmakA~nchanavAlukA .
sarvatra sukhasa.nsparshA niShpa~NkA cha janAdhipa .. 6..\\
devalokachyutAH sarve jAyante tatra mAnavAH .
tulyarUpaguNopetAH sameShu viShameShu cha .. 7..\\
mithunAni cha jAyante striyashchApsarasopamAH .
teShA.n te kShIriNAM kShIraM pibantyamR^itasaMnibham .. 8..\\
mithuna.n jAyamAna.n vai samaM tachcha pravardhate .
tulyarUpaguNopeta.n samaveSha.n tathaiva cha .
ekaikamanurakta.n cha chakravAka sama.n vibho .. 9..\\
nirAmayA vItashokA nityaM muditamAnasAH .
dashavarShasahasrANi dashavarShashatAni cha .
jIvanti te mahArAja na chAnyonya.n jahatyuta .. 10..\\
bhAruNDA nAma shakunAstIkShNatuNDA mahAbalAH .
te nirharanti hi mR^itAndarIShu prakShipanti cha .. 11..\\
uttarAH kuravo rAjanvyAkhyAtAste samAsataH .
meroH pArshvamahaM pUrva.n vakShyAmyatha yathAtatham .. 12..\\
tasya pUrvAbhiShekastu bhadrAshvasya vishAM pate .
bhadra sAlavana.n yatra kAlAmrashcha mahAdrumaH .. 13..\\
kAlAmrashcha mahArAja nityapuShpaphalaH shubhaH .
dvIpashcha yojanotsedhaH siddhachAraNasevitaH .. 14..\\
tatra te puruShAH shvetAstejoyuktA mahAbalAH .
striyaH kumudavarNAshcha sundaryaH priyadarshanAH .. 15..\\
chandraprabhAshchandra varNAH pUrNachandranibhAnanAH .
chandra shItalagAtryashcha nR^ittagItavishAradAH .. 16..\\
dashavarShasahasrANi tatrAyurbharatarShabha .
kAlAmra rasapItAste nitya.n sa.nsthita yauvanAH .. 17..\\
dakShiNena tu nIlasya niShadhasyottareNa tu .
sudarshano nAma mahA~njAmbUvR^ikShaH sanAtanaH .. 18..\\
sarvakAmaphalaH puNyaH siddhachAraNasevitaH .
tasya nAmnA samAkhyAto jambUdvIpaH sanAtanaH .. 19..\\
yojanAnA.n sahasra.n cha shataM cha bharatarShabha .
utsedho vR^ikSharAjasya divaspR^inmanujeshvara .. 20..\\
aratnInA.n sahasra.n cha shatAni dasha pa~ncha cha .
pariNAhastu vR^ikShasya phalAnA.n rasabhedinAm .. 21..\\
patamAnAni tAnyurvyA.n kurvanti vipula.n svanam .
mu~nchanti cha rasa.n rAja.nstasminrajatasaMnibham .. 22..\\
tasyA jambvAH phalaraso nadI bhUtvA janAdhipa .
meruM pradakShiNa.n kR^itvA samprayAtyuttarAnkurUn .. 23..\\
pibanti tadrasa.n hR^iShTA janA nitya.n janAdhipa .
tasminphalarase pIte na jarA bAdhate cha tAn .. 24..\\
tatra jAmbUnadaM nAma kanaka.n deva bhUShaNam .
taruNAdityavarNAshcha jAyante tatra mAnavAH .. 25..\\
tathA mAlyavataH shR^i~Nge dIpyate tatra havyavAT .
nAmnA sa.nvartako nAma kAlAgnirbharatarShabha .. 26..\\
tathA mAlyavataH shR^i~Nge pUrve pUrvAnta gaNDikA .
yojanAnA.n sahasrANi pa~nchAshanmAlyavAnsthitaH .. 27..\\
mahArajata sa~NkAshA jAyante tatra mAnavAH .
brahmalokAchchyutAH sarve sarve cha brahmavAdinaH .. 28..\\
tapastu tapyamAnAste bhavanti hyUrdhvaretasaH .
rakShaNArtha.n tu bhUtAnAM pravishanti divAkaram .. 29..\\
ShaShTistAni sahasrANi ShaShTireva shatAni cha .
aruNasyAgrato yAnti parivArya divAkaram .. 30..\\
ShaShTi.n varShasahasrANi ShaShTimeva shatAni cha .
AdityatApa taptAste vishanti shashimaNDalam .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
dhr
varNANA.n chaiva nAmAni parvatAnAM cha sa~njaya .
AchakShva me yathAtattva.n ye cha parvatavAsinaH .. 1..\\
s
dakShiNena tu shvetasya nIlasyaivottareNa tu .
varSha.n ramaNakaM nAma jAyante tatra mAnavAH .. 2..\\
shuklAbhijana sampannAH sarve supriyadarshanAH .
ratipradhAnAshcha tathA jAyante tatra mAnavAH .. 3..\\
dashavarShasahasrANi shatAni dasha pa~ncha cha .
jIvanti te mahArAja nityaM muditamAnasAH .. 4..\\
dakShiNe shR^i~NgiNashchaiva shvetasyAthottareNa cha .
varSha.n hairaNvataM nAma yatra hairaNvatI nadI .. 5..\\
yakShAnugA mahArAja dhaninaH praiya darshanAH .
mahAbalAstatra sadA rAjanmuditamAnasAH .. 6..\\
ekAdasha sahasrANi varShANA.n te janAdhipa .
AyuShpramANa.n jIvanti shatAni dasha pa~ncha cha .. 7..\\
shR^i~NgANi vai shR^i~NgavatastrINyeva manujAdhipa .
ekaM maNimaya.n tatra tathaika.n raukmamadbhutam .. 8..\\
sarvaratnamaya.n chaikaM bhavanairupashobhitam .
tatra svayamprabhA devI nitya.n vasati shANDilI .. 9..\\
uttareNa tu shR^i~Ngasya samudrAnte janAdhipa .
varShamairAvataM nAma tasmAchchhR^i~NgavataH param .. 10..\\
na tatra sUryastapati na te jIryanti mAnavAH .
chandramAshcha sa nakShatro jyotirbhUta ivAvR^itaH .. 11..\\
padmaprabhAH padmavarNAH padmapatra nibhekShaNAH .
padmapatra sugandhAshcha jAyante tatra mAnavAH .. 12..\\
aniShpandAH sugandhAshcha nirAhArA jitendriyAH .
devalokachyutAH sarve tathA virajaso nR^ipa .. 13..\\
trayodasha sahasrANi varShANA.n te janAdhipa .
AyuShpramANa.n jIvanti narA bharatasattama .. 14..\\
kShIrodasya samudrasya tathaivottarataH prabhuH .
harirvasati vaikuNThaH shakaTe kanakAtmake .. 15..\\
aShTachakra.n hi tadyAnaM bhUtayuktaM manojavam .
agnivarNaM mahAvega.n jAmbUnadapariShkR^itam .. 16..\\
sa prabhuH sarvabhUtAnA.n vibhushcha bharatarShabha .
sa~NkShepo vistarashchaiva kartA kArayitA cha saH .. 17..\\
pR^ithivyApastathAkAsha.n vAyustejashcha pArthiva .
sa yaGYaH sarvabhUtAnAmAsya.n tasya hutAshanaH .. 18..\\
v
evamuktaH sa~njayena dhR^itarAShTro mahAmanAH .
dhyAnamanvagamadrAjA putrAnprati janAdhipa .. 19..\\
sa vichintya mahArAja punarevAbravIdvachaH .
asaMshaya.n sUtaputra kAlaH sa~NkShipate jagat .
sR^ijate cha punaH sarvaM na ha vidyati shAshvatam .. 20..\\
naro nArAyaNashchaiva sarvaGYaH sarvabhUtabhR^it .
devA vaikuNTha ityAhurvedA viShNuriti prabhum .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
dhr
yadidaM bhArata.n varShaM yatredaM mUrchhitaM balam .
yatrAtimAtra.n lubdho.ayaM putro duryodhano mama .. 1..\\
yatra gR^iddhAH pANDusutA yatra me sajjate manaH .
etanme tattvamAchakShva kushalo hyasi sa~njaya .. 2..\\
s
na tatra pANDavA gR^iddhAH shR^iNu rAjanvacho mama .
gR^iddho duryodhanastatra shakunishchApi saubalaH .. 3..\\
apare kShatriyAshchApi nAnAjanapadeshvarAH .
ye gR^iddhA bhArate varShe na mR^iShyanti parasparam .. 4..\\
atra te varNayiShyAmi varShaM bhArata bhAratam .
priyamindrasya devasya manorvaivasvatasya cha .. 5..\\
pR^ithoshcha rAjanvainyasya tathekShvAkormahAtmanaH .
yayAterambarIShasya mAndhAturnahuShasya cha .. 6..\\
tathaiva muchukundasya shiberaushInarasya cha .
R^iShabhasya tathailasya nR^igasya nR^ipatestathA .. 7..\\
anyeShA.n cha mahArAja kShatriyANAM balIyasAm .
sarveShAmeva rAjendra priyaM bhArata bhAratam .. 8..\\
tatte varShaM pravakShyAmi yathA shutamarindama .
shR^iNu me gadato rAjanyanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 9..\\
mahendro malayaH sahyaH shuktimAnR^ikShavAnapi .
vindhyashcha pAriyAtrashcha saptaite kulaparvatAH .. 10..\\
teShA.n sahasrasho rAjanparvatAstu samIpataH .
abhiGYAtAH sAravanto vipulAshchitrasAnavaH .. 11..\\
anye tato.apariGYAtA hrasvA hrasvopajIvinaH .
AryA mlechchhAshcha kauravya tairmishrAH puruShA vibho .. 12..\\
nadIH pibanti bahulA ga~NgA.n sindhuM sarasvatIm .
godAvarIM narmadA.n cha bAhudAM cha mahAnadIm .. 13..\\
shatadru.n chandrabhAgAM cha yamunAM cha mahAnadIm .
dR^iShadvatI.n vipAshA.n cha vipApAM sthUlavAlukAm .. 14..\\
nadI.n vetravatI.n chaiva kR^iShNa veNAM cha nimnagAm .
irAvatI.n vitastA.n cha payoShNIM devikAm api .. 15..\\
veda smR^iti.n vetasinI.n tridivAmiShku mAlinIm .
karIShiNI.n chitravahAM chitrasenAM cha nimnagAm .. 16..\\
gomatI.n dhUtapApAM cha vandanAM cha mahAnadIm .
kaushikI.n tridivAM kR^ityA.n vichitrAM lohatAriNIm .. 17..\\
rathasthA.n shatakumbhA.n cha sarayUM cha nareshvara .
charmaNvatI.n vetravatIM hastisomA.n dishaM tathA .. 18..\\
shatAvarIM payoShNI.n cha parAM bhaimarathIM tathA .
kAverI.n chulukAM chApi vApI.n shatabalAm api .. 19..\\
nichIrAM mahitA.n chApi suprayogAM narAdhipa .
pavitrA.n kuNDalA.n sindhuM vAjinIM puramAlinIm .. 20..\\
pUrvAbhirAmA.n vIrA.n cha bhImAmoghavatIM tathA .
palAshinIM pApaharAM mahendraM pippalAvatIm .. 21..\\
pAriSheNAmasiknI.n cha saralAM bhAramardinIm .
puruhIM pravarAM menAM moghA.n ghR^itavatIM tathA .. 22..\\
dhUmatyAmatikR^iShNA.n cha sUchIM chhAvIM cha kaurava .
sadAnIrAmadhR^iShyA.n cha kusha dhArAM mahAnadIm .. 23..\\
shashikAntA.n shivA.n chaiva tathA vIravatIm api .
vAstu.n suvAstu.n gaurIM cha kampanAM sa hiraNvatIm .. 24..\\
hiraNvatI.n chitravatIM chitrasenAM cha nimnagAm .
rathachitrA.n jyotirathA.n vishvAmitrAM kapi~njalAm .. 25..\\
upendrAM bahulA.n chaiva kucharAmambuvAhinIm .
vainandIM pi~njalA.n veNNA.n tu~NgaveNAM mahAnadIm .. 26..\\
vidishA.n kR^iShNa veNNAM cha tAmrAM cha kapilAm api .
shalu.n suvAmAM vedAshvAM harisrAvAM mahApagAm .. 27..\\
shIghrA.n cha pichchhilAM chaiva bhAradvAjIM cha nimnagAm .
kaushikIM nimnagA.n shoNAM bAhudAmatha chandanAm .. 28..\\
durgAmantaHshilA.n chaiva brahma medhyAM bR^ihadvatIm .
charakShAM mahirohI.n cha tathA jambunadIm api .. 29..\\
sunasA.n tamasAM dAsIM trasAmanyA.n varANasIm .
loloddhR^ita karA.n chaiva pUrNAshAM cha mahAnadIm .. 30..\\
mAnavI.n vR^iShabhA.n chaiva mahAnadyo janAdhipa .
sadA nirAmayA.n vR^ityAM mandagAM mandavAhinIm .. 31..\\
brahmANI.n cha mahAgaurIM durgAmapi cha bhArata .
chitropalA.n chitrabarhAM majjuM makaravAhinIm .. 32..\\
mandAkinI.n vaitaraNI.n kokAM chaiva mahAnadIm .
shuktimatImaraNyA.n cha puShpaveNyutpalAvatIm .. 33..\\
lohityA.n karatoyAM cha tathaiva vR^iShabha~NginIm .
kumArImR^iShikulyA.n cha brahma kulyAM cha bhArata .. 34..\\
sarasvatIH supuNyAshcha sarvA ga~NgAshcha mAriSha .
vishvasya mAtaraH sarvAH sarvAshchaiva mahAbalAH .. 35..\\
tathA nadyastvaprakAshAH shatasho.atha sahasrashaH .
ityetAH sarito rAjansamAkhyAtA yathA smR^iti .. 36..\\
ata Urdhva.n janapadAnnibodha gadato mama .
tatreme kurupA~nchAlAH shAlva mAdreya jA~NgalAH .. 37..\\
shUrasenAH kali~NgAshcha bodhA maukAstathaiva cha .
matsyAH sukuTyaH saubalyAH kuntalAH kAshikoshalAH .. 38..\\
chedivatsAH karUShAshcha bhojAH sindhupulindakAH .
uttamaujA dashArNAshcha mekalAshchotkalaiH saha .. 39..\\
pA~nchAlAH kaushikAshchaiva ekapR^iShThA yuga.n dharAH .
saudhA madrA bhuji~NgAshcha kAshayo.aparakAshayaH .. 40..\\
jaTharAH kukkushAshchaiva sudAshArNAshcha bhArata .
kuntayo.avantayashchaiva tathaivAparakuntayaH .. 41..\\
govindA mandakAH ShaNDA vidarbhAnUpavAsikAH .
ashmakAH pA.nsurAShTrAshcha gopa rAShTrAH panItakAH .. 42..\\
Adi rAShTrAH sukuTTAshcha balirAShTra.n cha kevalam .
vAnarAsyAH pravAhAshcha vakrA vakrabhayAH shakAH .. 43..\\
videhakA mAgadhAshcha suhmAshcha vijayAstathA .
a~NgA va~NgAH kali~NgAshcha yakR^illomAna eva cha .. 44..\\
mallAH sudeShNAH prAhUtAstathA mAhiSha kArShikAH .
vAhIkA vATadhAnAshcha AbhIrAH kAlatoyakAH .. 45..\\
aparandhrAshcha shUdrAshcha pahlavAshcharma khaNDikAH .
aTavI shabarAshchaiva maru bhaumAshcha mAriSha .. 46..\\
upAvR^ishchAnupAvR^ishcha surAShTrAH kekayAstathA .
kuTTAparAntA dvaidheyAH kAkShAH sAmudra niShkuTAH .. 47..\\
andhrAshcha bahavo rAjannantargiryAstathaiva cha .
bahirgiryA~NgamaladA mAgadhA mAnavarjakAH .. 48..\\
mahyuttarAH prAvR^iSheyA bhArgavAshcha janAdhipa .
puNDrA bhArgAH kirAtAshcha sudoShNAH pramudAstathA .. 49..\\
shakA niShAdA niShadhAstathaivAnartanairR^itAH .
dugUlAH pratimatsyAshcha kushalAH kunaTAstathA .. 50..\\
tIragrAhAstara toyA rAjikA ramyakA gaNAH .
tilakAH pArasIkAshcha madhumantaH prakutsakAH .. 51..\\
kAshmIrAH sindhusauvIrA gAndhArA darshakAstathA .
abhIsArA kulUtAshcha shauvalA bAhlikAstathA .. 52..\\
darvIkAH sakachA darvA vAtajAma rathoragAH .
bahu vAdyAshcha kauravya sudAmAnaH sumallikAH .. 53..\\
vadhrAH karIShakAshchApi kulindopatyakAstathA .
vanAyavo dashA pArshvA romANaH kusha bindavaH .. 54..\\
kachchhA gopAla kachchhAshcha lA~NgalAH paravallakAH .
kirAtA barbarAH siddhA videhAstAmrali~NgakAH .. 55..\\
oShTrAH puNDrAH sa sairandhrAH pArvatIyAshcha mAriSha .
athApare janapadA dakShiNA bharatarShabha .. 56..\\
draviDAH keralAH prAchyA bhUShikA vanavAsinaH .
unnatyakA mAhiShakA vikalpA mUShakAstathA .. 57..\\
karNikAH kuntikAshchaiva saubdhidA nalakAlakAH .
kaukuTTakAstathA cholAH ko~NkaNA mAlavANakAH .. 58..\\
sama~NgAH kopanAshchaiva kukurA~Ngada mAriShAH .
dhvajinyutsava sa~NketAstrivargAH sarvasenayaH .. 59..\\
trya~NgAH kekarakAH proShThAH parasa~ncarakAstathA .
tathaiva vindhyapulakAH pulindAH kalkalaiH saha .. 60..\\
mAlakA mallakAshchaiva tathaivAparavartakAH .
kulindAH kulakAshchaiva karaNThAH kurakAstathA .. 61..\\
mUShakA stanabAlAshcha satiyaH pattipa~njakAH .
AdidAyAH sirAlAshcha stUbakA stanapAstathA .. 62..\\
hR^iShIvidarbhAH kAntIkAsta~NgaNAH parata~NgaNAH .
uttarAshchApare mlechchhA janA bharatasattama .. 63..\\
yavanAshcha sa kAmbojA dAruNA mlechchha jAtayaH .
sakShaddruhaH kuntalAshcha hUNAH pAratakaiH saha .. 64..\\
tathaiva maradhAshchInAstathaiva dasha mAlikAH .
kShatriyopaniveshAshcha vaishyashUdra kulAni cha .. 65..\\
shUdrAbhIrAtha daradAH kAshmIrAH pashubhiH saha .
khashikAshcha tukhArAshcha pallavA girigahvarAH .. 66..\\
AtreyAH sa bharadvAjAstathaiva stanayoShikAH .
aupakAshcha kali~NgAshcha kirAtAnA.n cha jAtayaH .. 67..\\
tAmarA ha.nsamArgAshcha tathaiva karabha~njakAH .
uddesha mAtreNa mayA deshAH sa~NkIrtitAH prabho .. 68..\\
yathA guNabala.n chApi trivargasya mahAphalam .
duhyeddhenuH kAmadhukcha bhUmiH samyaganuShThitA .. 69..\\
tasyA.n gR^idhyanti rAjAnaH shUrA dharmArthakovidAH .
te tyajantyAhave prANAnrasA gR^iddhAstarasvinaH .. 70..\\
deva mAnuShakAyAnA.n kAmaM bhUmiH parAyaNam .
anyonyasyAvalumpanti sArameyA ivAmiSham .. 71..\\
rAjAno bharatashreShTha bhoktukAmA vasundharAm .
na chApi tR^iptiH kAmAnA.n vidyate cheha kasya chit .. 72..\\
tasmAtparigrahe bhUmeryatante kurupANDavAH .
sAmnA dAnena bhedena daNDenaiva cha pArthiva .. 73..\\
pitA mAtA cha putrAshcha kha.n dyaushcha narapu~Ngava .
bhUmirbhavati bhUtAnA.n samyagachchhidra darshinI .. 74..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
dhr
bhAratasyAsya varShasya tathA haimavatasya cha .
pramANamAyuShaH sUta phala.n chApi shubhAshubham .. 1..\\
anAgatamatikrAnta.n vartamAna.n cha sa~njaya .
AchakShva me vistareNa harivarSha.n tathaiva cha .. 2..\\
s
chatvAri bhArate varShe yugAni bharatarShabha .
kR^ita.n tretA dvAparaM cha puShyaM cha kuruvardhana .. 3..\\
pUrva.n kR^itayugaM nAma tatastretAyuga.n vibho .
sa~NkShepAddvAparasyAtha tatha puShyaM pravartate .. 4..\\
chatvAri cha sahasrANi varShANA.n kurusattama .
AyuH sa~NkhyA kR^itayuge sa~NkhyAtA rAjasattama .. 5..\\
tatra trINi sahasrANi tretAyAM manujAdhipa .
dvisahasra.n dvApare tu shate tiShThati samprati .. 6..\\
na pramANa sthitirhyasti puShye.asminbharatarShabha .
garbhasthAshcha mriyante.atra tathA jAtA mriyanti cha .. 7..\\
mahAbalA mahAsattvAH prajA guNasamanvitAH .
ajAyanta kR^ite rAjanmunayaH sutapodhanAH .. 8..\\
mahotsAhA mahAtmAno dhArmikAH satyavAdinaH .
jAtAH kR^itayuge rAjandhaninaH priyadarshanAH .. 9..\\
AyuShmanto mahAvIrA dhanurdhara varA yudhi .
jAyante kShatriyAH shUrAstretAyA.n chakravartinaH .. 10..\\
sarvavarNA mahArAja jAyante dvApare sati .
mahotsAhA mahAvIryAH parasparavadhaiShiNaH .. 11..\\
tejasAlpena sa.nyuktAH krodhanAH puruShA nR^ipa .
lubdhAshchAnR^itakAshchaiva puShye jAyanti bhArata .. 12..\\
IrShyA mAnastathA krodho mAyAsUyA tathaiva cha .
puShye bhavanti martyAnA.n rAgo lobhashcha bhArata .. 13..\\
sa~NkShepo vartate rAjandvApare.asminnarAdhipa .
guNottara.n haimavataM harivarSha.n tataH param .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
dhr
jambU khaNDastvayA prokto yathAvadiha sa~njaya .
viShkambhamasya prabrUhi parimANa.n cha tattvataH .. 1..\\
samudrasya pramANa.n cha samyagachchhidra darshana .
shAkadvIpa.n cha me brUhi kusha dvIpaM cha sa~njaya .. 2..\\
shAlmala.n chaiva tattvena krau~nchadvIpaM tathaiva cha .
brUhi gAvalgaNe sarva.n rAhoH somArkayostathA .. 3..\\
s
rAjansubahavo dvIpA yairida.n santata.n jagat .
sapta tvahaM pravakShyAmi chandrAdityau grahA.nstathA .. 4..\\
aShTAdashasahasrANi yojanAnA.n vishAM pate .
ShaTshatAni cha pUrNAni viShkambho jambuparvataH .. 5..\\
lAvaNasya samudrasya viShkambho dviguNaH smR^itaH .
nAnAjanapadAkIrNo maNividruma chitritaH .. 6..\\
naikadhAtuvichitraishcha parvatairupashobhitaH .
siddhachAraNasa~NkIrNaH sAgaraH parimaNDalaH .. 7..\\
shAkadvIpa.n cha vakShyAmi yathAvadiha pArthiva .
shR^iNu me tva.n yathAnyAyaM bruvataH kurunandana .. 8..\\
jambUdvIpapramANena dviguNaH sa narAdhipa .
viShkambheNa mahArAja sAgaro.api vibhAgashaH .
kShIrodo bharatashreShTha yena samparivAritaH .. 9..\\
tatra puNyA janapadA na tatra mriyate janaH .
kuta eva hi durbhikSha.n kShamA tejo yutA hi te .. 10..\\
shAkadvIpasya sa~NkShepo yathAvadbharatarShabha .
ukta eSha mahArAja kimanyachchhrotumichchhasi .. 11..\\
dhr
shAkadvIpasya sa~NkShepo yathAvadiha sa~njaya .
uktastvayA mahAbhAga vistaraM brUhi tattvataH .. 12..\\
s
tathaiva parvatA rAjansaptAtra maNibhUShitAH .
ratnAkarAstathA nadyasteShAM nAmAni me shR^iNu .
atIva guNavatsarva.n tatra puNyaM janAdhipa .. 13..\\
devarShigandharvayutaH paramo meruruchyate .
prAgAyato mahArAja malayo nAma parvataH .
yato meghAH pravartante prabhavanti cha sarvashaH .. 14..\\
tataH pareNa kauravya jaladhAro mahAgiriH .
yatra nityamupAdatte vAsavaH parama.n jalam .
yato varShaM prabhavati varShA kAle janeshvara .. 15..\\
uchchairgirI raivatako yatra nityaM pratiShThitaH .
revatI divi nakShatraM pitAmaha kR^ito vidhiH .. 16..\\
uttareNa tu rAjendra shyAmo nAma mahAgiriH .
yataH shyAmatvamApannAH prajA janapadeshvara .. 17..\\
dhr
sumahAnsaMshayo me.adya prokta.n sa~njaya yattvayA .
prajAH katha.n sUtaputra samprAptAH shyAmatAm iha .. 18..\\
s
sarveShveva mahAprAGYa dvIpeShu kurunandana .
gauraH kR^iShNashcha varNau dvau tayorvarNAntaraM nR^ipa .. 19..\\
shyAmo yasmAtpravR^itto vai tatte vakShyAmi bhArata .
Aste.atra bhagavAnkR^iShNastatkAntyA shyAmatA.n gataH .. 20..\\
tataH para.n kauravendra durga shailo mahodayaH .
kesarI kesara yuto yato vAtaH pravAyati .. 21..\\
teShA.n yojanaviShkambho dviguNaH pravibhAgashaH .
varShANi teShu kauravya.n samproktAni manIShibhiH .. 22..\\
mahAmerurmahAkAsho jaladaH kumudottaraH .
jaladhArAtparo rAjansukumAra iti smR^itaH .. 23..\\
raivatasya tu kaumAraH shyAmasya tu maNI chakaH .
kesarasyAtha modAkI pareNa tu mahApumAn .. 24..\\
parivArya tu kauravya dairghya.n hrasvatvameva cha .
jambUdvIpena vikhyAtastasya madhye mahAdrumaH .. 25..\\
shAko nAma mahArAja tasya dvIpasya madhyagaH .
tatra puNyA janapadAH pUjyate tatra sha~NkaraH .. 26..\\
tatra gachchhanti siddhAshcha chAraNA daivatAni cha .
dhArmikAshcha prajA rAjaMshchatvAro.atIva bhArata .. 27..\\
varNAH svakarmaniratA na cha steno.atra dR^ishyate .
dIrghAyuSho mahArAja jarAmR^ityuvivarjitAH .. 28..\\
prajAstatra vivardhante varShAsviva samudragAH .
nadyaH puNyajalAstatra ga~NgA cha bahudhA gatiH .. 29..\\
sukumArI kumArI cha sItA kAverakA tathA .
mahAnadI cha kauravya tathA maNijalA nadI .
ikShuvardhanikA chaiva tathA bharatasattama .. 30..\\
tataH pravR^ittAH puNyodA nadyaH kurukulodvaha .
sahasrANA.n shatAnyeva yato varShati vAsavaH .. 31..\\
na tAsAM nAmadheyAni parimANa.n tathaiva cha .
shakyate parisa~NkhyAtuM puNyAstA hi saridvarAH .. 32..\\
tatra puNyA janapadAshchatvAro lokasaMmatAH .
magAshcha mashakAshchaiva mAnasA mandagAstathA .. 33..\\
magA brAhmaNabhUyiShThAH svakarmaniratA nR^ipa .
mashakeShu tu rAjanyA dhArmikAH sarvakAmadAH .. 34..\\
mAnaseShu mahArAja vaishyAH karmopajIvinaH .
sarvakAmasamAyuktAH shUrA dharmArthanishchitAH .
shUdrAstu mandage nityaM puruShA dharmashIlinaH .. 35..\\
na tatra rAjA rAjendra na daNDo na cha daNDikAH .
svadharmeNaiva dharma.n cha te rakShanti parasparam .. 36..\\
etAvadeva shakya.n tu tasmindvIpe prabhAShitum .
etAvadeva shrotavya.n shAkadvIpe mahaujasi .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
s
uttareShu tu kauravya dvIpeShu shrUyate kathA .
yathA shrutaM mahArAja bruvatastannibodha me .. 1..\\
ghR^itatoyaH samudro.atra dadhi maNDodako.aparaH .
surodaH sAgarashchaiva tathAnyo gharmasAgaraH .. 2..\\
paraspareNa dviguNAH sarve dvIpA narAdhipa .
sarvatashcha mahArAja parvataiH parivAritAH .. 3..\\
gaurastu madhyame dvIpe girirmAnaH shilo mahAn .
parvataH pashchimaH kR^iShNo nArAyaNa nibho nR^ipa .. 4..\\
tatra ratnAni divyAni svaya.n rakShati keshavaH .
prajApatimupAsInaH prajAnA.n vidadhe sukham .. 5..\\
kusha dvIpe kusha stambo madhye janapadasya ha .
sampUjyate shalmalishcha dvIpe shAlmalike nR^ipa .. 6..\\
krau~nchadvIpe mahAkrau~ncho girI ratnachayAkaraH .
sampUjyate mahArAja chAturvarNyena nityadA .. 7..\\
gomandaH parvato rAjansumahAnsarvadhAtumAn .
yatra nityaM nivasati shrImAnkamalalochanaH .
mokShibhiH sa.nstuto nityaM prabhurnArAyaNo hariH .. 8..\\
kusha dvIpe tu rAjendra parvato vidrumaishchitaH .
sudhAmA nAma durdharSho dvitIyo hemaparvataH .. 9..\\
dyutimAnnAma kauravya tR^itIyaH kumudo giriH .
chaturthaH puShpavAnnAma pa~nchamastu kusheshayaH .. 10..\\
ShaShTho hari girirnAma ShaDete parvatottamAH .
teShAmantaraviShkambho dviguNaH pravibhAgashaH .. 11..\\
audbhidaM prathama.n varSha.n dvitIyaM veNumaNDalam .
tR^itIya.n vai rathAkAra.n chaturthaM pAlanaM smR^itam .. 12..\\
dhR^itimatpa~nchama.n varShaM ShaShThaM varShaM prabhA karam .
saptama.n kApila.n varShaM saptaite varShapu~njakAH .. 13..\\
eteShu devagandharvAH prajAshcha jagatIshvara .
viharanti ramante cha na teShu mriyate janaH .. 14..\\
na teShu dasyavaH santi mlechchha jAtyo.api vA nR^ipa .
gaura prAyo janaH sarvaH sukumArashcha pArthiva .. 15..\\
avashiShTeShu varSheShu vakShyAmi manujeshvara .
yathA shrutaM mahArAja tadavyagramanAH shR^iNu .. 16..\\
krau~nchadvIpe mahArAja krau~ncho nAma mahAgiriH .
krau~nchAtparo vAmanako vAmanAdandhakArakaH .. 17..\\
andhakArAtparo jAnanmainAkaH parvatottamaH .
mainAkAtparato rAjangovindo giriruttamaH .. 18..\\
govindAttu paro rAjannibiDo nAma parvataH .
parastu dviguNasteShA.n viShkambho vaMshavardhana .. 19..\\
deshA.nstatra pravakShyAmi tanme nigadataH shR^iNu .
krau~nchasya kushalo desho vAmanasya mano.anugaH .. 20..\\
mano.anugAtparashchoShNo deshaH kurukulodvaha .
uShNAtparaH prAvarakaH prAvarAdandhakArakaH .. 21..\\
andhakAraka deshAttu munideshaH paraH smR^itaH .
munideshAtparashchaiva prochyate dundubhisvanaH .. 22..\\
siddhachAraNasa~NkIrNo gaura prAyo janAdhipa .
ete deshA mahArAja devagandharvasevitAH .. 23..\\
puShkare puShkaro nAma parvato maNiratnamAn .
tatra nityaM nivasati svaya.n devaH prajApatiH .. 24..\\
taM paryupAsate nitya.n devAH sarve maharShibhiH .
vAgbhirmano.anukUlAbhiH pUjayanto janAdhipa .. 25..\\
jambUdvIpAtpravartante ratnAni vividhAnyuta .
dvIpeShu teShu sarveShu prajAnA.n kurunandana .. 26..\\
viprANAM brahmacharyeNa satyena cha damena cha .
ArogyAyuH pramANAbhyA.n dviguNaM dviguNaM tataH .. 27..\\
eko janapado rAjandvIpeShveteShu bhArata .
uktA janapadA yeShu dharmashchaikaH pradR^ishyate .. 28..\\
Ishvaro daNDamudyamya svayameva prajApatiH .
dvIpAnetAnmahArAja rakSha.nstiShThati nityadA .. 29..\\
sa rAjA sa shivo rAjansa pitA sa pitAmahaH .
gopAyati narashreShTha prajAH sa jaDa paNDitAH .. 30..\\
bhojana.n chAtra kauravya prajAH svayamupasthitam .
siddhameva mahArAja bhu~njate tatra nityadA .. 31..\\
tataH para.n samA nAma dR^ishyate lokasa.nsthitiH .
chaturashrA mahArAja trayastriMshattu maNDalam .. 32..\\
tatra tiShThanti kauravya chatvAro lokasaMmitAH .
diggajA bharatashreShTha vAmanairAvatAdayaH .
supratIkastathA rAjanprabhinnakaraTA mukhaH .. 33..\\
tasyAhaM parimANa.n tu na sa~NkhyAtumihotsahe .
asa~NkhyAtaH sa nitya.n hi tiryagUrdhvamadhastathA .. 34..\\
tatra vai vAyavo vAnti digbhyaH sarvAbhya eva cha .
asambAdhA mahArAja tAnnigR^ihNanti te gajAH .. 35..\\
puShkaraiH padmasa~NkAshairvarShmavadbhirmahAprabhaiH .
te shanaiH punarevAshu vAyUnmu~nchanti nityashaH .. 36..\\
shvasadbhirmuchyamAnAstu diggajairiha mArutAH .
Agachchhanti mahArAja tatastiShThanti vai prajAH .. 37..\\
dhr
paro vai vistaro.atyartha.n tvayA sa~njaya kIrtitaH .
darshita.n dvIpasa.nsthAnamuttaraM brUhi sa~njaya .. 38..\\
s
uktA dvIpA mahArAja grahAnme shR^iNu tattvataH .
svarbhAnuH kauravashreShTha yAvadeSha prabhAvataH .. 39..\\
parimaNDalo mahArAja svarbhAnuH shrUyate grahaH .
yojanAnA.n sahasrANi viShkambho dvAdashAsya vai .. 40..\\
pariNAhena ShaTtriMshadvipulatvena chAnagha .
ShaShTimAhuH shatAnyasya budhAH paurANikAstathA .. 41..\\
chandramAstu sahasrANi rAjannekAdasha smR^itaH .
viShkambheNa kurushreShTha trayastriMshattu maNDalam .
ekona ShaShTivaipulyAchchhIta rashmermahAtmanaH .. 42..\\
sUryastvaShTau sahasrANi dve chAnye kurunandana .
viShkambheNa tato rAjanmaNDala.n triMshata.n samam .. 43..\\
aShTa pa~nchAshata.n rAjanvipulatvena chAnagha .
shrUyate paramodAraH pata~Ngo.asau vibhAvasuH .
etatpramANamarkasya nirdiShTamiha bhArata .. 44..\\
sa rAhushchhAdayatyetau yathAkAlaM mahattayA .
chandrAdityau mahArAja sa~NkShepo.ayamudAhR^itaH .. 45..\\
ityetatte mahArAja pR^ichchhataH shAstrachakShuShA .
sarvamukta.n yathAtattva.n tasmAchchhamamavApnuhi .. 46..\\
yathAdR^iShTaM mayA prokta.n sa niryANamida.n jagat .
tasmAdAshvasa kauravya putra.n duryodhanaM prati .. 47..\\
shrutvedaM bharatashreShTha bhUmiparva mano.anugam .
shrImAnbhavati rAjanyaH siddhArthaH sAdhu saMmataH .
Ayurbala.n cha vIryaM cha tasya tejash cha vardhate .. 48..\\
yaH shR^iNoti mahIpAla parvaNIda.n yatavrataH .
prIyante pitarastasya tathaiva cha pitAmahAH .. 49..\\
ida.n tu bhArata.n varShaM yatra vartAmahe vayam .
pUrvaM pravartate puNya.n tatsarva.n shrutavAnasi .. 50..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
v
atha gAvalgaNirdhImAnsamarAdetya sa~njayaH .
pratyakShadarshI sarvasya bhUtabhavya bhaviShyavit .. 1..\\
dhyAyate dhR^itarAShTrAya sahasopetya duHkhitaH .
AchaShTa nihataM bhIShmaM bharatAnAm amadhyamam .. 2..\\
sa~njayo.ahaM mahArAja namaste bharatarShabha .
hato bhIShmaH shAntanavo bharatAnAM pitAmahaH .. 3..\\
kakuda.n sarvayodhAnA.n dhAma sarvadhanuShmatAm .
sharatalpagataH so.adya shete kurupitAmahaH .. 4..\\
yasya vIrya.n samAshritya dyUtaM putrastavAkarot .
sa shete nihato rAjansa~Nkhye bhIShmaH shikhaNDinA .. 5..\\
yaH sarvAnpR^ithivIpAlAnsamavetAnmahAmR^idhe .
jigAyaika rathenaiva kAshipuryAM mahArathaH .. 6..\\
jAmadagnya.n raNe rAmamAyodhya vasu sambhavaH .
na hato jAmadagnyena sa hato.adya shikhaNDinA .. 7..\\
mahendrasadR^ishaH shaurye sthairye cha himavAniva .
samudra iva gAmbhIrye sahiShNutve dharA samaH .. 8..\\
sharadaMShTro dhanurvaktraH khaDgajihvo durAsadaH .
narasi.nhaH pitA te.adya pA~nchAlyena nipAtitaH .. 9..\\
pANDavAnAM mahatsainya.n ya.n dR^iShTvodyantamAhave .
pravepata bhayodvigna.n si.nha.n dR^iShTveva gogaNaH .. 10..\\
parirakShya sa senA.n te dasharAtramanIkahA .
jagAmAstamivAdityaH kR^itvA karma suduShkaram .. 11..\\
yaH sa shakra ivAkShobhyo varShanbANAnsahasrashaH .
jaghAna yudhi yodhAnAmarbuda.n dashabhirdinaiH .. 12..\\
sa shete niShTananbhUmau vAtarugNa iva drumaH .
tava durmantrite rAjanyathA nArhaH sa bhArata .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
dhr
katha.n kurUNAmR^iShabho hato bhIShmaH shikhaNDinA .
katha.n rathAtsa nyapatatpitA me vAsavopamaH .. 1..\\
kathamAsaMshcha me putrA hInA bhIShmeNa sa~njaya .
balinA devakalpena gurvarthe brahmachAriNA .. 2..\\
tasminhate mahAsattve maheShvAse mahAbale .
mahArathe naravyAghra kimu AsInmanastadA .. 3..\\
ArtiH parA mAvishati yataH sha.nsasi me hatam .
kurUNAmR^iShabha.n vIramakampyaM puruSharShabham .. 4..\\
ke ta.n yAntamanupreyuH ke chAsyAsanpurogamAH .
ke.atiShThanke nyavartanta ke.abhyavartanta sa~njaya .. 5..\\
ke shUrA rathashArdUlamachyuta.n kShatriyarShabham .
rathAnIka.n gAhamAna.n sahasA pR^iShThato.anvayuH .. 6..\\
yastamo.arka ivApohanparasainyamamitrahA .
sahasrarashmi pratimaH pareShAM bhayamAdadhat .
akarodduShkara.n karma raNe kaurava shAsanAt .. 7..\\
grasamAnamanIkAni ya enaM paryavArayan .
kR^itina.n taM durAdharSha.n samyagyAsyantamantike .
katha.n shAntanavaM yuddhe pANDavAH pratyavArayan .. 8..\\
nikR^intantamanIkAni sharadaMShTra.n tarasvinam .
chApavyAttAnana.n ghoramasi jihvaM durAsadam .. 9..\\
atyanyAnpuruShavyAghrAnhrImantamaparAjitam .
pAtayAmAsa kaunteyaH katha.n tamajita.n yudhi .. 10..\\
ugradhanvAnamugreShu.n vartamAnaM rathottame .
pareShAmuttamA~NgAni prachinvanta.n shiteShubhiH .. 11..\\
pANDavAnAM mahatsainya.n ya.n dR^iShTvodyantamAhave .
kAlAgnimiva durdharSha.n samaveShTata nityashaH .. 12..\\
parikR^iShya sa senAM me dasharAtramanIkahA .
jagAmAstamivAdityaH kR^itvA karma suduShkaram .. 13..\\
yaH sa shakra ivAkShayya.n varShaM sharamayaM sR^ijan .
jaghAna yudhi yodhAnAmarbuda.n dashabhirdinaiH .. 14..\\
sa shete niShTananbhUmau vAtarugNa iva drumaH .
mama durmantritenAsau yathA nArha sa bhArata .. 15..\\
katha.n shAntanava.n dR^iShTvA pANDavAnAmanIkinI .
prahartumashakattatra bhIShmaM bhImaparAkramam .. 16..\\
kathaM bhIShmeNa sa~NgrAmamakurvanpANDunandanAH .
katha.n cha nAjayadbhIShmo droNe jIvati sa~njaya .. 17..\\
kR^ipe saMnihite tatra bharadvAjAtmaje tathA .
bhIShmaH praharatA.n shreShThaH kathaM sa nidhana.n gataH .. 18..\\
katha.n chAtirathastena pA~nchAlyena shikhaNDinA .
bhIShmo vinihato yuddhe devairapi durutsahaH .. 19..\\
yaH spardhate raNe nitya.n jAmadagnyaM mahAbalam .
ajita.n jAmadagnyena shakratulyaparAkramam .. 20..\\
ta.n hataM samare bhIShmaM mahArathabalochitam .
sa~njayAchakShva me vIra.n yena sharma na vidmahe .. 21..\\
mAmakAH ke maheShvAsA nAjahuH sa~njayAchyutam .
duryodhana.n samAdiShTAH ke vIrAH paryavArayan .. 22..\\
yachchhikhaNDi mukhAH sarve pANDavA bhIShmamabhyayuH .
kachchinna kuravo bhItAstatyajuH sa~njayAchyutam .. 23..\\
maurvI ghoShastanayitnuH pR^iShatka pR^iShato mahAn .
dhanurhvAda mahAshabdo mahAmegha ivonnataH .. 24..\\
yadabhyavarShatkaunteyAnsapA~nchAlAnsa sR^i~njayAn .
nighnanpararathAnvIro dAnavAniva vajrabhR^it .. 25..\\
iShvastrasAgara.n ghoraM bANagrAhaM durAsadam .
kArmukormiNamakShayyamadvIpa.n samare.aplavam .
gadAsimakarAvarta.n hayagrAha.n gajAkulam .. 26..\\
hayAngajAnpadAtAMshcha rathAMshcha tarasA bahUn .
nimajjayanta.n samare paravIrApahAriNam .. 27..\\
vidahyamAna.n kopena tejasA cha parantapam .
veleva makarAvAsa.n ke vIrAH paryavArayan .. 28..\\
bhIShmo yadakarotkarma samare sa~njayArihA .
duryodhanahitArthAya ke tadAsya puro.abhavan .. 29..\\
ke.arakShandakShiNa.n chakraM bhIShmasyAmitatejasaH .
pR^iShThataH ke parAnvIrA upAsedhanyatavratAH .. 30..\\
ke purastAdavartanta rakShanto bhIShmamantike .
ke.arakShannuttara.n chakra.n vIrA vIrasya yudhyataH .. 31..\\
vAme chakre vartamAnAH ke.aghnansa~njaya sR^i~njayAn .
sametAgramanIkeShu ke.abhyarakShandurAsadam .. 32..\\
pArshvataH ke.abhyavartanta gachchhanto durgamA.n gatim .
samUhe ke parAnvIrAnpratyayudhyanta sa~njaya .. 33..\\
rakShyamANaH katha.n vIrairgopyamAnAsh cha tena te .
durjayAnAmanIkAni nAjaya.nstarasA yudhi .. 34..\\
sarvalokeshvarasyeva parameShThi prajApateH .
kathaM prahartumapi te shekuH sa~njaya pANDavAH .. 35..\\
yasmindvIpe samAshritya yudhyanti kuravaH paraiH .
taM nimagnaM naravyAghraM bhIShma.n sha.nsasi sa~njaya .. 36..\\
yasya vIrye samAshvasya mama putro bR^ihadbalaH .
na pANDavAnagaNayatkatha.n sa nihataH paraiH .. 37..\\
yaH purA vibudhaiH sendraiH sAhAyye yuddhadurmadaH .
kA~NkShito dAnavAnghnadbhiH pitA mama mahAvrataH .. 38..\\
yasmi~njAte mahAvIrye shantanurlokasha~Nkare .
shoka.n duHkhaM cha dainyaM cha prAjahAtputra lakShmaNi .. 39..\\
praGYA parAyaNa.n tajGYa.n saddharmanirataM shuchim .
vedavedA~NgatattvaGYa.n katha.n sha.nsasi me hatam .. 40..\\
sarvAstravinayopeta.n dAnta.n shAntaM manasvinam .
hata.n shAntanavaM shrutvA manye sheShaM balaM hatam .. 41..\\
dharmAdadharmo balavAnsamprApta iti me matiH .
yatra vR^iddha.n guru.n hatvA rAjyamichchhanti pANDavAH .. 42..\\
jAmadagnyaH purA rAmaH sarvAstravidanuttamaH .
ambArthamudyataH sa~Nkhye bhIShmeNa yudhi nirjitaH .. 43..\\
tamindrasamakarmANa.n kakuda.n sarvadhanvinAm .
hata.n sha.nsasi bhIShmaM me kiM nu duHkhamataH param .. 44..\\
asakR^itkShatriya vrAtAH sa~Nkhye yena vinirjitAH .
jAmadagnyastathA rAmaH paravIra nighAtinA .. 45..\\
tamAnnUnaM mahAvIryAdbhArgavAdyuddhadurmadAt .
tejo vIryabalairbhUyA~nshikhaNDI drupadAtmajaH .. 46..\\
yaH shUra.n kR^itina.n yuddhe sarvashAstravishAradam .
paramAstravida.n vIra.n jaghAna bharatarShabham .. 47..\\
ke vIrAstamamitraghnamanvayuH shatrusa.nsadi .
sha.nsa me tadyathAvR^itta.n yuddhaM bhIShmasya pANDavaiH .. 48..\\
yoSheva hatavIrA me senA putrasya sa~njaya .
agopamiva chodbhrAnta.n gokulaM tadbalaM mama .. 49..\\
pauruSha.n sarvalokasya paraM yasya mahAhave .
parAsikte cha vastasminkathamAsInmanastadA .. 50..\\
jIvite.apyadya sAmarthya.n kimivAsmAsu sa~njaya .
ghAtayitvA mahAvIryaM pitara.n lokadhArmikam .. 51..\\
agAdhe salile magnAM nAva.n dR^iShTveva pAragAH .
bhIShme hate bhR^isha.n duHkhAnmanye shochanti putrakAH .. 52..\\
adrisAramayaM nUna.n sudR^iDhaM hR^idayaM mama .
yachchhrutvA puruShavyAghra.n hataM bhIShmaM na dIryate .. 53..\\
yasminnastra.n cha medhA cha nItishcha bharatarShabhe .
aprameyANi durdharShe katha.n sa nihato yudhi .. 54..\\
na chAstreNa na shauryeNa tapasA medhayA na cha .
na dhR^ityA na punastyAgAnmR^ityoH kash chidvimuchyate .. 55..\\
kAlo nUnaM mahAvIryaH sarvalokaduratyayaH .
yatra shAntanavaM bhIShma.n hataM sha.nsasi sa~njaya .. 56..\\
putrashokAbhisantapto mahadduHkhamachintayan .
Asha.nse.ahaM purA trANaM bhIShmAchchhantanunandanAt .. 57..\\
yadAdityamivApashyatpatitaM bhuvi sa~njaya .
duryodhanaH shAntanava.n kiM tadA pratyapadyata .. 58..\\
nAha.n sveShAM pareShAM vA buddhyA sa~njaya chintayan .
sheSha.n kiM chitprapashyAmi pratyanIke mahIkShitAm .. 59..\\
dAruNaH kShatradharmo.ayamR^iShibhiH sampradarshitaH .
yatra shAntanava.n hatvA rAjyamichchhanti pANDavAH .. 60..\\
vaya.n vA rAjyamichchhAmo ghAtayitvA pitAmaham .
kShatradharme sthitAH pArthA nAparAdhyanti putrakAH .. 61..\\
etadAryeNa kartavya.n kR^ichchhrAsvApatsu sa~njaya .
parAkramaH para.n shaktyA tachcha tasminpratiShThitam .. 62..\\
anIkAni vinighnanta.n hrImantamaparAjitam .
katha.n shAntanava.n tAta pANDuputrA nyapAtayan .. 63..\\
katha.n yuktAnyanIkAni kathaM yuddhaM mahAtmabhiH .
katha.n vA nihato bhIShmaH pitA sa~njaya me paraiH .. 64..\\
duryodhanashcha karNashcha shakunishchApi saubalaH .
duHshAsanashcha kitavo hate bhIShme kimabruvan .. 65..\\
yachchharIrairupastIrNAM naravAraNavAjinAm .
sharashaktigadAkhaDgatomarAkShAM bhayAvahAm .. 66..\\
prAvishankitavA mandAH sabhA.n yudhi durAsadAm .
prANadyUte pratibhaye ke.adIvyanta nararShabhAH .. 67..\\
ke.ajayanke jitAstatra hR^italakShA nipAtitAH .
anye bhIShmAchchhAntanavAttanmamAchakShva sa~njaya .. 68..\\
na hi me shAntirastIha yudhi devavrata.n hatam .
pitaraM bhImakarmANa.n shrutvA me duHkhamAvishat .. 69..\\
ArtiM me hR^idaye rUDhAM mahatIM putra kAritAm .
tva.n si~nchansarpiShevAgnimuddIpayasi sa~njaya .. 70..\\
mahAntaM bhAramudyamya vishruta.n sArva laukikam .
dR^iShTvA vinihataM bhIShmaM manye shochanti putrakAH .. 71..\\
shroShyAmi tAni duHkhAni duryodhanakR^itAnyaham .
tasmAnme sarvamAchakShva yadvR^itta.n tatra sa~njaya .. 72..\\
sa~NgrAme pR^ithivIshAnAM mandasyAbuddhi sambhavam .
apanIta.n sunItaM vA tanmamAchakShva sa~njaya .. 73..\\
yatkR^ita.n tatra bhIShmeNa sa~NgrAme jayamichchhatA .
teyo yukta.n kR^itAstreNa sha.nsa tachchApyasheShataH .. 74..\\
yathA tadabhavadyuddha.n kurupANDavasenayoH .
krameNa yena yasmiMshcha kAle yachcha yathA cha tat .. 75..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
s
tvadyukto.ayamanuprashno mahArAja yathArhasi .
na tu duryodhane doShamimamAsaktumarhasi .. 1..\\
ya Atmano dushcharitAdashubhaM prApnuyAnnaraH .
enasA tena nAnya.n sa upAsha~Nkitumarhati .. 2..\\
mahArAja manuShyeShu nindya.n yaH sarvamAcharet .
sa vadhyaH sarvalokasya ninditAni samAcharan .. 3..\\
nikAro nikR^itipraGYaiH pANDavaistvatpratIkShayA .
anubhUtaH sahAmAtyaiH kShAnta.n cha suchira.n vane .. 4..\\
hayAnA.n cha gajAnAM cha shUrANAM chAmitaujasAm .
pratyakSha.n yanmayA dR^iShTa.n dR^iShTaM yogabalena cha .. 5..\\
shR^iNu tatpR^ithivIpAla mA cha shoke manaH kR^ithAH .
diShTametatpurA nUnamevaM bhAvi narAdhipa .. 6..\\
namaskR^itvA pituste.ahaM pArAsharyAya dhImate .
yasya prasAdAddivyaM me prApta.n GYAnamanuttamam .. 7..\\
dR^iShTishchAtIndriyA rAjandUrAchchhravaNameva cha .
parachittasya viGYAnamatItAnAgatasya cha .. 8..\\
vyutthitotpattiviGYAnamAkAshe cha gatiH sadA .
shastrairasa~Ngo yuddheShu varadAnAnmahAtmanaH .. 9..\\
shR^iNu me vistareNeda.n vichitraM paramAdbhutam .
bhAratAnAM mahadyuddha.n yathAbhUllomaharShaNam .. 10..\\
teShvanIkeShu yatteShu vyUDheShu cha vidhAnataH .
duryodhano mahArAja duHshAsanamathAbravIt .. 11..\\
duHshAsana rathAstUrNa.n yujyantAM bhIShmarakShiNaH .
anIkAni cha sarvANi shIghra.n tvamanuchodaya .. 12..\\
ayaM mA samanuprApto varShapUgAbhichintitaH .
pANDavAnA.n sa sainyAnA.n kurUNAM cha samAgamaH .. 13..\\
nAtaH kAryatamaM manye raNe bhIShmasya rakShaNAt .
hanyAdgupto hyasau pArthAnsomakAMshcha sa sR^i~njayAn .. 14..\\
abravIchcha vishuddhAtmA nAha.n hanyAM shikhaNDinam .
shrUyate strI hyasau pUrva.n tasmAdvarjyo raNe mama .. 15..\\
tasmAdbhIShmo rakShitavyo visheSheNeti me matiH .
shikhaNDino vadhe yattAH sarve tiShThantu mAmakAH .. 16..\\
tathA prAchyAshpratIchyAshcha dAkShiNAtyottarA pathAH .
sarvashastrAstrakushalAste rakShantu pitAmaham .. 17..\\
arakShyamANa.n hi vR^iko hanyAtsi.nhaM mahAbalam .
mA si.nha.n jambukeneva ghAtayAmaH shikhaNDinA .. 18..\\
vAma.n chakra.n yudhAmanyuruttamaujAshcha dakShiNam .
goptArau phalgunasyaitau phalguno.api shikhaNDinaH .. 19..\\
sa.nrakShyamANaH pArthena bhIShmeNa cha vivarjitaH .
yathA na hanyAdgA~Ngeya.n duHshAsana tathA kuru .. 20..\\
tato rajanyA.n vyuShTAtAM shabdaH samabhavanmahAn .
kroshatAM bhUmipAlAnA.n yujyatAM yujyatAm iti .. 21..\\
sha~NkhadundubhinirghoShaiH si.nhanAdaishcha bhArata .
hayaheShita shabdaishcha rathanemi svanaistathA .. 22..\\
gajAnAM bR^i.nhatA.n chaiva yodhAnAM chAbhigarjatAm .
kShveDitAsphoTitotkruShTaistumula.n sarvato.abhavat .. 23..\\
udatiShThanmahArAja sarva.n yuktamasheShataH .
sUryodaye mahatsainya.n kurupANDavasenayoH .
tava rAjendra putrANAM pANDavAnA.n tathaiva cha .. 24..\\
tatra nAgA rathAshchaiva jAmbUnadapariShkR^itAH .
vibhrAjamAnA dR^ishyante meghA iva sa vidyutaH .. 25..\\
rathAnIkAnyadR^ishyanta nagarANIva bhUrishaH .
atIva shushubhe tatra pitA te pUrNachandravat .. 26..\\
dhanurbhirR^iShTibhiH khaDgairgadAbhiH shaktitomaraiH .
yodhAH praharaNaiH shubhraiH sveShvanIkeShvavasthitAH .. 27..\\
gajA rathAH padAtAshcha turagAshcha vishAM pate .
vyatiShThanvAgurAkArAH shatasho.atha sahasrashaH .. 28..\\
dhvajA bahuvidhAkArA vyadR^ishyanta samuchchhritAH .
sveShA.n chaiva pareShAM cha dyutimantaH sahasrashaH .. 29..\\
kA~nchanA maNichitrA~NgA jvalanta iva pAvakAH .
archiShmanto vyarochanta dhvajA rAGYA.n sahasrashaH .. 30..\\
mahendra ketavaH shubhrA mahendra sadaneShviva .
saMnaddhAsteShu te vIrA dadR^ishuryuddhakA~NkShiNaH .. 31..\\
udyatairAyudhairchitrAstalabaddhAH kalApinaH .
R^iShabhAkShA manuShyendrAshchamUmukhagatA babhuH .. 32..\\
shakuniH saubalaH shalyaH saundhavo.atha jayadrathaH .
vindAnuvindAvAvantyau kAmbojashcha sudakShiNaH .. 33..\\
shrutAyudhashcha kAli~Ngo jayatsenashcha pArthivaH .
bR^ihadbalashcha kaushalyaH kR^itavarmA cha satvataH .. 34..\\
dashaite puruShavyAghraH shUrAH parighabAhavaH .
akShauhiNInAM patayo yajvAno bhUridakShiNAH .. 35..\\
ete chAnye cha bahavo duryodhana vashAnugAH .
rAjAno rAjaputrAshcha nItimanto mahAbalAH .. 36..\\
saMnaddhAH samadR^ishyanta sveShvanIkeShvavasthitAH .
baddhakR^iShNAjinAH sarve dhvajino mu~nja mAlinaH .. 37..\\
sR^iShTA duryodhanasyArthe brahmalokAya dIkShitAH .
samR^iddhA dashavAhinyaH parigR^ihya vyavasthitAH .. 38..\\
ekAdashI dhArtarAShTrI kauravANAM mahAchamUH .
agrataH sarvasainyAnA.n yatra shAntanavo.agraNIH .. 39..\\
shvetoShNISha.n shvetahayaM shvetavarmANamachyutam .
apashyAma mahArAja bhIShma.n chandramivoditam .. 40..\\
hematAladhvajaM bhIShma.n rAjate syandane sthitam .
shvetAbhra iva tIkShNAMshu.n dadR^ishuH kurupANDavAH .. 41..\\
dR^iShTvA chamUmukhe bhIShma.n samakampanta pANDavAH .
sR^i~njayAshcha maheShvAsA dhR^iShTadyumnapurogamAH .. 42..\\
jR^imbhamANaM mahAsi.nha.n dR^iShTvA kShudramR^igA yathA .
dhR^iShTadyumnamukhAH sarve samudvivijire muhuH .. 43..\\
ekAdashaitAH shrIjuShTA vAhinyastava bhArata .
pANDavAnA.n tathA sapta mahApuruShapAlitAH .. 44..\\
unmattamakarAvartau mahAgrAhasamAkulau .
yugAnte samupetau dvau dR^ishyete sAgarAviva .. 45..\\
naiva nastAdR^isho rAjandR^iShTapUrvo na cha shrutaH .
anIkAnA.n sametAnAM samavAyastathAvidhaH .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
s
yathA sa bhagavAnvyAsaH kR^iShNadvaipAyano.abravIt .
tathaiva sahitAH sarve samAjagmurmahIkShitaH .. 1..\\
maghA viShayagaH somastaddinaM pratyapadyata .
dIpyamAnAshcha sampeturdivi sapta mahAgrahAH .. 2..\\
dvidhA bhUta ivAditya udaye pratyadR^ishyata .
jvalantyA shikhayA bhUyo bhAnumAnudito divi .. 3..\\
vavAshire cha dIptAyA.n dishi gomAyuvAyasAH .
lipsamAnAH sharIrANi mA.nsashoNitabhojanAH .. 4..\\
ahanyahani pArthAnA.n vR^iddhaH kurupitAmahaH .
bharadvAjAtmajashchaiva prAtarutthAya sa.nyatau .. 5..\\
jayo.astu pANDuputrANAmityUchaturarindamau .
yuyudhAte tavArthAya yathA sa samayaH kR^itaH .. 6..\\
sarvadharmavisheShaGYaH pitA devavratastava .
samAnIya mahIpAlAnida.n vachanamabravIt .. 7..\\
ida.n vaH kShatriyA dvAraM svargAyApAvR^itaM mahat .
gachchhadhva.n tena shakrasya brahmaNashcha sa lokatAm .. 8..\\
eSha vaH shAshvataH panthAH pUrvaiH pUrvatarairgataH .
sambhAvayata chAtmAnamavyagramanaso yudhi .. 9..\\
nAbhAgo hi yayAtishcha mAndhAtA nahuSho nR^igaH .
sa.nsiddhAH parama.n sthAna.n gatAH karmabhirIdR^ishaiH .. 10..\\
adharmaH kShatriyasyaiSha yadvyAdhimaraNa.n gR^ihe .
yadAjau nidhana.n yAti so.asya dharmaH sanAtanaH .. 11..\\
evamuktA mahIpAlA bhIShmeNa bharatarShabha .
niryayuH svAnyanIkAni shobhayanto rathottamaiH .. 12..\\
sa tu vaikartanaH karNaH sAmAtyaH saha bandhubhiH .
nyAsitaH samare shastraM bhIShmeNa bharatarShabha .. 13..\\
apetakarNAH putrAste rAjAnashchaiva tAvakAH .
niryayuH si.nhanAdena nAdayanto disho dasha .. 14..\\
shvetaishchhatraiH patAkAbhirdhvajavAraNavAjibhiH .
tAnyanIkAnyashobhanta rathairatha padAtibhiH .. 15..\\
bherI paNavashabdaishcha paTahAnA.n cha nisvanaiH .
rathanemi ninAdaishcha babhUvAkulitA mahI .. 16..\\
kA~nchanA~NgadakeyUraiH kArmukaishcha mahArathAH .
bhrAjamAnA vyadR^ishyanta ja~NgamAH parvatA iva .. 17..\\
tAlena mahatA bhIShmaH pa~ncha tAreNa ketunA .
vimalAditya sa~NkAshastasthau kuruchamUpatiH .. 18..\\
ye tvadIyA maheShvAsA rAjAno bharatarShabhaH .
avartanta yathAdesha.n rAja~nshAntanavasya te .. 19..\\
sa tu govAsanaH shaibyaH sahitaH sarvarAjabhiH .
yayau mAta~NgarAjena rAjArheNa patAkinA .
padmavarNastvanIkAnA.n sarveShAmagrataH sthitaH .. 20..\\
ashvatthAmA yayau yattaH si.nhalA~Ngala ketanaH .
shrutAyushchitrasenashcha purumitro viviMshatiH .. 21..\\
shalyo bhuri shravAshchaiva vikarNashcha mahArathaH .
ete sapta maheShvAsA droNaputra purogamAH .
syandanairvaravarNAbhairbhIShmasyAsanpuraHsarA .. 22..\\
teShAmapi mahotsedhAH shobhayanto rathottamAn .
bhrAjamAnA vyadR^ishyanta jAmbUnadamayA dhvajAH .. 23..\\
jAmbUnadamayI vediH kamaNDaluvibhUShitA .
keturAchArya mukhyasya droNasya dhanuShA saha .. 24..\\
anekashatasAhasramanIkamanukarShataH .
mahAnduryodhanasyAsInnAgo maNimayo dhvajaH .. 25..\\
tasya paurava kAli~Ngau kAmbojashcha sudakShiNaH .
kShemadhanvA sumitrashcha tasthuH pramukhato rathAH .. 26..\\
syandanena mahArheNa ketunA vR^iShabheNa cha .
prakarShanniva senAgraM mAgadhashcha nR^ipo yayau .. 27..\\
tada~NgapatinA gupta.n kR^ipeNa cha mahAtmanA .
shAradAbhrachaya prakhyaM prAchyAnAm abhavadbalam .. 28..\\
anIka pramukhe tiShThanvarAheNa mahAyashAH .
shushubhe ketumukhyena rAjatena jayadrathaH .. 29..\\
shata.n rathasahasrANA.n tasyAsanvashavartinaH .
aShTau nAgasahasrANi sAdinAmayutAni ShaT .. 30..\\
tatsindhupatinA rAjanpAlita.n dhvajinImukham .
ananta rathanAgAshvamashobhata mahadbalam .. 31..\\
ShaShTyA rathasahasraistu nAgAnAm ayutena cha .
patiH sarvaka li~NgAnA.n yayau ketumatA saha .. 32..\\
tasya parvatasa~NkAshA vyarochanta mahAgajAH .
yantratomara tUNIraiH patAkAbhishcha shobhitAH .. 33..\\
shushubhe ketumukhyena pAdapena kali~NgapaH .
shvetachchhatreNa niShkeNa chAmaravyajanena cha .. 34..\\
ketumAnapi mAta~Nga.n vichitraparamA~Nkusham .
AsthitaH samare rAjanmeghastha iva bhAnumAn .. 35..\\
tejasA dIpyamAnastu vAraNottamamAsthitaH .
bhagadatto yayau rAjA yathA vajradharastathA .. 36..\\
jaga skandhagatAvAstAM bhagadattena saMmitau .
vindAnuvindAvAvantyau ketumantamanuvratau .. 37..\\
sa rathAnIkavAnvyUho hastya~Ngottama shIrShavAn .
vAjipakShaH patannugraH prAharatsarvato mukhaH .. 38..\\
droNena vihito rAjanrAGYA shAntanavena cha .
tathaivAchArya putreNa bAhlIkena kR^ipeNa cha .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
s
tato muhUrtAttumulaH shabdo hR^idayakampanaH .
ashrUyata mahArAja yodhAnAM prayuyutsatAm .. 1..\\
sha~NkhadundubhinirghoShairvAraNAnA.n cha bR^i.nhitaiH .
rathAnAM nemighoShaishcha dIryatIva vasundharA .. 2..\\
hayAnA.n heShamANAnAM yodhAnA.n tatra garjatAm .
kShaNena kha.n dishashchaiva shabdenApUritaM tadA .. 3..\\
putrANA.n tava durdharShe pANDavAnAM tathaiva cha .
samakampanta sainyAni parasparasamAgame .. 4..\\
tatra nAgA rathAshchaiva jAmbUnadavibhUShitAH .
bhrAjamAnA vyadR^ishyanta meghA iva sa vidyutaH .. 5..\\
dhvajA bahuvidhAkArAstAvakAnAM narAdhipa .
kA~nchanA~Ngadino rejurjvalitA iva pAvakAH .. 6..\\
sveShA.n chaiva pareShAM cha samadR^ishyanta bhArata .
mahendra ketavaH shubhrA mahendra sadaneShviva .. 7..\\
kA~nchanaiH kavachairvIrA jvalanArkasamaprabhaiH .
saMnaddhAH pratyadR^ishyanta grahAH prajvalitA iva .. 8..\\
udyatairAyudhaishchitraistalabaddhAH patAkinaH .
R^iShabhAkShA maheShvAsAshchamUmukhagatA babhuH .. 9..\\
pR^iShThagopAstu bhIShmasya putrAstava narAdhipa .
duHshAsano durviShaho durmukho duHsahastathA .. 10..\\
viviMshatishchitraseno vikarNashcha mahArathaH .
satyavrataH purumitro jayo bhUrishravAH shalaH .. 11..\\
rathA viMshatisAhasrAstathaiShAmanuyAyinaH .
abhIShAhAH shUrasenAH shibayo.atha vasAtayaH .. 12..\\
shAlvA matsyAstathAmbaShThAstrigartAH kekayAstathA .
sauvIrAH kitavAH prAchyAH pratIchyodIchyamAlavAH .. 13..\\
dvAdashaite janapadAH sarve shUrAstanutyajaH .
mahatA rathavaMshena te.abhyarakShanpitAmaham .. 14..\\
anIka.n dashasAhasraM ku~njarANAM tarasvinAm .
mAghado yena nR^ipatistadrathAnIkamanvayAt .. 15..\\
rathAnA.n chakrarakShAshcha pAdaprakShAshcha dantinAm .
abhUvanvAhinImadhye shatAnAmayutAni ShaT .. 16..\\
pAdAtAshchAgrato.agachchhandhanushcharmAsi pANayaH .
anekashatasAhasrA nakharaprAsayodhinaH .. 17..\\
akShauhiNyo dashaikA cha tava putrasya bhArata .
adR^ishyanta mahArAja ga~Ngeva yamunAntare .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
dhr
akShauhiNyo dashaikA.n cha vyUDhAM dR^iShTvA yudhiShThiraH .
kathamalpena sainyena pratyavyUhata pANDavaH .. 1..\\
yo veda mAnuSha.n vyUha.n daivaM gAndharvamAsuram .
kathaM bhIShma.n sa kaunteyaH pratyavyUhata pANDavaH .. 2..\\
s
dhArtarAShTrANyanIkAni dR^iShTvA vyUDhAni pANDavaH .
abhyabhAShata dharmAtmA dharmarAjo dhana~njayam .. 3..\\
maharShervachanAttAta vedayanti bR^ihaspateH .
sa.nhatAnyodhayedalpAnkAma.n vistArayedbahUn .. 4..\\
sUchImukhamanIka.n syAdalpAnAM bahubhiH saha .
asmAka.n cha tathA sainyamalpIyaH sutarAM paraiH .. 5..\\
etadvachanamAGYAya maharShervyUha pANDava .
tachchhrutvA dharmarAjasya pratyabhAShata phalguNaH .. 6..\\
eSha vyUhAmi te rAjanvyUhaM paramadurjayam .
achalaM nAma vajrAkhya.n vihitaM vajrapANinA .. 7..\\
yaH sa vAta ivoddhUtaH samare duHsahaH paraiH .
sa naH puro yotsyati vai bhImaH praharatA.n varaH .. 8..\\
tejA.nsi ripusainyAnAM mR^idnanpuruShasattamaH .
agre.agraNIryAsyati no yuddhopAya vichakShaNaH .. 9..\\
ya.n dR^iShTvA pArthivAH sarve duryodhana purogamAH .
nivartiShyanti sambhrAntAH si.nha.n kShudramR^igA iva .. 10..\\
ta.n sarve saMshrayiShyAmaH prAkAramakutobhayam .
bhImaM praharatA.n shreShThaM vajrapANimivAmarAH .. 11..\\
na hi so.asti pumA.Nlloke yaH sa~Nkruddha.n vR^ikodaram .
draShTumatyugra karmANa.n viShaheta nararShabham .. 12..\\
bhImaseno gadAM bibhradvajrasAramayI.n dR^iDhAm .
charanvegena mahatA samudramapi shoShayet .. 13..\\
kekayA dhR^iShTaketushcha chekitAnashcha vIryavAn .
eta tiShThanti sAmAtyAH prekShakAste nareshvara .. 14..\\
dhR^itarAShTrasya dAyAdA iti bIbhatsurabravIt .
bruvANa.n tu tathA pArtha.n sarvasainyAni mAriSha .
apUjaya.nstadA vAgbhiranukUlAbhirAhave .. 15..\\
evamuktvA mahAbAhustathA chakre dhana~njayaH .
vyUhya tAni balAnyAshu prayayau phalgunastadA .. 16..\\
samprayAtAnkurUndR^iShTvA pANDavAnAM mahAchamUH .
ga~Ngeva pUrNA stimitA syandamAnA vyadR^ishyata .. 17..\\
bhImaseno.agraNIsteShA.n dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
nakulaH sahadevashcha dhR^iShTaketushcha vIryavAn .. 18..\\
samudyojya tataH pashchAdrAjApyakShauhiNI vR^itaH .
bhrAtR^ibhiH saha putraishcha so.abhyarakShata pR^iShThataH .. 19..\\
chakrarakShau tu bhImasya mAdrIputrau mahAdyutI .
draupadeyAH sa saubhadrAH pR^iShThagopAstarasvinaH .. 20..\\
dhR^iShTadyumnashcha pA~nchAlyasteShA.n goptA mahArathaH .
sahitaH pR^itanA shUrai rathamukhyaiH prabhadrakaiH .. 21..\\
shikhaNDI tu tataH pashchAdarjunenAbhirakShitaH .
yatto bhIShmavinAshAya prayayau bharatarShabha .. 22..\\
pR^iShThagopo.arjunasyApi yuyudhAno mahArathaH .
chakrarakShau tu pA~nchAlyau yudhAmanyUttamaujasau .. 23..\\
rAjA tu madhyamAnIke kuntIputro yudhiShThiraH .
bR^ihadbhiH ku~njarairmattaish chaladbhirachalairiva .. 24..\\
akShauhiNyA cha pA~nchAlyo yaGYaseno mahAmanAH .
virATamanvayAtpashchAtpANDavArthe parAkramI .. 25..\\
teShAmAdityachandrAbhAH kanakottama bhUShaNAH .
nAnA chihnadharA rAjanratheShvAsanmahAdhvajAH .. 26..\\
samutsarpya tataH pashchAddhR^iShTadyumno mahArathaH .
bhrAtR^ibhiH saha putraishcha so.abhyarakShadyudhiShThiram .. 27..\\
tvadIyAnAM pareShA.n cha ratheShu vividhAndhvajAn .
abhibhUyArjunasyaiko dhvajastasthau mahAkapiH .. 28..\\
pAdAtAstvagrato.agachchhannasi shaktyR^iShTi pANayaH .
anekashatasAhasrA bhImasenasya rakShiNaH .. 29..\\
vAraNA dashasAhasrAH prabhinnakaraTA mukhAH .
shUrA hemamayairjAlairdIpyamAnA ivAchalAH .. 30..\\
kSharanta iva jImUtA madArdrAH padmagandhinaH .
rAjAnamanvayuH pashchAchchalanta iva parvatAH .. 31..\\
bhImaseno gadAM bhImAM prakarShanparighopamAm .
prachakarSha mahatsainya.n durAdharSho mahAmanAH .. 32..\\
tamarkamiva duShprekShya.n tapanta.n rashmimAlinam .
na shekuH sarvato yodhAH prativIkShitumantike .. 33..\\
vajro nAmaiSha tu vyUho durbhidaH sarvato mukhaH .
chApavidyuddhvajo ghoro gupto gANDIvadhanvanA .. 34..\\
yaM prativyUhya tiShThanti pANDavAstava vAhinIm .
ajeyo mAnuShe loke pANDavairabhirakShitaH .. 35..\\
sandhyA.n tiShThatsu sainyeShu sUryasyodayanaM prati .
prAvAtsa pR^iShato vAyuranabhre stanayitnumAn .. 36..\\
viShvagvAtAshcha vAntyugrA nIchaiH sharkara karShiNaH .
rajashchoddhUyamAna.n tu tamasAchchhAdayajjagat .. 37..\\
papAta mahatI cholkA prA~NmukhI bharatarShabha .
udyanta.n sUryamAhatya vyashIryata mahAsvanA .. 38..\\
atha sajjIyamAneShu sainyeShu bharatarShabha .
niShprabho.abhyuditAtsUryaH sa ghoSho bhUshchachAla ha .
vyashIryata sa nAdA cha tadA bharatasattama .. 39..\\
nirghAtA bahavo rAjandikShu sarvAsu chAbhavan .
prAdurAsIdrajastIvraM na prAGYAyata ki.n chana .. 40..\\
dhvajAnA.n dhUyamAnAnA.n sahasA mAtarishvanA .
ki~NkiNIjAlanaddhAnA.n kA~nchanasragvatA.n ravaiH .. 41..\\
mahatA.n sa patAkAnAmAdityasamatejasAm .
sarva.n jhaNa jhaNI bhUtamAsIttAlavaneShviva .. 42..\\
eva.n te puruShavyAghrAH pANDavA yuddhanandinaH .
vyavasthitAH prativyUhya tava putrasya vAhinIm .. 43..\\
sra.nsanta iva majjAno yodhAnAM bharatarShabha .
dR^iShTvAgrato bhImasena.n gadApANimavasthitam .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
dhr
sUryodaye sa~njaya ke nu pUrvaM
yuyutsavo hR^iShyamANA ivAsan .
mAmakA vA bhIShma netrAH samIke
pANDavA vA bhIma netrAstadAnIm .. 1..\\
keShA.n jaghanyau somasUryau sa vAyU
keShA.n senAM shvApadA vyAbhaShanta .
keShA.n yUnAM mukhavarNAH prasannAH
sarva.n hyetadbrUhi tattvaM yathAvat .. 2..\\
s
ubhe sene tulyamivopayAte
ubhe vyUhe hR^iShTarUpe narendra .
ubhe chitre vanarAji prakAshe
tathaivobhe nAgarathAshvapUrNe .. 3..\\
ubhe sene bR^ihatI bhImarUpe
tathaivobhe bhArata durviShahye .
tathaivobhe svargajayAya sR^iShTe
tathA hyubhe satpuruShArya gupte .. 4..\\
pashchAnmukhAH kuravo dhArtarAShTrAH
sthitAH pArthAH prA~NmukhA yotsyamAnAH .
daityendra seneva cha kauravANAM
devendra seneva cha pANDavAnAm .. 5..\\
shukro vAyuH pR^iShThataH pANDavAnAM
dhArtarAShTrA~nshvApadA vyAbhaShanta .
gajendrANAM madagandhAMshcha tIvrAn
na sehire tava putrasya nAgAH .. 6..\\
duryodhano hastinaM padmavarNaM
suvarNakakShya.n jAtibalaM prabhinnam .
samAsthito madhyagataH kurUNAM
sa.nstUyamAno bandibhirmAgadhaish cha .. 7..\\
chandraprabha.n shvetamasyAtapatraM
sauvarNI sragbhrAjate chottamA~Nge .
ta.n sarvataH shakuniH pArvatIyaiH
sArdha.n gAndhAraiH pAti gAndhArarAjaH .. 8..\\
bhIShmo.agrataH sarvasainyasya vR^iddhaH
shvetachchhatraH shvetadhanuH sa sha~NkhaH .
shvetoShNIShaH pANDureNa dhvajena
shvetairashvaiH shvetashailaprakAshaH .. 9..\\
tasya sainya.n dhArtarAShTrAsh cha sarve
bAhlIkAnAmekadeshaH shalash cha .
ye chAmbaShThAH kShatriyA ye cha sindhau
tathA sauvIrAH pa~ncha nadAshcha shUrAH .. 10..\\
shoNairhayai rukmaratho mahAtmA
droNo mahAbAhuradInasattvaH .
Aste guruH prayashAH sarvarAGYAM
pashchAchchamUmindra ivAbhirakShan .. 11..\\
vArddhakShatriH sarvasainyasya madhye
bhUrishravAH purumitro jayash cha .
shAlvA matsyAH kekayAshchApi sarve
gajAnIkairbhrAtaro yotsyamAnAH .. 12..\\
shAradvatashchottaradhUrmahAtmA
maheShvAso gautamashchitrayodhI .
shakaiH kirAtairyavanaiH pahlavaish cha
sArdha.n chamUmuttarato.abhipAti .. 13..\\
mahArathairandhakavR^iShNibhojaiH
saurAShTrakairnairR^itairAttashastraiH .
bR^ihadbalaH kR^itavarmAbhigupto
bala.n tvadIyaM dakShiNato.abhipAti .. 14..\\
saMshaptakAnAmayuta.n rathAnAM
mR^ityurjayo vArjunasyeti sR^iShTAH .
yenArjunastena rAjankR^itAstrAH
prayAtA vai te trigartAshcha shUrAH .. 15..\\
sAgra.n shatasahasra.n tu nAgAnAM tava bhArata .
nAge nAge rathashata.n shata.n chAshvA rathe rathe .. 16..\\
ashve.ashve dasha dhAnuShkA dhAnuShke dasha charmiNaH .
eva.n vyUDhAnyanIkAni bhIShmeNa tava bhArata .. 17..\\
avyUhanmAnuSha.n vyUha.n daivaM gAndharvamAsuram .
divase divase prApte bhIShmaH shAntanavo.agraNIH .. 18..\\
mahArathaughavipulaH samudra iva parvaNi .
bhIShmeNa dhArtarAShTrANA.n vyUhaH pratya~Nmukho yudhi .. 19..\\
anantarUpA dhvajinI tvadIyA
narendra bhImA na tu pANDavAnAm .
tA.n tveva manye bR^ihatIM duShpradhR^iShyAM
yasyA netArau keshavashchArjunash cha .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
s
bR^ihatI.n dhArtarAShTrANAM dR^iShTvA senA.n samudyatAm .
viShAdamagamadrAjA kuntIputro yudhiShThiraH .. 1..\\
vyUhaM bhIShmeNa chAbhedya.n kalpitaM prekShya pANDavaH .
abhedyamiva samprekShya viShaNNo.arjunamabravIt .. 2..\\
dhana~njaya katha.n shakyamasmAbhiryoddhumAhave .
dhArtarAShTrairmahAbAho yeShA.n yoddhA pitAmahaH .. 3..\\
akShobhyo.ayamabhedyashcha bhIShmeNAmitrakarshinA .
kalpitaH shAstradR^iShTena vidhinA bhUri tejasA .. 4..\\
te vaya.n saMshayaM prAptAH sa sainyAH shatrukarshana .
kathamasmAnmahAvyUhAdudyAnaM no bhaviShyati .. 5..\\
athArjuno.abravItpArtha.n yudhiShThiramamitrahA .
viShaNNamabhisamprekShya tava rAjannanIkinAm .. 6..\\
praGYayAbhyadhikA~nshUrAnguNayuktAnbahUnapi .
jayantyalpatarA yena tannibodha vishAM pate .. 7..\\
tattu te kAraNa.n rAjanpravakShyAmyanasUyave .
nAradastamR^iShirveda bhIShmadroNau cha pANDava .. 8..\\
etamevArthamAshritya yuddhe devAsure.abravIt .
pitAmahaH kila purA mahendrAdIndivaukasaH .. 9..\\
na tathA balavIryAbhyA.n vijayante jigIShavaH .
yathAsatyAnR^isha.nsyAbhyA.n dharmeNaivodyamena cha .. 10..\\
tyaktvAdharma.n cha lobhaM cha mohaM chodyamamAsthitAH .
yudhyadhvamanaha~NkArA yato dharmastato jayaH .. 11..\\
eva.n rAjanvijAnIhi dhruvo.asmAkaM raNe jayaH .
yathA me nAradaH prAha yataH kR^iShNastato jayaH .. 12..\\
guNabhUto jayaH kR^iShNe pR^iShThato.anveti mAdhavam .
anyathA vijayashchAsya saMnatishchAparo guNaH .. 13..\\
ananta tejA govindaH shatrupUgeShu nirvyathaH .
puruShaH sanAtanatamo yataH kR^iShNastato jayaH .. 14..\\
purA hyeSha harirbhUtvA vaikuNTho.akuNThasAyakaH .
surAsurAnavasphUrjannabravItke jayantviti .. 15..\\
anu kR^iShNa.n jayemeti yairuktaM tatra tairjitam .
tatprasAdAddhi trailokyaM prApta.n shakrAdibhiH suraiH .. 16..\\
tasya te na vyathA.n kAM chidiha pashyAmi bhArata .
yasya te jayamAshAste vishvabhuktridasheshvaraH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
s
tato yudhiShThiro rAjA svA.n senAM samachodayat .
prativyUhannanIkAni bhIShmasya bharatarShabha .. 1..\\
yathoddiShTAnyanIkAni pratyavyUhanta pANDavAH .
svargaM paramabhIpsantaH suyuddhena kurUdvahAH .. 2..\\
madhye shikhaNDino.anIka.n rakShitaM savyasAchinA .
dhR^iShTadyumnasya cha svayaM bhIShmeNa paripAlitam .. 3..\\
anIka.n dakShiNa.n rAjanyuyudhAnena pAlitam .
shrImatA sAtvatAgryeNa shakreNeva dhanuShmatA .. 4..\\
mahendra yAnapratima.n ratha.n tu
sopaskara.n hATakaratnachitram .
yudhiShThiraH kA~nchanabhANDa yoktraM
samAsthito nAgakulasya madhye .. 5..\\
samuchchhrita.n dAntashalAkamasya
supANDura.n chhatramatIva bhAti .
pradakShiNa.n chainamupAcharanti
maharShayaH sa.nstutibhirnarendram .. 6..\\
purohitAH shatruvadha.n vadanto
maharShivR^iddhAH shrutavanta eva .
japyaishcha mantraishcha tathauShadhIbhiH
samantataH svastyayanaM prachakruH .. 7..\\
tataH sa vastrANi tathaiva gAsh cha
phalAni puShpANi tathaiva niShkAn .
kurUttamo brAhmaNa sAnmahAtmA
kurvanyayau shakra ivAmarebhyaH .. 8..\\
sahasrasUryaH shataki~NkiNIkaH
parArdhya jAmbUnadahemachitraH .
ratho.arjunasyAgnirivArchi mAlI
vibhrAjate shvetahayaH suchakraH .. 9..\\
tamAsthitaH keshava sa~NgR^ihItaM
kapidhvaja.n gANDivabANahastaH .
dhanurdharo yasya samaH pR^ithivyAM
na vidyate no bhavitA vA kadA chit .. 10..\\
udvartayiShya.nstava putra senAm
atIva raudra.n sa bibharti rUpam .
anAyudho yaH subhujo bhujAbhyAM
narAshvanAgAnyudhi bhasma kuryAt .. 11..\\
sa bhImasenaH sahito yamAbhyAM
vR^ikodaro vIra rathasya goptA .
taM prekShya mattarShabha si.nhakhelaM
loke mahendrapratimAnakalpam .. 12..\\
samIkShya senAgragata.n durAsadaM
pravivyathuH pa~NkagatA ivoShTrAH .
vR^ikodara.n vAraNarAjadarpaM
yodhAstvadIyA bhayavighna sattvAH .. 13..\\
anIkamadhye tiShThanta.n rAjaputra.n durAsadam .
abravIdbharatashreShTha.n guDAkeshaM janArdanaH .. 14..\\
vaa
ya eSha goptA pratapanbalastho
yo naH senA.n si.nha ivekShate cha .
sa eSha bhIShmaH kuruvaMshaketur
yenAhR^itAstriMshato vAjimedhAH .. 15..\\
etAnyanIkAni mahAnubhAvaM
gUhanti meghA iva gharmarashmim .
etAni hatvA puruShapravIra
kA~NkShasva yuddhaM bharatarShabheNa .. 16..\\
dhr
keShAM prahR^iShTAstatrAgre yodhA yudhyanti sa~njaya .
udagramanasaH ke.atra ke vA dInA vichetasaH .. 17..\\
ke pUrvaM prAhara.nstatra yuddhe hR^idayakampane .
mAmakAH pANDavAnA.n vA tanmamAchakShva sa~njaya .. 18..\\
kasya senA samudaye gandhamAlyasamudbhavaH .
vAchaH pradakShiNAshchaiva yodhAnAmabhigarjatAm .. 19..\\
s
ubhayoH senayostatra yodhA jahR^iShire mudA .
sragdhUpapAnagandhAnAmubhayatra samudbhavaH .. 20..\\
sa.nhatAnAmanIkAnA.n vyUDhAnAM bharatarShabha .
sa.nsarpatAmudIrNAnA.n vimardaH sumahAnabhUt .. 21..\\
vAditrashabdastumulaH sha~NkhabherI vimishritaH .
ku~njarANA.n cha nadatA.n sainyAnAM cha prahR^iShyatAm .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
dhR^itarAShTra uvAcha
dharmakShetre kurukShetre samavetA yuyutsavaH .
mAmakAH pANDavAshchaiva kimakurvata sa~njaya .. 1..\\
sa~njaya uvAcha
dR^iShTvA tu pANDavAnIka.n vyUDha.n duryodhanastadA .
AchAryamupasa~Ngamya rAjA vachanamabravIt .. 2..\\
pashyaitAM pANDuputrANAmAchArya mahatI.n chamUm .
vyUDhA.n drupadaputreNa tava shiShyeNa dhImatA .. 3..\\
atra shUrA maheShvAsA bhImArjunasamA yudhi .
yuyudhAno virATashcha drupadashcha mahArathaH .. 4..\\
dhR^iShTaketushchekitAnaH kAshirAjashcha vIryavAn .
purujitkuntibhojashcha shaibyashcha narapu~NgavaH .. 5..\\
yudhAmanyushcha vikrAnta uttamaujAshcha vIryavAn .
saubhadro draupadeyAshcha sarva eva mahArathAH .. 6..\\
asmAka.n tu vishiShTA ye tAnnibodha dvijottama .
nAyakA mama sainyasya sa~nj~nArtha.n tAnbravImi te .. 7..\\
bhavAnbhIShmashcha karNashcha kR^ipashcha samiti~njayaH .
ashvatthAmA vikarNashcha saumadattirjayadrathaH .. 8..\\
anye cha bahavaH shUrA madarthe tyaktajIvitAH .
nAnAshastrapraharaNAH sarve yuddhavishAradAH .. 9..\\
aparyApta.n tadasmAkaM balaM bhIShmAbhirakShitam .
paryApta.n tvidameteShAM balaM bhImAbhirakShitam .. 10..\\
ayaneShu cha sarveShu yathAbhAgamavasthitAH .
bhIShmamevAbhirakShantu bhavantaH sarva eva hi .. 11..\\
tasya sa~njanayanharSha.n kuruvR^iddhaH pitAmahaH .
si.nhanAda.n vinadyochchaiH sha~Nkha.n dadhmau pratApavAn .. 12..\\
tataH sha~NkhAshcha bheryashcha paNavAnakagomukhAH .
sahasaivAbhyahanyanta sa shabdastumulo.abhavat .. 13..\\
tataH shvetairhayairyukte mahati syandane sthitau .
mAdhavaH pANDavashchaiva divyau sha~Nkhau pradadhmatuH .. 14..\\
pA~nchajanya.n hR^iShIkesho devadatta.n dhana~njayaH .
pauNDra.n dadhmau mahAsha~NkhaM bhImakarmA vR^ikodaraH .. 15..\\
anantavijaya.n rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .
nakulaH sahadevashcha sughoShamaNipuShpakau .. 16..\\
kAshyashcha parameShvAsaH shikhaNDI cha mahArathaH .
dhR^iShTadyumno virATashcha sAtyakishchAparAjitaH .. 17..\\
drupado draupadeyAshcha sarvashaH pR^ithivIpate .
saubhadrashcha mahAbAhuH sha~NkhAndadhmuH pR^ithakpR^ithak .. 18..\\
sa ghoSho dhArtarAShTrANA.n hR^idayAni vyadArayat .
nabhashcha pR^ithivI.n chaiva tumulo vyanunAdayan .. 19..\\
atha vyavasthitAndR^iShTvA dhArtarAShTrAnkapidhvajaH .
pravR^itte shastrasampAte dhanurudyamya pANDavaH .. 20..\\
hR^iShIkesha.n tadA vAkyamidamAha mahIpate .
senayorubhayormadhye ratha.n sthApaya me.achyuta .. 21..\\
yAvadetAnnirIkShe.aha.n yoddhukAmAnavasthitAn .
kairmayA saha yoddhavyamasminraNasamudyame .. 22..\\
yotsyamAnAnavekShe.aha.n ya ete.atra samAgatAH .
dhArtarAShTrasya durbuddheryuddhe priyachikIrShavaH .. 23..\\
evamukto hR^iShIkesho guDAkeshena bhArata .
senayorubhayormadhye sthApayitvA rathottamam .. 24..\\
bhIShmadroNapramukhataH sarveShA.n cha mahIkShitAm .
uvAcha pArtha pashyaitAnsamavetAnkurUniti .. 25..\\
tatrApashyatsthitAnpArthaH pitR^Inatha pitAmahAn .
AchAryAnmAtulAnbhrAtR^InputrAnpautrAnsakhI.nstathA .. 26..\\
shvashurAnsuhR^idash chaiva senayorubhayorapi .
tAnsamIkShya sa kaunteyaH sarvAnbandhUnavasthitAn .. 27..\\
kR^ipayA parayAviShTo viShIdannidamabravIt .
dR^iShTvema.n svajana.n kR^iShNa yuyutsuM samupasthitam .. 28..\\
sIdanti mama gAtrANi mukha.n cha parishuShyati .
vepathushcha sharIre me romaharShashcha jAyate .. 29..\\
gANDIva.n sra.nsate hastAttvakchaiva paridahyate .
na cha shaknomyavasthAtuM bhramatIva cha me manaH .. 30..\\
nimittAni cha pashyAmi viparItAni keshava .
na cha shreyo.anupashyAmi hatvA svajanamAhave .. 31..\\
na kA~NkShe vijaya.n kR^iShNa na cha rAjya.n sukhAni cha .
kiM no rAjyena govinda kiM bhogairjIvitena vA .. 32..\\
yeShAmarthe kA~NkShitaM no rAjyaM bhogAH sukhAni cha .
ta ime.avasthitA yuddhe prANA.nstyaktvA dhanAni cha .. 33..\\
AchAryAH pitaraH putrAstathaiva cha pitAmahAH .
mAtulAH shvashurAH pautrAH shyAlAH sambandhinastathA .. 34..\\
etAnna hantumichchhAmi ghnato.api madhusUdana .
api trailokyarAjyasya hetoH kiM nu mahIkR^ite .. 35..\\
nihatya dhArtarAShTrAnnaH kA prItiH syAjjanArdana .
pApamevAshrayedasmAnhatvaitAnAtatAyinaH .. 36..\\
tasmAnnArhA vaya.n hantu.n dhArtarAShTrAnsvabAndhavAn .
svajana.n hi kathaM hatvA sukhinaH syAma mAdhava .. 37..\\
yadyapyete na pashyanti lobhopahatachetasaH .
kulakShayakR^ita.n doShaM mitradrohe cha pAtakam .. 38..\\
kathaM na GYeyamasmAbhiH pApAdasmAnnivartitum .
kulakShayakR^ita.n doShaM prapashyadbhirjanArdana .. 39..\\
kulakShaye praNashyanti kuladharmAH sanAtanAH .
dharme naShTe kula.n kR^itsnamadharmo.abhibhavatyuta .. 40..\\
adharmAbhibhavAtkR^iShNa praduShyanti kulastriyaH .
strIShu duShTAsu vArShNeya jAyate varNasa~NkaraH .. 41..\\
sa~Nkaro narakAyaiva kulaghnAnA.n kulasya cha .
patanti pitaro hyeShA.n luptapiNDodakakriyAH .. 42..\\
doShairetaiH kulaghnAnA.n varNasa~NkarakArakaiH .
utsAdyante jAtidharmAH kuladharmAshcha shAshvatAH .. 43..\\
utsannakuladharmANAM manuShyANA.n janArdana .
narake niyata.n vAso bhavatItyanushushruma .. 44..\\
aho bata mahatpApa.n kartu.n vyavasitA vayam .
yadrAjyasukhalobhena hantu.n svajanamudyatAH .. 45..\\
yadi mAmapratIkAramashastra.n shastrapANayaH .
dhArtarAShTrA raNe hanyustanme kShemataraM bhavet .. 46..\\
evamuktvArjunaH sa~Nkhye rathopastha upAvishat .
visR^ijya sashara.n chApa.n shokasa.nvignamAnasaH .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
sa~njaya uvAcha
ta.n tathA kR^ipayAviShTamashrupUrNAkulekShaNam .
viShIdantamida.n vAkyamuvAcha madhusUdanaH .. 1..\\
shrIbhagavAnuvAcha
kutastvA kashmalamida.n viShame samupasthitam .
anAryajuShTamasvargyamakIrtikaramarjuna .. 2..\\
klaibyaM mA sma gamaH pArtha naitattvayyupapadyate .
kShudra.n hR^idayadaurbalya.n tyaktvottiShTha parantapa .. 3..\\
arjuna uvAcha
kathaM bhIShmamaha.n sa~Nkhye droNa.n cha madhusUdana .
iShubhiH pratiyotsyAmi pUjArhAvarisUdana .. 4..\\
gurUnahatvA hi mahAnubhAvA~n
shreyo bhoktuM bhaikShyamapIha loke .
hatvArthakAmA.nstu gurUnihaiva
bhu~njIya bhogAnrudhirapradigdhAn .. 5..\\
na chaitadvidmaH kataranno garIyo
yadvA jayema yadi vA no jayeyuH .
yAneva hatvA na jijIviShAmas
te.avasthitAH pramukhe dhArtarAShTrAH .. 6..\\
kArpaNyadoShopahatasvabhAvaH
pR^ichchhAmi tvA.n dharmasaMmUDhachetAH .
yachchhreyaH syAnnishchitaM brUhi tanme
shiShyaste.aha.n shAdhi mA.n tvAM prapannam .. 7..\\
na hi prapashyAmi mamApanudyAd
yachchhokamuchchhoShaNamindriyANAm .
avApya bhUmAvasapatnamR^iddhaM
rAjya.n surANAmapi chAdhipatyam .. 8..\\
sa~njaya uvAcha
evamuktvA hR^iShIkesha.n guDAkeshaH parantapaH .
na yotsya iti govindamuktvA tUShNIM babhUva ha .. 9..\\
tamuvAcha hR^iShIkeshaH prahasanniva bhArata .
senayorubhayormadhye viShIdantamida.n vachaH .. 10..\\
shrIbhagavAnuvAcha
ashochyAnanvashochastvaM praGYAvAdAMshcha bhAShase .
gatAsUnagatAsUMshcha nAnushochanti paNDitAH .. 11..\\
na tvevAha.n jAtu nAsaM na tvaM neme janAdhipAH .
na chaiva na bhaviShyAmaH sarve vayamataH param .. 12..\\
dehino.asminyathA dehe kaumAra.n yauvana.n jarA .
tathA dehAntaraprAptirdhIrastatra na muhyati .. 13..\\
mAtrAsparshAstu kaunteya shItoShNasukhaduHkhadAH .
AgamApAyino.anityAstA.nstitikShasva bhArata .. 14..\\
ya.n hi na vyathayantyete puruShaM puruSharShabha .
samaduHkhasukha.n dhIra.n so.amR^itatvAya kalpate .. 15..\\
nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH .
ubhayorapi dR^iShTo.antastvanayostattvadarshibhiH .. 16..\\
avinAshi tu tadviddhi yena sarvamida.n tatam .
vinAshamavyayasyAsya na kash chitkartumarhati .. 17..\\
antavanta ime dehA nityasyoktAH sharIriNaH .
anAshino.aprameyasya tasmAdyudhyasva bhArata .. 18..\\
ya ena.n vetti hantAraM yashchainaM manyate hatam .
ubhau tau na vijAnIto nAya.n hanti na hanyate .. 19..\\
na jAyate mriyate vA kadA chin
nAyaM bhUtvA bhavitA vA na bhUyaH .
ajo nityaH shAshvato.ayaM purANo
na hanyate hanyamAne sharIre .. 20..\\
vedAvinAshinaM nitya.n ya enamajamavyayam .
katha.n sa puruShaH pArtha ka.n ghAtayati hanti kam .. 21..\\
vAsA.nsi jIrNAni yathA vihAya
navAni gR^ihNAti naro.aparANi .
tathA sharIrANi vihAya jIrNAni
anyAni sa.nyAti navAni dehI .. 22..\\
naina.n chhindanti shastrANi nainaM dahati pAvakaH .
na chaina.n kledayantyApo na shoShayati mArutaH .. 23..\\
achchhedyo.ayamadAhyo.ayamakledyo.ashoShya eva cha .
nityaH sarvagataH sthANurachalo.aya.n sanAtanaH .. 24..\\
avyakto.ayamachintyo.ayamavikAryo.ayamuchyate .
tasmAdeva.n viditvainaM nAnushochitumarhasi .. 25..\\
atha chainaM nityajAtaM nitya.n vA manyase mR^itam .
tathApi tvaM mahAbAho naiva.n shochitumarhasi .. 26..\\
jAtasya hi dhruvo mR^ityurdhruva.n janma mR^itasya cha .
tasmAdaparihArye.arthe na tva.n shochitumarhasi .. 27..\\
avyaktAdIni bhUtAni vyaktamadhyAni bhArata .
avyaktanidhanAnyeva tatra kA paridevanA .. 28..\\
Ashcharyavatpashyati kash chidenam
Ashcharyavadvadati tathaiva chAnyaH .
AshcharyavachchainamanyaH shR^iNoti
shrutvApyena.n veda na chaiva kash chit .. 29..\\
dehI nityamavadhyo.aya.n dehe sarvasya bhArata .
tasmAtsarvANi bhUtAni na tva.n shochitumarhasi .. 30..\\
svadharmamapi chAvekShya na vikampitumarhasi .
dharmyAddhi yuddhAchchhreyo.anyatkShatriyasya na vidyate .. 31..\\
yadR^ichchhayA chopapanna.n svargadvAramapAvR^itam .
sukhinaH kShatriyAH pArtha labhante yuddhamIdR^isham .. 32..\\
atha chettvamima.n dharmya.n sa~NgrAmaM na kariShyasi .
tataH svadharma.n kIrtiM cha hitvA pApamavApsyasi .. 33..\\
akIrti.n chApi bhUtAni kathayiShyanti te.avyayAm .
sambhAvitasya chAkIrtirmaraNAdatirichyate .. 34..\\
bhayAdraNAduparataM ma.nsyante tvAM mahArathAH .
yeShA.n cha tvaM bahumato bhUtvA yAsyasi lAghavam .. 35..\\
avAchyavAdAMshcha bahUnvadiShyanti tavAhitAH .
nindantastava sAmarthya.n tato duHkhataraM nu kim .. 36..\\
hato vA prApsyasi svarga.n jitvA vA bhokShyase mahIm .
tasmAduttiShTha kaunteya yuddhAya kR^itanishchayaH .. 37..\\
sukhaduHkhe same kR^itvA lAbhAlAbhau jayAjayau .
tato yuddhAya yujyasva naivaM pApamavApsyasi .. 38..\\
eShA te.abhihitA sA~Nkhye buddhiryoge tvimA.n shR^iNu .
buddhyA yukto yayA pArtha karmabandhaM prahAsyasi .. 39..\\
nehAbhikramanAsho.asti pratyavAyo na vidyate .
svalpamapyasya dharmasya trAyate mahato bhayAt .. 40..\\
vyavasAyAtmikA buddhirekeha kurunandana .
bahushAkhA hyanantAshcha buddhayo.avyavasAyinAm .. 41..\\
yAmimAM puShpitA.n vAchaM pravadantyavipashchitaH .
vedavAdaratAH pArtha nAnyadastIti vAdinaH .. 42..\\
kAmAtmAnaH svargaparA janmakarmaphalapradAm .
kriyAvisheShabahulAM bhogaishvaryagatiM prati .. 43..\\
bhogaishvaryaprasaktAnA.n tayApahR^itachetasAm .
vyavasAyAtmikA buddhiH samAdhau na vidhIyate .. 44..\\
traiguNyaviShayA vedA nistraiguNyo bhavArjuna .
nirdvandvo nityasattvastho niryogakShema AtmavAn .. 45..\\
yAvAnartha udapAne sarvataH samplutodake .
tAvAnsarveShu vedeShu brAhmaNasya vijAnataH .. 46..\\
karmaNyevAdhikAraste mA phaleShu kadA chana .
mA karmaphalaheturbhUrmA te sa~Ngo.astvakarmaNi .. 47..\\
yogasthaH kuru karmANi sa~Nga.n tyaktvA dhana~njaya .
siddhyasiddhyoH samo bhUtvA samatva.n yoga uchyate .. 48..\\
dUreNa hyavara.n karma buddhiyogAddhana~njaya .
buddhau sharaNamanvichchha kR^ipaNAH phalahetavaH .. 49..\\
buddhiyukto jahAtIha ubhe sukR^itaduShkR^ite .
tasmAdyogAya yujyasva yogaH karmasu kaushalam .. 50..\\
karmajaM buddhiyuktA hi phala.n tyaktvA manIShiNaH .
janmabandhavinirmuktAH pada.n gachchhantyanAmayam .. 51..\\
yadA te mohakalilaM buddhirvyatitariShyati .
tadA gantAsi nirveda.n shrotavyasya shrutasya cha .. 52..\\
shrutivipratipannA te yadA sthAsyati nishchalA .
samAdhAvachalA buddhistadA yogamavApsyasi .. 53..\\
arjuna uvAcha
sthitapraGYasya kA bhAShA samAdhisthasya keshava .
sthitadhIH kiM prabhASheta kimAsIta vrajeta kim .. 54..\\
prajahAti yadA kAmAnsarvAnpArtha manogatAn .
AtmanyevAtmanA tuShTaH sthitapraGYastadochyate .. 55..\\
duHkheShvanudvignamanAH sukheShu vigataspR^ihaH .
vItarAgabhayakrodhaH sthitadhIrmuniruchyate .. 56..\\
yaH sarvatrAnabhisnehastattatprApya shubhAshubham .
nAbhinandati na dveShTi tasya praGYA pratiShThitA .. 57..\\
yadA sa.nharate chAya.n kUrmo.a~NgAnIva sarvashaH .
indriyANIndriyArthebhyastasya praGYA pratiShThitA .. 58..\\
viShayA vinivartante nirAhArasya dehinaH .
rasavarja.n raso.apyasya para.n dR^iShTvA nivartate .. 59..\\
yatato hyapi kaunteya puruShasya vipashchitaH .
indriyANi pramAthIni haranti prasabhaM manaH .. 60..\\
tAni sarvANi sa.nyamya yukta AsIta matparaH .
vashe hi yasyendriyANi tasya praGYA pratiShThitA .. 61..\\
dhyAyato viShayAnpu.nsaH sa~NgasteShUpajAyate .
sa~NgAtsa~njAyate kAmaH kAmAtkrodho.abhijAyate .. 62..\\
krodhAdbhavati saMmohaH saMmohAtsmR^itivibhramaH .
smR^itibhraMshAdbuddhinAsho buddhinAshAtpraNashyati .. 63..\\
rAgadveShaviyuktaistu viShayAnindriyaish charan .
AtmavashyairvidheyAtmA prasAdamadhigachchhati .. 64..\\
prasAde sarvaduHkhAnA.n hAnirasyopajAyate .
prasannachetaso hyAshu buddhiH paryavatiShThate .. 65..\\
nAsti buddhirayuktasya na chAyuktasya bhAvanA .
na chAbhAvayataH shAntirashAntasya kutaH sukham .. 66..\\
indriyANA.n hi charatAM yanmano.anuvidhIyate .
tadasya harati praGYA.n vAyurnAvamivAmbhasi .. 67..\\
tasmAdyasya mahAbAho nigR^ihItAni sarvashaH .
indriyANIndriyArthebhyastasya praGYA pratiShThitA .. 68..\\
yA nishA sarvabhUtAnA.n tasyAM jAgarti sa.nyamI .
yasyA.n jAgrati bhUtAni sA nishA pashyato muneH .. 69..\\
ApUryamANamachalapratiShThaM
samudramApaH pravishanti yadvat .
tadvatkAmA yaM pravishanti sarve
sa shAntimApnoti na kAmakAmI .. 70..\\
vihAya kAmAnyaH sarvAnpumAMshcharati niHspR^ihaH .
nirmamo niraha~NkAraH sa shAntimadhigachchhati .. 71..\\
eShA brAhmI sthitiH pArtha nainAM prApya vimuhyati .
sthitvAsyAmantakAle.api brahmanirvANamR^ichchhati .. 72..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
arjuna uvAcha
jyAyasI chetkarmaNaste matA buddhirjanArdana .
tatki.n karmaNi ghore mAM niyojayasi keshava .. 1..\\
vyAmishreNaiva vAkyena buddhiM mohayasIva me .
tadeka.n vada nishchitya yena shreyo.ahamApnuyAm .. 2..\\
shrIbhagavAnuvAcha
loke.asmindvividhA niShThA purA proktA mayAnagha .
GYAnayogena sA~NkhyAnA.n karmayogena yoginAm .. 3..\\
na karmaNAmanArambhAnnaiShkarmyaM puruSho.ashnute .
na cha saMnyasanAdeva siddhi.n samadhigachchhati .. 4..\\
na hi kashchitkShaNamapi jAtu tiShThatyakarmakR^it .
kAryate hyavashaH karma sarvaH prakR^itijairguNaiH .. 5..\\
karmendriyANi sa.nyamya ya Aste manasA smaran .
indriyArthAnvimUDhAtmA mithyAchAraH sa uchyate .. 6..\\
yastvindriyANi manasA niyamyArabhate.arjuna .
karmendriyaiH karmayogamasaktaH sa vishiShyate .. 7..\\
niyata.n kuru karma tvaM karma jyAyo hyakarmaNaH .
sharIrayAtrApi cha te na prasidhyedakarmaNaH .. 8..\\
yaGYArthAtkarmaNo.anyatra loko.aya.n karmabandhanaH .
tadartha.n karma kaunteya muktasa~NgaH samAchara .. 9..\\
sahayaGYAH prajAH sR^iShTvA purovAcha prajApatiH .
anena prasaviShyadhvameSha vo.astviShTakAmadhuk .. 10..\\
devAnbhAvayatAnena te devA bhAvayantu vaH .
parasparaM bhAvayantaH shreyaH paramavApsyatha .. 11..\\
iShTAnbhogAnhi vo devA dAsyante yaGYabhAvitAH .
tairdattAnapradAyaibhyo yo bhu~Nkte stena eva saH .. 12..\\
yaGYashiShTAshinaH santo muchyante sarvakilbiShaiH .
bhu~njate te tvaghaM pApA ye pachantyAtmakAraNAt .. 13..\\
annAdbhavanti bhUtAni parjanyAdannasambhavaH .
yaGYAdbhavati parjanyo yaGYaH karmasamudbhavaH .. 14..\\
karma brahmodbhava.n viddhi brahmAkSharasamudbhavam .
tasmAtsarvagataM brahma nitya.n yaGYe pratiShThitam .. 15..\\
evaM pravartita.n chakraM nAnuvartayatIha yaH .
aghAyurindriyArAmo moghaM pArtha sa jIvati .. 16..\\
yastvAtmaratireva syAdAtmatR^iptashcha mAnavaH .
Atmanyeva cha santuShTastasya kAryaM na vidyate .. 17..\\
naiva tasya kR^itenArtho nAkR^iteneha kash chana .
na chAsya sarvabhUteShu kashchidarthavyapAshrayaH .. 18..\\
tasmAdasaktaH satata.n kAryaM karma samAchara .
asakto hyAcharankarma paramApnoti pUruShaH .. 19..\\
karmaNaiva hi sa.nsiddhimAsthitA janakAdayaH .
lokasa~NgrahamevApi sampashyankartumarhasi .. 20..\\
yadyadAcharati shreShThastattadevetaro janaH .
sa yatpramANa.n kurute lokastadanuvartate .. 21..\\
na me pArthAsti kartavya.n triShu lokeShu kiM chana .
nAnavAptamavAptavya.n varta eva cha karmaNi .. 22..\\
yadi hyahaM na varteya.n jAtu karmaNyatandritaH .
mama vartmAnuvartante manuShyAH pArtha sarvashaH .. 23..\\
utsIdeyurime lokA na kuryA.n karma chedaham .
sa~Nkarasya cha kartA syAmupahanyAmimAH prajAH .. 24..\\
saktAH karmaNyavidvA.nso yathA kurvanti bhArata .
kuryAdvidvA.nstathAsaktashchikIrShurlokasa~Ngraham .. 25..\\
na buddhibheda.n janayedaGYAnAM karmasa~NginAm .
joShayetsarvakarmANi vidvAnyuktaH samAcharan .. 26..\\
prakR^iteH kriyamANAni guNaiH karmANi sarvashaH .
aha~NkAravimUDhAtmA kartAhamiti manyate .. 27..\\
tattvavittu mahAbAho guNakarmavibhAgayoH .
guNA guNeShu vartanta iti matvA na sajjate .. 28..\\
prakR^iterguNasaMmUDhAH sajjante guNakarmasu .
tAnakR^itsnavido mandAnkR^itsnavinna vichAlayet .. 29..\\
mayi sarvANi karmANi saMnyasyAdhyAtmachetasA .
nirAshIrnirmamo bhUtvA yudhyasva vigatajvaraH .. 30..\\
ye me matamidaM nityamanutiShThanti mAnavAH .
shraddhAvanto.anasUyanto muchyante te.api karmabhiH .. 31..\\
ye tvetadabhyasUyanto nAnutiShThanti me matam .
sarvaGYAnavimUDhA.nstAnviddhi naShTAnachetasaH .. 32..\\
sadR^isha.n cheShTate svasyAH prakR^iterGYAnavAnapi .
prakR^iti.n yAnti bhUtAni nigrahaH ki.n kariShyati .. 33..\\
indriyasyendriyasyArthe rAgadveShau vyavasthitau .
tayorna vashamAgachchhettau hyasya paripanthinau .. 34..\\
shreyAnsvadharmo viguNaH paradharmAtsvanuShThitAt .
svadharme nidhana.n shreyaH paradharmo bhayAvahaH .. 35..\\
arjuna uvAcha
atha kena prayukto.ayaM pApa.n charati pUruShaH .
anichchhannapi vArShNeya balAdiva niyojitaH .. 36..\\
shrIbhagavAnuvAcha
kAma eSha krodha eSha rajoguNasamudbhavaH .
mahAshano mahApApmA viddhyenamiha vairiNam .. 37..\\
dhUmenAvriyate vahniryathAdarsho malena cha .
yatholbenAvR^ito garbhastathA tenedamAvR^itam .. 38..\\
AvR^ita.n GYAnametena GYAnino nityavairiNA .
kAmarUpeNa kaunteya duShpUreNAnalena cha .. 39..\\
indriyANi mano buddhirasyAdhiShThAnamuchyate .
etairvimohayatyeSha GYAnamAvR^itya dehinam .. 40..\\
tasmAttvamindriyANyAdau niyamya bharatarShabha .
pApmAnaM prajahi hyena.n GYAnaviGYAnanAshanam .. 41..\\
indriyANi parANyAhurindriyebhyaH paraM manaH .
manasastu parA buddhiryo buddheH paratastu saH .. 42..\\
evaM buddheH paraM buddhvA sa.nstabhyAtmAnamAtmanA .
jahi shatruM mahAbAho kAmarUpa.n durAsadam .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
shrIbhagavAnuvAcha
ima.n vivasvate yogaM proktavAnahamavyayam .
vivasvAnmanave prAha manurikShvAkave.abravIt .. 1..\\
evaM paramparAprAptamima.n rAjarShayo viduH .
sa kAleneha mahatA yogo naShTaH parantapa .. 2..\\
sa evAyaM mayA te.adya yogaH proktaH purAtanaH .
bhakto.asi me sakhA cheti rahasya.n hyetaduttamam .. 3..\\
arjuna uvAcha
aparaM bhavato janma para.n janma vivasvataH .
kathametadvijAnIyA.n tvamAdau proktavAniti .. 4..\\
shrIbhagavAnuvAcha
bahUni me vyatItAni janmAni tava chArjuna .
tAnyaha.n veda sarvANi na tvaM vettha parantapa .. 5..\\
ajo.api sannavyayAtmA bhUtAnAmIshvaro.api san .
prakR^iti.n svAmadhiShThAya sambhavAmyAtmamAyayA .. 6..\\
yadA yadA hi dharmasya glAnirbhavati bhArata .
abhyutthAnamadharmasya tadAtmAna.n sR^ijAmyaham .. 7..\\
paritrANAya sAdhUnA.n vinAshAya cha duShkR^itAm .
dharmasa.nsthApanArthAya sambhavAmi yuge yuge .. 8..\\
janma karma cha me divyameva.n yo vetti tattvataH .
tyaktvA dehaM punarjanma naiti mAm eti so.arjuna .. 9..\\
vItarAgabhayakrodhA manmayA mAmupAshritAH .
bahavo GYAnatapasA pUtA madbhAvamAgatAH .. 10..\\
ye yathA mAM prapadyante tA.nstathaiva bhajAmyaham .
mama vartmAnuvartante manuShyAH pArtha sarvashaH .. 11..\\
kA~NkShantaH karmaNA.n siddhiM yajanta iha devatAH .
kShipra.n hi mAnuShe loke siddhirbhavati karmajA .. 12..\\
chAturvarNyaM mayA sR^iShTa.n guNakarmavibhAgashaH .
tasya kartAramapi mA.n viddhyakartAramavyayam .. 13..\\
na mA.n karmANi limpanti na me karmaphale spR^ihA .
iti mA.n yo.abhijAnAti karmabhirna sa badhyate .. 14..\\
eva.n GYAtvA kR^ita.n karma pUrvairapi mumukShubhiH .
kuru karmaiva tasmAttvaM pUrvaiH pUrvatara.n kR^itam .. 15..\\
ki.n karma kimakarmeti kavayo.apyatra mohitAH .
tatte karma pravakShyAmi yajGYAtvA mokShyase.ashubhAt .. 16..\\
karmaNo hyapi boddhavyaM boddhavya.n cha vikarmaNaH .
akarmaNashcha boddhavya.n gahanA karmaNo gatiH .. 17..\\
karmaNyakarma yaH pashyedakarmaNi cha karma yaH .
sa buddhimAnmanuShyeShu sa yuktaH kR^itsnakarmakR^it .. 18..\\
yasya sarve samArambhAH kAmasa~NkalpavarjitAH .
GYAnAgnidagdhakarmANa.n tamAhuH paNDitaM budhAH .. 19..\\
tyaktvA karmaphalAsa~NgaM nityatR^ipto nirAshrayaH .
karmaNyabhipravR^itto.api naiva ki.n chitkaroti saH .. 20..\\
nirAshIryatachittAtmA tyaktasarvaparigrahaH .
shArIra.n kevalaM karma kurvannApnoti kilbiSham .. 21..\\
yadR^ichchhAlAbhasantuShTo dvandvAtIto vimatsaraH .
samaH siddhAvasiddhau cha kR^itvApi na nibadhyate .. 22..\\
gatasa~Ngasya muktasya GYAnAvasthitachetasaH .
yaGYAyAcharataH karma samagraM pravilIyate .. 23..\\
brahmArpaNaM brahma havirbrahmAgnau brahmaNA hutam .
brahmaiva tena gantavyaM brahmakarmasamAdhinA .. 24..\\
daivamevApare yaGYa.n yoginaH paryupAsate .
brahmAgnAvapare yaGYa.n yaGYenaivopajuhvati .. 25..\\
shrotrAdInIndriyANyanye sa.nyamAgniShu juhvati .
shabdAdInviShayAnanya indriyAgniShu juhvati .. 26..\\
sarvANIndriyakarmANi prANakarmANi chApare .
Atmasa.nyamayogAgnau juhvati GYAnadIpite .. 27..\\
dravyayaGYAstapoyaGYA yogayaGYAstathApare .
svAdhyAyaGYAnayaGYAshcha yatayaH saMshitavratAH .. 28..\\
apAne juhvati prANaM prANe.apAna.n tathApare .
prANApAnagatI ruddhvA prANAyAmaparAyaNAH .. 29..\\
apare niyatAhArAH prANAnprANeShu juhvati .
sarve.apyete yaGYavido yaGYakShapitakalmaShAH .. 30..\\
yaGYashiShTAmR^itabhujo yAnti brahma sanAtanam .
nAya.n loko.astyayaGYasya kuto.anyaH kurusattama .. 31..\\
evaM bahuvidhA yaGYA vitatA brahmaNo mukhe .
karmajAnviddhi tAnsarvAneva.n GYAtvA vimokShyase .. 32..\\
shreyAndravyamayAdyaGYAjGYAnayaGYaH parantapa .
sarva.n karmAkhilaM pArtha GYAne parisamApyate .. 33..\\
tadviddhi praNipAtena pariprashnena sevayA .
upadekShyanti te GYAna.n GYAninastattvadarshinaH .. 34..\\
yajGYAtvA na punarmohameva.n yAsyasi pANDava .
yena bhUtAnyasheSheNa drakShyasyAtmanyatho mayi .. 35..\\
api chedasi pApebhyaH sarvebhyaH pApakR^ittamaH .
sarva.n GYAnaplavenaiva vR^ijinaM santariShyasi .. 36..\\
yathaidhA.nsi samiddho.agnirbhasmasAtkurute.arjuna .
GYAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAtkurute tathA .. 37..\\
na hi GYAnena sadR^ishaM pavitramiha vidyate .
tatsvaya.n yogasa.nsiddhaH kAlenAtmani vindati .. 38..\\
shraddhAvA.Nllabhate GYAna.n tatparaH sa.nyatendriyaH .
GYAna.n labdhvA parAM shAntimachireNAdhigachchhati .. 39..\\
aGYashchAshraddadhAnashcha saMshayAtmA vinashyati .
nAya.n loko.asti na paro na sukhaM saMshayAtmanaH .. 40..\\
yogasaMnyastakarmANa.n GYAnasa~nchinnasaMshayam .
AtmavantaM na karmANi nibadhnanti dhana~njaya .. 41..\\
tasmAdaGYAnasambhUta.n hR^itsthaM GYAnAsinAtmanaH .
chhittvaina.n saMshayaM yogamAtiShThottiShTha bhArata .. 42..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
arjuna uvAcha
saMnyAsa.n karmaNAM kR^iShNa punaryogaM cha sha.nsasi .
yachchhreya etayoreka.n tanme brUhi sunishchitam .. 1..\\
shrIbhagavAnuvAcha
saMnyAsaH karmayogashcha niHshreyasakarAvubhau .
tayostu karmasaMnyAsAtkarmayogo vishiShyate .. 2..\\
GYeyaH sa nityasaMnyAsI yo na dveShTi na kA~NkShati .
nirdvandvo hi mahAbAho sukhaM bandhAtpramuchyate .. 3..\\
sA~Nkhyayogau pR^ithagbAlAH pravadanti na paNDitAH .
ekamapyAsthitaH samyagubhayorvindate phalam .. 4..\\
yatsA~NkhyaiH prApyate sthAna.n tadyogairapi gamyate .
eka.n sA~Nkhya.n cha yogaM cha yaH pashyati sa pashyati .. 5..\\
saMnyAsastu mahAbAho duHkhamAptumayogataH .
yogayukto munirbrahma nachireNAdhigachchhati .. 6..\\
yogayukto vishuddhAtmA vijitAtmA jitendriyaH .
sarvabhUtAtmabhUtAtmA kurvannapi na lipyate .. 7..\\
naiva ki.n chitkaromIti yukto manyeta tattvavit .
pashya~nshR^iNvanspR^isha~njighrannashnangachchhansvapa~nshvasan .. 8..\\
pralapanvisR^ijangR^ihNannunmiShannimiShannapi .
indriyANIndriyArtheShu vartanta iti dhArayan .. 9..\\
brahmaNyAdhAya karmANi sa~Nga.n tyaktvA karoti yaH .
lipyate na sa pApena padmapatramivAmbhasA .. 10..\\
kAyena manasA buddhyA kevalairindriyairapi .
yoginaH karma kurvanti sa~Nga.n tyaktvAtmashuddhaye .. 11..\\
yuktaH karmaphala.n tyaktvA shAntimApnoti naiShThikIm .
ayuktaH kAmakAreNa phale sakto nibadhyate .. 12..\\
sarvakarmANi manasA saMnyasyAste sukha.n vashI .
navadvAre pure dehI naiva kurvanna kArayan .. 13..\\
na kartR^itvaM na karmANi lokasya sR^ijati prabhuH .
na karmaphalasa.nyoga.n svabhAvastu pravartate .. 14..\\
nAdatte kasya chitpApaM na chaiva sukR^ita.n vibhuH .
aGYAnenAvR^ita.n GYAna.n tena muhyanti jantavaH .. 15..\\
GYAnena tu tadaGYAna.n yeShAM nAshitamAtmanaH .
teShAmAdityavajGYAnaM prakAshayati tatparam .. 16..\\
tadbuddhayastadAtmAnastanniShThAstatparAyaNAH .
gachchhantyapunarAvR^itti.n GYAnanirdhUtakalmaShAH .. 17..\\
vidyAvinayasampanne brAhmaNe gavi hastini .
shuni chaiva shvapAke cha paNDitAH samadarshinaH .. 18..\\
ihaiva tairjitaH sargo yeShA.n sAmye sthitaM manaH .
nirdoSha.n hi samaM brahma tasmAdbrahmaNi te sthitAH .. 19..\\
na prahR^iShyetpriyaM prApya nodvijetprApya chApriyam .
sthirabuddhirasaMmUDho brahmavidbrahmaNi sthitaH .. 20..\\
bAhyasparsheShvasaktAtmA vindatyAtmani yatsukham .
sa brahmayogayuktAtmA sukhamakShayamashnute .. 21..\\
ye hi sa.nsparshajA bhogA duHkhayonaya eva te .
AdyantavantaH kaunteya na teShu ramate budhaH .. 22..\\
shaknotIhaiva yaH soDhuM prAksharIravimokShaNAt .
kAmakrodhodbhava.n vegaM sa yuktaH sa sukhI naraH .. 23..\\
yo.antaHsukho.antarArAmastathAntarjyotireva yaH .
sa yogI brahmanirvANaM brahmabhUto.adhigachchhati .. 24..\\
labhante brahmanirvANamR^iShayaH kShINakalmaShAH .
chhinnadvaidhA yatAtmAnaH sarvabhUtahite ratAH .. 25..\\
kAmakrodhaviyuktAnA.n yatInAM yatachetasAm .
abhito brahmanirvANa.n vartate viditAtmanAm .. 26..\\
sparshAnkR^itvA bahirbAhyAMshchakShushchaivAntare bhruvoH .
prANApAnau samau kR^itvA nAsAbhyantarachAriNau .. 27..\\
yatendriyamanobuddhirmunirmokShaparAyaNaH .
vigatechchhAbhayakrodho yaH sadA mukta eva saH .. 28..\\
bhoktAra.n yaGYatapasAM sarvalokamaheshvaram .. 29..\\
suhR^ida.n sarvabhUtAnAM GYAtvA mAM shAntimR^ichchhati .. 5..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28}
shrIbhagavAnuvAcha
anAshritaH karmaphala.n kAryaM karma karoti yaH .
sa saMnyAsI cha yogI cha na niragnirna chAkriyaH .. 1..\\
ya.n saMnyAsamiti prAhuryoga.n taM viddhi pANDava .
na hyasaMnyastasa~Nkalpo yogI bhavati kash chana .. 2..\\
ArurukShormuneryoga.n karma kAraNamuchyate .
yogArUDhasya tasyaiva shamaH kAraNamuchyate .. 3..\\
yadA hi nendriyArtheShu na karmasvanuShajjate .
sarvasa~NkalpasaMnyAsI yogArUDhastadochyate .. 4..\\
uddharedAtmanAtmAnaM nAtmAnamavasAdayet .
Atmaiva hyAtmano bandhurAtmaiva ripurAtmanaH .. 5..\\
bandhurAtmAtmanastasya yenAtmaivAtmanA jitaH .
anAtmanastu shatrutve vartetAtmaiva shatruvat .. 6..\\
jitAtmanaH prashAntasya paramAtmA samAhitaH .
shItoShNasukhaduHkheShu tathA mAnApamAnayoH .. 7..\\
GYAnaviGYAnatR^iptAtmA kUTastho vijitendriyaH .
yukta ityuchyate yogI samaloShTAshmakA~nchanaH .. 8..\\
suhR^inmitrAryudAsInamadhyasthadveShyabandhuShu .
sAdhuShvapi cha pApeShu samabuddhirvishiShyate .. 9..\\
yogI yu~njIta satatamAtmAna.n rahasi sthitaH .
ekAkI yatachittAtmA nirAshIraparigrahaH .. 10..\\
shuchau deshe pratiShThApya sthiramAsanamAtmanaH .
nAtyuchchhritaM nAtinIcha.n chailAjinakushottaram .. 11..\\
tatraikAgraM manaH kR^itvA yatachittendriyakriyaH .
upavishyAsane yu~njyAdyogamAtmavishuddhaye .. 12..\\
sama.n kAyashirogrIvaM dhArayannachala.n sthiraH .
samprekShya nAsikAgra.n sva.n dishashchAnavalokayan .. 13..\\
prashAntAtmA vigatabhIrbrahmachArivrate sthitaH .
manaH sa.nyamya machchitto yukta AsIta matparaH .. 14..\\
yu~njanneva.n sadAtmAnaM yogI niyatamAnasaH .
shAntiM nirvANaparamAM matsa.nsthAm adhigachchhati .. 15..\\
nAtyashnatastu yogo.asti na chaikAntamanashnataH .
na chAtisvapnashIlasya jAgrato naiva chArjuna .. 16..\\
yuktAhAravihArasya yuktacheShTasya karmasu .
yuktasvapnAvabodhasya yogo bhavati duHkhahA .. 17..\\
yadA viniyata.n chittamAtmanyevAvatiShThate .
niHspR^ihaH sarvakAmebhyo yukta ityuchyate tadA .. 18..\\
yathA dIpo nivAtastho ne~Ngate sopamA smR^itA .
yogino yatachittasya yu~njato yogamAtmanaH .. 19..\\
yatroparamate chittaM niruddha.n yogasevayA .
yatra chaivAtmanAtmAnaM pashyannAtmani tuShyati .. 20..\\
sukhamAtyantika.n yattadbuddhigrAhyamatIndriyam .
vetti yatra na chaivAya.n sthitashchalati tattvataH .. 21..\\
ya.n labdhvA chAparaM lAbhaM manyate nAdhika.n tataH .
yasminsthito na duHkhena guruNApi vichAlyate .. 22..\\
ta.n vidyAdduHkhasa.nyogaviyogaM yogasa~nj~nitam .
sa nishchayena yoktavyo yogo.anirviNNachetasA .. 23..\\
sa~NkalpaprabhavAnkAmA.nstyaktvA sarvAnasheShataH .
manasaivendriyagrAma.n viniyamya samantataH .. 24..\\
shanaiH shanairuparamedbuddhyA dhR^itigR^ihItayA .
Atmasa.nsthaM manaH kR^itvA na ki.n chidapi chintayet .. 25..\\
yato yato nishcharati manashcha~nchalamasthiram .
tatastato niyamyaitadAtmanyeva vashaM nayet .. 26..\\
prashAntamanasa.n hyenaM yoginaM sukhamuttamam .
upaiti shAntarajasaM brahmabhUtamakalmaSham .. 27..\\
yu~njanneva.n sadAtmAnaM yogI vigatakalmaShaH .
sukhena brahmasa.nsparshamatyanta.n sukhamashnute .. 28..\\
sarvabhUtasthamAtmAna.n sarvabhUtAni chAtmani .
IkShate yogayuktAtmA sarvatra samadarshanaH .. 29..\\
yo mAM pashyati sarvatra sarva.n cha mayi pashyati .
tasyAhaM na praNashyAmi sa cha me na praNashyati .. 30..\\
sarvabhUtasthita.n yo mAM bhajatyekatvamAsthitaH .
sarvathA vartamAno.api sa yogI mayi vartate .. 31..\\
Atmaupamyena sarvatra samaM pashyati yo.arjuna .
sukha.n vA yadi vA duHkhaM sa yogI paramo mataH .. 32..\\
arjuna uvAcha
yo.aya.n yogastvayA proktaH sAmyena madhusUdana .
etasyAhaM na pashyAmi cha~nchalatvAtsthiti.n sthirAm .. 33..\\
cha~nchala.n hi manaH kR^iShNa pramAthi balavaddR^iDham .
tasyAhaM nigrahaM manye vAyoriva suduShkaram .. 34..\\
shrIbhagavAnuvAcha
asaMshayaM mahAbAho mano durNigraha.n chalam .
abhyAsena tu kaunteya vairAgyeNa cha gR^ihyate .. 35..\\
asa.nyatAtmanA yogo duShprApa iti me matiH .
vashyAtmanA tu yatatA shakyo.avAptumupAyataH .. 36..\\
arjuna uvAcha
ayatiH shraddhayopeto yogAchchalitamAnasaH .
aprApya yogasa.nsiddhi.n kAM gatiM kR^iShNa gachchhati .. 37..\\
kachchinnobhayavibhraShTashchhinnAbhramiva nashyati .
apratiShTho mahAbAho vimUDho brahmaNaH pathi .. 38..\\
etanme saMshaya.n kR^iShNa chhettumarhasyasheShataH .
tvadanyaH saMshayasyAsya chhettA na hyupapadyate .. 39..\\
shrIbhagavAnuvAcha
pArtha naiveha nAmutra vinAshastasya vidyate .
na hi kalyANakR^itkashchiddurgati.n tAta gachchhati .. 40..\\
prApya puNyakR^itA.n lokAnuShitvA shAshvatIH samAH .
shuchInA.n shrImatA.n gehe yogabhraShTo.abhijAyate .. 41..\\
atha vA yoginAmeva kule bhavati dhImatAm .
etaddhi durlabhatara.n loke janma yadIdR^isham .. 42..\\
tatra taM buddhisa.nyoga.n labhate paurvadehikam .
yatate cha tato bhUyaH sa.nsiddhau kurunandana .. 43..\\
pUrvAbhyAsena tenaiva hriyate hyavasho.api saH .
jiGYAsurapi yogasya shabdabrahmAtivartate .. 44..\\
prayatnAdyatamAnastu yogI saMshuddhakilbiShaH .
anekajanmasa.nsiddhastato yAti parA.n gatim .. 45..\\
tapasvibhyo.adhiko yogI GYAnibhyo.api mato.adhikaH .
karmibhyashchAdhiko yogI tasmAdyogI bhavArjuna .. 46..\\
yoginAmapi sarveShAM madgatenAntarAtmanA .
shraddhAvAnbhajate yo mA.n sa me yuktatamo mataH .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29}
shrIbhagavAnuvAcha
mayyAsaktamanAH pArtha yoga.n yu~njanmadAshrayaH .
asaMshaya.n samagraM mAM yathA GYAsyasi tachchhR^iNu .. 1..\\
GYAna.n te.aha.n saviGYAnamidaM vakShyAmyasheShataH .
yajGYAtvA neha bhUyo.anyajGYAtavyamavashiShyate .. 2..\\
manuShyANA.n sahasreShu kash chidyatati siddhaye .
yatatAmapi siddhAnA.n kashchinmA.n vetti tattvataH .. 3..\\
bhUmirApo.analo vAyuH khaM mano buddhireva cha .
aha~NkAra itIyaM me bhinnA prakR^itiraShTadhA .. 4..\\
apareyamitastvanyAM prakR^iti.n viddhi me parAm .
jIvabhUtAM mahAbAho yayeda.n dhAryate jagat .. 5..\\
etadyonIni bhUtAni sarvANItyupadhAraya .
aha.n kR^itsnasya jagataH prabhavaH pralayastathA .. 6..\\
mattaH parataraM nAnyatki.n chidasti dhana~njaya .
mayi sarvamidaM prota.n sUtre maNigaNA iva .. 7..\\
raso.ahamapsu kaunteya prabhAsmi shashisUryayoH .
praNavaH sarvavedeShu shabdaH khe pauruShaM nR^iShu .. 8..\\
puNyo gandhaH pR^ithivyA.n cha tejashchAsmi vibhAvasau .
jIvana.n sarvabhUteShu tapashchAsmi tapasviShu .. 9..\\
bIjaM mA.n sarvabhUtAnAM viddhi pArtha sanAtanam .
buddhirbuddhimatAmasmi tejastejasvinAm aham .. 10..\\
balaM balavatA.n chAhaM kAmarAgavivarjitam .
dharmAviruddho bhUteShu kAmo.asmi bharatarShabha .. 11..\\
ye chaiva sAttvikA bhAvA rAjasAstAmasAsh cha ye .
matta eveti tAnviddhi na tvaha.n teShu te mayi .. 12..\\
tribhirguNamayairbhAvairebhiH sarvamida.n jagat .
mohitaM nAbhijAnAti mAmebhyaH paramavyayam .. 13..\\
daivI hyeShA guNamayI mama mAyA duratyayA .
mAmeva ye prapadyante mAyAmetA.n taranti te .. 14..\\
na mA.n duShkR^itino mUDhAH prapadyante narAdhamAH .
mAyayApahR^itaGYAnA AsuraM bhAvamAshritAH .. 15..\\
chaturvidhA bhajante mA.n janAH sukR^itino.arjuna .
Arto jiGYAsurarthArthI GYAnI cha bharatarShabha .. 16..\\
teShA.n GYAnI nityayukta ekabhaktirvishiShyate .
priyo hi GYAnino.atyarthamaha.n sa cha mama priyaH .. 17..\\
udArAH sarva evaite GYAnI tvAtmaiva me matam .
AsthitaH sa hi yuktAtmA mAmevAnuttamA.n gatim .. 18..\\
bahUnA.n janmanAmante GYAnavAnmAM prapadyate .
vAsudevaH sarvamiti sa mahAtmA sudurlabhaH .. 19..\\
kAmaistaistairhR^itaGYAnAH prapadyante.anyadevatAH .
ta.n taM niyamamAsthAya prakR^ityA niyatAH svayA .. 20..\\
yo yo yA.n yA.n tanuM bhaktaH shraddhayArchitumichchhati .
tasya tasyAchalA.n shraddhA.n tAmeva vidadhAmyaham .. 21..\\
sa tayA shraddhayA yuktastasyA rAdhanamIhate .
labhate cha tataH kAmAnmayaiva vihitAnhi tAn .. 22..\\
antavattu phala.n teShAM tadbhavatyalpamedhasAm .
devAndevayajo yAnti madbhaktA yAnti mAm api .. 23..\\
avyakta.n vyaktimApannaM manyante mAmabuddhayaH .
paraM bhAvamajAnanto mamAvyayamanuttamam .. 24..\\
nAhaM prakAshaH sarvasya yogamAyAsamAvR^itaH .
mUDho.ayaM nAbhijAnAti loko mAm ajamavyayam .. 25..\\
vedAha.n samatItAni vartamAnAni chArjuna .
bhaviShyANi cha bhUtAni mA.n tu veda na kash chana .. 26..\\
ichchhAdveShasamutthena dvandvamohena bhArata .
sarvabhUtAni saMmoha.n sarge yAnti parantapa .. 27..\\
yeShA.n tvantagataM pApaM janAnAM puNyakarmaNAm .
te dvandvamohanirmuktA bhajante mA.n dR^iDhavratAH .. 28..\\
jarAmaraNamokShAya mAmAshritya yatanti ye .
te brahma tadviduH kR^itsnamadhyAtma.n karma chAkhilam .. 29..\\
sAdhibhUtAdhidaivaM mA.n sAdhiyaGYa.n cha ye viduH .
prayANakAle.api cha mA.n te viduryuktachetasaH .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30}
arjuna uvAcha
ki.n tadbrahma kimadhyAtmaM kiM karma puruShottama .
adhibhUta.n cha kiM proktamadhidaivaM kimuchyate .. 1..\\
adhiyaGYaH katha.n ko.atra dehe.asminmadhusUdana .
prayANakAle cha katha.n GYeyo.asi niyatAtmabhiH .. 2..\\
shrIbhagavAnuvAcha
akSharaM brahma parama.n svabhAvo.adhyAtmamuchyate .
bhUtabhAvodbhavakaro visargaH karmasa~nj~nitaH .. 3..\\
adhibhUta.n kSharo bhAvaH puruShashchAdhidaivatam .
adhiyaGYo.ahamevAtra dehe dehabhR^itA.n vara .. 4..\\
antakAle cha mAmeva smaranmuktvA kalevaram .
yaH prayAti sa madbhAva.n yAti nAstyatra saMshayaH .. 5..\\
ya.n yaM vApi smaranbhAva.n tyajatyante kalevaram .
ta.n tamevaiti kaunteya sadA tadbhAvabhAvitaH .. 6..\\
tasmAtsarveShu kAleShu mAm anusmara yudhya cha .
mayyarpitamanobuddhirmAmevaiShyasyasaMshayaH .. 7..\\
abhyAsayogayuktena chetasA nAnyagAminA .
paramaM puruSha.n divya.n yAti pArthAnuchintayan .. 8..\\
kaviM purANamanushAsitAram
aNoraNIyA.nsamanusmaredyaH .
sarvasya dhAtAramachintyarUpam
AdityavarNa.n tamasaH parastAt .. 9..\\
prayANakAle manasAchalena
bhaktyA yukto yogabalena chaiva .
bhruvormadhye prANamAveshya samyak
sa taM paraM puruShamupaiti divyam .. 10..\\
yadakShara.n vedavido vadanti
vishanti yadyatayo vItarAgAH .
yadichchhanto brahmacharya.n charanti
tatte pada.n sa~NgraheNa pravakShye .. 11..\\
sarvadvArANi sa.nyamya mano hR^idi nirudhya cha .
mUrdhnyAdhAyAtmanaH prANamAsthito yogadhAraNAm .. 12..\\
omityekAkSharaM brahma vyAharanmAm anusmaran .
yaH prayAti tyajandeha.n sa yAti paramA.n gatim .. 13..\\
ananyachetAH satata.n yo mAM smarati nityashaH .
tasyAha.n sulabhaH pArtha nityayuktasya yoginaH .. 14..\\
mAmupetya punarjanma duHkhAlayamashAshvatam .
nApnuvanti mahAtmAnaH sa.nsiddhiM paramA.n gatAH .. 15..\\
A brahmabhuvanAllokAH punarAvartino.arjuna .
mAm upetya tu kaunteya punarjanma na vidyate .. 16..\\
sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaNo viduH .
rAtri.n yugasahasrAntA.n te.ahorAtravido janAH .. 17..\\
avyaktAdvyaktayaH sarvAH prabhavantyaharAgame .
rAtryAgame pralIyante tatraivAvyaktasa~nj~nake .. 18..\\
bhUtagrAmaH sa evAyaM bhUtvA bhUtvA pralIyate .
rAtryAgame.avashaH pArtha prabhavatyaharAgame .. 19..\\
parastasmAttu bhAvo.anyo.avyakto.avyaktAtsanAtanaH .
yaH sa sarveShu bhUteShu nashyatsu na vinashyati .. 20..\\
avyakto.akShara ityuktastamAhuH paramA.n gatim .
yaM prApya na nivartante taddhAma paramaM mama .. 21..\\
puruShaH sa paraH pArtha bhaktyA labhyastvananyayA .
yasyAntaHsthAni bhUtAni yena sarvamida.n tatam .. 22..\\
yatra kAle tvanAvR^ittimAvR^itti.n chaiva yoginaH .
prayAtA yAnti ta.n kAla.n vakShyAmi bharatarShabha .. 23..\\
agnirjyotirahaH shuklaH ShaNmAsA uttarAyaNam .
tatra prayAtA gachchhanti brahma brahmavido janAH .. 24..\\
dhUmo rAtristathA kR^iShNaH ShaNmAsA dakShiNAyanam .
tatra chAndramasa.n jyotiryogI prApya nivartate .. 25..\\
shuklakR^iShNe gatI hyete jagataH shAshvate mate .
ekayA yAtyanAvR^ittimanyayAvartate punaH .. 26..\\
naite sR^itI pArtha jAnanyogI muhyati kash chana .
tasmAtsarveShu kAleShu yogayukto bhavArjuna .. 27..\\
vedeShu yaGYeShu tapaHsu chaiva
dAneShu yatpuNyaphalaM pradiShTam .
atyeti tatsarvamida.n viditvA
yogI para.n sthAnamupaiti chAdyam .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31}
shrIbhagavAnuvAcha
ida.n tu te guhyatamaM pravakShyAmyanasUyave .
GYAna.n viGYAnasahitaM yajGYAtvA mokShyase.ashubhAt .. 1..\\
rAjavidyA rAjaguhyaM pavitramidamuttamam .
pratyakShAvagama.n dharmya.n susukhaM kartumavyayam .. 2..\\
ashraddadhAnAH puruShA dharmasyAsya parantapa .
aprApya mAM nivartante mR^ityusa.nsAravartmani .. 3..\\
mayA tatamida.n sarva.n jagadavyaktamUrtinA .
matsthAni sarvabhUtAni na chAha.n teShvavasthitaH .. 4..\\
na cha matsthAni bhUtAni pashya me yogamaishvaram .
bhUtabhR^inna cha bhUtastho mamAtmA bhUtabhAvanaH .. 5..\\
yathAkAshasthito nitya.n vAyuH sarvatrago mahAn .
tathA sarvANi bhUtAni matsthAnItyupadhAraya .. 6..\\
sarvabhUtAni kaunteya prakR^iti.n yAnti mAmikAm .
kalpakShaye punastAni kalpAdau visR^ijAmyaham .. 7..\\
prakR^iti.n svAmavaShTabhya visR^ijAmi punaH punaH .
bhUtagrAmamima.n kR^itsnamavashaM prakR^itervashAt .. 8..\\
na cha mA.n tAni karmANi nibadhnanti dhana~njaya .
udAsInavadAsInamasakta.n teShu karmasu .. 9..\\
mayAdhyakSheNa prakR^itiH sUyate sacharAcharam .
hetunAnena kaunteya jagadviparivartate .. 10..\\
avajAnanti mAM mUDhA mAnuShI.n tanumAshritam .
paraM bhAvamajAnanto mama bhUtamaheshvaram .. 11..\\
moghAshA moghakarmANo moghaGYAnA vichetasaH .
rAkShasImAsurI.n chaiva prakR^itiM mohinI.n shritAH .. 12..\\
mahAtmAnastu mAM pArtha daivIM prakR^itimAshritAH .
bhajantyananyamanaso GYAtvA bhUtAdimavyayam .. 13..\\
satata.n kIrtayanto mA.n yatantashcha dR^iDhavratAH .
namasyantashcha mAM bhaktyA nityayuktA upAsate .. 14..\\
GYAnayaGYena chApyanye yajanto mAmupAsate .
ekatvena pR^ithaktvena bahudhA vishvatomukham .. 15..\\
aha.n kraturaha.n yaGYaH svadhAhamahamauShadham .
mantro.ahamahamevAjyamahamagniraha.n hutam .. 16..\\
pitAhamasya jagato mAtA dhAtA pitAmahaH .
vedyaM pavitramo~NkAra R^iksAma yajureva cha .. 17..\\
gatirbhartA prabhuH sAkShI nivAsaH sharaNa.n suhR^it .
prabhavaH pralayaH sthAnaM nidhAnaM bIjamavyayam .. 18..\\
tapAmyahamaha.n varShaM nigR^ihNAmyutsR^ijAmi cha .
amR^ita.n chaiva mR^ityushcha sadasachchAhamarjuna .. 19..\\
traividyA mA.n somapAH pUtapApA
yaGYairiShTvA svargatiM prArthayante .
te puNyamAsAdya surendralokam
ashnanti divyAndivi devabhogAn .. 20..\\
te taM bhuktvA svargaloka.n vishAlaM
kShINe puNye martyaloka.n vishanti .
eva.n trayIdharmamanuprapannA
gatAgata.n kAmakAmA labhante .. 21..\\
ananyAshchintayanto mA.n ye janAH paryupAsate .
teShAM nityAbhiyuktAnA.n yogakShemaM vahAmyaham .. 22..\\
ye.apyanyadevatAbhaktA yajante shraddhayAnvitAH .
te.api mAmeva kaunteya yajantyavidhipUrvakam .. 23..\\
aha.n hi sarvayaGYAnAM bhoktA cha prabhureva cha .
na tu mAmabhijAnanti tattvenAtash chyavanti te .. 24..\\
yAnti devavratA devAnpitR^InyAnti pitR^ivratAH .
bhUtAni yAnti bhUtejyA yAnti madyAjino.api mAm .. 25..\\
patraM puShpaM phala.n toya.n yo me bhaktyA prayachchhati .
tadahaM bhaktyupahR^itamashnAmi prayatAtmanaH .. 26..\\
yatkaroShi yadashnAsi yajjuhoShi dadAsi yat .
yattapasyasi kaunteya tatkuruShva madarpaNam .. 27..\\
shubhAshubhaphalairevaM mokShyase karmabandhanaiH .
saMnyAsayogayuktAtmA vimukto mAmupaiShyasi .. 28..\\
samo.aha.n sarvabhUteShu na me dveShyo.asti na priyaH .
ye bhajanti tu mAM bhaktyA mayi te teShu chApyaham .. 29..\\
api chetsudurAchAro bhajate mAmananyabhAk .
sAdhureva sa mantavyaH samyagvyavasito hi saH .. 30..\\
kShipraM bhavati dharmAtmA shashvachchhAntiM nigachchhati .
kaunteya pratijAnIhi na me bhaktaH praNashyati .. 31..\\
mA.n hi pArtha vyapAshritya ye.api syuH pApayonayaH .
striyo vaishyAstathA shUdrAste.api yAnti parA.n gatim .. 32..\\
kiM punarbrAhmaNAH puNyA bhaktA rAjarShayastathA .
anityamasukha.n lokamimaM prApya bhajasva mAm .. 33..\\
manmanA bhava madbhakto madyAjI mAM namaskuru .
mAmevaiShyasi yuktvaivamAtmAnaM matparAyaNaH .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32}
shrIbhagavAnuvAcha
bhUya eva mahAbAho shR^iNu me parama.n vachaH .
yatte.ahaM prIyamANAya vakShyAmi hitakAmyayA .. 1..\\
na me viduH suragaNAH prabhavaM na maharShayaH .
ahamAdirhi devAnAM maharShINA.n cha sarvashaH .. 2..\\
yo mAmajamanAdi.n cha vetti lokamaheshvaram .
asaMmUDhaH sa martyeShu sarvapApaiH pramuchyate .. 3..\\
buddhirGYAnamasaMmohaH kShamA satya.n damaH shamaH .
sukha.n duHkhaM bhavo.abhAvo bhayaM chAbhayameva cha .. 4..\\
ahi.nsA samatA tuShTistapo dAna.n yasho.ayashaH .
bhavanti bhAvA bhUtAnAM matta eva pR^ithagvidhAH .. 5..\\
maharShayaH sapta pUrve chatvAro manavastathA .
madbhAvA mAnasA jAtA yeShA.n loka imAH prajAH .. 6..\\
etA.n vibhUtiM yoga.n cha mama yo vetti tattvataH .
so.avikampena yogena yujyate nAtra saMshayaH .. 7..\\
aha.n sarvasya prabhavo mattaH sarvaM pravartate .
iti matvA bhajante mAM budhA bhAvasamanvitAH .. 8..\\
machchittA madgataprANA bodhayantaH parasparam .
kathayantashcha mAM nitya.n tuShyanti cha ramanti cha .. 9..\\
teShA.n satatayuktAnAM bhajatAM prItipUrvakam .
dadAmi buddhiyoga.n ta.n yena mAmupayAnti te .. 10..\\
teShAmevAnukampArthamahamaGYAnaja.n tamaH .
nAshayAmyAtmabhAvastho GYAnadIpena bhAsvatA .. 11..\\
arjuna uvAcha
paraM brahma para.n dhAma pavitraM paramaM bhavAn .
puruSha.n shAshvata.n divyamAdidevamajaM vibhum .. 12..\\
AhustvAmR^iShayaH sarve devarShirnAradastathA .
asito devalo vyAsaH svaya.n chaiva bravIShi me .. 13..\\
sarvametadR^itaM manye yanmA.n vadasi keshava .
na hi te bhagavanvyakti.n vidurdevA na dAnavAH .. 14..\\
svayamevAtmanAtmAna.n vettha tvaM puruShottama .
bhUtabhAvana bhUtesha devadeva jagatpate .. 15..\\
vaktumarhasyasheSheNa divyA hyAtmavibhUtayaH .
yAbhirvibhUtibhirlokAnimA.nstva.n vyApya tiShThasi .. 16..\\
katha.n vidyAmahaM yogi.nstvAM sadA parichintayan .
keShu keShu cha bhAveShu chintyo.asi bhagavanmayA .. 17..\\
vistareNAtmano yoga.n vibhUti.n cha janArdana .
bhUyaH kathaya tR^iptirhi shR^iNvato nAsti me.amR^itam .. 18..\\
shrIbhagavAnuvAcha
hanta te kathayiShyAmi divyA hyAtmavibhUtayaH .
prAdhAnyataH kurushreShTha nAstyanto vistarasya me .. 19..\\
ahamAtmA guDAkesha sarvabhUtAshayasthitaH .
ahamAdishcha madhya.n cha bhUtAnAm anta eva cha .. 20..\\
AdityAnAmaha.n viShNurjyotiShAM raviraMshumAn .
marIchirmarutAmasmi nakShatrANAmaha.n shashI .. 21..\\
vedAnA.n sAmavedo.asmi devAnAmasmi vAsavaH .
indriyANAM manashchAsmi bhUtAnAmasmi chetanA .. 22..\\
rudrANA.n sha~NkarashchAsmi vittesho yakSharakShasAm .
vasUnAM pAvakashchAsmi meruH shikhariNAm aham .. 23..\\
purodhasA.n cha mukhyaM mA.n viddhi pArtha bR^ihaspatim .
senAnInAmaha.n skandaH sarasAmasmi sAgaraH .. 24..\\
maharShINAM bhR^iguraha.n girAmasmyekamakSharam .
yaGYAnA.n japayaGYo.asmi sthAvarANA.n himAlayaH .. 25..\\
ashvatthaH sarvavR^ikShANA.n devarShINAM cha nAradaH .
gandharvANA.n chitrarathaH siddhAnAM kapilo muniH .. 26..\\
uchchaiHshravasamashvAnA.n viddhi mAmamR^itodbhavam .
airAvata.n gajendrANAM narANAM cha narAdhipam .. 27..\\
AyudhAnAmaha.n vajra.n dhenUnAmasmi kAmadhuk .
prajanashchAsmi kandarpaH sarpANAmasmi vAsukiH .. 28..\\
anantashchAsmi nAgAnA.n varuNo yAdasAm aham .
pitR^INAmaryamA chAsmi yamaH sa.nyamatAm aham .. 29..\\
prahlAdashchAsmi daityAnA.n kAlaH kalayatAm aham .
mR^igANA.n cha mR^igendro.aha.n vainateyashcha pakShiNAm .. 30..\\
pavanaH pavatAmasmi rAmaH shastrabhR^itAm aham .
jhaShANAM makarashchAsmi srotasAmasmi jAhnavI .. 31..\\
sargANAmAdirantashcha madhya.n chaivAhamarjuna .
adhyAtmavidyA vidyAnA.n vAdaH pravadatAm aham .. 32..\\
akSharANAmakAro.asmi dvandvaH sAmAsikasya cha .
ahamevAkShayaH kAlo dhAtAha.n vishvatomukhaH .. 33..\\
mR^ityuH sarvaharashchAhamudbhavashcha bhaviShyatAm .
kIrtiH shrIrvAkcha nArINA.n smR^itirmedhA dhR^itiH kShamA .. 34..\\
bR^ihatsAma tathA sAmnA.n gAyatrI chhandasAm aham .
mAsAnAM mArgashIrSho.ahamR^itUnA.n kusumAkaraH .. 35..\\
dyUta.n chhalayatAmasmi tejastejasvinAm aham .
jayo.asmi vyavasAyo.asmi sattva.n sattvavatAm aham .. 36..\\
vR^iShNInA.n vAsudevo.asmi pANDavAnA.n dhana~njayaH .
munInAmapyaha.n vyAsaH kavInAmushanA kaviH .. 37..\\
daNDo damayatAmasmi nItirasmi jigIShatAm .
mauna.n chaivAsmi guhyAnA.n GYAnaM GYAnavatAm aham .. 38..\\
yachchApi sarvabhUtAnAM bIja.n tadahamarjuna .
na tadasti vinA yatsyAnmayA bhUta.n charAcharam .. 39..\\
nAnto.asti mama divyAnA.n vibhUtInAM parantapa .
eSha tUddeshataH prokto vibhUtervistaro mayA .. 40..\\
yadyadvibhUtimatsattva.n shrImadUrjitameva vA .
tattadevAvagachchha tvaM mama tejo.aMshasambhavam .. 41..\\
atha vA bahunaitena ki.n GYAtena tavArjuna .
viShTabhyAhamida.n kR^itsnamekAMshena sthito jagat .. 42..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33}
arjuna uvAcha
madanugrahAya parama.n guhyamadhyAtmasa~nj~nitam .
yattvayokta.n vachastena moho.ayaM vigato mama .. 1..\\
bhavApyayau hi bhUtAnA.n shrutau vistarasho mayA .
tvattaH kamalapatrAkSha mAhAtmyamapi chAvyayam .. 2..\\
evametadyathAttha tvamAtmAnaM parameshvara .
draShTumichchhAmi te rUpamaishvaraM puruShottama .. 3..\\
manyase yadi tachchhakyaM mayA draShTumiti prabho .
yogeshvara tato me tva.n darshayAtmAnamavyayam .. 4..\\
shrIbhagavAnuvAcha
pashya me pArtha rUpANi shatasho.atha sahasrashaH .
nAnAvidhAni divyAni nAnAvarNAkR^itIni cha .. 5..\\
pashyAdityAnvasUnrudrAnashvinau marutastathA .
bahUnyadR^iShTapUrvANi pashyAshcharyANi bhArata .. 6..\\
ihaikastha.n jagatkR^itsnaM pashyAdya sacharAcharam .
mama dehe guDAkesha yachchAnyaddraShTumichchhasi .. 7..\\
na tu mA.n shakyase draShTumanenaiva svachakShuShA .
divya.n dadAmi te chakShuH pashya me yogamaishvaram .. 8..\\
sa~njaya uvAcha
evamuktvA tato rAjanmahAyogeshvaro hariH .
darshayAmAsa pArthAya parama.n rUpamaishvaram .. 9..\\
anekavaktranayanamanekAdbhutadarshanam .
anekadivyAbharaNa.n divyAnekodyatAyudham .. 10..\\
divyamAlyAmbaradhara.n divyagandhAnulepanam .
sarvAshcharyamaya.n devamananta.n vishvatomukham .. 11..\\
divi sUryasahasrasya bhavedyugapadutthitA .
yadi bhAH sadR^ishI sA syAdbhAsastasya mahAtmanaH .. 12..\\
tatraikastha.n jagatkR^itsnaM pravibhaktamanekadhA .
apashyaddevadevasya sharIre pANDavastadA .. 13..\\
tataH sa vismayAviShTo hR^iShTaromA dhana~njayaH .
praNamya shirasA deva.n kR^itA~njalirabhAShata .. 14..\\
arjuna uvAcha
pashyAmi devA.nstava deva dehe
sarvA.nstathA bhUtavisheShasa~NghAn .
brahmANamIsha.n kamalAsanastham
R^iShIMshcha sarvAnuragAMshcha divyAn .. 15..\\
anekabAhUdaravaktranetraM
pashyAmi tvA sarvato.anantarUpam .
nAntaM na madhyaM na punastavAdiM
pashyAmi vishveshvara vishvarUpa .. 16..\\
kirITina.n gadinaM chakriNaM cha
tejorAshi.n sarvato dIptimantam .
pashyAmi tvA.n durnirIkShya.n samantAd
dIptAnalArkadyutimaprameyam .. 17..\\
tvamakSharaM parama.n veditavyaM
tvamasya vishvasya paraM nidhAnam .
tvamavyayaH shAshvatadharmagoptA
sanAtanastvaM puruSho mato me .. 18..\\
anAdimadhyAntamanantavIryam
anantabAhu.n shashisUryanetram .
pashyAmi tvA.n dIptahutAshavaktraM
svatejasA vishvamida.n tapantam .. 19..\\
dyAvApR^ithivyoridamantara.n hi
vyApta.n tvayaikena dishashcha sarvAH .
dR^iShTvAdbhuta.n rUpamida.n tavograM
lokatrayaM pravyathitaM mahAtman .. 20..\\
amI hi tvA surasa~NghA vishanti
ke chidbhItAH prA~njalayo gR^iNanti .
svastItyuktvA maharShisiddhasa~NghAH
stuvanti tvA.n stutibhiH puShkalAbhiH .. 21..\\
rudrAdityA vasavo ye cha sAdhyA
vishve.ashvinau marutashchoShmapAsh cha .
gandharvayakShAsurasiddhasa~NghA
vIkShante tvA.n vismitAsh chaiva sarve .. 22..\\
rUpaM mahatte bahuvaktranetraM
mahAbAho bahubAhUrupAdam .
bahUdaraM bahudaMShTrAkarAlaM
dR^iShTvA lokAH pravyathitAstathAham .. 23..\\
nabhaHspR^isha.n dIptamanekavarNaM
vyAttAnana.n dIptavishAlanetram .
dR^iShTvA hi tvAM pravyathitAntarAtmA
dhR^itiM na vindAmi shama.n cha viShNo .. 24..\\
daMShTrAkarAlAni cha te mukhAni
dR^iShTvaiva kAlAnalasaMnibhAni .
disho na jAne na labhe cha sharma
prasIda devesha jagannivAsa .. 25..\\
amI cha tvA.n dhR^itarAShTrasya putrAH
sarve sahaivAvanipAlasa~NghaiH .
bhIShmo droNaH sUtaputrastathAsau
sahAsmadIyairapi yodhamukhyaiH .. 26..\\
vaktrANi te tvaramANA vishanti
daMShTrAkarAlAni bhayAnakAni .
ke chidvilagnA dashanAntareShu
sandR^ishyante chUrNitairuttamA~NgaiH .. 27..\\
yathA nadInAM bahavo.ambuvegAH
samudramevAbhimukhA dravanti .
tathA tavAmI naralokavIrA
vishanti vaktrANyabhivijvalanti .. 28..\\
yathA pradIpta.n jvalanaM pata~NgA
vishanti nAshAya samR^iddhavegAH .
tathaiva nAshAya vishanti lokAs
tavApi vaktrANi samR^iddhavegAH .. 29..\\
lelihyase grasamAnaH samantAl
lokAnsamagrAnvadanairjvaladbhiH .
tejobhirApUrya jagatsamagraM
bhAsastavogrAH pratapanti viShNo .. 30..\\
AkhyAhi me ko bhavAnugrarUpo
namo.astu te devavara prasIda .
viGYAtumichchhAmi bhavantamAdyaM
na hi prajAnAmi tava pravR^ittim .. 31..\\
shrIbhagavAnuvAcha
kAlo.asmi lokakShayakR^itpravR^iddho
lokAnsamAhartumiha pravR^ittaH .
R^ite.api tvA na bhaviShyanti sarve
ye.avasthitAH pratyanIkeShu yodhAH .. 32..\\
tasmAttvamuttiShTha yasho labhasva
jitvA shatrUnbhu~NkShva rAjya.n samR^iddham .
mayaivaite nihatAH pUrvameva
nimittamAtraM bhava savyasAchin .. 33..\\
droNa.n cha bhIShmaM cha jayadrathaM cha
karNa.n tathAnyAnapi yodhavIrAn .
mayA hatA.nstva.n jahi mA vyathiShThA
yudhyasva jetAsi raNe sapatnAn .. 34..\\
sa~njaya uvAcha
etachchhrutvA vachana.n keshavasya
kR^itA~njalirvepamAnaH kirITI .
namaskR^itvA bhUya evAha kR^iShNaM
sagadgadaM bhItabhItaH praNamya .. 35..\\
arjuna uvAcha
sthAne hR^iShIkesha tava prakIrtyA
jagatprahR^iShyatyanurajyate cha .
rakShA.nsi bhItAni disho dravanti
sarve namasyanti cha siddhasa~NghAH .. 36..\\
kasmAchcha te na nameranmahAtman
garIyase brahmaNo.apyAdikartre .
ananta devesha jagannivAsa
tvamakShara.n sadasattatparaM yat .. 37..\\
tvamAdidevaH puruShaH purANas
tvamasya vishvasya paraM nidhAnam .
vettAsi vedya.n cha paraM cha dhAma
tvayA tata.n vishvamanantarUpa .. 38..\\
vAyuryamo.agnirvaruNaH shashA~NkaH
prajApatistvaM prapitAmahash cha .
namo namaste.astu sahasrakR^itvaH
punashcha bhUyo.api namo namaste .. 39..\\
namaH purastAdatha pR^iShThataste
namo.astu te sarvata eva sarva .
anantavIryAmitavikramastvaM
sarva.n samApnoShi tato.asi sarvaH .. 40..\\
sakheti matvA prasabha.n yaduktaM
he kR^iShNa he yAdava he sakheti .
ajAnatA mahimAna.n tavedaM
mayA pramAdAtpraNayena vApi .. 41..\\
yachchAvahAsArthamasatkR^ito.asi
vihArashayyAsanabhojaneShu .
eko.atha vApyachyuta tatsamakShaM
tatkShAmaye tvAm ahamaprameyam .. 42..\\
pitAsi lokasya charAcharasya
tvamasya pUjyashcha gururgarIyAn .
na tvatsamo.astyabhyadhikaH kuto.anyo
lokatraye.apyapratimaprabhAva .. 43..\\
tasmAtpraNamya praNidhAya kAyaM
prasAdaye tvAmahamIshamIDyam .
piteva putrasya sakheva sakhyuH
priyaH priyAyArhasi deva soDhum .. 44..\\
adR^iShTapUrva.n hR^iShito.asmi dR^iShTvA
bhayena cha pravyathitaM mano me .
tadeva me darshaya deva rUpaM
prasIda devesha jagannivAsa .. 45..\\
kirITina.n gadinaM chakrahastam
ichchhAmi tvA.n draShTumahaM tathaiva .
tenaiva rUpeNa chaturbhujena
sahasrabAho bhava vishvamUrte .. 46..\\
shrIbhagavAnuvAcha
mayA prasannena tavArjunedaM
rUpaM para.n darshitamAtmayogAt .
tejomaya.n vishvamanantam
Adya.n yanme tvadanyena na dR^iShTapUrvam .. 47..\\
na veda yaGYAdhyayanairna dAnair
na cha kriyAbhirna tapobhirugraiH .
eva.nrUpaH shakya ahaM nR^iloke
draShTu.n tvadanyena kurupravIra .. 48..\\
mA te vyathA mA cha vimUDhabhAvo
dR^iShTvA rUpa.n ghoramIdR^i~N mamedam .
vyapetabhIH prItamanAH punastvaM
tadeva me rUpamidaM prapashya .. 49..\\
sa~njaya uvAcha
ityarjuna.n vAsudevastathoktvA
svaka.n rUpa.n darshayAmAsa bhUyaH .
AshvAsayAmAsa cha bhItamenaM
bhUtvA punaH saumyavapurmahAtmA .. 50..\\
arjuna uvAcha
dR^iShTvedaM mAnuSha.n rUpa.n tava saumyaM janArdana .
idAnImasmi sa.nvR^ittaH sachetAH prakR^iti.n gataH .. 51..\\
shrIbhagavAnuvAcha
sudurdarshamida.n rUpa.n dR^iShTavAnasi yanmama .
devA apyasya rUpasya nitya.n darshanakA~NkShiNaH .. 52..\\
nAha.n vedairna tapasA na dAnena na chejyayA .
shakya eva.nvidho draShTu.n dR^iShTavAnasi mA.n yathA .. 53..\\
bhaktyA tvananyayA shakya ahameva.nvidho.arjuna .
GYAtu.n draShTuM cha tattvena praveShTuM cha parantapa .. 54..\\
matkarmakR^inmatparamo madbhaktaH sa~NgavarjitaH .
nirvairaH sarvabhUteShu yaH sa mAmeti pANDava .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34}
arjuna uvAcha
eva.n satatayuktA ye bhaktAstvAM paryupAsate .
ye chApyakSharamavyakta.n teShAM ke yogavittamAH .. 1..\\
shrIbhagavAnuvAcha
mayyAveshya mano ye mAM nityayuktA upAsate .
shraddhayA parayopetAste me yuktatamA matAH .. 2..\\
ye tvakSharamanirdeshyamavyaktaM paryupAsate .
sarvatragamachintya.n cha kUTasthamachalaM dhruvam .. 3..\\
saMniyamyendriyagrAma.n sarvatra samabuddhayaH .
te prApnuvanti mAmeva sarvabhUtahite ratAH .. 4..\\
klesho.adhikatarasteShAmavyaktAsaktachetasAm .
avyaktA hi gatirduHkha.n dehavadbhiravApyate .. 5..\\
ye tu sarvANi karmANi mayi saMnyasya matparAH .
ananyenaiva yogena mA.n dhyAyanta upAsate .. 6..\\
teShAmaha.n samuddhartA mR^ityusa.nsArasAgarAt .
bhavAmi nachirAtpArtha mayyAveshitachetasAm .. 7..\\
mayyeva mana Adhatsva mayi buddhiM niveshaya .
nivasiShyasi mayyeva ata UrdhvaM na saMshayaH .. 8..\\
atha chitta.n samAdhAtuM na shaknoShi mayi sthiram .
abhyAsayogena tato mAmichchhAptu.n dhana~njaya .. 9..\\
abhyAse.apyasamartho.asi matkarmaparamo bhava .
madarthamapi karmANi kurvansiddhimavApsyasi .. 10..\\
athaitadapyashakto.asi kartuM madyogamAshritaH .
sarvakarmaphalatyAga.n tataH kuru yatAtmavAn .. 11..\\
shreyo hi GYAnamabhyAsAjGYAnAddhyAna.n vishiShyate .
dhyAnAtkarmaphalatyAgastyAgAchchhAntiranantaram .. 12..\\
adveShTA sarvabhUtAnAM maitraH karuNa eva cha .
nirmamo niraha~NkAraH samaduHkhasukhaH kShamI .. 13..\\
santuShTaH satata.n yogI yatAtmA dR^iDhanishchayaH .
mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaH sa me priyaH .. 14..\\
yasmAnnodvijate loko lokAnnodvijate cha yaH .
harShAmarShabhayodvegairmukto yaH sa cha me priyaH .. 15..\\
anapekShaH shuchirdakSha udAsIno gatavyathaH .
sarvArambhaparityAgI yo madbhaktaH sa me priyaH .. 16..\\
yo na hR^iShyati na dveShTi na shochati na kA~NkShati .
shubhAshubhaparityAgI bhaktimAnyaH sa me priyaH .. 17..\\
samaH shatrau cha mitre cha tathA mAnApamAnayoH .
shItoShNasukhaduHkheShu samaH sa~NgavivarjitaH .. 18..\\
tulyanindAstutirmaunI santuShTo yena kena chit .
aniketaH sthiramatirbhaktimAnme priyo naraH .. 19..\\
ye tu dharmyAmR^itamida.n yathoktaM paryupAsate .
shraddadhAnA matparamA bhaktAste.atIva me priyAH .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35}
shrIbhagavAnuvAcha
ida.n sharIra.n kaunteya kShetramityabhidhIyate .
etadyo vetti taM prAhuH kShetraGYa iti tadvidaH .. 1..\\
kShetraGYa.n chApi mA.n viddhi sarvakShetreShu bhArata .
kShetrakShetraGYayorGYAna.n yattajGYAnaM mataM mama .. 2..\\
tatkShetra.n yachcha yAdR^ikcha yadvikAri yatash cha yat .
sa cha yo yatprabhAvashcha tatsamAsena me shR^iNu .. 3..\\
R^iShibhirbahudhA gIta.n chhandobhirvividhaiH pR^ithak .
brahmasUtrapadaishchaiva hetumadbhirvinishchitaiH .. 4..\\
mahAbhUtAnyaha~NkAro buddhiravyaktameva cha .
indriyANi dashaika.n cha pa~ncha chendriyagocharAH .. 5..\\
ichchhA dveShaH sukha.n duHkha.n sa~NghAtashchetanA dhR^itiH .
etatkShetra.n samAsena savikAramudAhR^itam .. 6..\\
amAnitvamadambhitvamahi.nsA kShAntirArjavam .
AchAryopAsana.n shauchaM sthairyamAtmavinigrahaH .. 7..\\
indriyArtheShu vairAgyamanaha~NkAra eva cha .
janmamR^ityujarAvyAdhiduHkhadoShAnudarshanam .. 8..\\
asaktiranabhiShva~NgaH putradAragR^ihAdiShu .
nitya.n cha samachittatvamiShTAniShTopapattiShu .. 9..\\
mayi chAnanyayogena bhaktiravyabhichAriNI .
viviktadeshasevitvamaratirjanasa.nsadi .. 10..\\
adhyAtmaGYAnanityatva.n tattvaGYAnArthadarshanam .
etajGYAnamiti proktamaGYAna.n yadato.anyathA .. 11..\\
GYeya.n yattatpravakShyAmi yajGYAtvAmR^itamashnute .
anAdimatparaM brahma na sattannAsaduchyate .. 12..\\
sarvataH pANipAda.n tatsarvato.akShishiromukham .
sarvataH shrutimalloke sarvamAvR^itya tiShThati .. 13..\\
sarvendriyaguNAbhAsa.n sarvendriyavivarjitam .
asakta.n sarvabhR^ichchaiva nirguNa.n guNabhoktR^i cha .. 14..\\
bahirantashcha bhUtAnAmachara.n charameva cha .
sUkShmatvAttadaviGYeya.n dUrasthaM chAntike cha tat .. 15..\\
avibhakta.n cha bhUteShu vibhaktamiva cha sthitam .
bhUtabhartR^icha tajGYeya.n grasiShNu prabhaviShNu cha .. 16..\\
jyotiShAmapi tajjyotistamasaH paramuchyate .
GYAna.n GYeyaM GYAnagamyaM hR^idi sarvasya viShThitam .. 17..\\
iti kShetra.n tathA GYAna.n GYeyaM choktaM samAsataH .
madbhakta etadviGYAya madbhAvAyopapadyate .. 18..\\
prakR^itiM puruSha.n chaiva viddhyanAdI ubhAvapi .
vikArAMshcha guNAMshchaiva viddhi prakR^itisambhavAn .. 19..\\
kAryakAraNakartR^itve hetuH prakR^itiruchyate .
puruShaH sukhaduHkhAnAM bhoktR^itve heturuchyate .. 20..\\
puruShaH prakR^itistho hi bhu~Nkte prakR^itijAnguNAn .
kAraNa.n guNasa~Ngo.asya sadasadyonijanmasu .. 21..\\
upadraShTAnumantA cha bhartA bhoktA maheshvaraH .
paramAtmeti chApyukto dehe.asminpuruShaH paraH .. 22..\\
ya eva.n vetti puruShaM prakR^iti.n cha guNaiH saha .
sarvathA vartamAno.api na sa bhUyo.abhijAyate .. 23..\\
dhyAnenAtmani pashyanti ke chidAtmAnamAtmanA .
anye sA~Nkhyena yogena karmayogena chApare .. 24..\\
anye tvevamajAnantaH shrutvAnyebhya upAsate .
te.api chAtitarantyeva mR^ityu.n shrutiparAyaNAH .. 25..\\
yAvatsa~njAyate ki.n chitsattva.n sthAvaraja~Ngamam .
kShetrakShetraGYasa.nyogAttadviddhi bharatarShabha .. 26..\\
sama.n sarveShu bhUteShu tiShThantaM parameshvaram .
vinashyatsvavinashyanta.n yaH pashyati sa pashyati .. 27..\\
samaM pashyanhi sarvatra samavasthitamIshvaram .
na hinastyAtmanAtmAna.n tato yAti parAM gatim .. 28..\\
prakR^ityaiva cha karmANi kriyamANAni sarvashaH .
yaH pashyati tathAtmAnamakartAra.n sa pashyati .. 29..\\
yadA bhUtapR^ithagbhAvamekasthamanupashyati .
tata eva cha vistAraM brahma sampadyate tadA .. 30..\\
anAditvAnnirguNatvAtparamAtmAyamavyayaH .
sharIrastho.api kaunteya na karoti na lipyate .. 31..\\
yathA sarvagata.n saukShmyAdAkAshaM nopalipyate .
sarvatrAvasthito dehe tathAtmA nopalipyate .. 32..\\
yathA prakAshayatyekaH kR^itsna.n lokamimaM raviH .
kShetra.n kShetrI tathA kR^itsnaM prakAshayati bhArata .. 33..\\
kShetrakShetraGYayorevamantara.n GYAnachakShuShA .
bhUtaprakR^itimokSha.n cha ye viduryAnti te param .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36}
shrIbhagavAnuvAcha
paraM bhUyaH pravakShyAmi GYAnAnA.n GYAnamuttamam .
yajGYAtvA munayaH sarve parA.n siddhimito gatAH .. 1..\\
ida.n GYAnamupAshritya mama sAdharmyamAgatAH .
sarge.api nopajAyante pralaye na vyathanti cha .. 2..\\
mama yonirmahadbrahma tasmingarbha.n dadhAmyaham .
sambhavaH sarvabhUtAnA.n tato bhavati bhArata .. 3..\\
sarvayoniShu kaunteya mUrtayaH sambhavanti yAH .
tAsAM brahma mahadyonirahaM bIjapradaH pitA .. 4..\\
sattva.n rajastama iti guNAH prakR^itisambhavAH .
nibadhnanti mahAbAho dehe dehinamavyayam .. 5..\\
tatra sattvaM nirmalatvAtprakAshakamanAmayam .
sukhasa~Ngena badhnAti GYAnasa~Ngena chAnagha .. 6..\\
rajo rAgAtmaka.n viddhi tR^iShNAsa~Ngasamudbhavam .
tannibadhnAti kaunteya karmasa~Ngena dehinam .. 7..\\
tamastvaGYAnaja.n viddhi mohanaM sarvadehinAm .
pramAdAlasyanidrAbhistannibadhnAti bhArata .. 8..\\
sattva.n sukhe sa~njayati rajaH karmaNi bhArata .
GYAnamAvR^itya tu tamaH pramAde sa~njayatyuta .. 9..\\
rajastamashchAbhibhUya sattvaM bhavati bhArata .
rajaH sattva.n tamashchaiva tamaH sattva.n rajastathA .. 10..\\
sarvadvAreShu dehe.asminprakAsha upajAyate .
GYAna.n yadA tadA vidyAdvivR^iddhaM sattvamityuta .. 11..\\
lobhaH pravR^ittirArambhaH karmaNAmashamaH spR^ihA .
rajasyetAni jAyante vivR^iddhe bharatarShabha .. 12..\\
aprakAsho.apravR^ittishcha pramAdo moha eva cha .
tamasyetAni jAyante vivR^iddhe kurunandana .. 13..\\
yadA sattve pravR^iddhe tu pralaya.n yAti dehabhR^it .
tadottamavidA.n lokAnamalAnpratipadyate .. 14..\\
rajasi pralaya.n gatvA karmasa~NgiShu jAyate .
tathA pralInastamasi mUDhayoniShu jAyate .. 15..\\
karmaNaH sukR^itasyAhuH sAttvikaM nirmalaM phalam .
rajasastu phala.n duHkhamaGYAnaM tamasaH phalam .. 16..\\
sattvAtsa~njAyate GYAna.n rajaso lobha eva cha .
pramAdamohau tamaso bhavato.aGYAnameva cha .. 17..\\
Urdhva.n gachchhanti sattvasthA madhye tiShThanti rAjasAH .
jaghanyaguNavR^ittasthA adho gachchhanti tAmasAH .. 18..\\
nAnya.n guNebhyaH kartAra.n yadA draShTAnupashyati .
guNebhyashcha para.n vetti madbhAvaM so.adhigachchhati .. 19..\\
guNAnetAnatItya trIndehI dehasamudbhavAn .
janmamR^ityujarAduHkhairvimukto.amR^itamashnute .. 20..\\
arjuna uvAcha
kairli~NgaistrInguNAnetAnatIto bhavati prabho .
kimAchAraH katha.n chaitA.nstrInguNAnativartate .. 21..\\
shrIbhagavAnuvAcha
prakAsha.n cha pravR^ittiM cha mohameva cha pANDava .
na dveShTi sampravR^ittAni na nivR^ittAni kA~NkShati .. 22..\\
udAsInavadAsIno guNairyo na vichAlyate .
guNA vartanta ityeva yo.avatiShThati ne~Ngate .. 23..\\
samaduHkhasukhaH svasthaH samaloShTAshmakA~nchanaH .
tulyapriyApriyo dhIrastulyanindAtmasa.nstutiH .. 24..\\
mAnApamAnayostulyastulyo mitrAripakShayoH .
sarvArambhaparityAgI guNAtItaH sa uchyate .. 25..\\
mA.n cha yo.avyabhichAreNa bhaktiyogena sevate .
sa guNAnsamatItyaitAnbrahmabhUyAya kalpate .. 26..\\
brahmaNo hi pratiShThAhamamR^itasyAvyayasya cha .
shAshvatasya cha dharmasya sukhasyaikAntikasya cha .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37}
shrIbhagavAnuvAcha
UrdhvamUlamadhaHshAkhamashvatthaM prAhuravyayam .
chhandA.nsi yasya parNAni yasta.n veda sa vedavit .. 1..\\
adhashchordhvaM prasR^itAstasya shAkhA
guNapravR^iddhA viShayapravAlAH .
adhashcha mUlAnyanusantatAni
karmAnubandhIni manuShyaloke .. 2..\\
na rUpamasyeha tathopalabhyate
nAnto na chAdirna cha sampratiShThA .
ashvatthamena.n suvirUDhamUlam
asa~NgashastreNa dR^iDhena chhittvA .. 3..\\
tataH pada.n tatparimArgitavyaM
yasmingatA na nivartanti bhUyaH .
tameva chAdyaM puruShaM prapadye
yataH pravR^ittiH prasR^itA purANI .. 4..\\
nirmAnamohA jitasa~NgadoShA
adhyAtmanityA vinivR^ittakAmAH .
dvandvairvimuktAH sukhaduHkhasa~nj~nair
gachchhantyamUDhAH padamavyaya.n tat .. 5..\\
na tadbhAsayate sUryo na shashA~Nko na pAvakaH .
yadgatvA na nivartante taddhAma paramaM mama .. 6..\\
mamaivAMsho jIvaloke jIvabhUtaH sanAtanaH .
manaHShaShThAnIndriyANi prakR^itisthAni karShati .. 7..\\
sharIra.n yadavApnoti yachchApyutkrAmatIshvaraH .
gR^ihItvaitAni sa.nyAti vAyurgandhAnivAshayAt .. 8..\\
shrotra.n chakShuH sparshanaM cha rasanaM ghrANameva cha .
adhiShThAya manashchAya.n viShayAnupasevate .. 9..\\
utkrAmanta.n sthitaM vApi bhu~njAnaM vA guNAnvitam .
vimUDhA nAnupashyanti pashyanti GYAnachakShuShaH .. 10..\\
yatanto yoginashchainaM pashyantyAtmanyavasthitam .
yatanto.apyakR^itAtmAno nainaM pashyantyachetasaH .. 11..\\
yadAdityagata.n tejo jagadbhAsayate.akhilam .
yachchandramasi yachchAgnau tattejo viddhi mAmakam .. 12..\\
gAmAvishya cha bhUtAni dhArayAmyahamojasA .
puShNAmi chauShadhIH sarvAH somo bhUtvA rasAtmakaH .. 13..\\
aha.n vaishvAnaro bhUtvA prANinA.n dehamAshritaH .
prANApAnasamAyuktaH pachAmyanna.n chaturvidham .. 14..\\
sarvasya chAha.n hR^idi saMniviShTo
mattaH smR^itirGYAnamapohana.n cha .
vedaish cha sarvairahameva vedyo
vedAntakR^idvedavideva chAham .. 15..\\
dvAvimau puruShau loke kSharashchAkShara eva cha .
kSharaH sarvANi bhUtAni kUTastho.akShara uchyate .. 16..\\
uttamaH puruShastvanyaH paramAtmetyudAhR^itaH .
yo lokatrayamAvishya bibhartyavyaya IshvaraH .. 17..\\
yasmAtkSharamatIto.ahamakSharAdapi chottamaH .
ato.asmi loke vede cha prathitaH puruShottamaH .. 18..\\
yo mAmevamasaMmUDho jAnAti puruShottamam .
sa sarvavidbhajati mA.n sarvabhAvena bhArata .. 19..\\
iti guhyatama.n shAstramidamuktaM mayAnagha .
etadbuddhvA buddhimAnsyAtkR^itakR^ityashcha bhArata .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38}
shrIbhagavAnuvAcha
abhaya.n sattvasaMshuddhirGYAnayogavyavasthitiH .
dAna.n damashcha yaGYashcha svAdhyAyastapa Arjavam .. 1..\\
ahi.nsA satyamakrodhastyAgaH shAntirapaishunam .
dayA bhUteShvaloluptvaM mArdava.n hrIrachApalam .. 2..\\
tejaH kShamA dhR^itiH shauchamadroho nAtimAnitA .
bhavanti sampada.n daivImabhijAtasya bhArata .. 3..\\
dambho darpo.atimAnashcha krodhaH pAruShyameva cha .
aGYAna.n chAbhijAtasya pArtha sampadamAsurIm .. 4..\\
daivI sampadvimokShAya nibandhAyAsurI matA .
mA shuchaH sampada.n daivImabhijAto.asi pANDava .. 5..\\
dvau bhUtasargau loke.asmindaiva Asura eva cha .
daivo vistarashaH prokta AsuraM pArtha me shR^iNu .. 6..\\
pravR^itti.n cha nivR^ittiM cha janA na vidurAsurAH .
na shauchaM nApi chAchAro na satya.n teShu vidyate .. 7..\\
asatyamapratiShTha.n te jagadAhuranIshvaram .
aparasparasambhUta.n kimanyatkAmahaitukam .. 8..\\
etA.n dR^iShTimavaShTabhya naShTAtmAno.alpabuddhayaH .
prabhavantyugrakarmANaH kShayAya jagato.ahitAH .. 9..\\
kAmamAshritya duShpUra.n dambhamAnamadAnvitAH .
mohAdgR^ihItvAsadgrAhAnpravartante.ashuchivratAH .. 10..\\
chintAmaparimeyA.n cha pralayAntAmupAshritAH .
kAmopabhogaparamA etAvaditi nishchitAH .. 11..\\
AshApAshashatairbaddhAH kAmakrodhaparAyaNAH .
Ihante kAmabhogArthamanyAyenArthasa~ncayAn .. 12..\\
idamadya mayA labdhamidaM prApsye manoratham .
idamastIdamapi me bhaviShyati punardhanam .. 13..\\
asau mayA hataH shatrurhaniShye chAparAnapi .
Ishvaro.ahamahaM bhogI siddho.ahaM balavAnsukhI .. 14..\\
ADhyo.abhijanavAnasmi ko.anyo.asti sadR^isho mayA .
yakShye dAsyAmi modiShya ityaGYAnavimohitAH .. 15..\\
anekachittavibhrAntA mohajAlasamAvR^itAH .
prasaktAH kAmabhogeShu patanti narake.ashuchau .. 16..\\
AtmasambhAvitAH stabdhA dhanamAnamadAnvitAH .
yajante nAmayaGYaiste dambhenAvidhipUrvakam .. 17..\\
aha~NkAraM bala.n darpaM kAmaM krodhaM cha saMshritAH .
mAmAtmaparadeheShu pradviShanto.abhyasUyakAH .. 18..\\
tAnaha.n dviShataH krUrAnsa.nsAreShu narAdhamAn .
kShipAmyajasramashubhAnAsurIShveva yoniShu .. 19..\\
AsurI.n yonimApannA mUDhA janmani janmani .
mAmaprApyaiva kaunteya tato yAntyadhamA.n gatim .. 20..\\
trividhaM narakasyeda.n dvAraM nAshanamAtmanaH .
kAmaH krodhastathA lobhastasmAdetattraya.n tyajet .. 21..\\
etairvimuktaH kaunteya tamodvAraistribhirnaraH .
AcharatyAtmanaH shreyastato yAti parA.n gatim .. 22..\\
yaH shAstravidhimutsR^ijya vartate kAmakArataH .
na sa siddhimavApnoti na sukhaM na parA.n gatim .. 23..\\
tasmAchchhAstraM pramANa.n te kAryAkAryavyavasthitau .
GYAtvA shAstravidhAnokta.n karma kartumihArhasi .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39}
arjuna uvAcha
ye shAstravidhimutsR^ijya yajante shraddhayAnvitAH .
teShAM niShThA tu kA kR^iShNa sattvamAho rajastamaH .. 1..\\
shrIbhagavAnuvAcha
trividhA bhavati shraddhA dehinA.n sA svabhAvajA .
sAttvikI rAjasI chaiva tAmasI cheti tA.n shR^iNu .. 2..\\
sattvAnurUpA sarvasya shraddhA bhavati bhArata .
shraddhAmayo.ayaM puruSho yo yachchhraddhaH sa eva saH .. 3..\\
yajante sAttvikA devAnyakSharakShA.nsi rAjasAH .
pretAnbhUtagaNAMshchAnye yajante tAmasA janAH .. 4..\\
ashAstravihita.n ghoraM tapyante ye tapo janAH .
dambhAha~NkArasa.nyuktAH kAmarAgabalAnvitAH .. 5..\\
karshayantaH sharIrasthaM bhUtagrAmamachetasaH .
mA.n chaivAntaHsharIrasthaM tAnviddhyAsuranishchayAn .. 6..\\
AhArastvapi sarvasya trividho bhavati priyaH .
yaGYastapastathA dAna.n teShAM bhedamima.n shR^iNu .. 7..\\
AyuHsattvabalArogyasukhaprItivivardhanAH .
rasyAH snigdhAH sthirA hR^idyA AhArAH sAttvikapriyAH .. 8..\\
kaTvamlalavaNAtyuShNatIkShNarUkShavidAhinaH .
AhArA rAjasasyeShTA duHkhashokAmayapradAH .. 9..\\
yAtayAma.n gatarasaM pUti paryuShitaM cha yat .
uchchhiShTamapi chAmedhyaM bhojana.n tAmasapriyam .. 10..\\
aphalAkA~NkShibhiryaGYo vidhidR^iShTo ya ijyate .
yaShTavyameveti manaH samAdhAya sa sAttvikaH .. 11..\\
abhisandhAya tu phala.n dambhArthamapi chaiva yat .
ijyate bharatashreShTha ta.n yaGYaM viddhi rAjasam .. 12..\\
vidhihInamasR^iShTAnnaM mantrahInamadakShiNam .
shraddhAvirahita.n yaGYa.n tAmasaM parichakShate .. 13..\\
devadvijaguruprAGYapUjana.n shauchamArjavam .
brahmacharyamahi.nsA cha shArIra.n tapa uchyate .. 14..\\
anudvegakara.n vAkyaM satyaM priyahita.n cha yat .
svAdhyAyAbhyasana.n chaiva vA~NmayaM tapa uchyate .. 15..\\
manaHprasAdaH saumyatvaM maunamAtmavinigrahaH .
bhAvasaMshuddhirityetattapo mAnasamuchyate .. 16..\\
shraddhayA parayA tapta.n tapastattrividhaM naraiH .
aphalAkA~NkShibhiryuktaiH sAttvikaM parichakShate .. 17..\\
satkAramAnapUjArtha.n tapo dambhena chaiva yat .
kriyate tadiha prokta.n rAjasa.n chalamadhruvam .. 18..\\
mUDhagrAheNAtmano yatpIDayA kriyate tapaH .
parasyotsAdanArtha.n vA tattAmasamudAhR^itam .. 19..\\
dAtavyamiti yaddAna.n dIyate.anupakAriNe .
deshe kAle cha pAtre cha taddAna.n sAttvikaM smR^itam .. 20..\\
yattu pratyupakArArthaM phalamuddishya vA punaH .
dIyate cha parikliShTa.n taddAna.n rAjasaM smR^itam .. 21..\\
adeshakAle yaddAnamapAtrebhyashcha dIyate .
asatkR^itamavaGYAta.n tattAmasamudAhR^itam .. 22..\\
o.n tatsaditi nirdesho brahmaNastrividhaH smR^itaH .
brAhmaNAstena vedAshcha yaGYAshcha vihitAH purA .. 23..\\
tasmAdom ityudAhR^itya yaGYadAnatapaHkriyAH .
pravartante vidhAnoktAH satataM brahmavAdinAm .. 24..\\
tadityanabhisandhAya phala.n yaGYatapaHkriyAH .
dAnakriyAshcha vividhAH kriyante mokShakA~NkShibhiH .. 25..\\
sadbhAve sAdhubhAve cha sadityetatprayujyate .
prashaste karmaNi tathA sachchhabdaH pArtha yujyate .. 26..\\
yaGYe tapasi dAne cha sthitiH saditi chochyate .
karma chaiva tadarthIya.n sadityevAbhidhIyate .. 27..\\
ashraddhayA huta.n dattaM tapastaptaM kR^itaM cha yat .
asadityuchyate pArtha na cha tatpretya no iha .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40}
arjuna uvAcha
saMnyAsasya mahAbAho tattvamichchhAmi veditum .
tyAgasya cha hR^iShIkesha pR^ithakkeshiniShUdana .. 1..\\
shrIbhagavAnuvAcha
kAmyAnA.n karmaNAM nyAsa.n saMnyAsaM kavayo viduH .
sarvakarmaphalatyAgaM prAhustyAga.n vichakShaNAH .. 2..\\
tyAjya.n doShavadityeke karma prAhurmanIShiNaH .
yaGYadAnatapaHkarma na tyAjyamiti chApare .. 3..\\
nishchaya.n shR^iNu me tatra tyAge bharatasattama .
tyAgo hi puruShavyAghra trividhaH samprakIrtitaH .. 4..\\
yaGYadAnatapaHkarma na tyAjya.n kAryameva tat .
yaGYo dAna.n tapashchaiva pAvanAni manIShiNAm .. 5..\\
etAnyapi tu karmANi sa~Nga.n tyaktvA phalAni cha .
kartavyAnIti me pArtha nishchitaM matamuttamam .. 6..\\
niyatasya tu saMnyAsaH karmaNo nopapadyate .
mohAttasya parityAgastAmasaH parikIrtitaH .. 7..\\
duHkhamityeva yatkarma kAyakleshabhayAttyajet .
sa kR^itvA rAjasa.n tyAgaM naiva tyAgaphala.n labhet .. 8..\\
kAryamityeva yatkarma niyata.n kriyate.arjuna .
sa~Nga.n tyaktvA phalaM chaiva sa tyAgaH sAttviko mataH .. 9..\\
na dveShTyakushala.n karma kushale nAnuShajjate .
tyAgI sattvasamAviShTo medhAvI chhinnasaMshayaH .. 10..\\
na hi dehabhR^itA shakya.n tyaktuM karmANyasheShataH .
yastu karmaphalatyAgI sa tyAgItyabhidhIyate .. 11..\\
aniShTamiShTaM mishra.n cha trividhaM karmaNaH phalam .
bhavatyatyAginAM pretya na tu saMnyAsinA.n kva chit .. 12..\\
pa~nchaitAni mahAbAho kAraNAni nibodha me .
sA~Nkhye kR^itAnte proktAni siddhaye sarvakarmaNAm .. 13..\\
adhiShThAna.n tathA kartA karaNaM cha pR^ithagvidham .
vividhAshcha pR^ithakcheShTA daiva.n chaivAtra pa~nchamam .. 14..\\
sharIravA~Nmanobhiryatkarma prArabhate naraH .
nyAyya.n vA viparItaM vA pa~nchaite tasya hetavaH .. 15..\\
tatraiva.n sati kartAramAtmAna.n kevalaM tu yaH .
pashyatyakR^itabuddhitvAnna sa pashyati durmatiH .. 16..\\
yasya nAha~NkR^ito bhAvo buddhiryasya na lipyate .
hatvApi sa imA.NllokAnna hanti na nibadhyate .. 17..\\
GYAna.n GYeyaM pariGYAtA trividhA karmachodanA .
karaNa.n karma karteti trividhaH karmasa~NgrahaH .. 18..\\
GYAna.n karma cha kartA cha tridhaiva guNabhedataH .
prochyate guNasa~NkhyAne yathAvachchhR^iNu tAnyapi .. 19..\\
sarvabhUteShu yenaikaM bhAvamavyayamIkShate .
avibhakta.n vibhakteShu tajGYAnaM viddhi sAttvikam .. 20..\\
pR^ithaktvena tu yajGYAnaM nAnAbhAvAnpR^ithagvidhAn .
vetti sarveShu bhUteShu tajGYAna.n viddhi rAjasam .. 21..\\
yattu kR^itsnavadekasminkArye saktamahaitukam .
atattvArthavadalpa.n cha tattAmasamudAhR^itam .. 22..\\
niyata.n sa~NgarahitamarAgadveShataH kR^itam .
aphalaprepsunA karma yattatsAttvikamuchyate .. 23..\\
yattu kAmepsunA karma sAha~NkAreNa vA punaH .
kriyate bahulAyAsa.n tadrAjasamudAhR^itam .. 24..\\
anubandha.n kShaya.n hi.nsAmanapekShya cha pauruSham .
mohAdArabhyate karma yattattAmasamuchyate .. 25..\\
muktasa~Ngo.anaha.nvAdI dhR^ityutsAhasamanvitaH .
siddhyasiddhyornirvikAraH kartA sAttvika uchyate .. 26..\\
rAgI karmaphalaprepsurlubdho hi.nsAtmako.ashuchiH .
harShashokAnvitaH kartA rAjasaH parikIrtitaH .. 27..\\
ayuktaH prAkR^itaH stabdhaH shaTho naikR^itiko.alasaH .
viShAdI dIrghasUtrI cha kartA tAmasa uchyate .. 28..\\
buddherbheda.n dhR^iteshchaiva guNatastrividha.n shR^iNu .
prochyamAnamasheSheNa pR^ithaktvena dhana~njaya .. 29..\\
pravR^itti.n cha nivR^ittiM cha kAryAkArye bhayAbhaye .
bandhaM mokSha.n cha yA vetti buddhiH sA pArtha sAttvikI .. 30..\\
yayA dharmamadharma.n cha kAryaM chAkAryameva cha .
ayathAvatprajAnAti buddhiH sA pArtha rAjasI .. 31..\\
adharma.n dharmamiti yA manyate tamasAvR^itA .
sarvArthAnviparItAMshcha buddhiH sA pArtha tAmasI .. 32..\\
dhR^ityA yayA dhArayate manaHprANendriyakriyAH .
yogenAvyabhichAriNyA dhR^itiH sA pArtha sAttvikI .. 33..\\
yayA tu dharmakAmArthAndhR^ityA dhArayate.arjuna .
prasa~Ngena phalAkA~NkShI dhR^itiH sA pArtha rAjasI .. 34..\\
yayA svapnaM bhaya.n shokaM viShAdaM madameva cha .
na vimu~nchati durmedhA dhR^itiH sA pArtha tAmasI .. 35..\\
sukha.n tvidAnIM trividha.n shR^iNu me bharatarShabha .
abhyAsAdramate yatra duHkhAnta.n cha nigachchhati .. 36..\\
yattadagre viShamiva pariNAme.amR^itopamam .
tatsukha.n sAttvikaM proktamAtmabuddhiprasAdajam .. 37..\\
viShayendriyasa.nyogAdyattadagre.amR^itopamam .
pariNAme viShamiva tatsukha.n rAjasaM smR^itam .. 38..\\
yadagre chAnubandhe cha sukhaM mohanamAtmanaH .
nidrAlasyapramAdottha.n tattAmasamudAhR^itam .. 39..\\
na tadasti pR^ithivyA.n vA divi deveShu vA punaH .
sattvaM prakR^itijairmukta.n yadebhiH syAttribhirguNaiH .. 40..\\
brAhmaNakShatriyavishA.n shUdrANA.n cha parantapa .
karmANi pravibhaktAni svabhAvaprabhavairguNaiH .. 41..\\
shamo damastapaH shaucha.n kShAntirArjavameva cha .
GYAna.n viGYAnamAstikyaM brahmakarma svabhAvajam .. 42..\\
shaurya.n tejo dhR^itirdAkShya.n yuddhe chApyapalAyanam .
dAnamIshvarabhAvashcha kShAtra.n karma svabhAvajam .. 43..\\
kR^iShigorakShyavANijya.n vaishyakarma svabhAvajam .
paricharyAtmaka.n karma shUdrasyApi svabhAvajam .. 44..\\
sve sve karmaNyabhirataH sa.nsiddhi.n labhate naraH .
svakarmanirataH siddhi.n yathA vindati tachchhR^iNu .. 45..\\
yataH pravR^ittirbhUtAnA.n yena sarvamida.n tatam .
svakarmaNA tamabhyarchya siddhi.n vindati mAnavaH .. 46..\\
shreyAnsvadharmo viguNaH paradharmAtsvanuShThitAt .
svabhAvaniyata.n karma kurvannApnoti kilbiSham .. 47..\\
sahaja.n karma kaunteya sadoShamapi na tyajet .
sarvArambhA hi doSheNa dhUmenAgnirivAvR^itAH .. 48..\\
asaktabuddhiH sarvatra jitAtmA vigataspR^ihaH .
naiShkarmyasiddhiM paramA.n saMnyAsenAdhigachchhati .. 49..\\
siddhiM prApto yathA brahma tathApnoti nibodha me .
samAsenaiva kaunteya niShThA GYAnasya yA parA .. 50..\\
buddhyA vishuddhayA yukto dhR^ityAtmAnaM niyamya cha .
shabdAdInviShayA.nstyaktvA rAgadveShau vyudasya cha .. 51..\\
viviktasevI laghvAshI yatavAkkAyamAnasaH .
dhyAnayogaparo nitya.n vairAgyaM samupAshritaH .. 52..\\
aha~NkAraM bala.n darpaM kAmaM krodhaM parigraham .
vimuchya nirmamaH shAnto brahmabhUyAya kalpate .. 53..\\
brahmabhUtaH prasannAtmA na shochati na kA~NkShati .
samaH sarveShu bhUteShu madbhakti.n labhate parAm .. 54..\\
bhaktyA mAmabhijAnAti yAvAnyashchAsmi tattvataH .
tato mA.n tattvato GYAtvA vishate tadanantaram .. 55..\\
sarvakarmANyapi sadA kurvANo madvyapAshrayaH .
matprasAdAdavApnoti shAshvataM padamavyayam .. 56..\\
chetasA sarvakarmANi mayi saMnyasya matparaH .
buddhiyogamupAshritya machchittaH satataM bhava .. 57..\\
machchittaH sarvadurgANi matprasAdAttariShyasi .
atha chettvamaha~NkArAnna shroShyasi vina~NkShyasi .. 58..\\
yadaha~NkAramAshritya na yotsya iti manyase .
mithyaiSha vyavasAyaste prakR^itistvAM niyokShyati .. 59..\\
svabhAvajena kaunteya nibaddhaH svena karmaNA .
kartuM nechchhasi yanmohAtkariShyasyavasho.api tat .. 60..\\
IshvaraH sarvabhUtAnA.n hR^iddeshe.arjuna tiShThati .
bhrAmayansarvabhUtAni yantrArUDhAni mAyayA .. 61..\\
tameva sharaNa.n gachchha sarvabhAvena bhArata .
tatprasAdAtparA.n shAntiM sthAnaM prApsyasi shAshvatam .. 62..\\
iti te GYAnamAkhyAta.n guhyAdguhyataraM mayA .
vimR^ishyaitadasheSheNa yathechchhasi tathA kuru .. 63..\\
sarvaguhyatamaM bhUyaH shR^iNu me parama.n vachaH .
iShTo.asi me dR^iDhamiti tato vakShyAmi te hitam .. 64..\\
manmanA bhava madbhakto madyAjI mAM namaskuru .
mAmevaiShyasi satya.n te pratijAne priyo.asi me .. 65..\\
sarvadharmAnparityajya mAmeka.n sharaNaM vraja .
aha.n tvA sarvapApebhyo mokShayiShyAmi mA shuchaH .. 66..\\
ida.n te nAtapaskAya nAbhaktAya kadA chana .
na chAshushrUShave vAchyaM na cha mA.n yo.abhyasUyati .. 67..\\
ya idaM parama.n guhyaM madbhakteShvabhidhAsyati .
bhaktiM mayi parA.n kR^itvA mAmevaiShyatyasaMshayaH .. 68..\\
na cha tasmAnmanuShyeShu kashchinme priyakR^ittamaH .
bhavitA na cha me tasmAdanyaH priyataro bhuvi .. 69..\\
adhyeShyate cha ya ima.n dharmya.n sa.nvAdamAvayoH .
GYAnayaGYena tenAhamiShTaH syAmiti me matiH .. 70..\\
shraddhAvAnanasUyashcha shR^iNuyAdapi yo naraH .
so.api muktaH shubhA.NllokAnprApnuyAtpuNyakarmaNAm .. 71..\\
kachchidetachchhrutaM pArtha tvayaikAgreNa chetasA .
kachchidaGYAnasaMmohaH pranaShTaste dhana~njaya .. 72..\\
arjuna uvAcha
naShTo mohaH smR^itirlabdhA tvatprasAdAnmayAchyuta .
sthito.asmi gatasandehaH kariShye vachana.n tava .. 73..\\
sa~njaya uvAcha
ityaha.n vAsudevasya pArthasya cha mahAtmanaH .
sa.nvAdamimamashrauShamadbhuta.n romaharShaNam .. 74..\\
vyAsaprasAdAchchhrutavAnetadguhyamahaM param .
yoga.n yogeshvarAtkR^iShNAtsAkShAtkathayataH svayam .. 75..\\
rAjansa.nsmR^itya sa.nsmR^itya sa.nvAdamimamadbhutam .
keshavArjunayoH puNya.n hR^iShyAmi cha muhurmuhuH .. 76..\\
tachcha sa.nsmR^itya sa.nsmR^itya rUpamatyadbhuta.n hareH .
vismayo me mahAnrAjanhR^iShyAmi cha punaH punaH .. 77..\\
yatra yogeshvaraH kR^iShNo yatra pArtho dhanurdharaH .
tatra shrIrvijayo bhUtirdhruvA nItirmatirmama .. 78..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41}
sa~njaya uvAcha
tato dhana~njaya.n dR^iShTvA bANagANDIvadhAriNam .
punareva mahAnAda.n vyasR^ijanta mahArathAH .. 1..\\
pANDavAH somakAshchaiva ye chaiShAmanuyAyinaH .
dadhmushcha muditAH sha~NkhAnvIrAH sAgarasambhavAn .. 2..\\
tato bheryashcha peshyashcha krakachA goviShANikAH .
sahasaivAbhyahanyanta tataH shabdo mahAnabhUt .. 3..\\
atha devAH sagandharvAH pitarashcha janeshvara .
siddhachAraNasa~NghAshcha samIyuste didR^ikShayA .. 4..\\
R^iShayashcha mahAbhAgAH puraskR^itya shatakratum .
samIyustatra sahitA draShTu.n tadvaishasaM mahat .. 5..\\
tato yudhiShThiro dR^iShTvA yuddhAya susamudyate .
te sene sAgaraprakhye muhuH prachalite nR^ipa .. 6..\\
vimuchya kavacha.n vIro nikShipya cha varAyudham .
avaruhya rathAttUrNaM padbhyAmeva kR^itA~njaliH .. 7..\\
pitAmahamabhiprekShya dharmarAjo yudhiShThiraH .
vAgyataH prayayau yena prA~Nmukho ripuvAhinIm .. 8..\\
taM prayAntamabhiprekShya kuntIputro dhana~njayaH .
avatIrya rathAttUrNaM bhrAtR^ibhiH sahito.anvayAt .. 9..\\
vAsudevashcha bhagavAnpR^iShThato.anujagAma ha .
yathAmukhyAshcha rAjAnastamanvAjagmurutsukAH .. 10..\\
arjuna uvAcha
ki.n te vyavasita.n rAjanyadasmAnapahAya vai .
padbhyAmeva prayAto.asi prA~Nmukho ripuvAhinIm .. 11..\\
bhImasena uvAcha
kva gamiShyasi rAjendra nikShiptakavachAyudhaH .
daMshiteShvarisainyeShu bhrAtR^InutsR^ijya pArthiva .. 12..\\
nakula uvAcha
eva~Ngate tvayi jyeShThe mama bhrAtari bhArata .
bhIrme dunoti hR^idayaM brUhi gantA bhavAnkva nu .. 13..\\
sahadeva uvAcha
asminraNasamUhe vai vartamAne mahAbhaye .
yoddhavye kva nu gantAsi shatrUnabhimukho nR^ipa .. 14..\\
sa~njaya uvAcha
evamAbhAShyamANo.api bhrAtR^ibhiH kurunandana .
novAcha vAgyataH ki.n chidgachchhatyeva yudhiShThiraH .. 15..\\
tAnuvAcha mahAprAGYo vAsudevo mahAmanAH .
abhiprAyo.asya viGYAto mayeti prahasanniva .. 16..\\
eSha bhIShma.n tathA droNaM gautama.n shalyameva cha .
anumAnya gurUnsarvAnyotsyate pArthivo.aribhiH .. 17..\\
shrUyate hi purAkalpe gurUnananumAnya yaH .
yudhyate sa bhavedvyaktamapadhyAto mahattaraiH .. 18..\\
anumAnya yathAshAstra.n yastu yudhyenmahattaraiH .
dhruvastasya jayo yuddhe bhavediti matirmama .. 19..\\
evaM bruvati kR^iShNe tu dhArtarAShTrachamUM prati .
hAhAkAro mahAnAsInniHshabdAstvapare.abhavan .. 20..\\
dR^iShTvA yudhiShThira.n dUrAddhArtarAShTrasya sainikAH .
mithaH sa~NkathayA.n chakrurnesho.asti kulapA.nsanaH .. 21..\\
vyaktaM bhIta ivAbhyeti rAjAsau bhIShmamantikAt .
yudhiShThiraH sasodaryaH sharaNArthaM prayAchakaH .. 22..\\
dhana~njaye kathaM nAthe pANDave cha vR^ikodare .
nakule sahadeve cha bhIto.abhyeti cha pANDavaH .. 23..\\
na nUna.n kShatriyakule jAtaH samprathite bhuvi .
yathAsya hR^idayaM bhItamalpasattvasya sa.nyuge .. 24..\\
tataste kShatriyAH sarve prasha.nsanti sma kauravAn .
hR^iShTAH sumanaso bhUtvA chailAni dudhuvuH pR^ithak .. 25..\\
vyanindanta tataH sarve yodhAstatra vishAM pate .
yudhiShThira.n sasodaryaM sahita.n keshavena ha .. 26..\\
tatastatkaurava.n sainya.n dhikkR^itvA tu yudhiShThiram .
niHshabdamabhavattUrNaM punareva vishAM pate .. 27..\\
kiM nu vakShyati rAjAsau kiM bhIShmaH prativakShyati .
kiM bhImaH samarashlAghI kiM nu kR^iShNArjunAviti .. 28..\\
vivakShita.n kimasyeti saMshayaH sumahAnabhUt .
ubhayoH senayo rAjanyudhiShThirakR^ite tadA .. 29..\\
sa vigAhya chamU.n shatroH sharashaktisamAkulAm .
bhIShmamevAbhyayAttUrNaM bhrAtR^ibhiH parivAritaH .. 30..\\
tamuvAcha tataH pAdau karAbhyAM pIDya pANDavaH .
bhIShma.n shAntanavaM rAjA yuddhAya samupasthitam .. 31..\\
yudhiShThira uvAcha
Amantraye tvA.n durdharSha yotsye tAta tvayA saha .
anujAnIhi mA.n tAta AshiShash cha prayojaya .. 32..\\
bhIShma uvAcha
yadyevaM nAbhigachchhethA yudhi mAM pR^ithivIpate .
shapeya.n tvAM mahArAja parAbhAvAya bhArata .. 33..\\
prIto.asmi putra yudhyasva jayamApnuhi pANDava .
yatte.abhilaShita.n chAnyattadavApnuhi sa.nyuge .. 34..\\
vriyatA.n cha varaH pArtha kimasmatto.abhikA~NkShasi .
eva.n gate mahArAja na tavAsti parAjayaH .. 35..\\
arthasya puruSho dAso dAsastvartho na kasya chit .
iti satyaM mahArAja baddho.asmyarthena kauravaiH .. 36..\\
atastvA.n klIbavadvAkyaM bravImi kurunandana .
hR^ito.asmyarthena kauravya yuddhAdanyatkimichchhasi .. 37..\\
yudhiShThira uvAcha
mantrayasva mahAprAGYa hitaiShI mama nityashaH .
yudhyasva kauravasyArthe mamaiSha satata.n varaH .. 38..\\
bhIShma uvAcha
rAjankimatra sAhya.n te karomi kurunandana .
kAma.n yotsye parasyArthe brUhi yatte vivakShitam .. 39..\\
yudhiShThira uvAcha
katha.n jayeya.n sa~NgrAme bhavantamaparAjitam .
etanme mantraya hita.n yadi shreyaH prapashyasi .. 40..\\
bhIShma uvAcha
na taM pashyAmi kaunteya yo mA.n yudhyantamAhave .
vijayeta pumAnkashchidapi sAkShAchchhatakratuH .. 41..\\
yudhiShThira uvAcha
hanta pR^ichchhAmi tasmAttvAM pitAmaha namo.astu te .
jayopAyaM bravIhi tvamAtmanaH samare paraiH .. 42..\\
bhIShma uvAcha
na shatru.n tAta pashyAmi samare yo jayeta mAm .
na tAvanmR^ityukAlo me punarAgamana.n kuru .. 43..\\
sa~njaya uvAcha
tato yudhiShThiro vAkyaM bhIShmasya kurunandana .
shirasA pratijagrAha bhUyastamabhivAdya cha .. 44..\\
prAyAtpunarmahAbAhurAchAryasya rathaM prati .
pashyatA.n sarvasainyAnAM madhyena bhrAtR^ibhiH saha .. 45..\\
sa droNamabhivAdyAtha kR^itvA chaiva pradakShiNam .
uvAcha vAchA durdharShamAtmaniHshreyasa.n vachaH .. 46..\\
Amantraye tvAM bhagavanyotsye vigatakalmaShaH .
jayeya.n cha ripUnsarvAnanuGYAtastvayA dvija .. 47..\\
droNa uvAcha
yadi mAM nAbhigachchhethA yuddhAya kR^itanishchayaH .
shapeya.n tvAM mahArAja parAbhAvAya sarvashaH .. 48..\\
tadyudhiShThira tuShTo.asmi pUjitashcha tvayAnagha .
anujAnAmi yudhyasva vijaya.n samavApnuhi .. 49..\\
karavANi cha te kAmaM brUhi yatte.abhikA~NkShitam .
eva.n gate mahArAja yuddhAdanyatkimichchhasi .. 50..\\
arthasya puruSho dAso dAsastvartho na kasya chit .
iti satyaM mahArAja baddho.asmyarthena kauravaiH .. 51..\\
atastvA.n klIbavadbrUmo yuddhAdanyatkimichchhasi .
yotsyAmi kauravasyArthe tavAshAsyo jayo mayA .. 52..\\
yudhiShThira uvAcha
jayamAshAssva me brahmanmantrayasva cha maddhitam .
yudhyasva kauravasyArthe vara eSha vR^ito mayA .. 53..\\
droNa uvAcha
dhruvaste vijayo rAjanyasya mantrI haristava .
aha.n cha tvAbhijAnAmi raNe shatrUnvijeShyasi .. 54..\\
yato dharmastataH kR^iShNo yataH kR^iShNastato jayaH .
yudhyasva gachchha kaunteya pR^ichchha mA.n kiM bravImi te .. 55..\\
yudhiShThira uvAcha
pR^ichchhAmi tvA.n dvijashreShTha shR^iNu me yadvivakShitam .
katha.n jayeya.n sa~NgrAme bhavantamaparAjitam .. 56..\\
droNa uvAcha
na te.asti vijayastAvadyAvadyudhyAmyaha.n raNe .
mamAshu nidhane rAjanyatasva saha sodaraiH .. 57..\\
yudhiShThira uvAcha
hanta tasmAnmahAbAho vadhopAya.n vadAtmanaH .
AchArya praNipatyaiSha pR^ichchhAmi tvAM namo.astu te .. 58..\\
droNa uvAcha
na shatru.n tAta pashyAmi yo mA.n hanyAdraNe sthitam .
yudhyamAna.n susa.nrabdhaM sharavarShaughavarShiNam .. 59..\\
R^ite prAyagata.n rAjannyastashastramachetanam .
hanyAnmA.n yudhi yodhAnAM satyametadbravImi te .. 60..\\
shastra.n chAha.n raNe jahyAM shrutvA sumahadapriyam .
shraddheyavAkyAtpuruShAdetatsatyaM bravImi te .. 61..\\
sa~njaya uvAcha
etachchhrutvA mahArAja bhAradvAjasya dhImataH .
anumAnya tamAchAryaM prAyAchchhAradvataM prati .. 62..\\
so.abhivAdya kR^ipa.n rAjA kR^itvA chApi pradakShiNam .
uvAcha durdharShatama.n vAkyaM vAkyavishAradaH .. 63..\\
anumAnaye tvA.n yotsyAmi guro vigatakalmaShaH .
jayeya.n cha ripUnsarvAnanuGYAtastvayAnagha .. 64..\\
kR^ipa uvAcha
yadi mAM nAbhigachchhethA yuddhAya kR^itanishchayaH .
shapeya.n tvAM mahArAja parAbhAvAya sarvashaH .. 65..\\
arthasya puruSho dAso dAsastvartho na kasya chit .
iti satyaM mahArAja baddho.asmyarthena kauravaiH .. 66..\\
teShAmarthe mahArAja yoddhavyamiti me matiH .
atastvA.n klIbavadbrUmi yuddhAdanyatkimichchhasi .. 67..\\
yudhiShThira uvAcha
hanta pR^ichchhAmi te tasmAdAchArya shR^iNu me vachaH .. 68..\\
sa~njaya uvAcha
ityuktvA vyathito rAjA novAcha gatachetanaH .
ta.n gautamaH pratyuvAcha viGYAyAsya vivakShitam .
avadhyo.ahaM mahIpAla yudhyasva jayamApnuhi .. 69..\\
prItastvabhigamenAha.n jayaM tava narAdhipa .
AshAsiShye sadotthAya satyametadbravImi te .. 70..\\
etachchhrutvA mahArAja gautamasya vachastadA .
anumAnya kR^ipa.n rAjA prayayau yena madrarAT .. 71..\\
sa shalyamabhivAdyAtha kR^itvA chAbhipradakShiNam .
uvAcha rAjA durdharShamAtmaniHshreyasa.n vachaH .. 72..\\
anumAnaye tvA.n yotsyAmi guro vigatakalmaShaH .
jayeya.n cha mahArAja anuGYAtastvayA ripUn .. 73..\\
shalya uvAcha
yadi mAM nAbhigachchhethA yuddhAya kR^itanishchayaH .
shapeya.n tvAM mahArAja parAbhAvAya vai raNe .. 74..\\
tuShTo.asmi pUjitashchAsmi yatkA~NkShasi tadastu te .
anujAnAmi chaiva tvA.n yudhyasva jayamApnuhi .. 75..\\
brUhi chaiva para.n vIra kenArthaH ki.n dadAmi te .
eva.n gate mahArAja yuddhAdanyatkimichchhasi .. 76..\\
arthasya puruSho dAso dAsastvartho na kasya chit .
iti satyaM mahArAja baddho.asmyarthena kauravaiH .. 77..\\
kariShyAmi hi te kAmaM bhAgineya yathepsitam .
bravImyataH klIbavattvA.n yuddhAdanyatkimichchhasi .. 78..\\
yudhiShThira uvAcha
mantrayasva mahArAja nityaM maddhitamuttamam .
kAma.n yudhya parasyArthe varametadvR^iNomyaham .. 79..\\
shalya uvAcha
brUhi kimatra sAhya.n te karomi nR^ipasattama .
kAma.n yotsye parasyArthe vR^ito.asmyarthena kauravaiH .. 80..\\
yudhiShThira uvAcha
sa eva me varaH satya udyoge yastvayA kR^itaH .
sUtaputrasya sa~NgrAme kAryastejovadhastvayA .. 81..\\
shalya uvAcha
sampatsyatyeSha te kAmaH kuntIputra yathepsitaH .
gachchha yudhyasva visrabdhaM pratijAne jaya.n tava .. 82..\\
sa~njaya uvAcha
anumAnyAtha kaunteyo mAtulaM madrakeshvaram .
nirjagAma mahAsainyAdbhrAtR^ibhiH parivAritaH .. 83..\\
vAsudevastu rAdheyamAhave.abhijagAma vai .
tata enamuvAchedaM pANDavArthe gadAgrajaH .. 84..\\
shrutaM me karNa bhIShmasya dveShAtkila na yotsyasi .
asmAnvaraya rAdheya yAvadbhIShmo na hanyate .. 85..\\
hate tu bhIShme rAdheya punareShyasi sa.nyuge .
dhArtarAShTrasya sAhAyya.n yadi pashyasi chetsamam .. 86..\\
karNa uvAcha
na vipriya.n kariShyAmi dhArtarAShTrasya keshava .
tyaktaprANa.n hi mAM viddhi duryodhanahitaiShiNam .. 87..\\
sa~njaya uvAcha
tachchhrutvA vachana.n kR^iShNaH saMnyavartata bhArata .
yudhiShThirapurogaishcha pANDavaiH saha sa~NgataH .. 88..\\
atha sainyasya madhye tu prAkroshatpANDavAgrajaH .
yo.asmAnvR^iNoti tadaha.n varaye sAhyakAraNAt .. 89..\\
atha tAnsamabhiprekShya yuyutsuridamabravIt .
prItAtmA dharmarAjAna.n kuntIputra.n yudhiShThiram .. 90..\\
aha.n yotsyAmi miShataH sa.nyuge dhArtarAShTrajAn .
yuShmadarthe mahArAja yadi mA.n vR^iNuShe.anagha .. 91..\\
yudhiShThira uvAcha
ehyehi sarve yotsyAmastava bhrAtR^InapaNDitAn .
yuyutso vAsudevashcha vaya.n cha brUma sarvashaH .. 92..\\
vR^iNomi tvAM mahAbAho yudhyasva mama kAraNAt .
tvayi piNDashcha tantushcha dhR^itarAShTrasya dR^ishyate .. 93..\\
bhajasvAsmAnrAjaputra bhajamAnAnmahAdyute .
na bhaviShyati durbuddhirdhArtarAShTro.atyamarShaNaH .. 94..\\
sa~njaya uvAcha
tato yuyutsuH kauravyaH parityajya sutA.nstava .
jagAma pANDuputrANA.n senAM vishrAvya dundubhim .. 95..\\
tato yudhiShThiro rAjA samprahR^iShTaH sahAnujaiH .
jagrAha kavachaM bhUyo dIptimatkanakojjvalam .. 96..\\
pratyapadyanta te sarve rathAnsvAnpuruSharShabhAH .
tato vyUha.n yathApUrvaM pratyavyUhanta te punaH .. 97..\\
avAdayandundubhIMshcha shatashashchaiva puShkarAn .
si.nhanAdAMshcha vividhAnvineduH puruSharShabhAH .. 98..\\
rathasthAnpuruShavyAghrAnpANDavAnprekShya pArthivAH .
dhR^iShTadyumnAdayaH sarve punarjahR^iShire mudA .. 99..\\
gauravaM pANDuputrANAM mAnyAnmAnayatA.n cha tAn .
dR^iShTvA mahIkShitastatra pUjayA.n chakrire bhR^isham .. 100..\\
sauhR^ida.n cha kR^ipAM chaiva prAptakAlaM mahAtmanAm .
dayA.n cha GYAtiShu parAM kathayAM chakrire nR^ipAH .. 101..\\
sAdhu sAdhviti sarvatra nishcheruH stutisa.nhitAH .
vAchaH puNyAH kIrtimatAM manohR^idayaharShiNIH .. 102..\\
mlechchhAshchAryAshcha ye tatra dadR^ishuH shushruvustadA .
vR^itta.n tatpANDuputrANA.n ruruduste sagadgadAH .. 103..\\
tato jaghnurmahAbherIH shatashashchaiva puShkarAn .
sha~NkhAMshcha gokShIranibhAndadhmurhR^iShTA manasvinaH .. 104..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42}
dhr
eva.n vyUDheShvanIkeShu mAmakeShvitareShu cha .
ke pUrvaM prAhara.nstatra kuravaH pANDavAstathA .. 1..\\
s
bhrAtR^ibhiH sahito rAjanputro duryodhanastava .
bhIShmaM pramukhataH kR^itvA prayayau saha senayA .. 2..\\
tathaiva pANDavAH sarve bhImasenapurogamAH .
bhIShmeNa yuddhamichchhantaH prayayurhR^iShTamAnasAH .. 3..\\
kShveDAH kila kilA shabdaH krakachA goviShANikAH .
bherImR^ida~NgamurajA hayaku~njaranisvanAH .. 4..\\
ubhayoH senayo rAja.nstataste.asmAnsamadravan .
vayaM pratinadantashcha tadAsIttumulaM mahat .. 5..\\
mahAntyanIkAni mahAsamuchchhraye
samAgame pANDava dhArtarAShTrayoH .
chakampire sha~NkhamR^ida~Nga nisvanaiH
prakampitAnIva vanAni vAyunA .. 6..\\
narendra nAgAshvarathAkulAnAm
abhyAyatInAmashive muhUrte .
babhUva ghoShastumulashchamUnAM
vAtoddhutAnAmiva sAgarANAm .. 7..\\
tasminsamutthite shabde tumule lomaharShaNe .
bhImaseno mahAbAhuH prANadadgovR^iSho yathA .. 8..\\
sha~NkhadundubhinirghoSha.n vAraNAnA.n cha bR^i.nhitam .
si.nhanAda.n cha sainyAnAM bhImasenaravo.abhyabhUt .. 9..\\
hayAnA.n heShamANAnAmanIkeShu sahasrashaH .
sarvAnabhyabhavachchhabdAnbhImasenasya nisvanaH .. 10..\\
ta.n shrutvA ninada.n tasya sainyAstava vitatrasuH .
jImUtasyeva nadataH shakrAshanisamasvanam .. 11..\\
vAhanAni cha sarvANi shakR^inmUtraM prasusruvuH .
shabdena tasya vIrasya si.nhasyevetare mR^igAH .. 12..\\
darshayanghoramAtmAnaM mahAbhramiva nArayan .
vibhIShaya.nstava sutA.nstava senA.n samabhyayAt .. 13..\\
tamAyAntaM maheShvAsa.n sodaryAH paryavArayan .
chhAdayantaH sharavrAtairmeghA iva divAkaram .. 14..\\
duryodhanashcha putraste durmukho duHsahaH shalaH .
duHshAsanashchAtirathastathA durmarShaNo nR^ipa .. 15..\\
viviMshatishchitraseno vikarNashcha mahArathaH .
purumitro jayo bhojaH saumadattishcha vIryavAn .. 16..\\
mahAchApAni dhunvanto jaladA iva vidyutaH .
AdadAnAshcha nArAchAnnirmuktAshIviShopamAn .. 17..\\
atha tAndraupadIputrAH saubhadrashcha mahAratha .
nakulaH sahadevashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 18..\\
dhArtarAShTrAnpratiyayurardayantaH shitaiH sharaiH .
vajrairiva mahAvegaiH shikharANi dharAbhR^itAm .. 19..\\
tasminprathamasaMmarde bhIma jyAtalanisvane .
tAvakAnAM pareShA.n cha nAsItkashchitparA~NmukhaH .. 20..\\
lAghava.n droNashiShyANAmapashyaM bharatarShabha .
nimittavedhinA.n rAja~nsharAnutsR^ijatAM bhR^isham .. 21..\\
nopashAmyati nirghoSho dhanuShA.n kUjatAM tathA .
vinishcheruH sharA dIptA jyotIMShIva nabhastalAt .. 22..\\
sarve tvanye mahIpAlAH prekShakA iva bhArata .
dadR^ishurdarshanIya.n taM bhIma.n GYAtisamAgamam .. 23..\\
tataste jAtasa.nrambhAH parasparakR^itAgasaH .
anyonyaspardhayA rAjanvyAyachchhanta mahArathAH .. 24..\\
kurupANDavasene te hastyashvarathasa~Nkule .
shushubhAte raNe.atIva paTe chitragate iva .. 25..\\
tataste pArthivAH sarve pragR^ihItasharAsanAH .
saha sainyAH samApetuH putrasya tava shAsanAt .. 26..\\
yudhiShThireNa chAdiShTAH pArthivAste sahasrashaH .
vinadantaH samApetuH putrasya tava vAhinIm .. 27..\\
ubhayoH senayostIvraH sainyAnA.n sa samAgamaH .
antardhIyata chAdityaH sainyena rajasAvR^itaH .. 28..\\
prayuddhAnAM prabhagnAnAM punarAvartatAm api .
nAtra sveShAM pareShA.n vA visheShaH samajAyata .. 29..\\
tasmi.nstu tumule yuddhe vartamAne mahAbhaye .
ati sarvANyanIkAni pitA te.abhivyarochata .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43}
s
pUrvAhNe tasya raudrasya yuddhamahno vishAM pate .
prAvartata mahAghora.n rAGYA.n dehAvakartanam .. 1..\\
kurUNAM pANDavAnA.n cha sa~NgrAme vijigIShatAm .
si.nhAnAmiva sa.nhrAdo divamurvI.n cha nAdayan .. 2..\\
AsItkila kilA shabdastalasha~NkharavaiH saha .
jaGYire si.nhanAdAshcha shUrANAM pratigarjatAm .. 3..\\
talatrAbhihatAshchaiva jyAshabdA bharatarShabha .
pattInAM pAdashabdAshcha vAjinA.n cha mahAsvanAH .. 4..\\
tottrA~Nkusha nipAtAshcha AyudhAnA.n cha nisvanAH .
ghaNTA shabdAshcha nAgAnAmanyonyamabhidhAvatAm .. 5..\\
tasminsamudite shabde tumule lomaharShaNe .
babhUva rathanirghoShaH parjanyaninadopamaH .. 6..\\
te manaH krUramAdhAya samabhityaktajIvitAH .
pANDavAnabhyavartanta sarva evochchhritadhvajAH .. 7..\\
svaya.n shAntanavo rAjannabhyadhAvaddhana~njayam .
pragR^ihya kArmuka.n ghoraM kAladaNDopama.n raNe .. 8..\\
arjuno.api dhanurgR^ihya gANDIva.n lokavishrutam .
abhyadhAvata tejasvI gA~Ngeya.n raNamUrdhani .. 9..\\
tAvubhau kurushArdUlau parasparavadhaiShiNau .
gA~Ngeyastu raNe pArtha.n viddhvA nAkampayadbalI .
tathaiva pANDavo rAjanbhIShmaM nAkampayadyudhi .. 10..\\
sAtyakishcha maheShvAsaH kR^itavarmANamabhyayAt .
tayoH samabhavadyuddha.n tumula.n lomaharShaNam .. 11..\\
sAtyakiH kR^itavarmANa.n kR^itavarmA cha sAtyakim .
AnarhatuH sharairghoraistakShamANau parasparam .. 12..\\
tau sharAchita sarvA~Ngau shushubhAte mahAbalau .
vasante puShpashabalau puShpitAviva kuMshukau .. 13..\\
abhimanyurmaheShvAso bR^ihadbalamayodhayat .
tataH kosalako rAjA saubhadrasya vishAM pate .
dhvaja.n chichchheda samare sArathiM cha nyapAtayat .. 14..\\
saubhadrastu tataH kruddhaM pAtite rathasArathau .
bR^ihadbalaM mahArAja vivyAdha navabhiH sharaiH .. 15..\\
athAparAbhyAM bhallAbhyAM pItAbhyAmarimardanaH .
dhvajamekena chichchheda pArShNimekena sArathim .
anyonya.n cha sharaistIkShNaiH kruddhau rAja.nstatakShatuH .. 16..\\
mAnina.n samare dR^ipta.n kR^itavairaM mahAratham .
bhImasenastava suta.n duryodhanamayodhayat .. 17..\\
tAvubhau narashArdUlau kurumukhyau mahAbalau .
anyonya.n sharavarShAbhyAM vavR^iShAte raNAjire .. 18..\\
tau tu vIkShya mahAtmAnau kR^itinau chitrayodhinau .
vismayaH sarvabhUtAnA.n samapadyata bhArata .. 19..\\
duHshAsanastu nakulaM pratyudyAya mahAratham .
avidhyannishitairbANairbahubhirmarmabhedibhiH .. 20..\\
tasya mAdrI sutaH ketu.n sa shara.n cha sharAsanam .
chichchheda nishitairbANaiH prahasanniva bhArata .
athainaM pa~nchaviMshatyA kShudrakANA.n samArdayat .. 21..\\
putrastu tava durdharSho nakulasya mahAhave .
yugeShA.n chichchhide bANairdhvajaM chaiva nyapAtayat .. 22..\\
durmukhaH sahadeva.n tu pratyudyAya mahAbalam .
vivyAdha sharavarSheNa yatamAnaM mahAhave .. 23..\\
sahadevastato vIro durmukhasya mahAhave .
shareNa bhR^ishatIkShNena pAtayAmAsa sArathim .. 24..\\
tAvanyonya.n samAsAdya samare yuddhadurmadau .
trAsayetA.n sharairghoraiH kR^itapratikR^itaiShiNau .. 25..\\
yudhiShThiraH svaya.n rAjA madrarAjAnamabhyayAt .
tasya madrAdhipashchApa.n dvidhA chichchheda mAriSha .. 26..\\
tadapAsya dhanushchhinna.n kuntIputro yudhiShThiraH .
anyakArmukamAdAya vegavadbalavattaram .. 27..\\
tato madreshvara.n rAjA sharaiH saMnataparvabhiH .
chhAdayAmAsa sa~NkruddhastiShTha tiShTheti chAbravIt .. 28..\\
dhR^iShTadyumnastato droNamabhyadravata bhArata .
tasya droNaH susa~NkruddhaH parAsu karaNa.n dR^iDham .
tridhA chichchheda samare yatamAnasya kArmukam .. 29..\\
shara.n chaiva mahAghoraM kAladaNDamivAparam .
preShayAmAsa samare so.asya kAye nyamajjata .. 30..\\
athAnyaddhanurAdAya sAyakAMshcha chaturdasha .
droNa.n drupadaputrastu prativivyAdha sa.nyuge .
tAvanyonya.n susa~Nkruddhau chakratuH subhR^ishaM raNam .. 31..\\
saumadatti.n raNe sha~Nkho rabhasaM rabhaso yudhi .
pratyudyayau mahArAja tiShTha tiShTheti chAbravIt .. 32..\\
tasya vai dakShiNa.n vIro nirbibheda raNe bhujam .
saumadattistathA sha~Nkha.n jatru deshe samAhanat .. 33..\\
tayoH samabhavadyuddha.n ghorarUpa.n vishAM pate .
dR^iptayoH samare tUrNa.n vR^itravAsavayoriva .. 34..\\
bAhlIka.n tu raNe kruddhaM kruddha rUpo vishAM pate .
abhyadravadameyAtmA dhR^iShTaketurmahArathaH .. 35..\\
bAhlIkastu tato rAjandhR^iShTaketumamarShaNam .
sharairbahubhirAnarchchhatsi.nhanAdamathAnadat .. 36..\\
chedirAjastu sa~Nkruddho bAhlIkaM navabhiH sharaiH .
vivyAdha samare tUrNaM matto mattamiva dvipam .. 37..\\
tau tatra samare kruddhau nardantau cha muhurmuhuH .
samIyatuH susa~NkruddhAva~NgAraka budhAviva .. 38..\\
rAkShasa.n krUrakarmANaM krUrakarmA ghaTotkachaH .
alambusaM pratyudiyAdbala.n shakra ivAhave .. 39..\\
ghaTotkachastu sa~Nkruddho rAkShasa.n taM mahAbalam .
navatyA sAyakaistIkShNairdArayAmAsa bhArata .. 40..\\
alambusastu samare bhaimaseniM mahAbalam .
bahudhA vArayAmAsa sharaiH saMnataparvabhiH .. 41..\\
vyabhrAjetA.n tatastau tu sa.nyuge sharavikShatau .
yathA devAsure yuddhe balashakrau mahAbalau .. 42..\\
shikhaNDI samare rAjandrauNimabhyudyatau balI .
ashvatthAmA tataH kruddhaH shikhaNDinamavasthitam .. 43..\\
nArAchena sutIkShNena bhR^isha.n viddhvA vyakampayat .
shikhaNDyapi tato rAjandroNaputramatADayat .. 44..\\
sAyakena supItena tIkShNena nishitena cha .
tau jaghnatustadAnyonya.n sharairbahuvidhairmR^idhe .. 45..\\
bhagadatta.n raNe shUraM virATo vAhinIpatiH .
abhyayAttvarito rAja.nstato yuddhamavartata .. 46..\\
virATo bhagadattena sharavarSheNa tADitaH .
abhyavarShatsusa~Nkruddho megho vR^iShTyA ivAchalam .. 47..\\
bhagadattastatastUrNa.n virATaM pR^ithivIpatim .
chhAdayAmAsa samare meghaH sUryamivoditam .. 48..\\
bR^ihatkShatra.n tu kaikeyaM kR^ipaH shAradvato yayau .
ta.n kR^ipaH sharavarSheNa chhAdayAmAsa bhArata .. 49..\\
gautama.n kekayaH kruddhaH sharavR^iShTyAbhyapUrayat .
tAvanyonya.n hayAnhatvA dhanuShI vinikR^itya vai .. 50..\\
virathAvasiyuddhAya samIyaturamarShaNau .
tayostadabhavadyuddha.n ghorarUpa.n sudAruNam .. 51..\\
drupadastu tato rAjA saindhava.n vai jayadratham .
abhyudyayau samprahR^iShTo hR^iShTarUpaM parantapa .. 52..\\
tataH saindhavako rAjA drupada.n vishikhaistribhiH .
tADayAmAsa samare sa cha taM pratyavidhyata .. 53..\\
tayoH samabhavadyuddha.n ghorarUpa.n sudAruNam .
IkShitR^iprItijanana.n shukrA~NgArakayoriva .. 54..\\
vikarNastu sutastubhya.n suta somaM mahAbalam .
abhyayAjjavanairashvaistato yuddhamavartata .. 55..\\
vikarNaH suta soma.n tu viddhvA nAkampayachchharaiH .
suta somo vikarNa.n cha tadadbhutamivAbhavat .. 56..\\
susharmANaM naravyAghra.n chekitAno mahArathaH .
abhyadravatsusa~NkruddhaH pANDavArthe parAkramI .. 57..\\
susharmA tu mahArAja chekitAnaM mahAratham .
mahatA sharavarSheNa vArayAmAsa sa.nyuge .. 58..\\
chekitAno.api sa.nrabdhaH susharmANaM mahAhave .
prAchchhAdayattamiShubhirmahAmegha ivAchalam .. 59..\\
shakuniH prativindhya.n tu parAkrAntaM parAkramI .
abhyadravata rAjendra matto mattamiva dvipam .. 60..\\
yaudhiShThirastu sa~NkruddhaH saubalaM nishitaiH sharaiH .
vyadArayata sa~NgrAme maghavAniva dAnavam .. 61..\\
shakuniH prativindhya.n tu pratividhyantamAhave .
vyadArayanmahAprAGYaH sharaiH saMnataparvabhiH .. 62..\\
sudakShiNa.n tu rAjendra kAmbojAnAM mahAratham .
shrutakarmA parAkrAntamabhyadravata sa.nyuge .. 63..\\
sudakShiNastu samare sAhadeviM mahAratham .
viddhvA nAkampayata vai mainAkamiva parvatam .. 64..\\
shrutakarmA tataH kruddhaH kAmbojAnAM mahAratham .
sharairbahubhirAnarchhaddarayanniva sarvashaH .. 65..\\
irAvAnatha sa~NkruddhaH shrutAyuShamamarShaNam .
pratyudyayau raNe yatto yatta rUpatara.n tataH .. 66..\\
Arjunistasya samare hayAnhatvA mahArathaH .
nanAda sumahannAda.n tatsainyaM pratyapUrayat .. 67..\\
shrutAyustvatha sa~NkruddhaH phAlguneH samare hayAn .
nijaghAna gadAgreNa tato yuddhamavartata .. 68..\\
vindAnuvindAvAvantyau kuntibhojaM mahAratham .
sa sena.n sa sutaM vIraM sa.nsasajjaturAhave .. 69..\\
tatrAdbhutamapashyAma AvantyAnAM parAkramam .
yadayudhyansthirA bhUtvA mahatyA senayA saha .. 70..\\
anuvindastu gadayA kuntibhojamatADayat .
kuntibhojastatastUrNa.n sharavrAtairavAkirat .. 71..\\
kuntibhojasutashchApi vinda.n vivyAdha sAyakaiH .
sa cha taM prativivyAdha tadadbhutamivAbhavat .. 72..\\
kekayA bhrAtaraH pa~ncha gAndhArAnpa~ncha mAriSha .
sa sainyAste sa sainyAMshcha yodhayAmAsurAhave .. 73..\\
vIrabAhushcha te putro vairATi.n rathasattamam .
uttara.n yodhayAmAsa vivyAdha nishitaiH sharaiH .
uttarashchApi ta.n ghora.n vivyAdha nishitaiH sharaiH .. 74..\\
chedirATsamare rAjannulUka.n samabhidravat .
ulUkashchApi taM bANairnishitairlomavAhibhiH .. 75..\\
tayoryuddha.n samabhavadghorarUpaM vishAM pate .
dArayetA.n susa~NkruddhAvanyonyamaparAjitau .. 76..\\
eva.n dvandva sahasrANi rathavAraNavAjinAm .
padAtInA.n cha samare tava teShAM cha sa~Nkulam .. 77..\\
muhUrtamiva tadyuddhamAsInmadhuradarshanam .
tata unmattavadrAjanna prAGYAyata ki.n chana .. 78..\\
gajo gajena samare rathI cha rathina.n yayau .
ashvo.ashva.n samabhipretya padAtishcha padAtinam .. 79..\\
tato yuddha.n sudurdharShaM vyAkulaM samapadyata .
shUrANA.n samare tatra samAsAdya parasparam .. 80..\\
tatra devarShayaH siddhAshchAraNAshcha samAgatAH .
praikShanta tadraNa.n ghoraM devAsuraraNopamam .. 81..\\
tato danti sahasrANi rathAnA.n chApi mAriSha .
ashvaughAH puruShaughAshcha viparIta.n samAyayuH .. 82..\\
tatra tatraiva dR^ishyante rathavAraNapattayaH .
sAdinashcha naravyAghra yudhyamAnA muhurmuhuH .. 83..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44}
s
rAja~nshatasahasrANi tatra tatra tadA tadA .
nirmaryAdaM prayuddhAni tatte vakShyAmi bhArata .. 1..\\
na putraH pitara.n jaGYe na pitA putramaurasam .
na bhrAtA bhrAtara.n tatra svasrIyaM na cha mAtulaH .. 2..\\
mAtulaM na cha svasrIyo na sakhAya.n sakhA tathA .
AviShTA iva yudhyante pANDavAH kurubhiH saha .. 3..\\
rathAnIkaM naravyAghrAH ke chidabhyapatanrathaiH .
abhajyanta yugaireva yugAni bharatarShabha .. 4..\\
ratheShAshcha ratheShAbhiH kUbarA rathakUbaraiH .
sa.nhatA sa.nhataiH ke chitparasparajighA.nsavaH .. 5..\\
na shekushchalitu.n ke chitsaMnipatya rathA rathaiH .
prabhinnAstu mahAkAyAH saMnipatya gajA gajaiH .. 6..\\
bahudhAdArayankruddhA viShANairitaretaram .
sa tomarapatAkaishcha vAraNAH paravAraNaiH .. 7..\\
abhisR^itya mahArAja vegavadbhirmahAgajaiH .
dantairabhihatAstatra chukrushuH paramAturAH .. 8..\\
abhinItAshcha shikShAbhistottrA~Nkusha samAhatAH .
suprabhinnAH prabhinnAnA.n saMmukhAbhimukhA yayuH .. 9..\\
prabhinnairapi sa.nsaktAH ke chittatra mahAgajAH .
krau~nchavanninadaM muktvA prAdravanta tatastataH .. 10..\\
samyakpraNItA nAgAshcha prabhinnakaraTA mukhAH .
R^iShTitomaranArAchairnirviddhA varavAraNAH .. 11..\\
vinedurbhinnamarmANo nipetushcha gatAsavaH .
prAdravanta dishaH ke chinnadanto bhairavAnravAn .. 12..\\
gajAnAM pAdarakShAstu vyUDhoraskAH prahAriNaH .
R^iShTibhishcha dhanurbhishcha vimalaishcha parashvadhaiH .. 13..\\
gadAbhirmusalaishchaiva bhiNDipAlaiH sa tomaraiH .
AyasaiH parighaishchaiva nistriMshairvimalaiH shitaiH .. 14..\\
pragR^ihItaiH susa.nrabdhA dhAvamAnAstatastataH .
vyadR^ishyanta mahArAja parasparajighA.nsavaH .. 15..\\
rAjamAnAshcha nistriMshAH sa.nsiktA narashoNitaiH .
pratyadR^ishyanta shUrANAmanyonyamabhidhAvatAm .. 16..\\
avakShiptAvadhUtAnAmasInA.n vIrabAhubhiH .
sa~njaGYe tumulaH shabdaH patatAM paramarmasu .. 17..\\
gadAmusalarugNAnAM bhinnAnA.n cha varAsibhiH .
danti dantAvabhinnAnAM mR^iditAnA.n cha dantibhiH .. 18..\\
tatra tatra naraughANA.n kroshatAm itaretaram .
shushruvurdAruNA vAchaH pretAnAmiva bhArata .. 19..\\
hayairapi hayArohAshchAmarApIDa dhAribhiH .
ha.nsairiva mahAvegairanyonyamabhidudruvuH .. 20..\\
tairvimuktA mahAprAsA jAmbUnadavibhUShaNAH .
AshugA vimalAstIkShNAH sampeturbhujagopamAH .. 21..\\
ashvairagryajavaiH ke chidAplutya mahato rathAn .
shirA.nsyAdadire vIrA rathinAmashvasAdinaH .. 22..\\
bahUnapi hayArohAnbhallaiH saMnataparvabhiH .
rathI jaghAna samprApya bANagocharamAgatAn .. 23..\\
nagameghapratIkAshAshchAkShipya turagAngajAH .
pAdairevAvamR^idnanta mattAH kanakabhUShaNAH .. 24..\\
pATyamAneShu kumbheShu pArshveShvapi cha vAraNAH .
prAsairvinihatAH ke chidvineduH paramAturAH .. 25..\\
sAshvArohAnhayAnke chidunmathya varavAraNAH .
sahasA chikShipustatra sa~Nkule bhairave sati .. 26..\\
sAshvArohAnviShANAgrairutkShipya turagAndvipAH .
rathaughAnavamR^idnantaH sa dhvajAnparichakramuH .. 27..\\
pu.nstvAdabhimadatvAchcha ke chidatra mahAgajAH .
sAshvArohAnhaya~njaghnuH karaiH sa charaNaistathA .. 28..\\
ke chidAkShipya kariNaH sAshvAnapi rathAnkaraiH .
vikarShanto dishaH sarvAH samIyuH sarvashabdagAH .. 29..\\
AshugA vimalAstIkShNAH sampeturbhujagopamAH .
narAshvakAyAnnirbhidya lauhAni kavachAni cha .. 30..\\
nipeturvimalAH shaktyo vIrabAhubhirarpitAH .
maholkA pratimA ghorAstatra tatra vishAM pate .. 31..\\
dvIpicharmAvanaddhaishcha vyAghracharma shayairapi .
vikoshairvimalaiH khaDgairabhijaghnuH parAnraNe .. 32..\\
abhiplutamabhikruddhamekapArshvAvadAritam .
vidarshayantaH sampetuH khaDgacharma parashvadhaiH .. 33..\\
shaktibhirdAritAH ke chitsa~nchinnAshcha parashvadhaiH .
hastibhirmR^iditAH ke chitkShuNNAshchAnye tura~NgamaiH .. 34..\\
rathanemi nikR^ittAshcha nikR^ittA nishitaiH sharaiH .
vikroshanti narA rAja.nstatra tatra sma bAndhavAn .. 35..\\
putrAnanye pitR^Inanye bhrAtR^IMshcha saha bAndhavaiH .
mAtulAnbhAgineyAMshcha parAnapi cha sa.nyuge .. 36..\\
vikIrNAntrAH subahavo bhagnasakthAshcha bhArata .
bAhubhiH subhujAchchhinnaiH pArshveShu cha vidAritAH .
krandantaH samadR^ishyanta tR^iShitA jIvitepsavaH .. 37..\\
tR^iShNA parigatAH ke chidalpasattvA vishAM pate .
bhUmau nipatitAH sa~Nkhye jalameva yayAchire .. 38..\\
rudhiraughapariklinnA klishyamAnAshcha bhArata .
vyanindanbhR^ishamAtmAna.n tava putrAMshcha sa~NgatAn .. 39..\\
apare kShatriyAH shUrAH kR^itavairAH parasparam .
naiva.n shastraM vimu~nchanti naiva krandanti mAriSha .
tarjayanti cha sa.nhR^iShTAstatra tatra parasparam .. 40..\\
nirdashya dashanaishchApi krodhAtsvadashanachchhadAn .
bhrukuTI kuTilairvaktraiH prekShante cha parasparam .. 41..\\
apare klishyamAnAstu vraNArtAH sharapIDitAH .
niShkUjAH samapadyanta dR^iDhasattvA mahAbalAH .. 42..\\
anye tu virathAH shUrA rathamanyasya sa.nyuge .
prArthayAnA nipatitAH sa~NkShuNNA varavAraNaiH .
ashobhanta mahArAja puShpitA iva kiMshukAH .. 43..\\
sambabhUvuranIkeShu bahavo bhairavasvanAH .
vartamAne mahAbhIme tasminvIravarakShaye .. 44..\\
ahanattu pitA putraM putrashcha pitara.n raNe .
svasrIyo mAtula.n chApi svasrIyaM chApi mAtulaH .. 45..\\
sakhAya.n cha sakhA rAjansambandhI bAndhavaM tathA .
eva.n yuyudhire tatra kuravaH pANDavaiH saha .. 46..\\
vartamAne bhaye tasminnirmaryAde mahAhave .
bhIShmamAsAdya pArthAnA.n vAhinI samakampata .. 47..\\
ketunA pa~ncha tAreNa tAlena bharatarShabha .
rAjatena mahAbAhuruchchhritena mahArathe .
babhau bhIShmastadA rAjaMshchandramA iva meruNA .. 48..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45}
s
gatapUrvAhNabhUyiShThe tasminnahani dAruNe .
vartamAne mahAraudre mahAvIra varakShaye .. 1..\\
durmukhaH kR^itavarmA cha kR^ipaH shalyo viviMshatiH .
bhIShma.n jugupurAsAdya tava putreNa choditAH .. 2..\\
etairatirathairguptaH pa~nchabhirbharatarShabha .
pANDavAnAmanIkAni vijagAhe mahArathaH .. 3..\\
chedikAshikarUSheShu pA~nchAleShu cha bhArata .
bhIShmasya bahudhA tAlashcharanketuradR^ishyata .. 4..\\
shirA.nsi cha tadA bhIShmo bAhUMshchApi sahAyudhAn .
nichakarta mahAvegairbhallaiH saMnataparvabhiH .. 5..\\
nR^ityato rathamArgeShu bhIShmasya bharatarShabha .
ke chidArtasvara.n chakrurnAgA marmaNi tADitAH .. 6..\\
abhimanyuH susa~NkruddhaH pisha~NgaisturagottamaiH .
sa.nyukta.n rathamAsthAya prAyAdbhIShmarathaM prati .. 7..\\
jAmbUnadavichitreNa karNikAreNa ketunA .
abhyavarShata bhIShma.n cha tAMshchaiva rathasattamAn .. 8..\\
sa tAlaketostIkShNena ketumAhatya patriNA .
bhIShmeNa yuyudhe vIrastasya chAnucharaiH saha .. 9..\\
kR^itavarmANamekena shalyaM pa~nchabhirAyasaiH .
viddhvA navabhirAnarchhachchhitAgraiH prapitAmaham .. 10..\\
pUrNAyatavisR^iShTena samyakpraNihitena cha .
dhvajamekena vivyAdha jAmbUnadavibhUShitam .. 11..\\
durmukhasya tu bhallena sarvAvaraNabhedinA .
jahAra sAratheH kAyAchchhiraH saMnataparvaNA .. 12..\\
dhanushchichchheda bhallena kArtasvaravibhUShitam .
kR^ipasya nishitAgreNa tAMshcha tIkShNamukhaiH sharaiH .. 13..\\
jaghAna paramakruddho nR^ityanniva mahArathaH .
tasya lAghavamudvIkShya tutuShurdevatA api .. 14..\\
labdhalakShyatayA karShNeH sarve bhIShma mukhA rathAH .
sattvavantamamanyanta sAkShAdiva dhana~njayam .. 15..\\
tasya lAghavamArgasthamalAtasadR^ishaprabham .
dishaH paryapatachchApa.n gANDIvamiva ghoShavat .. 16..\\
tamAsAdya mahAvegairbhIShmo navabhirAshugaiH .
vivyAdha samare tUrNamArjuniM paravIrahA .. 17..\\
dhvaja.n chAsya tribhirbhallaishchichchheda paramaujasaH .
sArathi.n cha tribhirbANairajaghAna yatavrataH .. 18..\\
tathaiva kR^itavarmA cha kR^ipaH shalyashcha mAriSha .
viddhvA nAkampayatkArShNiM mainAkamiva parvatam .. 19..\\
sa taiH parivR^itaH shUro dhArtarAShTrairmahArathaiH .
vavarSha sharavarShANi kArShNiH pa~ncha rathAnprati .. 20..\\
tatasteShAM mahAstrANi sa.nvArya sharavR^iShTibhiH .
nanAda balavA kArShNirbhIShmAya visR^ija~nsharAn .. 21..\\
tatrAsya sumahadrAjanbAhvorbalamadR^ishyata .
yatamAnasya samare bhIShmamardayataH sharaiH .. 22..\\
parAkrAntasya tasyaiva bhIShmo.api prAhiNochchharAn .
sa tAMshchichchheda samare bhIShmachApachyutA~nsharAn .. 23..\\
tato dhvajamamogheShurbhIShmasya navabhiH sharaiH .
chichchheda samare vIrastata uchchukrushurjanAH .. 24..\\
sa rAjato mahAskandhastAlo hemavibhUShitaH .
saubhadra vishikhaishchhinnaH papAta bhuvi bhArata .. 25..\\
dhvaja.n saubhadra vishikhaiH patitaM bharatarShabha .
dR^iShTvA bhImo.anadaddhR^iShTaH saubhadramabhiharShayan .. 26..\\
atha bhIShmo mahAstrANi divyAni cha bahUni cha .
prAdushchakre mahAraudraH kShaNe tasminmahAbalaH .. 27..\\
tataH shatasahasreNa saubhadraM prapitAmahaH .
avAkiradameyAtmA sharANAM nataparvaNAm .. 28..\\
tato dasha maheShvAsAH pANDavAnAM mahArathAH .
rakShArthamabhyadhAvanta saubhadra.n tvaritA rathaiH .. 29..\\
virATaH saha putreNa dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
bhImashcha kekayAshchaiva sAtyakishcha vishAM pate .. 30..\\
javenApatatA.n teShAM bhIShmaH shAntanavo raNe .
pA~nchAlya.n tribhirAnarchhatsAtyakiM nishitaiH sharaiH .. 31..\\
pUrNAyatavisR^iShTena kShureNa nishitena cha .
dhvajamekana chichchheda bhImasenasya patriNA .. 32..\\
jAmbUnadamayaH ketuH kesarI narasattama .
papAta bhImasenasya bhIShmeNa mathito rathAt .. 33..\\
bhImasenastribhirviddhvA bhIShma.n shAntanavaM raNe .
kR^ipamekena vivyAdha kR^itavarmANamaShTabhiH .. 34..\\
pragR^ihItAgra hastena vairATirapi dantinA .
abhyadravata rAjAnaM madrAdhipatimuttaraH .. 35..\\
tasya vAraNarAjasya javenApatato rathI .
shalyo nivArayAmAsa vegamapratima.n raNe .. 36..\\
tasya kruddhaH sa nAgendro bR^ihataH sAdhu vAhinaH .
padA yugamadhiShThAya jaghAna chaturo hayAn .. 37..\\
sa hatAshve rathe tiShThanmadrAdhipatirAyasIm .
uttarAnta karI.n shakti.n chikShepa bhujagopamAm .. 38..\\
tayA bhinnatanu trANaH pravishya vipula.n tamaH .
sa papAta gajaskandhAtpramuktA~Nkusha tomaraH .. 39..\\
samAdAya cha shalyo.asimavaplutya rathottamAt .
vAraNendrasya vikramya chichchhedAtha mahAkaram .. 40..\\
bhinnamarmA sharavrAtaishchhinnahastaH sa vAraNaH .
bhImamArtasvara.n kR^itvA papAta cha mamAra cha .. 41..\\
etadIdR^ishaka.n kR^itvA madrarAjo mahArathaH .
Aruroha ratha.n tUrNaM bhAsvaraM kR^itavarmaNaH .. 42..\\
uttaraM nihata.n dR^iShTvA vairATirbhrAtara.n shubham .
kR^itavarmaNA cha sahita.n dR^iShTvA shalyamavasthitam .
sha~NkhaH krodhAtprajajvAla haviShA havyavAD iva .. 43..\\
sa visphArya mahachchApa.n kArtasvaravibhUShitam .
abhyadhAvajjighA.nsanvai shalyaM madrAdhipaM balI .. 44..\\
mahatA rathavaMshena samantAtparivAritaH .
sR^ijanbANamaya.n varShaM prAyAchchhalya rathaM prati .. 45..\\
tamApatanta.n samprekShya mattavAraNavikramam .
tAvakAnA.n rathA sapta samantAtparyavArayan .
madrarAjaM parIpsanto mR^ityordaMShTrAntara.n gatam .. 46..\\
tato bhIShmo mahAbAhurvinadya jalado yathA .
tAlamAtra.n dhanurgR^ihya sha~NkhamabhyadravadraNe .. 47..\\
tamudyatamudIkShyAtha maheShvAsaM mahAbalam .
santrastA pANDavI senA vAtavegahateva nauH .. 48..\\
tatrArjunaH santvaritaH sha~NkhasyAsItpuraHsaraH .
bhIShmAdrakShyo.ayamadyeti tato yuddhamavartata .. 49..\\
hAhAkAro mahAnAsIdyodhAnA.n yudhi yudhyatAm .
tejastejasi sampR^iktamityeva.n vismayaM yayuH .. 50..\\
atha shalyo gadApANiravatIrya mahArathAt .
sha~Nkhasya chaturo vAhAnahanadbharatarShabha .. 51..\\
sa hatAshvAdrathAttUrNa.n khaDgamAdAya vidrutaH .
bIbhatsoH syandanaM prApya tataH shAntimavindata .. 52..\\
tato bhIShmarathAttUrNamutpatanti patatriNaH .
yairantarikShaM bhUmishcha sarvataH samavastR^itam .. 53..\\
pA~nchAlAnatha matsyAMshcha kekayAMshcha prabhadrakAn .
bhIShmaH praharatA.n shreShThaH pAtayAmAsa mArgaNaiH .. 54..\\
utsR^ijya samare tUrNaM pANDava.n savyasAchinam .
abhyadravata pA~nchAlya.n drupada.n senayA vR^itam .
priya.n sambandhinaM rAja~nsharAnavakiranbahUn .. 55..\\
agnineva pradagdhAni vanAni shishirAtyaye .
sharadagdhAnyadR^ishyanta sainyAni drupadasya ha .
atiShThata raNe bhIShmo vidhUma iva pAvakaH .. 56..\\
madhyandine yathAditya.n tapantamiva tejasA .
na shekuH pANDaveyasya yodhA bhIShmaM nirIkShitum .. 57..\\
vIkShA.n chakruH samantAtte pANDavA bhayapIDitAH .
trAtAraM nAdhyagachchhanta gAvaH shItArditA iva .. 58..\\
hatavipradrute sainye nirutsAhe vimardite .
hAhAkAro mahAnAsItpANDusainyeShu bhArata .. 59..\\
tato bhIShmaH shAntanavo nityaM maNDalakArmukaH .
mumocha bANAndIptAgrAnahInAshIviShAniva .. 60..\\
sharairekAyanIkurvandishaH sarvA yatavrataH .
jaghAna pANDavarathAnAdishyAdishya bhArata .. 61..\\
tataH sainyeShu bhagneShu mathiteShu cha sarvashaH .
prApte chAsta.n dinakare na prAGYAyata kiM chana .. 62..\\
bhIShma.n cha samudIryantaM dR^iShTvA pArthA mahAhave .
avahAramakurvanta sainyAnAM bharatarShabha .. 63..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46}
s
kR^ite.avahAre sainyAnAM prathame bharatarShabha .
bhIShme cha yudhi sa.nrabdhe hR^iShTe duryodhane tathA .. 1..\\
dharmarAjastatastUrNamabhigamya janArdanam .
bhrAtR^ibhiH sahitaH sarvaiH sarvaishchaiva janeshvaraiH .. 2..\\
shuchA paramayA yuktashchintayAnaH parAjayam .
vArShNeyamabravIdrAjandR^iShTvA bhIShmasya vikramam .. 3..\\
kR^iShNa pashya maheShvAsaM bhIShmaM bhImaparAkramam .
sharairdahanta.n sainyaM me grIShme kakShamivAnalam .. 4..\\
kathamenaM mahAtmAnA.n shakShyAmaH prativIkShitum .
lelihyamAna.n sainyaM me haviShmantamivAnalam .. 5..\\
eta.n hi puruShavyAghra.n dhanuShmantaM mahAbalam .
dR^iShTvA vipradruta.n sainyaM madIyaM mArgaNAhatam .. 6..\\
shakyo jetu.n yamaH kruddho vajrapANishcha sa.nyuge .
varuNaH pAshabhR^ichchApi kubero vA gadAdharaH .. 7..\\
na tu bhIShmo mahAtejAH shakyo jetuM mahAbalaH .
so.ahameva~Ngate magno bhIShmAgAdha jale.alpavaH .. 8..\\
Atmano buddhidaurbalyAdbhIShmamAsAdya keshava .
vana.n yAsyAmi govinda shreyo me tatra jIvitum .. 9..\\
na tvimAnpR^ithivIpAlAndAtuM bhIShmAya mR^ityave .
kShapayiShyati senAM me kR^iShNa bhIShmo mahAstravit .. 10..\\
yathAnalaM prajvalitaM pata~NgAH samabhidrutAH .
vinAshAyaiva gachchhanti tathA me sainiko janaH .. 11..\\
kShayaM nIto.asmi vArShNeya rAjyahetoH parAkramI .
bhrAtarashchaiva me vIrAH karshitAH sharapIDitAH .. 12..\\
mR^itkR^ite bhrAtR^isauhArdAdrAjyAdbhraShTAstathA sukhAt .
jIvitaM bahu manye.aha.n jIvita.n hyadya durlabham .. 13..\\
jIvitasya hi sheSheNa tapastapsyAmi dushcharam .
na ghAtayiShyAmi raNe mitrANImAni keshava .. 14..\\
rathAnme bahusAhasrAndivyairastrairmahAbalaH .
ghAtayatyanishaM bhIShmaH pravarANAM prahAriNAm .. 15..\\
kiM nu kR^itvA kR^itaM me syAdbrUhi mAdhava mAchiram .
madhyasthamiva pashyAmi samare savyasAchinam .. 16..\\
eko bhImaH para.n shaktyA yudhyatyeSha mahAbhujaH .
kevalaM bAhuvIryeNa kShatradharmamanusmaran .. 17..\\
gadayA vIra ghAtinyA yathotsAhaM mahAmanAH .
karotyasukara.n karma gajAshvarathapattiShu .. 18..\\
nAlameSha kShaya.n kartuM parasainyasya mAriSha .
Arjavenaiva yuddhena vIra varShashatairapi .. 19..\\
eko.astravitsakhA te.aya.n so.apyasmAnsamupekShate .
nirdahyamAnAnbhIShmeNa droNena cha mahAtmanA .. 20..\\
divyAnyastrANi bhIShmasya droNasya cha mahAtmanaH .
dhakShyanti kShatriyAnsarvAnprayuktAni punaH punaH .. 21..\\
kR^iShNa bhIShmaH susa.nrabdhaH sahitaH sarvapArthivaiH .
kShapayiShyati no nUna.n yAdR^isho.asya parAkramaH .. 22..\\
sa tvaM pashya maheShvAsa.n yogIShvara mahAratham .
yo bhIShma.n shamayetsa~Nkhye dAvAgni.n jalado yathA .. 23..\\
tava prasAdAdgovinda pANDavA nihatadviShaH .
svarAjyamanusamprAptA modiShyanti sa bAndhavAH .. 24..\\
evamuktvA tataH pArtho dhyAyannAste mahAmanAH .
chiramantarmanA bhUtvA shokopahatachetanaH .. 25..\\
shokArtaM pANDava.n GYAtvA duHkhena hatachetasam .
abravIttatra govindo harShayansarvapANDavAn .. 26..\\
mA shucho bharatashreShTha na tva.n shochitumarhasi .
yasya te bhrAtaraH shUrAH sarvalokasya dhanvinaH .. 27..\\
aha.n cha priyakR^idrAjansAtyakishcha mahArathaH .
virATadrupadau vR^iddhau dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 28..\\
tathaiva sabalAH sarve rAjAno rAjasattama .
tvatprasAdaM pratIkShante tvadbhaktAshcha vishAM pate .. 29..\\
eSha te pArShato nitya.n hitakAmaH priye rataH .
senApatyamanuprApto dhR^iShTadyumno mahAbalaH .
shikhaNDI cha mahAbAho bhIShmasya nidhana.n kila .. 30..\\
etachchhrutvA tato rAjA dhR^iShTadyumnaM mahAratham .
abravItsamitau tasyA.n vAsudevasya shR^iNvataH .. 31..\\
dhR^iShTadyumna nibodheda.n yattvA vakShyAmi mAriSha .
nAtikramyaM bhavettachcha vachanaM mama bhAShitam .. 32..\\
bhavAnsenApatirmahya.n vAsudevena saMmataH .
kArttikeyo yathA nitya.n devAnAmabhavatpurA .
tathA tvamapi pANDUnA.n senAnIH puruSharShabha .. 33..\\
sa tvaM puruShashArdUla vikramya jahi kauravAn .
aha.n cha tvAnuyAsyAmi bhImaH kR^iShNashcha mAriSha .. 34..\\
mAdrIputrau cha sahitau draupadeyAshcha daMshitAH .
ye chAnye pR^ithivIpAlAH pradhAnAH puruSharShabha .. 35..\\
tata uddharShayansarvAndhR^iShTadyumno.abhyabhAShata .
aha.n droNAntakaH pArtha vihitaH shambhunA purA .. 36..\\
raNe bhIShma.n tathA droNaM kR^ipa.n shalyaM jayadratham .
sarvAnadya raNe dR^iptAnpratiyotsyAmi pArthiva .. 37..\\
athotkruShTaM maheShvAsaiH pANDavairyuddhadurmadaiH .
samudyate pArthivendra pArShate shatrusUdane .. 38..\\
tamabravIttataH pArthaH pArShataM pR^itanA patim .
vyUhaH krau~nchAruNo nAma sarvashatrunibarhaNaH .. 39..\\
yaM bR^ihaspatirindrAya tadA devAsure.abravIt .
ta.n yathAvatprativyUha parAnIka vinAshanam .
adR^iShTapUrva.n rAjAnaH pashyantu kurubhiH saha .. 40..\\
tathoktaH sa nR^idevena viShNurvajrabhR^itA iva .
prabhAte sarvasainyAnAmagre chakre dhana~njayam .. 41..\\
AdityapathagaH ketustasyAdbhuta manoramaH .
shAsanAtpuruhUtasya nirmito vishvakarmaNA .. 42..\\
indrAyudhasavarNAbhiH patAkAbhirala~NkR^itaH .
AkAshaga ivAkAshe gandharvanagaropamaH .
nR^ityamAna ivAbhAti rathacharyAsu mAriSha .. 43..\\
tena ratnavatA pArthaH sa cha gANDIvadhanvanA .
babhUva paramopetaH svayambhUriva bhAnunA .. 44..\\
shiro.abhUddrupado rAjA mahatyA senayA vR^itaH .
kuntibhojashcha chaidyashcha chakShuShyAstA.n janeshvara .. 45..\\
dAshArNakAH prayAgAshcha dAshreraka gaNaiH saha .
anUpagAH kirAtAshcha grIvAyAM bharatarShabha .. 46..\\
paTachcharaishcha huNDaishcha rAjanpauravakaistathA .
niShAdaiH sahitashchApi pR^iShThamAsIdyudhiShThiraH .. 47..\\
pakShau tu bhImasenashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
draupadeyAbhimanyushcha sAtyakishcha mahArathaH .. 48..\\
pishAchA daradAshchaiva puNDrAH kuNDI viShaiH saha .
maDakA kaDakAshchaiva ta~NgaNAH parapa~NgaNAH .. 49..\\
bAhlikAstittirAshchaiva cholAH pANDyAshcha bhArata .
ete janapadA rAjandakShiNaM pakShamAshritAH .. 50..\\
agniveShyA jagattuNDA paladAshAshcha bhArata .
shabarAstumbupAshchaiva vatsAshcha saha nAkulaiH .
nakulaH sahadevashcha vAmaM pArshva.n samAshritAH .. 51..\\
rathAnAmayutaM pakShau shirashcha niyuta.n tathA .
pR^iShThamarbudamevAsItsahasrANi cha viMshatiH .
grIvAyAM niyuta.n chApi sahasrANi cha saptatiH .. 52..\\
pakShakoTiprapakSheShu pakShAnteShu cha vAraNAH .
jagmuH parivR^itA rAjaMshchalanta iva parvatAH .. 53..\\
jaghanaM pAlayAmAsa virATaH saha kekayaiH .
kAshirAjashcha shaibyashcha rathAnAmayutaistribhiH .. 54..\\
evametaM mahAvyUha.n vyUhya bhArata pANDavAH .
sUryodayanamichchhantaH sthitA yuddhAya daMshitAH .. 55..\\
teShAmAdityavarNAni vimalAni mahAnti cha .
shvetachchhatrANyashobhanta vAraNeShu ratheShu cha .. 56..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47}
s
krau~ncha.n tato mahAvyUhamabhedyaM tanayastava .
vyUDha.n dR^iShTvA mahAghoraM pArthenAmita tejasA .. 1..\\
AchAryamupasa~Ngamya kR^ipa.n shalya.n cha mAriSha .
saumadatti.n vikarNa.n cha ashvatthAmAnameva cha .. 2..\\
duHshAsanAdInbhrAtR^IMshcha sa sarvAneva bhArata .
anyAMshcha subahU~nshUrAnyuddhAya samupAgatAn .. 3..\\
prAheda.n vachana.n kAle harShaya.nstanayastava .
nAnAshastrapraharaNAH sarve shastrAstravedinaH .. 4..\\
ekaikashaH samarthAhi yUya.n sarve mahArathAH .
pANDuputrAnraNe hantu.n sa sainyAnkimu sa.nhatAH .. 5..\\
aparyApta.n tadasmAkaM balaM bhIShmAbhirakShitam .
paryApta.n tvidameteShAM balaM pArthiva sattamAH .. 6..\\
sa.nsthAnAH shUrasenAshcha veNikAH kukurAstathA .
ArevakAstrigartAshcha madrakA yavanAstathA .. 7..\\
shatru~njayena sahitAstathA duHshAsanena cha .
vikarNena cha vIreNa tathA nandopanandakaiH .. 8..\\
chitrasenena sahitAH sahitAH pANibhadrakaiH .
bhIShmamevAbhirakShantu saha sainyapuraskR^itAH .. 9..\\
tato droNashcha bhIShmashcha tava putrashcha mAriSha .
avyUhanta mahAvyUhaM pANDUnAM pratibAdhane .. 10..\\
bhIShmaH sainyena mahatA samantAtparivAritaH .
yayau prakarShanmahatI.n vAhinIM surarAD iva .. 11..\\
tamanvayAnmaheShvAso bhAradvAjaH pratApavAn .
kuntalaishcha dashArNaishcha mAgadhaishcha vishAM pate .. 12..\\
vidarbhairmekalaishchaiva karNaprAvaraNairapi .
sahitAH sarvasainyena bhIShmamAhavashobhinam .. 13..\\
gAndhArAH sindhusauvIrAH shibayo.atha vasAtayaH .
shakunishcha svasainyena bhAradvAjamapAlayat .. 14..\\
tato duryodhano rAjA sahitaH sarvasodaraiH .
ashvAtakairvikarNaishcha tathA sharmila kosalaiH .. 15..\\
daradaishchUchupaishchaiva tathA kShudrakamAlavaiH .
abhyarakShata sa.nhR^iShTaH saubaleyasya vAhinIm .. 16..\\
bhUrishravAH shalaH shalyo bhagadattashcha mAriSha .
vindAnuvindAvAvantyau vAmaM pArshvamapAlayan .. 17..\\
saumadattiH susharmA cha kAmbojashcha sudakShiNaH .
shatAyushcha shrutAyushcha dakShiNaM pArshvamAsthitAH .. 18..\\
ashvatthAmA kR^ipashchaiva kR^itavarmA cha sAtvataH .
mahatyA senayA sArdha.n senA pR^iShThe vyavasthitAH .. 19..\\
pR^iShThagopAstu tasyAsannAnAdeshyA janeshvarAH .
ketumAnvasu dAnashcha putraH kAshyasya chAbhibhUH .. 20..\\
tataste tAvakAH sarve hR^iShTA yuddhAya bhArata .
dadhmuH sha~NkhAnmudA yuktAH si.nhanAdAMshcha nAdayan .. 21..\\
teShA.n shrutvA tu hR^iShTAnA.n kuruvR^iddhaH pitAmahaH .
si.nhanAda.n vinadyochchaiH sha~Nkha.n dadhmau pratApavAn .. 22..\\
tataH sha~NkhAshcha bheryashcha peshyashcha vividhAH paraiH .
AnakAshchAbhyahanyanta sa shabdastumulo.abhavat .. 23..\\
tataH shvetairhayairyukte mahati syandane sthitau .
pradadhmatuH sha~Nkhavarau hemaratnapariShkR^itau .. 24..\\
pA~nchajanya.n hR^iShIkesho devadatta.n dhana~njayaH .
pauNDra.n dadhmau mahAsha~NkhaM bhImakarmA vR^ikodaraH .. 25..\\
anantavijaya.n rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .
nakulaH sahadevashcha sughoShamaNipuShpakau .. 26..\\
kAshirAjashcha shaibyashcha shikhaNDI cha mahArathaH .
dhR^iShTadyumno virATashcha sAtyakishcha mahAyashAH .. 27..\\
pA~nchAlyashcha maheShvAso draupadyAH pa~ncha chAtmajAH .
sarve dadhmurmahAsha~NkhAnsi.nhanAdAMsh cha nedire .. 28..\\
sa ghoShaH sumahA.nstatra vIraistaiH samudIritaH .
nabhashcha pR^ithivI.n chaiva tumulo vyanunAdayat .. 29..\\
evamete mahArAja prahR^iShTAH kurupANDavAH .
punaryuddhAya sa~njagmustApayAnAH parasparam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48}
dhr
eva.n vyUDheShvanIkeShu mAmakeShvitareShu cha .
kathaM praharatA.n shreShThAH samprahAraM prachakrire .. 1..\\
s
sama.n vyUDheShvanIkeShu saMnaddhA ruchiradhvajAH .
apAramiva sandR^ishya sAgarapratimaM balam .. 2..\\
teShAM madhye sthito rAjA putro duryodhanastava .
abravIttAvakAnsarvAnyudhyadhvamiti daMshitAH .. 3..\\
te manaH krUramAsthAya samabhityaktajIvitAH .
pANDavAnabhyavartanta sarva evochchhritadhvajAH .. 4..\\
tato yuddha.n samabhavattumulaM lomaharShaNam .
tAvakAnAM pareShA.n cha vyatiShakta rathadvipam .. 5..\\
muktAstu rathibhirbANA rukmapu~NkhAH sutejanAH .
saMnipeturakuNThAgrA nAgeShu cha hayeShu cha .. 6..\\
tathA pravR^itte sa~NgrAme dhanurudyamya daMshitaH .
abhipatya mahAbAhurbhIShmo bhImaparAkramaH .. 7..\\
saubhadre bhImasene cha shauneye cha mahArathe .
kekaye cha virAte cha dhR^iShTadyumne cha pArShate .. 8..\\
eteShu naravIreShu chedimatsyeShu chAbhitaH .
vavarSha sharavarShANi vR^iddhaH kurupitAmahaH .. 9..\\
prAkampata mahAvyUhastasminvIra samAgame .
sarveShAmeva sainyAnAmAsIdvyatikaro mahAn .. 10..\\
sAdita dhvajanAgAshcha hatapravara vAjinaH .
viprayAtarathAnIkAH samapadyanta pANDavAH .. 11..\\
arjunastu naravyAghro dR^iShTvA bhIShmaM mahAratham .
vArShNeyamabravItkruddho yAhi yatra pitAmahaH .. 12..\\
eSha bhIShmaH susa~Nkruddho vArShNeya mama vAhinIm .
nAshayiShyati suvyakta.n duryodhana hite rataH .. 13..\\
eSha droNaH kR^ipaH shalyo vikarNashcha janArdana .
dhArtarAShTrAshcha sahitA duryodhana purogamAH .. 14..\\
pA~nchAlAnnihaniShyanti rakShitA dR^iDhadhanvanA .
so.ahaM bhIShma.n gamiShyAmi sainyahetorjanArdana .. 15..\\
tamabravIdvAsudevo yatto bhava dhana~njaya .
eSha tvA prApaye vIra pitAmaha rathaM prati .. 16..\\
evamuktvA tataH shaurI ratha.n ta.n lokavishrutam .
prApayAmAsa bhIShmAya rathaM prati janeshvara .. 17..\\
cha~nchadbahu patAkena balAkA varNavAjinA .
samuchchhritamahAbhIma nadadvAnaraketunA .
mahatA meghanAdena rathenAdityavarchasA .. 18..\\
vinighnankauravAnIka.n shUrasenAMshcha pANDavaH .
AyAchchharAnnuda~nshIghra.n suhR^ichchhoSha vinAshanaH .. 19..\\
tamApatanta.n vegena prabhinnamiva vAraNam .
trAsayAna.n raNe shUrAnpAtayanta.n cha sAyakaiH .. 20..\\
saindhava pramukhairguptaH prAchya sauvIrakekayaiH .
sahasA pratyudIyAya bhIShmaH shAntanavo.arjunam .. 21..\\
ko hi gANDIvadhanvAnamanyaH kurupitAmahAt .
droNa vaikartanAbhyA.n vA rathaH sa.nyAtumarhati .. 22..\\
tato bhIShmo mahArAja kauravANAM pitAmahaH .
arjuna.n sapta saptatyA nArAchAnAM samAvR^iNot .. 23..\\
droNashcha pa~nchaviMshatyA kR^ipaH pa~nchAshatA sharaiH .
duryodhanashchatuHShaShTyA shalyashcha navabhiH sharaiH .. 24..\\
saindhavo navabhishchApi shakunishchApi pa~nchabhiH .
vikarNo dashabhirbhallai rAjanvivyAdha pANDavam .. 25..\\
sa tairviddho maheShvAsaH samantAnnishitaiH sharaiH .
na vivyathe mahAbAhurbhidyamAna ivAchalaH .. 26..\\
sa bhIShmaM pa~nchaviMshatyA kR^ipa.n cha navabhiH sharaiH .
droNa.n ShaShTyA naravyAghro vikarNa.n cha tribhiH sharaiH .. 27..\\
ArtAyani.n tribhirbANai rAjAnaM chApi pa~nchabhiH .
pratyavidhyadameyAtmA kirITI bharatarShabha .. 28..\\
ta.n sAtyakirvirATashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
draupadeyAbhimanyushcha parivavrurdhana~njayam .. 29..\\
tato droNaM maheShvAsa.n gA~Ngeyasya priye ratam .
abhyavarShata pA~nchAlyaH sa.nyuktaH saha somakaiH .. 30..\\
bhIShmastu rathinA.n shreShThastUrNaM vivyAdha pANDavam .
ashItyA nishitairbANaistato.akroshanta tAvakAH .. 31..\\
teShA.n tu ninada.n shrutvA prahR^iShTAnAM prahR^iShTavat .
pravivesha tato madhya.n rathasi.nhaH pratApavAn .. 32..\\
teShA.n tu rathasi.nhAnAM madhyaM prApya dhana~njayaH .
chikrIDa dhanuShA rAja.NllakShya.n kR^itvA mahArathAn .. 33..\\
tato duryodhano rAjA bhIShmamAha janeshvaraH .
pIDyamAna.n svakaM sainya.n dR^iShTvA pArthena sa.nyuge .. 34..\\
eSha pANDusutastAta kR^iShNena sahito balI .
yatatA.n sarvasainyAnAM mUlaM naH parikR^intati .
tvayi jIvati gA~Ngeye droNe cha rathinA.n vare .. 35..\\
tvatkR^ite hyeSha karNo.api nyastashastro mahArathaH .
na yudhyati raNe pArtha.n hitakAmaH sadA mama .. 36..\\
sa tathA kuru gA~Ngeya yathA hanyeta phalgunaH .
evamuktastato rAjanpitA devavratastava .
dhikkShatradharmamityuktvA yayau pArtharathaM prati .. 37..\\
ubhau shvetahayau rAjansa.nsaktau dR^ishyapArthivAH .
si.nhanAdAnbhR^isha.n chakruH sha~NkhashabdAMshcha bhArata .. 38..\\
drauNirduryodhanashchaiva vikarNashcha tavAtmajaH .
parivArya raNe bhIShma.n sthitA yuddhAya mAriSha .. 39..\\
tathaiva pANDavAH sarve parivArya dhana~njayam .
sthitA yuddhAya mahate tato yuddhamavartata .. 40..\\
gA~Ngeyastu raNe pArthamAnarchhannavabhiH sharaiH .
tamarjunaH pratyavidhyaddashabhirmarma vedhibhiH .. 41..\\
tataH sharasahasreNa suprayuktena pANDavaH .
arjunaH samarashlAghI bhIShmasyAvArayaddishaH .. 42..\\
sharajAla.n tatastattu sharajAlena kaurava .
vArayAmAsa pArthasya bhIShmaH shAntanavastathA .. 43..\\
ubhau paramasa.nhR^iShTAvubhau yuddhAbhinandinau .
nirvisheShamayudhyetA.n kR^itapratikR^itaiShiNau .. 44..\\
bhIShma chApavimuktAni sharajAlAni sandhashaH .
shIryamANAnyadR^ishyanta bhinnAnyarjuna sAyakaiH .. 45..\\
tathaivArjuna muktAni sharajAlAni bhAgashaH .
gA~Ngeya sharanunnAni nyapatanta mahItale .. 46..\\
arjunaH pa~nchaviMshatyA bhIShmamArchchhachchhitaiH sharaiH .
bhIShmo.api samare pArtha.n vivyAdha triMshatA sharaiH .. 47..\\
anyonyasya hayAnviddhvA dhvajau cha sumahAbalau .
ratheShA.n rathachakre cha chikrIDaturarindamau .. 48..\\
tataH kruddho mahArAja bhIShmaH praharatA.n varaH .
vAsudeva.n tribhirbANairAjaghAna stanAntare .. 49..\\
bhIShmachApachyutairbANairnirviddho madhusUdanaH .
virarAja raNe rAjansa puShpa iva kiMshukaH .. 50..\\
tato.arjuno bhR^isha.n kruddho nirviddhaM prekShya mAdhavam .
gA~Ngeya sArathi.n sa~Nkhye nirbibheda tribhiH sharaiH .. 51..\\
yatamAnau tu tau vIrAvanyonyasya vadhaM prati .
nAshaknutA.n tadAnyonyamabhisandhAtumAhave .. 52..\\
maNDalAni vichitrANi gatapratyAgatAni cha .
adarshayetAM bahudhA sUta sAmarthya lAghavAt .. 53..\\
antara.n cha prahAreShu tarkayantau mahArathau .
rAjannantaramArgasthau sthitAvAstAM muhurmuhuH .. 54..\\
ubhau si.nharavonmishra.n sha~NkhashabdaM prachakratuH .
tathaiva chApanirghoSha.n chakratustau mahArathau .. 55..\\
tayoH sha~NkhapraNAdena rathanemi svanena cha .
dAritA sahasA bhUmishchakampa cha nanAda cha .. 56..\\
na tayorantara.n kashchiddadR^ishe bharatarShabha .
balinau samare shUrAvanyonyasadR^ishAvubhau .. 57..\\
chihnamAtreNa bhIShma.n tu prajaGYustatra kauravAH .
tathA pANDusutAH pArtha.n chihnamAtreNa jaGYire .. 58..\\
tayornR^ivarayo rAjandR^ishyatAdR^ikparAkramam .
vismaya.n sarvabhUtAni jagmurbhArata sa.nyuge .. 59..\\
na tayorvivara.n kashchidraNe pashyati bhArata .
dharme sthitasya hi yathA na kashchidvR^ijina.n kva chit .. 60..\\
ubhau hi sharajAlena tAvadR^ishyau babhUvatuH .
prakAshau cha punastUrNaM babhUvaturubhau raNe .. 61..\\
tatra devAH sa gandharvAshchAraNAshcha saharShibhiH .
anyonyaM pratyabhAShanta tayordR^iShTvA parAkramam .. 62..\\
na shakyau yudhi sa.nrabdhau jetumetau mahArathau .
sa devAsuragandharvairlokairapi katha.n chana .. 63..\\
AshcharyabhUta.n lokeShu yuddhametanmahAdbhutam .
naitAdR^ishAni yuddhAni bhaviShyanti katha.n chana .. 64..\\
nApi shakyo raNe jetuM bhIShmaH pArthena dhImatA .
sadhanushcha rathasthashcha pravapansAyakAnraNe .. 65..\\
tathaiva pANDava.n yuddhe devairapi durAsadam .
na vijetu.n raNe bhIShma utsaheta dhanurdharam .. 66..\\
iti sma vAchaH shrUyante prochcharantyastatastataH .
gA~NgeyArjunayoH sa~Nkhye stavayuktA vishAM pate .. 67..\\
tvadIyAstu tato yodhAH pANDaveyAshcha bhArata .
anyonya.n samare jaghnustayostatra parAkrame .. 68..\\
shitadhAraistathA khaDgairvimalaishcha parashvadhaiH .
sharairanyaishcha bahubhiH shastrairnAnAvidhairyudhi .
ubhayoH senayorvIrA nyakR^intanta parasparam .. 69..\\
vartamAne tathA ghore tasminyuddhe sudAruNe .
droNa pA~nchAlyayo rAjanmahAnAsItsamAgamaH .. 70..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49}
dhr
katha.n droNo maheShvAsaH pA~nchAlyashchApi pArShataH .
raNe samIyaturyattau tanmamAchakShva sa~njaya .. 1..\\
diShTameva paraM manye pauruShAdapi sa~njaya .
yatra shAntanavo bhIShmo nAtaradyudhi pANDavam .. 2..\\
bhIShmo hi samare kruddho hanyAllokAMshcharAcharAn .
sa kathaM pANDava.n yuddhe nAtaratsa~njayaujasA .. 3..\\
s
shR^iNu rAjansthiro bhUtvA yuddhametatsudAruNam .
na shakyaH pANDavo jetu.n devairapi sa vAsavaiH .. 4..\\
droNastu nishitairbANairdhR^iShTadyumnamayodhayat .
sArathi.n chAsya bhallena rathanIDAdapAtayat .. 5..\\
tasyAtha chaturo vAhAMshchaturbhiH sAyakottamaiH .
pIDayAmAsa sa~Nkruddho dhR^iShTadyumnasya mAriSha .. 6..\\
dhR^iShTadyumnastato droNaM navatyA nishitaiH sharaiH .
vivyAdha prahasanvIrastiShTha tiShTheti chAbravIt .. 7..\\
tataH punarameyAtmA bhAradvAjaH pratApavAn .
sharaiH prachchhAdayAmAsa dhR^iShTadyumnamamarShaNam .. 8..\\
Adade cha shara.n ghoraM pArShatasya vadhaM prati .
shakrAshanisamasparshaM mR^ityudaNDamivAparam .. 9..\\
hAhAkAro mahAnAsItsarvasainyasya bhArata .
tamiShu.n sandhita.n dR^iShTvA bhAradvAjena sa.nyuge .. 10..\\
tatrAdbhutamapashyAma dhR^iShTadyumnasya pauruSham .
yadekaH samare vIrastasthau giririvAchalaH .. 11..\\
ta.n cha dIpta.n sharaM ghoramAyAntaM mR^ityumAtmanaH .
chichchheda sharavR^iShTi.n cha bhAradvAje mumocha ha .. 12..\\
tata uchchukrushuH sarve pA~nchAlAH pANDavaiH saha .
dhR^iShTadyumnena tatkarmakR^ita.n dR^iShTvA suduShkaram .. 13..\\
tataH shaktiM mahAvegA.n svarNavaiDUrya bhUShitAm .
droNasya nidhanAkA~NkShI chikShepa sa parAkramI .. 14..\\
tAmApatantI.n sahasA shakti.n kanakabhUShaNAm .
tridhA chikShepa samare bhAradvAjo hasanniva .. 15..\\
shakti.n vinihatA.n dR^iShTvA dhR^iShTadyumnaH pratApavAn .
vavarSha sharavarShANi droNaM prati janeshvara .. 16..\\
sharavarSha.n tatastaM tu saMnivArya mahAyashAH .
droNo drupadaputrasya madhye chichchheda kArmukam .. 17..\\
sa chhinnadhanvA samare gadA.n gurvIM mahAyashAH .
droNAya preShayAmAsa girisAramayIM balI .. 18..\\
sA gadA vegavanmuktA prAyAddroNa jighA.nsayA .
tatrAdbhutamapashyAma bhAradvAjasya vikramam .. 19..\\
lAghavAdvya.nsayAmAsa gadA.n hemavibhUShitAm .
vya.nsayitvA gadA.n tAM cha preShayAmAsa pArShate .. 20..\\
bhallAnsunishitAnpItAnsvarNapu~NkhA~nshilAshitAn .
te tasya kavachaM bhittvA papuH shoNitamAhave .. 21..\\
athAnyaddhanurAdAya dhR^iShTadyumne mahAmanAH .
droNa.n yudhi parAkramya sharairvivyAdha pa~nchabhiH .. 22..\\
rudhirAktau tatastau tu shushubhAte nararShabhau .
vasanta samaye rAjanpuShpitAviva kuMshukau .. 23..\\
amarShitastato rAjanparAkramya chamUmukhe .
droNo drupadaputrasya punashchichchheda kArmukam .. 24..\\
athaina.n chhinnadhanvAna.n sharaiH saMnataparvabhiH .
avAkiradameyAtmA vR^iShTyA megha ivAchalam .. 25..\\
sArathi.n chAsya bhallena rathanIDAdapAtayat .
athAsya chaturo vAhAMshchaturbhirnishitaiH sharaiH .. 26..\\
pAtayAmAsa samare si.nhanAdaM nanAda cha .
tato.apareNa bhallena hastAchchApamathAchchhinat .. 27..\\
sa chhinnadhanvA viratho hatAshvo hatasArathiH .
gadApANiravArohatkhyApayanpauruShaM mahat .. 28..\\
tAmasya vishikhaistUrNaM pAtayAmAsa bhArata .
rathAdanavarUDhasya tadadbhutamivAbhavat .. 29..\\
tataH sa vipula.n charma shatachandraM cha bhAnumat .
khaDga.n cha vipulaM divyaM pragR^ihya subhujo balI .. 30..\\
abhidudrAva vegena droNasya vadhakA~NkShayA .
AmiShArthI yathA si.nho vane mattamiva dvipam .. 31..\\
tatrAdbhutamapashyAma bhAradvAjasya pauruSham .
lAghava.n chAstrayogaM cha balaM bAhvoshcha bhArata .. 32..\\
yadena.n sharavarSheNa vArayAmAsa pArShatam .
na shashAka tato gantuM balavAnapi sa.nyuge .. 33..\\
tatra sthitamapashyAma dhR^iShTadyumnaM mahAratham .
vArayANa.n sharaughAMshcha charmaNA kR^itahastavat .. 34..\\
tato bhImo mahAbAhuH sahasAbhyapatadbalI .
sAhAyyakArI samare pArShatasya mahAtmanaH .. 35..\\
sa droNaM nishitairbANai rAjanvivyAdha saptabhiH .
pArShata.n cha tadA tUrNamanyamAropayadratham .. 36..\\
tato duryodhano rAjA kali~Nga.n samachodayat .
sainyena mahatA yuktaM bhAradvAjasya rakShaNe .. 37..\\
tataH sA mahatI senA kali~NgAnA.n janeshvara .
bhImamabhyudyayau tUrNa.n tava putrasya shAsanAt .. 38..\\
pA~nchAlyamabhisantyajya droNo.api rathinA.n varaH .
virATadrupadau vR^iddhau yodhayAmAsa sa~Ngatau .
dhR^iShTadyumno.api samare dharmarAja.n samabhyayAt .. 39..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n tumula.n lomaharShaNam .
kali~NgAnA.n cha samare bhImasya cha mahAtmanaH .
jagataH prakShaya kara.n ghorarUpaM bhayAnakam .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50}
dhr
tathA pratisamAdiShTaH kali~Ngo vAhinIpatiH .
kathamadbhutakarmANaM bhImasenaM mahAbalam .. 1..\\
charanta.n gadayA vIraM daNDapANimivAntakam .
yodhayAmAsa samare kali~NgaH saha senayA .. 2..\\
s
putreNa tava rAjendra sa tathokto mahAbalaH .
mahatyA senayA guptaH prAyAdbhIma rathaM prati .. 3..\\
tAmApatantI.n sahasA kali~NgAnAM mahAchamUm .
rathanAgAshvakalilAM pragR^ihItamahAyudhAm .. 4..\\
bhImasenaH kali~NgAnAmArchhadbhArata vAhinIm .
ketumanta.n cha naiShAdimAyAnta.n saha chedibhiH .. 5..\\
tataH shrutAyuH sa~Nkruddho rAGYA ketumatA saha .
AsasAda raNe bhIma.n vyUDhAnIkeShu chediShu .. 6..\\
rathairanekasAhasraiH kali~NgAnA.n janAdhipaH .
ayutena gajAnA.n cha niShAdaiH saha ketumAn .
bhImasena.n raNe rAjansamantAtparyavArayat .. 7..\\
chedimatsya karUShAshcha bhImasenapurogamAH .
abhyavartanta sahasA niShAdAnsaha rAjabhiH .. 8..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n ghorarUpaM bhayAnakam .
prajAnanna cha yodhAnsvAnparasparajighA.nsayA .. 9..\\
ghoramAsIttato yuddhaM bhImasya sahasA paraiH .
yathendrasya mahArAja mahatyA daitya senayA .. 10..\\
tasya sainyasya sa~NgrAme yudhyamAnasya bhArata .
babhUva sumahA~nshabdaH sAgarasyeva garjataH .. 11..\\
anyonyasya tadA yodhA nikR^intanto vishAM pate .
mahI.n chakrushchitA.n sarvAM shashashoNitasaMnibhAm .. 12..\\
yodhAMshcha svA parAnvApi nAbhyajAnajjighA.nsayA .
svAnapyAdadate svAshcha shUrAH samaradurjayAH .. 13..\\
vimardaH sumahAnAsIdalpAnAM bahubhiH saha .
kali~NgaiH saha chedInAM niShAdaishcha vishAM pate .. 14..\\
kR^itvA puruShakAra.n tu yathAshakti mahAbalAH .
bhImasenaM parityajya saMnyavartanta chedayaH .. 15..\\
sarvaiH kali~NgairAsannaH saMnivR^itteShu chediShu .
svabAhubalamAsthAya na nyavartata pANDavaH .. 16..\\
na chachAla rathopasthAdbhImaseno mahAbalaH .
shitairavAkiranbANaiH kali~NgAnA.n varUthinIm .. 17..\\
kali~Ngastu maheShvAsaH putrashchAsya mahArathaH .
shakradeva iti khyAto jaghnatuH pANDava.n sharaiH .. 18..\\
tato bhImo mahAbAhurvidhunvanruchira.n dhanuH .
yodhayAmAsa kAli~NgAnsvabAhubalamAshritaH .. 19..\\
shakradevastu samare visR^ijansAyakAnbahUn .
ashvA~njaghAna samare bhImasenasya sAyakaiH .
vavarSha sharavarShANi tapAnte jalado yathA .. 20..\\
hatAshve tu rathe tiShThanbhImaseno mahAbalaH .
shakradevAya chikShepa sarvashaikyAyasI.n gadAm .. 21..\\
sa tayA nihato rAjankali~Ngasya suto rathAt .
sa dhvajaH saha sUtena jagAma dharaNItalam .. 22..\\
hatamAtmasuta.n dR^iShTvA kali~NgAnAM janAdhipaH .
rathairanekasAhasrairbhimasyAvArayaddishaH .. 23..\\
tato bhImo mahAbAhurgurvI.n tyaktvA mahAgadAm .
udbabarhAtha nistriMsha.n chikIrShuH karma dAruNam .. 24..\\
charma chApratima.n rAjannArShabhaM puruSharShabha .
nakShatairardhachandraishcha shAtakumbhamayaish chitam .. 25..\\
kali~Ngastu tataH kruddho dhanurjyAmavamR^ijya ha .
pragR^ihya cha shara.n ghorameka.n sarpaviShopamam .
prAhiNodbhImasenAya vadhAkA~NkShI janeshvaraH .. 26..\\
tamApatanta.n vegena preritaM nishitaM sharam .
bhImaseno dvidhA rAjaMshchichchheda vipulAsinA .
udakroshachcha sa.nhR^iShTastrAsayAno varUthinIm .. 27..\\
kali~Ngastu tataH kruddho bhImasenAya sa.nyuge .
tomarAnprAhiNochchhIghra.n chaturdasha shilAshitAn .. 28..\\
tAnaprAptAnmahAbAhuH khagatAneva pANDavaH .
chichchheda sahasA rAjannasambhrAnto varAsinA .. 29..\\
nikR^itya tu raNe bhImastomarAnvai chaturdasha .
bhAnumantamabhiprekShya prAdravatpuruSharShabhaH .. 30..\\
bhAnumA.nstu tato bhIma.n sharavarSheNa chhAdayan .
nanAda balavannAdaM nAdayAno nabhastalam .. 31..\\
na ta.n sa mamR^iShe bhImaH si.nhanAdaM mahAraNe .
tataH svareNa mahatA vinanAda mahAsvanam .. 32..\\
tena shabdena vitrastA kali~NgAnA.n varUthinI .
na bhIma.n samare mene mAnuShaM bharatarShabha .. 33..\\
tato bhImo mahArAja naditvA vipula.n svanam .
sAsirvegAdavaplutya dantAbhyA.n vAraNottamam .. 34..\\
Aruroha tato madhyaM nAgarAjasya mAriSha .
khaDgena pR^ithunA madhye bhAnumantamato.achchhinat .. 35..\\
so.antarAyudhina.n hatvA rAjaputramarindamaH .
gurubhArasaha skandhe nAgasyAsimapAtayat .. 36..\\
chhinnaskandhaH sa vinadanpapAta gajayUthapaH .
ArugNaH sindhuvegena sAnumAniva parvataH .. 37..\\
tatastasmAdavaplutya gajAdbhArata bhArataH .
khaDgapANiradInAtmA atiShThadbhuvi daMshitaH .. 38..\\
sa chachAra bahUnmArgAnabhItaH pAtayangajAn .
agnichakramivAviddha.n sarvataH pratyadR^ishyata .. 39..\\
ashvavR^indeShu nAgeShu rathAnIkeShu chAbhibhUH .
padAtInA.n cha sa~NgheShu vinighna~nshoNitokShitaH .
shyenavadvyacharadbhImo raNe ripubalotkaTaH .. 40..\\
chhinda.nsteShA.n sharIrANi shirA.nsi cha mahAjavaH .
khaDgena shitadhAreNa sa.nyuge gaya yodhinAm .. 41..\\
padAtirekaH sa~NkruddhaH shatrUNAM bhayavardhanaH .
mohayAmAsa cha tadA kAlAnta ka yamopamaH .. 42..\\
mUDhAshcha te tamevAjau vinadantaH samAdravan .
sAsimuttamavegena vicharantaM mahAraNe .. 43..\\
nikR^itya rathinAmAjau ratheshAshcha yugAni cha .
jaghAna rathinashchApi balavAnarimardanaH .. 44..\\
bhImasenashcharanmArgAnsubahUnpratyadR^ishyata .
bhrAntamudbhrAntamAviddhamAplutaM prasR^ita.n sR^itam .
sampAta.n samudIrya.n cha darshayAmAsa pANDavaH .. 45..\\
ke chidagrAsinA chhinnAH pANDavena mahAtmanA .
vinedurbhinnamarmANo nipetushcha gatAsavaH .. 46..\\
chhinnadantA grahastAshcha bhinnakumbhAstathApare .
viyodhAH svAnyanIkAni jaghnurbhArata vAraNAH .
nipetururvyA.n cha tathA vinadanto mahAravAn .. 47..\\
chhinnAMshcha tomarAMshchApAnmahAmAtrashirA.nsi cha .
paristomAni chitrANi kakShyAshcha kanakojjvalAH .. 48..\\
graiveyANyatha shaktIshcha patAkAH kaNapA.nstathA .
tUNIrANyatha yantrANi vichitrANi dhanUMShi cha .. 49..\\
agnikuNDAni shubhrANi tottrAMshchaivA~NkushaiH saha .
ghaNTAshcha vividhA rAjanhemagarbhA.nstsarUnapi .
patataH patitAMshchaiva pashyAmaH saha sAdibhiH .. 50..\\
chhinnagAtrAvara karairnihataishchApi vAraNaiH .
AsIttasminsamAstIrNA patitairbhUnagairiva .. 51..\\
vimR^idyaivaM mahAnAgAnmamardAshvAnnararShabhaH .
ashvArohavarAMshchApi pAtayAmAsa bhArata .
tadghoramabhavadyuddha.n tasya teShAM cha bhArata .. 52..\\
khalInAnyatha yoktrANi kashAshcha kanakojjvalAH .
paristomAshcha prAsAshcha R^iShTayashcha mahAdhanAH .. 53..\\
kavachAnyatha charmANi chitrANyAstaraNAni cha .
tatra tatrApaviddhAni vyadR^ishyanta mahAhave .. 54..\\
protha yantrairvichitraishcha shastraishcha vimalaistathA .
sachakre vasudhA.n kIrNA.n shabalaiH kusumairiva .. 55..\\
Aplutya rathinaH kAMshchitparAmR^ishya mahAbalaH .
pAtayAmAsa khaDgena sa dhvajAnapi pANDavaH .. 56..\\
muhurutpatato dikShu dhAvatashcha yashasvinaH .
mArgAMshcha charatashchitrAnvyasmayanta raNe janAH .. 57..\\
nijaghAna padA kAMshchidAkShipyAnyAnapothayat .
khaDgenAnyAMshcha chichchheda nAdenAnyAMshcha bhIShayan .. 58..\\
Uruvegena chApyanyAnpAtayAmAsa bhUtale .
apare chainamAlokya bhayAtpa~nchatvamAgatAH .. 59..\\
eva.n sA bahulA senA kali~NgAnA.n tarasvinAm .
parivArya raNe bhIShmaM bhImasenamupAdravat .. 60..\\
tataH kali~Nga sainyAnAM pramukhe bharatarShabha .
shrutAyuShamabhiprekShya bhImasenaH samabhyayAt .. 61..\\
tamAyAntamabhiprekShya kali~Ngo navabhiH sharaiH .
bhImasenamameyAtmA pratyavidhyatstanAntare .. 62..\\
kali~Nga bANAbhihatastottrArdita iva dviShaH .
bhImasenaH prajajvAla krodhenAgnirivendhanaiH .. 63..\\
athAshokaH samAdAya ratha.n hemapariShkR^itam .
bhIma.n sampAdayAmAsa rathena rathasArathiH .. 64..\\
tamAruhya ratha.n tUrNaM kaunteyaH shatrusUdanaH .
kali~NgamabhidudrAva tiShTha tiShTheti chAbravIt .. 65..\\
tataH shrutAyurbalavAnbhImAya nishitA~nsharAn .
preShayAmAsa sa~Nkruddho darshayanpANilAghavam .. 66..\\
sa kArmukavarotsR^iShTairnavabhirnishitaiH sharaiH .
samAhato bhR^isha.n rAjankali~Ngena mahAyashAH .
sa~ncukrudhe bhR^ishaM bhImo daNDAhata ivoragaH .. 67..\\
kruddhashcha chApamAyamya balavadbalinA.n varaH .
kali~NgamavadhItpArtho bhImaH saptabhirAyasaiH .. 68..\\
kShurAbhyA.n chakrarakShau cha kali~Ngasya mahAbalau .
satyadeva.n cha satyaM cha prAhiNodyamasAdanam .. 69..\\
tataH punarameyAtmA nArAchairnishitaistribhiH .
ketumanta.n raNe bhImo.agamayadyamasAdanam .. 70..\\
tataH kali~NgAH sa~NkruddhA bhImasenamamarShaNam .
anIkairbahusAhasraiH kShatriyAH samavArayan .. 71..\\
tataH shaktigadA khaDgatomararShTi parashvadhaiH .
kali~NgAshcha tato rAjanbhImasenamavAkiran .. 72..\\
saMnivArya sa tA.n ghorA.n sharavR^iShTiM samutthitAm .
gadAmAdAya tarasA pariplutya mahAbalaH .
bhImaH saptashatAnvIrAnanayadyamasAdanam .. 73..\\
punashchaiva dvisAhasrAnkali~NgAnarimardanaH .
prAhiNonmR^ityulokAya tadadbhutamivAbhavat .. 74..\\
eva.n sa tAnyanIkAni kali~NgAnAM punaH punaH .
bibheda samare vIraH prekShya bhIShmaM mahAvratam .. 75..\\
hatArohAshcha mAta~NgAH pANDavena mahAtmanA .
viprajagmuranIkeShu meghA vAtahatA iva .
mR^idantaH svAnyanIkAni vinadantaH sharAturAH .. 76..\\
tato bhImo mahAbAhuH sha~NkhaM prAdhmApayadbalI .
sarvakAli~NgasainyAnAM manA.nsi samakampayat .. 77..\\
mohashchApi kali~NgAnAmAvivesha parantapa .
prAkampanta cha sainyAni vAhanAni cha sarvashaH .. 78..\\
bhImena samare rAjangajendreNeva sarvataH .
mArgAnbahUnvicharatA dhAvatA cha tatastataH .
muhurutpatatA chaiva saMmohaH samajAyata .. 79..\\
bhImasena bhayatrasta.n sainya.n cha samakampata .
kShobhyamANamasambAdhaM prAheNeva mahatsaraH .. 80..\\
trAsiteShu cha vIreShu bhImenAdbhuta karmaNA .
punarAvartamAneShu vidravatsu cha sa~NghashaH .. 81..\\
sarvakAli~NgayodheShu pANDUnA.n dhvajinIpatiH .
abravItsvAnyanIkAni yudhyadhvamiti pArShataH .. 82..\\
senApativachaH shrutvA shikhaNDipramukhA gaNAH .
bhImamevAbhyavartanta rathAnIkaiH prahAribhiH .. 83..\\
dharmarAjashcha tAnsarvAnupajagrAha pANDavaH .
mahatA meghavarNena nAgAnIkena pR^iShThataH .. 84..\\
eva.n sa~ncodya sarvANi svAnyanIkAni pArShataH .
bhImasenasya jagrAha pArShNi.n satpuruShochitAm .. 85..\\
na hi pA~nchAlarAjasya loke kash chana vidyate .
bhIma sAtyakayoranyaH prANebhyaH priyakR^ittamaH .. 86..\\
so.apashyatta.n kali~NgeShu charantamarisUdanam .
bhImasenaM mahAbAhuM pArShataH paravIrahA .. 87..\\
nanarda bahudhA rAjanhR^iShTashchAsItparantapaH .
sha~Nkha.n dadhmau cha samare si.nhanAdaM nanAda cha .. 88..\\
sa cha pArAvatAshvasya rathe hemapariShkR^ite .
kovidAradhvaja.n dR^iShTvA bhImasenaH samAshvasat .. 89..\\
dhR^iShTadyumnastu ta.n dR^iShTvA kali~NgaiH samabhidrutam .
bhImasenamameyAtmA trANAyAjau samabhyayAt .. 90..\\
tau dUrAtsAtyakirdR^iShTvA dhR^iShTadyumnavR^ikodarau .
kali~NgAnsamare vIrau yodhayantau manasvinau .. 91..\\
sa tatra gatvA shaineyo javena jayatA.n varaH .
pArtha pArShatayoH pArShNi.n jagrAha puruSharShabhaH .. 92..\\
sa kR^itvA kadana.n tatra pragR^ihItasharAsanaH .
Asthito raudramAtmAna.n jaghAna samare parAn .. 93..\\
kali~Nga prabhavA.n chaiva mA.nsashoNitakardamAm .
rudhirasyandinI.n tatra bhImaH prAvartayannadIm .. 94..\\
antareNa kali~NgAnAM pANDavAnA.n cha vAhinIm .
santatAra sudustArAM bhImaseno mahAbalaH .. 95..\\
bhImasena.n tathA dR^iShTvA prAkrosha.nstAvakA nR^ipa .
kAlo.ayaM bhImarUpeNa kali~NgaiH saha yudhyate .. 96..\\
tataH shAntanavo bhIShmaH shrutvA taM ninada.n raNe .
abhyayAttvarito bhIma.n vyUDhAnIkaH samantataH .. 97..\\
ta.n sAtyakirbhImaseno dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
abhyadravanta bhIShmasya ratha.n hemapariShkR^itam .. 98..\\
parivArya cha te sarve gA~Ngeya.n rabhasaM raNe .
tribhistribhiH sharairghorairbhIShmamAnarchhura~njasA .. 99..\\
pratyavidhyata tAnsarvAnpitA devavratastava .
yatamAnAnmaheShvAsA.nstribhistribhirajihmagaiH .. 100..\\
tataH sharasahasreNa saMnivArya mahArathAn .
hayAnkA~nchanasaMnAhAnbhImasya nyahanachchharaiH .. 101..\\
hatAshve tu rathe tiShThanbhImasenaH pratApavAn .
shakti.n chikShepa tarasA gA~Ngeyasya rathaM prati .. 102..\\
aprAptAmeva tA.n shaktiM pitA devavratastava .
tridhA chichchheda samare sA pR^ithivyAmashIryata .. 103..\\
tataH shaikyAyasI.n gurvIM pragR^ihya balavadgadAm .
bhImaseno rathA tUrNaM pupluve manujarShabha .. 104..\\
sAtyako.api tatastUrNaM bhImasya priyakAmyayA .
sArathi.n kuruvR^iddhasya pAtayAmAsa sAyakaiH .. 105..\\
bhIShmastu nihate tasminsArathau rathinA.n varaH .
vAtAyamAnaistairashvairapanIto raNAjirAt .. 106..\\
bhImasenastato rAjannapanIte mahAvrate .
prajajvAla yathA vahnirdahankakShamivaidhitaH .. 107..\\
sa hatvA sarvakAli~NgAnsenA madhye vyatiShThata .
nainamabhyutsahanke chittAvakA bharatarShabha .. 108..\\
dhR^iShTadyumnastamAropya svarathe rathinA.n varaH .
pashyatA.n sarvasainyAnAmapovAha yashasvinam .. 109..\\
sampUjyamAnaH pA~nchAlyairmatsyaishcha bharatarShabha .
dhR^iShTadyumnaM pariShvajya sameyAdatha sAtyakim .. 110..\\
athAbravIdbhImasena.n sAtyakiH satyavikramaH .
praharShayanyaduvyAghro dhR^iShTadyumnasya pashyataH .. 111..\\
diShTyA kali~Nga rAjashcha rAjaputrashcha ketumAn .
shakradevashcha kAli~NgaH kali~NgAshcha mR^idhe hatAH .. 112..\\
svabAhubalavIryeNa nAgAshvarathasa~NkulaH .
mahAvyUhaH kali~NgAnAmekena mR^iditastvayA .. 113..\\
evamuktvA shinernaptA dIrghabAhurarindamaH .
rathAdrathamabhidrutya paryaShvajata pANDavam .. 114..\\
tataH svarathamAruhya punareva mahArathaH .
tAvakAnavadhItkruddho bhImasya balamAdadhat .. 115..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51}
s
gatAparAhNabhUyiShThe tasminnahani bhArata .
rathanAgAshvapattInA.n sAdinA.n cha mahAkShaye .. 1..\\
droNaputreNa shalyena kR^ipeNa cha mahAtmanA .
samasajjata pA~nchAlyastribhiretairmahArathaiH .. 2..\\
sa lokaviditAnashvAnnijaghAna mahAbalaH .
drauNeH pA~nchAla dAyAdaH shitairdashabhirAshugaiH .. 3..\\
tataH shalya ratha.n tUrNamAsthAya hatavAhanaH .
drauNiH pA~nchAla dAyAdamabhyavarShadatheShubhiH .. 4..\\
dhR^iShTadyumna.n tu sa.nsaktaM drauNinA dR^ishya bhArata .
saubhadre.abhyapatattUrNa.n vikirannishitA~nsharAn .. 5..\\
sa shalyaM pa~nchaviMshatyA kR^ipa.n cha navabhiH sharaiH .
ashvatthAmAnamaShTAbhirvivyAdha puruSharShabha .. 6..\\
Arjuni.n tu tatastUrNaM drauNirvivyAdha patriNA .
shalyo dvAdashabhishchaiva kR^ipashcha nishitaistribhiH .. 7..\\
lakShmaNastava pautrastu tava pautramavasthitam .
abhyavartata sa.nhR^iShTastato yuddhamavartata .. 8..\\
dauryodhanistu sa~NkruddhaH saubhadraM navabhiH sharaiH .
vivyAdha samare rAja.nstadadbhutamivAbhavat .. 9..\\
abhimanyustu sa~Nkruddho bhrAtaraM bharatarShabha .
sharaiH pa~nchAshatA rAjankShiprahasto.abhyavidhyata .. 10..\\
lakShmaNo.api tatastasya dhanushchichchheda patriNA .
muShTideshe mahArAja tata uchchukrushurjanAH .. 11..\\
tadvihAya dhanushchhinna.n saubhadraH paravIrahA .
anyadAdattavAMshchitra.n kArmuka.n vegavattaram .. 12..\\
tau tatra samare hR^iShTau kR^itapratikR^itaiShiNau .
anyonya.n vishikhaistIkShNairjaghnatuH puruSharShabhau .. 13..\\
tato duryodhano rAjA dR^iShTvA putraM mahAratham .
pIDita.n tava pautreNa prAyAttatra janeshvaraH .. 14..\\
saMnivR^itte tava sute sarva eva janAdhipAH .
Arjuni.n rathavaMshena samantAtparyavArayan .. 15..\\
sa taiH parivR^itaH shUraiH shUro yudhi sudurjayaiH .
na sma vivyathate rAjankR^iShNa tulyaparAkramaH .. 16..\\
saubhadramatha sa.nsakta.n tatra dR^iShTvA dhana~njayaH .
abhidudrAva sa~NkruddhastrAtukAmaH svamAtmajam .. 17..\\
tataH sarathanAgAshvA bhIShmadroNapurogamAH .
abhyavartanta rAjAnaH sahitAH savyasAchinam .. 18..\\
uddhUta.n sahasA bhaumaM nAgAshvarathasAdibhiH .
divAkarapathaM prApya rajastIvramadR^ishyata .. 19..\\
tAni nAgasahasrANi bhUmipAla shatAni cha .
tasya bANapathaM prApya nAbhyavartanta sarvashaH .. 20..\\
praNeduH sarvabhUtAni babhUvustimirA dishaH .
kurUNAmanayastIvraH samadR^ishyata dAruNaH .. 21..\\
nApyantarikShaM na disho na bhUmirna cha bhAskaraH .
prajaGYe bharatashreShTha sharasa~NghaiH kirITinaH .. 22..\\
sAdita dhvajanAgAstu hatAshvA rathino bhR^isham .
vipradruta rathAH ke chiddR^ishyante rathayUthapAH .. 23..\\
virathA rathinashchAnye dhAvamAnAH samantataH .
tatra tatraiva dR^ishyante sAyudhAH sA~NgadairbhujaiH .. 24..\\
hayArohA hayA.nstyaktvA gajArohAshcha dantinaH .
arjunasya bhayAdrAjansamantAdvipradudruvuH .. 25..\\
rathebhyashcha gajebhyashcha hayebhyashcha narAdhipAH .
patitAH pAtyamAnAshcha dR^ishyante.arjuna tADitAH .. 26..\\
sagadAnudyatAnbAhUnsa khaDgAMshcha vishAM pate .
sa prAsAMshcha sa tUNIrAnsa sharAnsa sharAsanAn .. 27..\\
sA~NkushAnsa patAkAMshcha tatra tatrArjuno nR^iNAm .
nichakarta sharairugrai raudraM bibhradvapustadA .. 28..\\
parighANAM pravR^iddhAnAM mudgarANA.n cha mAriSha .
prAsAnAM bhiNDipAlAnAM nistriMshAnA.n cha sa.nyuge .. 29..\\
parashvadhAnA.n tIkShNAnAM tomarANAM cha bhArata .
varmaNA.n chApaviddhAnAM kavachAnAM cha bhUtale .. 30..\\
dhvajAnA.n charmaNAM chaiva vyajanAnAM cha sarvashaH .
chhatrANA.n hemadaNDAnA.n chAmarANAM cha bhArata .. 31..\\
pratodAnA.n kashAnAM cha yoktrANAM chaiva mAriSha .
rAshayashchAtra dR^ishyante vinikIrNA raNakShitau .. 32..\\
nAsIttatra pumAnkashchittava sainyasya bhArata .
yo.arjuna.n samare shUraM pratyudyAyAtkatha.n chana .. 33..\\
yo yo hi samare pArthaM patyudyAti vishAM pate .
sa sa vai vishikhaistIkShNaiH paralokAya nIyate .. 34..\\
teShu vidravamANeShu tava yodheShu sarvashaH .
arjuno vAsudevashcha dadhmaturvArijottamau .. 35..\\
tatprabhagnaM bala.n dR^iShTvA pitA devavratastava .
abravItsamare shUraM bhAradvAja.n smayanniva .. 36..\\
eSha pANDusuto vIraH kR^iShNena sahito balI .
tathA karoti sainyAni yathA kuryAddhana~njayaH .. 37..\\
na hyeSha samare shakyo jetumadya katha.n chana .
yathAsya dR^ishyate rUpa.n kAlAntakayamopamam .. 38..\\
na nivartayitu.n chApi shakyeyaM mahatI chamUH .
anyonyaprekShayA pashya dravatIya.n varUthinI .. 39..\\
eSha chAsta.n girishreShThaM bhAnumAnpratipadyate .
vapUMShi sarvalokasya sa.nharanniva sarvathA .. 40..\\
tatrAvahAra.n samprAptaM manye.ahaM puruSharShabha .
shrAntA bhItAshcha no yodhA na yotsyanti katha.n chana .. 41..\\
evamuktvA tato bhIShmo droNamAchArya sattamam .
avahAramatho chakre tAvakAnAM mahArathaH .. 42..\\
tato.avahAraH sainyAnA.n tava teShAM cha bhArata .
asta.n gachchhati sUrye.abhUtsandhyAkAle cha vartati .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52}
s
prabhAtAyA.n tu sharvaryAM bhIShmaH shAntanavastataH .
anIkAnyAnusa.nyAne vyAdideshAtha bhArata .. 1..\\
gAruDa.n cha mahAvyUhaM chakre shAntanavastadA .
putrANA.n te jayAkA~NkShI bhIShmaH kurupitAmahaH .. 2..\\
garuDasya svaya.n tuNDe pitA devavratastava .
chakShuShI cha bharadvAjaH kR^itavarmA cha sAtvataH .. 3..\\
ashvatthAmA kR^ipashchaiva shIrShamAstA.n yashasvinau .
trigartairmatsyakaikeyairvATadhAnaishcha sa.nyutau .. 4..\\
bhUrishravAH shalaH shalyo bhagadattashcha mAriSha .
madrakAH sindhusauvIrAstathA pa~ncha nadAsh cha ye .. 5..\\
jayadrathena sahitA grIvAyA.n saMniveshitAH .
pR^iShThe duryodhano rAjA sodaraiH sAnugairvR^itaH .. 6..\\
vindAnuvindAvAvantyau kAmbojashcha shakaiH saha .
puchchhamAsanmahArAja shUrasenAshcha sarvashaH .. 7..\\
mAgadhAshcha kali~NgAshcha dAsheraka gaNaiH saha .
dakShiNaM pakShamAsAdya sthitA vyUhasya daMshitAH .. 8..\\
kAnanAshcha viku~njAshcha muktAH puNDrAviShastathA .
bR^ihadbalena sahitA vAmaM pakShamupAshritAH .. 9..\\
vyUDha.n dR^iShTvA tu tatsainya.n savyasAchI parantapaH .
dhR^iShTadyumnena sahitaH pratyavyUhata sa.nyuge .
ardhachandreNa vyUhena vyUha.n tamatidAruNam .. 10..\\
dakShiNa.n shR^i~NgamAsthAya bhImaseno vyarochata .
nAnAshastraughasampannairnAnAdeshyairnR^ipairvR^itaH .. 11..\\
tadanveva virATashcha drupadashcha mahArathaH .
tadanantaramevAsInnIlo lIlAyudhaiH saha .. 12..\\
nIlAdanantara.n chaiva dhR^iShTaketurmahArathaH .
chedikAshikarUShaishcha pauravaishchAbhisa.nvR^itaH .. 13..\\
dhR^iShTadyumnaH shikhaNDI cha pA~nchAlAshcha prabhadrakAH .
madhye sainyasya mahataH sthitA yuddhAya bhArata .. 14..\\
tathaiva dharmarAjo.api gajAnIkena sa.nvR^itaH .
tatastu sAtyakI rAjandraupadyAH pa~ncha chAtmajAH .. 15..\\
abhimanyustatastUrNamirAvAMshcha tataH param .
bhaimasenistato rAjankekayAshcha mahArathAH .. 16..\\
tato.abhUddvipadA.n shreShTho vAmaM pArshvamupAshritaH .
sarvasya jagato goptA goptA yasya janArdanaH .. 17..\\
evametanmahAvyUhaM pratyavyUhanta pANDavAH .
vadhArtha.n tava putrANAM tatpakSha.n ye cha sa~NgatAH .. 18..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n vyatiShakta rathadvipam .
tAvakAnAM pareShA.n cha nighnatAm itaretaram .. 19..\\
hayaughAshcha rathaughAshcha tatra tatra vishAM pate .
sampatantaH sma dR^ishyante nighnamAnAH parasparam .. 20..\\
dhAvatA.n cha rathaughAnAM nighnatAM cha pR^ithakpR^ithak .
babhUva tumulaH shabdo vimishro dundubhisvanaiH .. 21..\\
divaspR^innaravIrANAM nighnatAm itaretaram .
samprahAre sutumule tava teShA.n cha bhArata .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53}
s
tato vyUDheShvanIkeShu tAvakeShvitareShu cha .
dhana~njayo rathAnIkamavadhIttava bhArata .
sharairatiratho yuddhe pAtayanrathayUthapAn .. 1..\\
te vadhyamAnAH pArthena kAleneva yugakShaye .
dhArtarAShTrA raNe yattAH pANDavAnpratyayodhayan .
prArthayAnA yasho dIptaM mR^ityu.n kR^itvA nivartanam .. 2..\\
ekAgramanaso bhUtvA pANDavAnA.n varUthinIm .
babha~njurbahusho rAja.nste chAbhajyanta sa.nyuge .. 3..\\
dravadbhiratha bhagnaish cha parivartadbhireva cha .
pANDavaiH kauravaishchaiva na praGYAyata ki.n chana .. 4..\\
udatiShThadrajo bhauma.n chhAdayAnaM divAkaram .
dishaH pratidisho vApi tatra jaGYuH katha.n chana .. 5..\\
anumAnena sa~nj~nAbhirnAmagotraishcha sa.nyuge .
vartate sma tadA yuddha.n tatra tatra vishAM pate .. 6..\\
na vyUho bhidyate tatra kauravANA.n kathaM chana .
rakShitaH satyasandhena bhAradvAjena dhImatA .. 7..\\
tathaiva pANDaveyAnA.n rakShitaH savyasAchinA .
nAbhidhyata mahAvyUho bhImena cha surakShitaH .. 8..\\
senAgrAdabhiniShpatya prAyudhya.nstatra mAnavAH .
ubhayoH senayo rAjanvyatiShakta rathadvipAH .. 9..\\
hayArohairhayArohAH pAtyante sma mahAhave .
R^iShTibhirvimalAgrAbhiH prAsairapi cha sa.nyuge .. 10..\\
rathI ratninamAsAdya sharaiH kanakabhUShaNaiH .
pAtayAmAsa samare tasminnatibhaya.n kare .. 11..\\
gajArohA gajArohAnnArAchasharatomaraiH .
sa.nsaktAH pAtayAmAsustava teShA.n cha sa~NghashaH .. 12..\\
pattisa~NghA raNe pattInbhiNDipAla parashvadhaiH .
nyapAtayanta sa.nhR^iShTAH parasparakR^itAgasaH .. 13..\\
padAtI rathina.n sa~Nkhye rathI chApi padAtinam .
nyapAtayachchhitaiH shastraiH senayorubhayorapi .. 14..\\
gajArohA hayArohAnpAtayA.n chakrire tadA .
hayArohA gajasthAMshcha tadadbhutamivAbhavat .. 15..\\
gajAroha varaishchApi tatra tatra padAtayaH .
pAtitAH samadR^ishyanta taishchApi gajayodhinaH .. 16..\\
pattisa~NghA hayArohaiH sAdisa~NghAshcha pattibhiH .
pAtyamAnA vyadR^ishyanta shatasho.atha sahasrashaH .. 17..\\
dhvajaistatrApaviddhaishcha kArmukaistomaraistathA .
prAsaistathA gadAbhishcha parighaiH kampanaistathA .. 18..\\
shaktibhiH kavachaishchitraiH kaNapaira~Nkushairapi .
nistriMshairvimalaishchApi svarNapu~NkhaiH sharaistathA .. 19..\\
paristomaiH kuthAbhishcha kambalaishcha mahAdhanaiH .
bhUrbhAti bharatashreShTha sragdAmairiva chitritA .. 20..\\
narAshvakAyaiH patitairdantibhishcha mahAhave .
agamyarUpA pR^ithivI mA.nsashoNitakardamA .. 21..\\
prashashAma rajo bhauma.n vyukShitaM raNashoNitaiH .
dishashcha vimalAH sarvAH sambabhUvurjaneshvara .. 22..\\
utthitAnyagaNeyAni kabandhAni samantataH .
chihnabhUtAni jagato vinAshArthAya bhArata .. 23..\\
tasminyuddhe mahAraudre vartamAne sudAruNe .
pratyadR^ishyanta rathino dhAvamAnAH samantataH .. 24..\\
tato droNashcha bhIShmashcha saindhavashcha jayadrathaH .
purumitro vikarNashcha shakunishchApi saubalaH .. 25..\\
ete samaradurdharShAH si.nhatulyaparAkramAH .
pANDavAnAmanIkAni babha~njuH sma punaH punaH .. 26..\\
tathaiva bhImaseno.api rAkShasashcha ghaTotkachaH .
sAtyakishchekitAnashcha draupadeyAshcha bhArata .. 27..\\
tAvakA.nstava putrAMshcha sahitAnsarvarAjabhiH .
drAvayAmAsurAjau te tridashA dAnavAniva .. 28..\\
tathA te samare.anyonyaM nighnantaH kShatriyarShabhAH .
raktokShitA ghorarUpA virejurdAnavA iva .. 29..\\
vinirjitya ripUnvIrAH senayorubhayorapi .
vyadR^ishyanta mahAmAtrA grahA iva nabhastale .. 30..\\
tato rathasahasreNa putro duryodhanastava .
abhyayAtpANDavAnyuddhe rAkShasa.n cha ghaTotkacham .. 31..\\
tathaiva pANDavAH sarve mahatyA senayA saha .
droNa bhIShmau raNe shUrau pratyudyayurarindamau .. 32..\\
kirITI tu yayau kruddhaH samarthAnpArthivottamAn .
ArjuniH sAtyakishchaiva yayatuH saubalaM balam .. 33..\\
tataH pravavR^ite bhUyaH sa~NgrAmo lomaharShaNaH .
tAvakAnAM pareShA.n cha samare vijigIShatAm .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54}
s
tataste pArthivAH kruddhAH phalguna.n vIkShya sa.nyuge .
rathairanekasAhasraiH samantAtparyavArayan .. 1..\\
athaina.n rathavR^indena koShTakI kR^ityabhArata .
sharaiH subahu sAhasraiH samantAdabhyavArayan .. 2..\\
shaktIshcha vimalAstIkShNA gadAshcha parighaiH saha .
prAsAnparashvadhAMshchaiva mudgarAnmusalAnapi .
chikShipuH samare kruddhAH phalgunasya rathaM prati .. 3..\\
shastrANAmatha tA.n vR^iShTiM shalabhAnAmivAyatim .
rurodha sarvataH pArthaH sharaiH kanakabhUShaNaiH .. 4..\\
tatra tallAghava.n dR^iShTvA bIbhatsoratimAnuSham .
devadAnavagandharvAH pishAchoragarAkShasAH .
sAdhu sAdhviti rAjendra phalgunaM pratyapUjayan .. 5..\\
sAtyaki.n chAbhimanyuM cha mahatyA senayA saha .
gAndhArAH samare shUrA rurudhuH saha saubalAH .. 6..\\
tatra saubalakAH kruddhA vArShNeyasya rathottamam .
tilashashchichchhiduH krodhAchchhastrairnAnAvidhairyudhi .. 7..\\
sAtyakistu ratha.n tyaktvA vartamAne mahAbhaye .
abhimanyo ratha.n tUrNamAruroha parantapaH .. 8..\\
tAvekarathasa.nyuktau saubaleyasya vAhinIm .
vyadhametA.n shitaistUrNaM sharaiH saMnataparvabhiH .. 9..\\
droNa bhIShmau raNe yattau dharmarAjasya vAhinIm .
nAshayetA.n sharaistIkShNaiH ka~Nkapatra parichchhadaiH .. 10..\\
tato dharmasuto rAjA mAdrIputrau cha pANDavau .
miShatA.n sarvasainyAnA.n droNAnIkamupAdravan .. 11..\\
tatrAsItsumahadyuddha.n tumula.n lomaharShaNam .
yathA devAsura.n yuddhaM pUrvamAsItsudAruNam .. 12..\\
kurvANau tu mahatkarma bhImasena ghaTotkachau .
duryodhanastato.abhyetya tAvubhAvabhyavArayat .. 13..\\
tatrAdbhutamapashyAma haiDimbasya parAkramam .
atItya pitara.n yuddhe yadayudhyata bhArata .. 14..\\
bhImasenastu sa~Nkruddho duryodhanamamarShaNam .
hR^idyavidhyatpR^iShatkena prahasanniva pANDavaH .. 15..\\
tato duryodhano rAjA prahAra varamohitaH .
niShasAda rathopasthe kashmala.n cha jagAma ha .. 16..\\
ta.n visaM GYamatho GYAtvA tvaramANo.asya sArathiH .
apovAha raNAdrAja.nstataH sainyamabhidyata .. 17..\\
tatastA.n kauravI.n senAM dravamANAM samantataH .
nighnanbhImaH sharaistIkShNairanuvavrAja pR^iShThataH .. 18..\\
pArShatashcha rataH shreShTho dharmaputrashcha pANDavaH .
droNasya pashyataH sainya.n gA~Ngeyasya cha pashyataH .
jaghnaturvishikhaistIkShNaiH parAnIka vishAtanaiH .. 19..\\
dravamANa.n tu tatsainyaM tava putrasya sa.nyuge .
nAshaknutA.n vArayituM bhIShmadroNau mahArathau .. 20..\\
vAryamANa.n hi bhIShmeNa droNena cha vishAM pate .
vidravatyeva tatsainyaM pashyatordroNa bhIShmayoH .. 21..\\
tato rathasahasreShu vidravatsu tatastataH .
tAvAsthitAvekaratha.n saubhadra shinipu~Ngavau .
saubalI.n samare senAM shAtayetAM samantataH .. 22..\\
shushubhAte tadA tau tu shaineya kurupu~Ngavau .
amAvAsyA.n gatau yadvatsomasUryau nabhastale .. 23..\\
arjunastu tataH kruddhastava sainya.n vishAM pate .
vavarSha sharavarSheNa dhArAbhiriva toyadaH .. 24..\\
vadhyamAna.n tatastattu sharaiH pArthasya sa.nyuge .
dudrAva kaurava.n sainyaM viShAdabhayakampitam .. 25..\\
dravatastAnsamAlokya bhIShmadroNau mahArathau .
nyavArayetA.n sa.nrabdhau duryodhanahitaiShiNau .. 26..\\
tato duryodhano rAjA samAshvasya vishAM pate .
nyavartayata tatsainya.n dravamANa.n samantataH .. 27..\\
yatra yatra suta.n tubhya.n yo yaH pashyati bhArata .
tatra tatra nyavartanta kShatriyANAM mahArathAH .. 28..\\
tAnnivR^ittAnsamIkShyaiva tato.anye.apItare janAH .
anyonyaspardhayA rAja.NllajjayAnye.avatasthire .. 29..\\
punarAvartatA.n teShA.n vega AsIdvishAM pate .
pUryataH sAgarasyeva chandrasyodayanaM prati .. 30..\\
saMnivR^ittA.nstatastA.nstu dR^iShTvA rAjA suyodhanaH .
abravIttvarito gatvA bhIShma.n shAntanavaM vachaH .. 31..\\
pitAmaha nibodheda.n yattvA vakShyAmi bhArata .
nAnurUpamahaM manye tvayi jIvati kaurava .. 32..\\
droNe chAstravidA.n shreShThe saputre sa suhR^ijjane .
kR^ipe chaiva maheShvAse dravatIya.n varUthinI .. 33..\\
na pANDavAH pratibalAstava rAjankatha.n chana .
tathA droNasya sa~NgrAme drauNeshchaiva kR^ipasya cha .. 34..\\
anugrAhyAH pANDusutA nUna.n tava pitAmaha .
yathemA.n kShamase vIravadhyamAnA.n varUthinIm .. 35..\\
so.asmi vAchyastvayA rAjanpUrvameva samAgame .
na yotsye pANDavAnsa~Nkhye nApi pArShata sAtyakI .. 36..\\
shrutvA tu vachana.n tubhyamAchAryasya kR^ipasya cha .
karNena sahitaH kR^itya.n chintayAnastadaiva hi .. 37..\\
yadi nAhaM parityAjyo yuvAbhyAmiha sa.nyuge .
vikrameNAnurUpeNa yudhyetAM puruSharShabhau .. 38..\\
etachchhrutvA vacho bhIShmaH prahasanvai muhurmuhuH .
abravIttanaya.n tubhyaM krodhAdudvR^itya chakShuShI .. 39..\\
bahusho hi mayA rAja.nstathyamukta.n hitaM vachaH .
ajeyAH pANDavA yuddhe devairapi sa vAsavaiH .. 40..\\
yattu shakyaM mayA kartu.n vR^iddhenAdya nR^ipottama .
kariShyAmi yathAshakti prekShedAnI.n sa bAndhavaH .. 41..\\
adya pANDusutAnsarvAnsa sainyAnsaha bandhubhiH .
miShato vArayiShyAmi sarvalokasya pashyataH .. 42..\\
evamukte tu bhIShmeNa putrAstava janeshvara .
dadhmuH sha~NkhAnmudA yuktA bherIshcha jaghnire bhR^isham .. 43..\\
pANDavApi tato rAja~nshrutvA taM ninadaM mahat .
dadhmuH sha~NkhAMshcha bherIshcha murajAMshcha vyanAdayan .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55}
dhR^itarAShTra uvAcha
pratiGYAte tu bhIShmeNa tasminyuddhe sudAruNe .
krodhito mama putreNa duHkhitena visheShataH .. 1..\\
bhIShmaH kimakarottatra pANDaveyeShu sa~njaya .
pitAmahe vA pA~nchAlAstanmamAchakShva sa~njaya .. 2..\\
sa~njaya uvAcha
gatapUrvAhNabhUyiShThe tasminnahani bhArata .
jayaM prApteShu hR^iShTeShu pANDaveShu mahAtmasu .. 3..\\
sarvadharmavisheShaGYaH pitA devavratastava .
abhyayAjjavanairashvaiH pANDavAnAmanIkinIm .
mahatyA senayA guptastava putraishcha sarvashaH .. 4..\\
prAvartata tato yuddha.n tumula.n lomaharShaNam .
asmAkaM pANDavaiH sArdhamanayAttava bhArata .. 5..\\
dhanuShA.n kUjatAM tatra talAnAM chAbhihanyatAm .
mahAnsamabhavachchhabdo girINAmiva dIryatAm .. 6..\\
tiShTha sthito.asmi viddhyenaM nivartasva sthiro bhava .
sthito.asmi praharasveti shabdAH shrUyanta sarvashaH .. 7..\\
kA~nchaneShu tanutreShu kirITeShu dhvajeShu cha .
shilAnAmiva shaileShu patitAnAmabhUtsvanaH .. 8..\\
patitAnyuttamA~NgAni bAhavashcha vibhUShitAH .
vyacheShTanta mahIM prApya shatasho.atha sahasrashaH .. 9..\\
hR^itottamA~NgAH ke chittu tathaivodyatakArmukAH .
pragR^ihItAyudhAshchApi tasthuH puruShasattamAH .. 10..\\
prAvartata mahAvegA nadI rudhiravAhinI .
mAta~NgA~NgashilAraudrA mA.nsashoNitakardamA .. 11..\\
varAshvanaranAgAnA.n sharIraprabhavA tadA .
paralokArNavamukhI gR^idhragomAyumodinI .. 12..\\
na dR^iShTaM na shruta.n chApi yuddhametAdR^ishaM nR^ipa .
yathA tava sutAnA.n cha pANDavAnAM cha bhArata .. 13..\\
nAsIdrathapathastatra yodhairyudhi nipAtitaiH .
gajaishcha patitairnIlairgirishR^i~NgairivAvR^itam .. 14..\\
vikIrNaiH kavachaishchitrairdhvajaishchhatraishcha mAriSha .
shushubhe tadraNasthAna.n sharadIva nabhastalam .. 15..\\
vinirbhinnAH sharaiH ke chidantapIDAvikarShiNaH .
abhItAH samare shatrUnabhyadhAvanta daMshitAH .. 16..\\
tAta bhrAtaH sakhe bandho vayasya mama mAtula .
mA mAM parityajetyanye chukrushuH patitA raNe .. 17..\\
AdhAvAbhyehi mA gachchha kiM bhIto.asi kva yAsyasi .
sthito.aha.n samare mA bhairiti chAnye vichukrushuH .. 18..\\
tatra bhIShmaH shAntanavo nityaM maNDalakArmukaH .
mumocha bANAndIptAgrAnahInAshIviShAniva .. 19..\\
sharairekAyanIkurvandishaH sarvA yatavrataH .
jaghAna pANDavarathAnAdishyAdishya bhArata .. 20..\\
sa nR^ityanvai rathopasthe darshayanpANilAghavam .
alAtachakravadrAja.nstatra tatra sma dR^ishyate .. 21..\\
tameka.n samare shUraM pANDavAH sR^i~njayAstathA .
anekashatasAhasra.n samapashyanta lAghavAt .. 22..\\
mAyAkR^itAtmAnamiva bhIShma.n tatra sma menire .
pUrvasyA.n dishi taM dR^iShTvA pratIchyAM dadR^ishurjanAH .. 23..\\
udIchyA.n chainamAlokya dakShiNasyAM punaH prabho .
eva.n sa samare vIro gA~NgeyaH pratyadR^ishyata .. 24..\\
na chainaM pANDaveyAnA.n kashchichchhaknoti vIkShitum .
vishikhAneva pashyanti bhIShmachApachyutAnbahUn .. 25..\\
kurvANa.n samare karma sUdayAna.n cha vAhinIm .
vyAkroshanta raNe tatra vIrA bahuvidhaM bahu .
amAnuSheNa rUpeNa charantaM pitara.n tava .. 26..\\
shalabhA iva rAjAnaH patanti vidhichoditAH .
bhIShmAgnimabhi sa~Nkruddha.n vinAshAya sahasrashaH .. 27..\\
na hi moghaH sharaH kashchidAsIdbhIShmasya sa.nyuge .
naranAgAshvakAyeShu bahutvAllaghuvedhinaH .. 28..\\
bhinattyekena bANena sumuktena patatriNA .
gajaka~NkaTasaMnAha.n vajreNevAchalottamam .. 29..\\
dvau trInapi gajArohAnpiNDitAnvarmitAnapi .
nArAchena sutIkShNena nijaghAna pitA tava .. 30..\\
yo yo bhIShmaM naravyAghramabhyeti yudhi kash chana .
muhUrtadR^iShTaH sa mayA pAtito bhuvi dR^ishyate .. 31..\\
eva.n sA dharmarAjasya vadhyamAnA mahAchamUH .
bhIShmeNAtulavIryeNa vyashIryata sahasradhA .. 32..\\
prakIryata mahAsenA sharavarShAbhitApitA .
pashyato vAsudevasya pArthasya cha mahAtmanaH .. 33..\\
yatamAnApi te vIrA dravamANAnmahArathAn .
nAshaknuvanvArayituM bhIShmabANaprapIDitAH .. 34..\\
mahendrasamavIryeNa vadhyamAnA mahAchamUH .
abhajyata mahArAja na cha dvau saha dhAvataH .. 35..\\
AviddhanaranAgAshvaM patitadhvajakUbaram .
anIkaM pANDuputrANA.n hAhAbhUtamachetanam .. 36..\\
jaghAnAtra pitA putraM putrashcha pitara.n tathA .
priya.n sakhAya.n chAkrande sakhA daivabalAtkR^itaH .. 37..\\
vimuchya kavachAnanye pANDuputrasya sainikAH .
prakIrya keshAndhAvantaH pratyadR^ishyanta bhArata .. 38..\\
tadgokulamivodbhrAntamudbhrAntarathayUthapam .
dadR^ishe pANDuputrasya sainyamArtasvara.n tadA .. 39..\\
prabhajyamAna.n tatsainyaM dR^iShTvA devakinandanaH .
uvAcha pArthaM bIbhatsuM nigR^ihya rathamuttamam .. 40..\\
aya.n sa kAlaH samprAptaH pArtha yaH kA~NkShitastvayA .
praharAsmai naravyAghra na chenmohAdvimuhyase .. 41..\\
yattvayA kathita.n vIra purA rAGYAM samAgame .
bhIShmadroNamukhAnsarvAndhArtarAShTrasya sainikAn .. 42..\\
sAnubandhAnhaniShyAmi ye mA.n yotsyanti sa.nyuge .
iti tatkuru kaunteya satya.n vAkyamarindama .. 43..\\
bIbhatso pashya sainya.n svaM bhajyamAnaM samantataH .
dravatashcha mahIpAlAnsarvAnyaudhiShThire bale .. 44..\\
dR^iShTvA hi samare bhIShma.n vyAttAnanamivAntakam .
bhayArtAH sampraNashyanti si.nha.n kShudramR^igA iva .. 45..\\
evamuktaH pratyuvAcha vAsudeva.n dhana~njayaH .
chodayAshvAnyato bhIShmo vigAhyaitadbalArNavam .. 46..\\
tato.ashvAnrajataprakhyAMshchodayAmAsa mAghavaH .
yato bhIShmaratho rAjanduShprekShyo rashmimAniva .. 47..\\
tatastatpunarAvR^itta.n yudhiShThirabalaM mahat .
dR^iShTvA pArthaM mahAbAhuM bhIShmAyodyantamAhave .. 48..\\
tato bhIShmaH kurushreShThaH si.nhavadvinadanmuhuH .
dhana~njayaratha.n tUrNa.n sharavarShairavAkirat .. 49..\\
kShaNena sa rathastasya sahayaH sahasArathiH .
sharavarSheNa mahatA sa~nchanno na prakAshate .. 50..\\
vAsudevastvasambhrAnto dhairyamAsthAya sattvavAn .
chodayAmAsa tAnashvAnvitunnAnbhIShmasAyakaiH .. 51..\\
tataH pArtho dhanurgR^ihya divya.n jaladanisvanam .
pAtayAmAsa bhIShmasya dhanushchhittvA tribhiH sharaiH .. 52..\\
sa chhinnadhanvA kauravyaH punaranyanmahaddhanuH .
nimeShAntaramAtreNa sajya.n chakre pitA tava .. 53..\\
vichakarSha tato dorbhyA.n dhanurjaladanisvanam .
athAsya tadapi kruddhashchichchheda dhanurarjunaH .. 54..\\
tasya tatpUjayAmAsa lAghava.n shantanoH sutaH .
sAdhu pArtha mahAbAho sAdhu bho pANDunandana .. 55..\\
tvayyevaitadyuktarUpaM mahatkarma dhana~njaya .
prIto.asmi sudR^iDhaM putra kuru yuddhaM mayA saha .. 56..\\
iti pArthaM prashasyAtha pragR^ihyAnyanmahaddhanuH .
mumocha samare vIraH sharAnpArtharathaM prati .. 57..\\
adarshayadvAsudevo hayayAne paraM balam .
moghAnkurva~nsharA.nstasya maNDalAnyacharallaghu .. 58..\\
tathApi bhIShmaH sudR^iDha.n vAsudevadhana~njayau .
vivyAdha nishitairbANaiH sarvagAtreShu mAriSha .. 59..\\
shushubhAte naravyAghrau tau bhIShmasharavikShatau .
govR^iShAviva nardantau viShANollikhitA~Nkitau .. 60..\\
punashchApi susa~NkruddhaH sharaiH saMnataparvabhiH .
kR^iShNayoryudhi sa.nrabdho bhIShmo vyAvArayaddishaH .. 61..\\
vArShNeya.n cha sharaistIkShNaiH kampayAmAsa roShitaH .
muhurabhyutsmayanbhIShmaH prahasya svanavattadA .. 62..\\
tataH kR^iShNastu samare dR^iShTvA bhIShmaparAkramam .
samprekShya cha mahAbAhuH pArthasya mR^iduyuddhatAm .. 63..\\
bhIShma.n cha sharavarShANi sR^ijantamanisha.n yudhi .
pratapantamivAdityaM madhyamAsAdya senayoH .. 64..\\
varAnvarAnvinighnantaM pANDuputrasya sainikAn .
yugAntamiva kurvANaM bhIShma.n yaudhiShThire bale .. 65..\\
amR^iShyamANo bhagavAnkeshavaH paravIrahA .
achintayadameyAtmA nAsti yaudhiShThiraM balam .. 66..\\
ekAhnA hi raNe bhIShmo nAshayeddevadAnavAn .
kimu pANDusutAnyuddhe sabalAnsapadAnugAn .. 67..\\
dravate cha mahatsainyaM pANDavasya mahAtmanaH .
ete cha kauravAstUrNaM prabhagnAndR^ishya somakAn .
Adravanti raNe hR^iShTA harShayantaH pitAmaham .. 68..\\
so.ahaM bhIShmaM nihanmyadya pANDavArthAya daMshitaH .
bhArameta.n vineShyAmi pANDavAnAM mahAtmanAm .. 69..\\
arjuno.api sharaistIkShNairvadhyamAno hi sa.nyuge .
kartavyaM nAbhijAnAti raNe bhIShmasya gauravAt .. 70..\\
tathA chintayatastasya bhUya eva pitAmahaH .
preShayAmAsa sa~NkruddhaH sharAnpArtharathaM prati .. 71..\\
teShAM bahutvAddhi bhR^isha.n sharANAM
disho.atha sarvAH pihitA babhUvuH .
na chAntarikShaM na disho na bhUmir
na bhAskaro.adR^ishyata rashmimAlI .
vavushcha vAtAstumulAH sadhUmA
dishashcha sarvAH kShubhitA babhUvuH .. 72..\\
droNo vikarNo.atha jayadrathash cha
bhUrishravAH kR^itavarmA kR^ipash cha .
shrutAyurambaShThapatishcha rAjA
vindAnuvindau cha sudakShiNash cha .. 73..\\
prAchyAshcha sauvIragaNAsh cha sarve
vasAtayaH kShudrakamAlavAsh cha .
kirITina.n tvaramANAbhisasrur
nideshagAH shAntanavasya rAGYaH .. 74..\\
ta.n vAjipAdAtarathaughajAlair
anekasAhasrashatairdadarsha .
kirITina.n samparivAryamANaM
shinernaptA vAraNayUthapaish cha .. 75..\\
tatastu dR^iShTvArjunavAsudevau
padAtinAgAshvarathaiH samantAt .
abhidrutau shastrabhR^itA.n variShThau
shinipravIro.abhisasAra tUrNam .. 76..\\
sa tAnyanIkAni mahAdhanuShmA~n
shinipravIraH sahasAbhipatya .
chakAra sAhAyyamathArjunasya
viShNuryathA vR^itraniShUdanasya .. 77..\\
vishIrNanAgAshvarathadhvajaughaM
bhIShmeNa vitrAsitasarvayodham .
yudhiShThirAnIkamabhidravantaM
provAcha sandR^ishya shinipravIraH .. 78..\\
kva kShatriyA yAsyatha naiSha dharmaH
satAM purastAtkathitaH purANaiH .
mA svAM pratiGYA.n jahata pravIrAH
sva.n vIradharmaM paripAlayadhvam .. 79..\\
tAnvAsavAnantarajo nishamya
narendramukhyAndravataH samantAt .
pArthasya dR^iShTvA mR^iduyuddhatA.n cha
bhIShma.n cha sa~Nkhye samudIryamANam .. 80..\\
amR^iShyamANaH sa tato mahAtmA
yashasvina.n sarvadashArhabhartA .
uvAcha shaineyamabhiprasha.nsan
dR^iShTvA kurUnApatataH samantAt .. 81..\\
ye yAnti yAntveva shinipravIra
ye.api sthitAH sAtvata te.api yAntu .
bhIShma.n rathAtpashya nipAtyamAnaM
droNa.n cha sa~Nkhye sagaNaM mayAdya .. 82..\\
nAsau rathaH sAtvata kauravANAM
kruddhasya muchyeta raNe.adya kash chit .
tasmAdaha.n gR^ihya rathA~NgamugraM
prANa.n hariShyAmi mahAvratasya .. 83..\\
nihatya bhIShma.n sagaNa.n tathAjau
droNa.n cha shaineya rathapravIram .
prIti.n kariShyAmi dhana~njayasya
rAGYashcha bhImasya tathAshvinosh cha .. 84..\\
nihyatya sarvAndhR^itarAShTraputrA.ns
tatpakShiNo ye cha narendramukhyAH .
rAjyena rAjAnamajAtashatruM
sampAdayiShyAmyahamadya hR^iShTaH .. 85..\\
tataH sunAbha.n vasudevaputraH
sUryaprabha.n vajrasamaprabhAvam .
kShurAntamudyamya bhujena chakraM
rathAdavaplutya visR^ijya vAhAn .. 86..\\
sa~NkampayangA.n charaNairmahAtmA
vegena kR^iShNaH prasasAra bhIShmam .
madAndhamAjau samudIrNadarpaH
si.nho jighA.nsanniva vAraNendram .. 87..\\
so.abhyadravadbhIShmamanIkamadhye
kruddho mahendrAvarajaH pramAthI .
vyAlambipItAntapaTashchakAshe
ghano yathA khe.achirabhApinaddhaH .. 88..\\
sudarshana.n chAsya rarAja shaures
tachchakrapadma.n subhujorunAlam .
yathAdipadma.n taruNArkavarNaM
rarAja nArAyaNanAbhijAtam .. 89..\\
tatkR^iShNakopodayasUryabuddhaM
kShurAntatIkShNAgrasujAtapatram .
tasyaiva dehorusaraH prarUDhaM
rarAja nArAyaNabAhunAlam .. 90..\\
tamAttachakraM praNadantamuchchaiH
kruddhaM mahendrAvaraja.n samIkShya .
sarvANi bhUtAni bhR^isha.n vineduH
kShaya.n kurUNAmiti chintayitvA .. 91..\\
sa vAsudevaH pragR^ihIta chakraH
sa.nvartayiShyanniva jIvalokam .
abhyutpata.NllokagururbabhAse
bhUtAni dhakShyanniva kAlavahniH .. 92..\\
tamApatantaM pragR^ihItachakraM
samIkShya deva.n dvipadA.n variShTham .
asambhramAtkArmukabANapANI
rathe sthitaH shAntanavo.abhyuvAcha .. 93..\\
ehyehi devesha jagannivAsa
namo.astu te shAr~NgarathA~NgapANe .
prasahya mAM pAtaya lokanAtha
rathottamAdbhUtasharaNya sa~Nkhye .. 94..\\
tvayA hatasyeha mamAdya kR^iShNa
shreyaH parasminniha chaiva loke .
sambhAvito.asmyandhakavR^iShNinAtha
lokaistribhirvIra tavAbhiyAnAt .. 95..\\
rathAdavaplutya tatastvarAvAn
pArtho.apyanudrutya yadupravIram .
jagrAha pInottamalambabAhuM
bAhvorhari.n vyAyatapInabAhuH .. 96..\\
nigR^ihyamANashcha tadAdidevo
bhR^isha.n saroShaH kila nAma yogI .
AdAya vegena jagAma viShNur
jiShNuM mahAvAta ivaikavR^ikSham .. 97..\\
pArthastu viShTabhya balena pAdau
bhIShmAntika.n tUrNamabhidravantam .
balAnnijagrAha kirITamAlI
pade.atha rAjandashame katha.n chit .. 98..\\
avasthita.n cha praNipatya kR^iShNaM
prIto.arjunaH kA~nchanachitramAlI .
uvAcha kopaM pratisa.nhareti
gatirbhavAnkeshava pANDavAnAm .. 99..\\
na hAsyate karma yathApratiGYaM
putraiH shape keshava sodaraish cha .
anta.n kariShyAmi yathA kurUNAM
tvayAhamindrAnuja samprayuktaH .. 100..\\
tataH pratiGYA.n samaya.n cha tasmai
janArdanaH prItamanA nishamya .
sthitaH priye kauravasattamasya
ratha.n sachakraH punarAruroha .. 101..\\
sa tAnabhIShUnpunarAdadAnaH
pragR^ihya sha~Nkha.n dviShatAM nihantA .
vinAdayAmAsa tato dishash cha
sa pA~nchajanyasya raveNa shauriH .. 102..\\
vyAviddhaniShkA~NgadakuNDala.n taM
rajo vikIrNAshchita pakShma netram .
vishuddhadaMShTraM pragR^ihItasha~NkhaM
vichukrushuH prekShya kurupravIrAH .. 103..\\
mR^ida~NgabherIpaTahapraNAdA
nemisvanA dundubhinisvanAsh cha .
sasi.nhanAdAshcha babhUvurugrAH
sarveShvanIkeShu tataH kurUNAm .. 104..\\
gANDIvaghoShaH stanayitnukalpo
jagAma pArthasya nabho dishash cha .
jagmushcha bANA vimalAH prasannAH
sarvA dishaH pANDavachApamuktAH .. 105..\\
ta.n kauravANAm adhipo balena
bhIShmeNa bhUrishravasA cha sArdham .
abhyudyayAvudyatabANapANiH
kakSha.n didhakShanniva dhUmaketuH .. 106..\\
athArjunAya prajahAra bhallAn
bhUrishravAH sapta suvarNapu~NkhAn .
duryodhanastomaramugravegaM
shalyo gadA.n shAntanavashcha shaktim .. 107..\\
sa saptabhiH sapta sharapravekAn
sa.nvArya bhUrishravasA visR^iShTAn .
shitena duryodhanabAhumuktaM
kShureNa tattomaramunmamAtha .. 108..\\
tataH shubhAmApatatI.n sa shaktiM
vidyutprabhA.n shAntanavena muktAm .
gadA.n cha madrAdhipabAhumuktAM
dvAbhyA.n sharAbhyAM nichakarta vIraH .. 109..\\
tato bhujAbhyAM balavadvikR^iShya
chitra.n dhanurgANDivamaprameyam .
mAhendramastra.n vidhivatsughoraM
prAdushchakArAdbhutamantarikShe .. 110..\\
tenottamAstreNa tato mahAtmA
sarvANyanIkAni mahAdhanuShmAn .
sharaughajAlairvimalAgnivarNair
nivArayAmAsa kirITamAlI .. 111..\\
shilImukhAH pArthadhanuHpramuktA
rathAndhvajAgrANi dhanUMShi bAhUn .
nikR^itya dehAnvivishuH pareShAM
narendranAgendratura~NgamANAm .. 112..\\
tato dishashchAnudishashcha pArthaH
sharaiH sudhArairnishitairvitatya .
gANDIvashabdena manA.nsi teShAM
kirITamAlI vyathayA.n chakAra .. 113..\\
tasmi.nstathA ghoratame pravR^itte
sha~NkhasvanA dundubhinisvanAsh cha .
antarhitA gANDivanisvanena
bhabhUvurugrAshcha raNapraNAdAH .. 114..\\
gANDIvashabda.n tamatho viditvA
virATarAjapramukhA nR^ivIrAH .
pA~nchAlarAjo drupadashcha vIras
ta.n deshamAjagmuradInasattvAH .. 115..\\
sarvANi sainyAni tu tAvakAni
yato yato gANDivajaH praNAdaH .
tatastataH saMnatimeva jagmur
na taM pratIpo.abhisasAra kash chit .. 116..\\
tasminsughore nR^ipasamprahAre
hatAH pravIrAH sarathAH sasUtAH .
gajAshcha nArAchanipAtataptA
mahApatAkAH shubharukmakakShyAH .. 117..\\
parItasattvAH sahasA nipetuH
kirITinA bhinnatanutrakAyAH .
dR^iDhAhatAH patribhirugravegaiH
pArthena bhallairnishitaiH shitAgraiH .. 118..\\
nikR^ittayantrA nihatendrakIlA
dhvajA mahAnto dhvajinImukheShu .
padAtisa~NghAshcha rathAshcha sa~Nkhye
hayAshcha nAgAshcha dhana~njayena .. 119..\\
bANAhatAstUrNamapetasattvA
viShTabhya gAtrANi nipetururvyAm .
aindreNa tenAstravareNa rAjan
mahAhave bhinnatanutradehAH .. 120..\\
tataH sharaughairnishitaiH kirITinA
nR^idehashastrakShatalohitodA .
nadI sughorA naradehaphenA
pravartitA tatra raNAjire vai .. 121..\\
vegena sAtIva pR^ithupravAhA
prasusrutA bhairavArAvarUpA .
paretanAgAshvasharIrarodhA
narAntramajjAbhR^itamA.nsapa~NkA .. 122..\\
prabhUtarakShogaNabhUtasevitA
shiraHkapAlAkulakeshashAdvalA .
sharIrasa~NghAtasahasravAhinI
vishIrNanAnAkavachormisa~NkulA .. 123..\\
narAshvanAgAsthinikR^ittasharkarA
vinAshapAtAlavatI bhayAvahA .
tA.n ka~NkamAlAvR^itagR^idhrakahvaiH
kravyAdasa~Nghaishcha tarakShubhish cha .. 124..\\
upetakUlA.n dadR^ishuH samantAt
krUrAM mahAvaitaraNIprakAshAm .
pravartitAmarjunabANasa~Nghair
medovasAsR^ikpravahA.n subhImAm .. 125..\\
te chedipA~nchAlakarUShamatsyAH
pArthAshcha sarve sahitAH praNeduH .
vitrAsya senA.n dhvajinIpatInAM
si.nho mR^igANAmiva yUthasa~NghAn .
vinedatustAvatiharShayuktau
gANDIvadhanvA cha janArdanash cha .. 126..\\
tato ravi.n sa.nhR^itarashmijAlaM
dR^iShTvA bhR^isha.n shastraparikShatA~NgAH .
tadaindramastra.n vitataM sughoram
asahyamudvIkShya yugAntakalpam .. 127..\\
athApayAna.n kuravaH sabhIShmAH
sadroNaduryodhanabAhlikAsh cha .
chakrurnishA.n sandhigatAM samIkShya
vibhAvasorlohitarAjiyuktAm .. 128..\\
avApya kIrti.n cha yashash cha loke
vijitya shatrUMshcha dhana~njayo.api .
yayau narendraiH saha sodaraish cha
samAptakarmA shibiraM nishAyAm .
tataH prajaGYe tumulaH kurUNAM
nishAmukhe ghorataraH praNAdaH .. 129..\\
raNe rathAnAmayutaM nihatya
hatA gajAH saptashatArjunena .
prAchyAshcha sauvIragaNAsh cha sarve
nipAtitAH kShudrakamAlavAsh cha .
mahatkR^ita.n karma dhana~njayena
kartu.n yathA nArhati kashchidanyaH .. 130..\\
shrutAyurambaShThapatishcha rAjA
tathaiva durmarShaNachitrasenau .
droNaH kR^ipaH saindhavabAhlikau cha
bhUrishravAH shalyashalau cha rAjan .
svabAhuvIryeNa jitAH sabhIShmAH
kirITinA lokamahArathena .. 131..\\
iti bruvantaH shibirANi jagmuH
sarve gaNA bhArata ye tvadIyAH .
ulkAsahasraishcha susampradIptair
vibhrAjamAnaishcha tathA pradIpaiH .
kirITivitrAsitasarvayodhA
chakre nivesha.n dhvajinI kurUNAm .. 132..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56}
s
vyuShTAM nishAM bhArata bhAratAnAm
anIkininAM pramukhe mahAtmA .
yayau sapatnAnprati jAtakopo
vR^itaH samagreNa balena bhIShmaH .. 1..\\
ta.n droNaduryodhanabAhlikAsh cha
tathaiva durmarShaNachitrasenau .
jayadrathashchAtibalo balaughair
nR^ipAstathAnye.anuyayuH samantAt .. 2..\\
sa tairmahadbhishcha mahArathaish
cha tejasvibhirvIryavadbhishcha rAjan .
rarAja rAjottamarAjamukhair
vR^itaH sa devairiva varja pANiH .. 3..\\
tasminnanIka pramukhe viShaktA
dodhUyamAnAshcha mahApatAkAH .
surakta pItAsita pANDurAbhA
mahAgajaskandhagatA virejuH .. 4..\\
sA vAhinI shAntanavena rAGYA
mahArathairvAraNavAjibhish cha .
babhau sa vidyutstanayitnukalpA
jalAgame dyauriva jAtameghA .. 5..\\
tato raNAyAbhimukhI prayAtA
pratyarjuna.n shAntanavAbhiguptA .
senA mahogrA sahasA karUNAM
vego yathA bhIma ivApagAyAH .. 6..\\
ta.n vyAlanAnAvidha vigUDha sAraM
gajAshvapAdAtarathaughapakSham .
vyUhaM mahAmeghasamaM mahAtmA
dadarsha durAtkapirAjaketuH .. 7..\\
sa niryayau ketumatA rathena
nararShabhaH shvetahayena vIraH .
varUthinA sainyamukhe mahAtmA
vadhe dhR^itaH sarvasapatna yUnAm .. 8..\\
sUpaskara.n sottara bandhureShaM
yatta.n yadUnAmR^iShabheNa sa~Nkhye .
kapidhvajaM prekShya viShedurAjau
sahaiva putraistava kauraveyAH .. 9..\\
prakarShatA guptamudAyudhena
kirITinA lokamahArathena .
ta.n vyUha rAja.n dadR^ishustvadIyAsh
chatushchaturvyAla sahasrakIrNam .. 10..\\
yathA hi pUrve.ahani dharmarAGYA vyUhaH
kR^itaH kauravanandanena .
tathA tathoddeshamupetya tasthuH
pA~nchAla mukhyaiH saha chedimukhyAH .. 11..\\
tato mahAvegasamAhatAni
bherIsahasrANi vinedurAjau .
sha~NkhasvanA dundubhinisvanAsh cha
sarveShvanIkeShu sasi.nhanAdAH .. 12..\\
tataH sa bANAni mahAsvanAni
visphAryamANAni dhanUMShi vIraiH .
kShaNena bherI paNavapraNAdAn
antardadhuH sha~NkhamahAsvanAsh cha .. 13..\\
tachchha~NkhashabdAvR^itamantarikSham
uddhuta bhauma drutareNujAlam .
mahAvitAnAvatata prakAsham
Alokya vIrAH sahasAbhipetuH .. 14..\\
rathI rathenAbhihataH sasUtaH
papAta sAshvaH sa rathaH sa ketuH .
gajo gajenAbhihataH papAta
padAtinA chAbhihataH padAtiH .. 15..\\
AvartamAnAnyabhivartamAnair
bANaiH kShatAnyadbhutadarshanAni .
prAsaishcha khaDgaishcha samAhatAni
sadashvavR^indAni sadashvavR^indaiH .. 16..\\
suvarNatArA gaNabhUShitAni
sharAvarANi prahitAni vIraiH .
vidAryamANAni parashvadhaish cha
prAsaishcha khaDgaishcha nipetururvyAm .. 17..\\
gajairviShANairvarahastarugNAH
ke chitsasUtA rathinaH prapetuH .
gajarShabhAshchApi ratharShabheNa
nipetire bANahatAH pR^ithivyAm .. 18..\\
gajaughavegoddhatasAditAnAM
shrutvA niShedurvasudhAM manuShyAH .
Artasvara.n sAdipadAtiyUnAM
viShANa gAtrAvara tADitAnAm .. 19..\\
sambhrAntanAgAshvarathe prasUte
mahAbhaye sAdipadAti yUnAm .
mahArathaiH samparivAryamANaM
dadarsha bhIShmaH kapirAjaketum .. 20..\\
taM pa~ncha tAlochchhritatAlaketuH
sadashvavegoddhata vIryayAtaH .
mahAstra bANAshanidIptamArgaM
kirITina.n shAntanavo.abhyadhAvat .. 21..\\
tathaiva shakra pratimAnakalpam
indrAtmaja.n droNa mukhAbhisasruH .
kR^ipashcha shalyashcha viviMshatish cha
duryodhanaH saumadattishcha rAjan .. 22..\\
tato rathAnIka mukhAdupetya
sarvAstravitkA~nchanachitravarmA .
javena shUro.abhisasAra sarvA.ns
tathArjunasyAtra suto.abhimanyuH .. 23..\\
teShAM mahAstrANi mahArathAnAm
asaktakarmA vinihatya kArShNiH .
babhau mahAmantrahutArchi mAlI
sagodgataH sanbhagavAnivAgniH .. 24..\\
tataH sa tUrNa.n rudhiroda phenAM
kR^itvA nadI.n vaishasane ripUNAm .
jagAma saubhadramatItya bhIShmo
mahArathaM pArthamadInasattvaH .. 25..\\
tataH prahasyAdbhuta darshanena
gANDIvanirhvAda mahAsvanena .
vipATha jAlena mahAstra jAlaM
vinAshayAmAsa kirITamAlI .. 26..\\
tamuttama.n sarvadhanurdharANAm
asaktakarmA kapirAjaketuH .
bhIShmaM mahAtmAbhivavarSha tUrNaM
sharaughajAlairvimalaishcha bhallaiH .. 27..\\
eva.nvidha.n kArmukabhIma nAdam
adInavatsatpuruShottamAbhyAm .
dadarsha lokaH kurusR^i~njayAsh cha
taddvairathaM bhIShma dhana~njayAbhyAm .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57}
s
drauNirbhUrishravAH shalyashchitrasenashcha mAriSha .
putraH sAmyamaneshchaiva saubhadra.n samayodhayan .. 1..\\
sa.nsaktamatirejobhistameka.n dadR^ishurjanAH .
pa~nchabhirmanujavyAghrairgajaiH si.nhashishu.n yathA .. 2..\\
nAbhilakShyatayA kashchinna shaurye na parAkrame .
babhUva sadR^ishaH kArShNernAstre nApi cha lAghave .. 3..\\
tathA tamAtmaja.n yuddhe vikramantamarindamam .
dR^iShTvA pArtho raNe yattaH si.nhanAdamatho.anadat .. 4..\\
pIDayAna.n cha tatsainyaM pautraM tava vishAM pate .
dR^iShTvA tvadIyA rAjendra samantAtparyavArayan .. 5..\\
dhvajinI.n dhArtarAShTrANAM dInashatruradInavat .
pratyudyayau sa saubhadrastejasA cha balena cha .. 6..\\
tasya lAghavamArgasthamAdityasadR^ishaprabham .
vyadR^ishyata mahachchApa.n samare yudhyataH paraiH .. 7..\\
sa drauNimiShuNaikena viddhvA shalya.n cha pa~nchabhiH .
dhvaja.n sAmyamaneshchApi so.aShTAbhirapavarjayat .. 8..\\
rukmadaNDAM mahAshaktiM preShitA.n saumadattinA .
shitenoraga sa~NkAshAM putriNA vijahAra tAm .. 9..\\
shalyasya cha mahAghorAnasyataH shatashaH sharAn .
nivAryArjuna dAyAto jaghAna samare hayAn .. 10..\\
bhUrishravAshcha shalyashcha drauNiH sAmyamaniH shalaH .
nAbhyavartanta sa.nrabdhAH kArShNerbAhubalAshrayAt .. 11..\\
tatastrigartA rAjendra madrAshcha saha kekayaiH .
pa~nchatriMshati sAhasrAstava putreNa choditAH .. 12..\\
dhanurvedavido mukhyA ajeyAH shatrubhiryudhi .
saha putra.n jighA.nsantaM parivavruH kirITinam .. 13..\\
tau tu tatra pitA putrau parikShiptau ratharShabhau .
dadarsha rAjanpA~nchAlyaH senApatiramitrajit .. 14..\\
sa vAraNarathaughAnA.n sahasrairbahubhirvR^itaH .
vAjibhiH pattibhishchaiva vR^itaH shatasahasrashaH .. 15..\\
dhanurvisphArya sa~NkruddhashchodayitvA varUthinIm .
yayau tanmadrakAnIka.n kekayAMshcha parantapaH .. 16..\\
tena kIrtimatA guptamanIka.n dR^iDhadhanvanA .
prayukta rathanAgAshva.n yotsyamAnamashobhata .. 17..\\
so.arjunaM pramukhe yAntaM pA~nchAlyaH kurunandana .
tribhiH shAradvataM bANairjatru deshe samarpayat .. 18..\\
tataH sa madrakAnhatvA dashabhirdashabhiH sharaiH .
hR^iShTa eko jaghAnAshvaM bhallena kR^itavarmaNaH .. 19..\\
damana.n chApi dAyAdaM pauravasya mahAtmanaH .
jaghAna vipulAgreNa nArAchena parantapaH .. 20..\\
tataH sAmyamaneH putraH pA~nchAlya.n yuddhadurmadam .
avidhyattriMshatA bANairdashabhishchAsya sArathim .. 21..\\
so.atividdho maheShvAsaH sR^ikkiNI parisa.nlihan .
bhallena bhR^ishatIkShNena nichakartAsya kArmukam .. 22..\\
athainaM pa~nchaviMshatyA kShiprameva samarpayat .
ashvAMshchAsyAvadhIdrAjannubhau tau pArShNisArathI .. 23..\\
sa hatAshve rathe tiShThandadarsha bharatarShabha .
putraH sAmyamaneH putraM pA~nchAlyasya mahAtmanaH .. 24..\\
sa sa~NgR^ihya mahAghoraM nistriMshavaramAyasam .
padAtistUrNamabhyarchhadrathastha.n drupadAtmajam .. 25..\\
taM mahaughamivAyAnta.n khAtpatantamivoragam .
bhrAntAvaraNa nistriMsha.n kAlotsR^iShTamivAntakam .. 26..\\
dIpyantamiva shastrArchyA mattavAraNavikramam .
apashyanpANDavAstatra dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 27..\\
tasya pA~nchAla putrastu pratIpamabhidhAvataH .
shitanistriMshahastasya sharAvaraNa dhAriNaH .. 28..\\
bANavegamatItasya rathAbhyAshamupeyuShaH .
tvaransenApatiH kruddho bibheda gadayA shiraH .. 29..\\
tasya rAjansanistriMsha.n suprabha.n cha sharAvaram .
hatasya patato hastAdvegena nyapatadbhuvi .. 30..\\
taM nihatya gadAgreNa lebhe sa parama.n yashaH .
putraH pA~nchAlarAjasya mahAtmA bhImavikramaH .. 31..\\
tasminhate maheShvAse rAjaputre mahArathe .
hAhAkAro mahAnAsIttava sainyasya mAriSha .. 32..\\
tataH sAmyamaniH kruddho dR^iShTvA nihatamAtmajam .
abhidudrAva vegena pA~nchAlya.n yuddhadurmadam .. 33..\\
tau tatra samare vIrau sametau rathinA.n varau .
dadR^ishuH sarvarAjAnaH kuravaH pANDavAstathA .. 34..\\
tataH sAmyamaniH kruddhaH pArShataM paravIrahA .
AjaghAna tribhirbANaistottrairiva mahAdvipam .. 35..\\
tathaiva pArShata.n shUraM shalyaH samitishobhanaH .
AjaghAnorasi kruddhastato yuddhamavartata .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58}
dhR^itarAShTra uvAcha
daivameva paraM manye pauruShAdapi sa~njaya .
yatsainyaM mama putrasya pANDusainyena vadhyate .. 1..\\
nitya.n hi mAmakA.nstAta hatAneva hi sha.nsasi .
avyagrAMshcha prahR^iShTAMshcha nitya.n sha.nsasi pANDavAn .. 2..\\
hInAnpuruShakAreNa mAmakAnadya sa~njaya .
patitAnpAtyamAnAMshcha hatAneva cha sha.nsasi .. 3..\\
yudhyamAnAnyathAshakti ghaTamAnA~njayaM prati .
pANDavA vijayantyeva jIyante chaiva mAmakAH .. 4..\\
so.aha.n tIvrANi duHkhAni duryodhanakR^itAni cha .
ashrauSha.n satata.n tAta duHsahAni bahUni cha .. 5..\\
tamupAyaM na pashyAmi jIyeranyena pANDavAH .
mAmakA vA jaya.n yuddhe prApnuyuryena sa~njaya .. 6..\\
sa~njaya uvAcha
kShayaM manuShyadehAnA.n gajavAjirathakShayam .
shR^iNu rAjansthiro bhUtvA tavaivApanayo mahAn .. 7..\\
dhR^iShTadyumnastu shalyena pIDito navabhiH sharaiH .
pIDayAmAsa sa~Nkruddho madrAdhipatimAyasaiH .. 8..\\
tatrAdbhutamapashyAma pArShatasya parAkramam .
nyavArayata yattUrNa.n shalyaM samitishobhanam .. 9..\\
nAntara.n dadR^ishe kashchittayoH sa.nrabdhayo raNe .
muhUrtamiva tadyuddha.n tayoH samamivAbhavat .. 10..\\
tataH shalyo mahArAja dhR^iShTadyumnasya sa.nyuge .
dhanushchichchheda bhallena pItena nishitena cha .. 11..\\
athaina.n sharavarSheNa chhAdayAmAsa bhArata .
giri.n jalAgame yadvajjaladA jaladhAriNaH .. 12..\\
abhimanyustu sa~Nkruddho dhR^iShTadyumne nipIDite .
abhidudrAva vegena madrarAjarathaM prati .. 13..\\
tato madrAdhiparatha.n kArShNiH prApyAtikopanaH .
ArtAyanimameyAtmA vivyAdha vishikhaistribhiH .. 14..\\
tatastu tAvakA rAjanparIpsanto.a.arjuni.n raNe .
madrarAjaratha.n tUrNaM parivAryAvatasthire .. 15..\\
duryodhano vikarNashcha duHshAsanaviviMshatI .
durmarShaNo duHsahashcha chitrasenashcha durmukhaH .. 16..\\
satyavratashcha bhadra.n te purumitrashcha bhArata .
ete madrAdhiparathaM pAlayantaH sthitA raNe .. 17..\\
tAnbhImasenaH sa~Nkruddho dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
draupadeyAbhimanyushcha mAdrIputrau cha pANDavau .. 18..\\
nAnArUpANi shastrANi visR^ijanto vishAM pate .
abhyavartanta sa.nhR^iShTAH parasparavadhaiShiNaH .
te vai samIyuH sa~NgrAme rAjandurmantrite tava .. 19..\\
tasmindAsharathe yuddhe vartamAne bhayAvahe .
tAvakAnAM pareShA.n cha prekShakA rathino.abhavan .. 20..\\
shastrANyanekarUpANi visR^ijanto mahArathAH .
anyonyamabhinardantaH samprahAraM prachakrire .. 21..\\
te yattA jAtasa.nrambhAH sarve.anyonya.n jighA.nsavaH .
mahAstrANi vimu~nchantaH samApeturamarShaNAH .. 22..\\
duryodhanastu sa~Nkruddho dhR^iShTadyumnaM mahAraNe .
vivyAdha nishitairbANaishchaturbhistvarito bhR^isham .. 23..\\
durmarShaNashcha viMshatyA chitrasenashcha pa~nchabhiH .
durmukho navabhirbANairduHsahashchApi saptabhiH .
viviMshatiH pa~nchabhishcha tribhirduHshAsanastathA .. 24..\\
tAnpratyavidhyadrAjendra pArShataH shatrutApanaH .
ekaikaM pa~nchaviMshatyA darshayanpANilAghavam .. 25..\\
satyavrata.n tu samare purumitraM cha bhArata .
abhimanyuravidhyattau dashabhirdashabhiH sharaiH .. 26..\\
mAdrIputrau tu samare mAtulaM mAtR^inandanau .
chhAdayetA.n sharavrAtaistadadbhutamivAbhavat .. 27..\\
tataH shalyo mahArAja svasrIyau rathinA.n varau .
sharairbahubhirAnarchhatkR^itapratikR^itaiShiNau .
chhAdyamAnau tatastau tu mAdrIputrau na chelatuH .. 28..\\
atha duryodhana.n dR^iShTvA bhImaseno mahAbalaH .
vidhitsuH kalahasyAnta.n gadAM jagrAha pANDavaH .. 29..\\
tamudyatagada.n dR^iShTvA kailAsamiva shR^i~NgiNam .
bhImasenaM mahAbAhuM putrAste prAdravanbhayAt .. 30..\\
duryodhanastu sa~Nkruddho mAgadha.n samachodayat .
anIka.n dashasAhasraM ku~njarANAM tarasvinAm .
mAgadhaM purataH kR^itvA bhImasena.n samabhyayAt .. 31..\\
Apatanta.n cha taM dR^iShTvA gajAnIka.n vR^ikodaraH .
gadApANiravArohadrathAtsi.nha ivonnadan .. 32..\\
adrisAramayI.n gurvIM pragR^ihya mahatIM gadAm .
abhyadhAvadgajAnIka.n vyAditAsya ivAntakaH .. 33..\\
sa gajAngadayA nighnanvyacharatsamare balI .
bhImaseno mahAbAhuH savajra iva vAsavaH .. 34..\\
tasya nAdena mahatA manohR^idayakampinA .
vyatyacheShTanta sa.nhatya gajA bhImasya nardataH .. 35..\\
tatastu draupadIputrAH saubhadrashcha mahArathaH .
nakulaH sahadevashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 36..\\
pR^iShThaM bhImasya rakShantaH sharavarSheNa vAraNAn .
abhyadhAvanta varShanto meghA iva girInyathA .. 37..\\
kShuraiH kShuraprairbhallaishcha pItaira~njalikairapi .
pAtayantottamA~NgAni pANDavA gajayodhinAm .. 38..\\
shirobhiH prapatadbhishcha bAhubhishcha vibhUShitaiH .
ashmavR^iShTirivAbhAti pANibhishcha sahA~NkushaiH .. 39..\\
hR^itottamA~NgAH skandheShu gajAnA.n gajayodhinaH .
adR^ishyantAchalAgreShu drumA bhagnashikhA iva .. 40..\\
dhR^iShTadyumnahatAnanyAnapashyAma mahAgajAn .
patitAnpAtyamAnAMshcha pArShatena mahAtmanA .. 41..\\
mAgadho.atha mahIpAlo gajamairAvaNopamam .
preShayAmAsa samare saubhadrasya rathaM prati .. 42..\\
tamApatanta.n samprekShya mAgadhasya gajottamam .
jaghAnaikeShuNA vIraH saubhadraH paravIrahA .. 43..\\
tasyAvarjitanAgasya kArShNiH parapura~njayaH .
rAGYo rajatapu~Nkhena bhallenApaharachchhiraH .. 44..\\
vigAhya tadgajAnIkaM bhImaseno.api pANDavaH .
vyacharatsamare mR^idnangajAnindro girIniva .. 45..\\
ekaprahArAbhihatAnbhImasenena ku~njarAn .
apashyAma raNe tasmingirInvajrahatAniva .. 46..\\
bhagnadantAnbhagnakaTAnbhagnasakthAMshcha vAraNAn .
bhagnapR^iShThAnbhagnakumbhAnnihatAnparvatopamAn .. 47..\\
nadataH sIdatashchAnyAnvimukhAnsamare gajAn .
vimUtrAnbhagnasa.nvignA.nstathA vishakR^ito.aparAn .. 48..\\
bhImasenasya mArgeShu gatAsUnparvatopamAn .
apashyAma hatAnnAgAnniShTanantastathApare .. 49..\\
vamanto rudhira.n chAnye bhinnakumbhA mahAgajAH .
vihvalanto gatA bhUmi.n shailA iva dharAtale .. 50..\\
medorudhiradigdhA~Ngo vasAmajjAsamukShitaH .
vyacharatsamare bhImo daNDapANirivAntakaH .. 51..\\
gajAnA.n rudhirAktA.n tAM gadAM bibhradvR^ikodaraH .
ghoraH pratibhayashchAsItpinAkIva pinAkadhR^ik .. 52..\\
nirmathyamAnAH kruddhena bhImasenena dantinaH .
sahasA prAdrava~nshiShTA mR^idnantastava vAhinIm .. 53..\\
ta.n hi vIraM maheShvAsAH saubhadrapramukhA rathAH .
paryarakShanta yudhyanta.n vajrAyudhamivAmarAH .. 54..\\
shoNitAktA.n gadAM bibhradukShito gajashoNitaiH .
kR^itAnta iva raudrAtmA bhImaseno vyadR^ishyata .. 55..\\
vyAyachchhamAna.n gadayA dikShu sarvAsu bhArata .
nR^ityamAnamapashyAma nR^ityantamiva sha~Nkaram .. 56..\\
yamadaNDopamA.n gurvImindrAshanisamasvanAm .
apashyAma mahArAja raudrA.n vishasanI.n gadAm .. 57..\\
vimishrA.n keshamajjAbhiH pradigdhA.n rudhireNa cha .
pinAkamiva rudrasya kruddhasyAbhighnataH pashUn .. 58..\\
yathA pashUnA.n sa~NghAtaM yaShTyA pAlaH prakAlayet .
tathA bhImo gajAnIka.n gadayA paryakAlayat .. 59..\\
gadayA vadhyamAnAste mArgaNaishcha samantataH .
svAnyanIkAni mR^idnantaH prAdravanku~njarAstava .. 60..\\
mahAvAta ivAbhrANi vidhamitvA sa vAraNAn .
atiShThattumule bhImaH shmashAna iva shUlabhR^it .. 61..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59}
s
tasminhate gajAnIke putro duryodhanastava .
bhImasena.n ghnatetyeva.n sava sainyAnyachodayat .. 1..\\
tataH sarvANyanIkAni tava putrasya shAsanAt .
abhyadravanbhImasenaM nadantaM bhairavAnravAn .. 2..\\
taM balaughamaparyanta.n devairapi durutsaham .
Apatanta.n suduShpAraM samudramiva parvaNi .. 3..\\
rathanAgAshvakalila.n sha~NkhadundubhinAditam .
athAnantamapAra.n cha narendra stimitahradam .. 4..\\
taM bhImasenaH samare mahodadhimivAparam .
senAsAgaramakShobhya.n veleva samavArayat .. 5..\\
tadAshcharyamapashyAma shraddheyamapi chAdbhutam .
bhImasenasya samare rAjankarmAtimAnuSham .. 6..\\
udIrNAM pR^ithivI.n sarvAM sAshvAM sa rathaku~njarAm .
asambhramaM bhImaseno gadayA samatADayat .. 7..\\
sa sa.nvArya balaughA.nstAngadayA rathinA.n varaH .
atiShThattumule bhImo girirmerurivAchalaH .. 8..\\
tasminsutumule ghore kAle paramadAruNe .
bhrAtarashchaiva putrAshcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 9..\\
draupadeyAbhimanyushcha shikhaNDI cha mahArathaH .
na prAjahanbhImasenaM bhaye jAte mahAbalam .. 10..\\
tataH shaikyAyasI.n gurvIM pragR^ihya mahatIM gadAm .
avadhIttAvakAnyodhAndaNDapANirivAntakaH .
pothayanrathavR^indAni vAjivR^indAni chAbhibhUH .. 11..\\
vyacharatsamare bhImo yugA~Nge pAvako yathA .
vinighnansamare sarvAnyugAnte kAlavadvibhuH .. 12..\\
Uruvegena sa~NkarShanrathajAlAni pANDavaH .
pramardayangajAnsarvAnnaDvalAnIva ku~njaraH .. 13..\\
mR^idnanrathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaH .
sAdinashchAshvapR^iShThebhyo bhUmau chaiva padAtinaH .. 14..\\
tatra tatra hataishchApi manuShyagajavAjibhiH .
raNA~NgaNa.n tadabhavanmR^ityorAghata saMnibham .. 15..\\
pinAkamiva rudrasya kruddhasyAbhighnataH pashUn .
yamadaNDopamAmugrAmindrAshanisamasvanAm .
dadR^ishurbhImasenasya raudrA.n vishasanI.n gadAm .. 16..\\
Avidhyato gadA.n tasya kaunteyasya mahAtmanaH .
babhau rUpaM mahAghora.n kAlasyeva yugakShaye .. 17..\\
ta.n tathA mahatI.n senAM drAvayantaM punaH punaH .
dR^iShTvA mR^ityumivAyAnta.n sarve vimanaso.abhavan .. 18..\\
yato yataH prekShate sma gadAmudyamya pANDavaH .
tena tena sma dIryante sarvasainyAni bhArata .. 19..\\
pradArayanta.n sainyAni balaughenAparAjitam .
grasamAnamanIkAni vyAditAsyamivAntakam .. 20..\\
ta.n tathA bhImakarmANaM pragR^ihItamahAgadam .
dR^iShTvA vR^ikodaraM bhIShmaH sahasaiva samabhyayAt .. 21..\\
mahatA meghaghoSheNa rathenAdityavarchasA .
chhAdaya~nsharavarSheNa parjanya iva vR^iShTimAn .. 22..\\
tamAyAnta.n tathA dR^iShTvA vyAttAnanamivAntakam .
bhIShmaM bhImo mahAbAhuH pratyudIyAdamarShaNaH .. 23..\\
tasminkShaNe sAtyakiH satyasandhaH
shinipravIro.abhyapatatpitAmaham .
nighnannamitrAndhanuShA dR^iDhena
sa kampaya.nstava putrasya senAm .. 24..\\
ta.n yAntamashvai rajataprakAshaiH
sharAndhamanta.n dhanuShA dR^iDhena .
nAshaknuvanvArayitu.n tadAnIM
sarve gaNA bhArata ye tvadIyAH .. 25..\\
avidhyadenaM nishitaiH sharAgrair
alambuso rAjavarArshyashR^i~NgiH .
ta.n vai chaturbhiH pratividhya vIro
naptA shinerabhyapatadrathena .. 26..\\
anvAgata.n vR^iShNivaraM nishamya
madhye ripUNAM parivartamAnam .
prAvartayanta.n kurupu~NgavAMsh cha
punaH punashcha praNadantamAjau .. 27..\\
nAshaknuvanvArayitu.n variShThaM
madhyandine sUryamivAtapantam .
na tatra kashchinnaviShaNNa AsId
R^ite rAjansomadattasya putrAt .. 28..\\
sa hyAdadAno dhanurugravegaM
bhUrishravA bhArata saumadattiH .
dR^iShTvA rathAnsvAnvyapanIyamAnAn
pratyudyayau sAtyaki.n yoddhumichchhan .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60}
s
tato bhUrishravA rAjansAtyakiM navabhiH sharaiH .
avidhyadbhR^ishasa~Nkruddhastottrairiva mahAdvipam .. 1..\\
kaurava.n sAtyakishchaiva sharaiH saMnataparvabhiH .
avAkiradameyAtmA sarvalokasya pashyataH .. 2..\\
tato duyodhano rAjA sodaryaiH parivAritaH .
saumadatti.n raNe yattaH samantAtparyavArayat .. 3..\\
tathaiva pANDavAH sarve sAtyaki.n rabhasaM raNe .
parivArya sthitAH sa~Nkhye samantAtsumahaujasaH .. 4..\\
bhImasenastu sa~Nkruddho gadAmudyamya bhArata .
duryodhanamukhAnsarvAnputrA.nste paryavArayat .. 5..\\
rathairanekasAhasraiH krodhAmarShasamanvitaH .
nandakastava putrastu bhImasenaM mahAbalam .
vivyAdha nishitaiH ShaDbhiH ka~NkapatraiH shilAshitaiH .. 6..\\
duryodhanastu samare bhImasenaM mahAbalam .
AjaghAnorasi kruddho mArgaNairnishitaistribhiH .. 7..\\
tato bhImo mahAbAhuH svaratha.n sumahAbalaH .
Aruroha rataH shreShTha.n vishoka.n chedamabravIt .. 8..\\
ete mahArathAH shUrA dhArtarAShTrA mahAbalAH .
mAmeva bhR^ishasa~NkruddhA hantumabhyudyatA yudhi .. 9..\\
etAnadya haniShyAmi pashyataste na saMshayaH .
tasmAnmamAshvAnsa~NgrAme yattaH sa.nyachchha sArathe .. 10..\\
evamuktvA tataH pArthaH putra.n duryodhanaM tava .
vivyAdha dashabhistIkShNaiH sharaiH kanakabhUShaNaiH .
nandaka.n cha tribhirbANaiH patyavidhyatstanAntare .. 11..\\
ta.n tu duryodhanaH ShaShTyA viddhvA bhImaM mahAbalam .
tribhiranyaiH sunishitairvishokaM pratyavidhyata .. 12..\\
bhImasya cha raNe rAjandhanushchichheda bhAsvaram .
muShTideshe sharaistIkShNaistribhI rAjA hasanniva .. 13..\\
bhImastu prekShya yantAra.n vishokaM sa.nyuge tadA .
pIDita.n vishikhaistIkShNaistava putreNa dhanvinA .. 14..\\
amR^iShyamANaH sa~Nkruddho dhanurdivyaM parAmR^ishat .
putrasya te mahArAja vadhArthaM bharatarShabha .. 15..\\
samAdatta cha sa.nrabdhaH kShurapra.n lomavAhinam .
tena chichchheda nR^ipaterbhImaH kArmukamuttamam .. 16..\\
so.apavidhya dhanushchhinna.n krodhena prajvalanniva .
anyatkArmukamAdatta sa tvara.n vegavattaram .. 17..\\
sandhatta vishikha.n ghoraM kAlamR^ityusamaprabham .
tenAjaghAna sa~Nkruddho bhImasena.n stanAntare .. 18..\\
sa gADhaviddho vyathitaH syandanopastha Avishat .
sa niShaNNo rathopasthe mUrchhAmabhijagAma ha .. 19..\\
ta.n dR^iShTvA vyathitaM bhImamabhimanyupurogamAH .
nAmR^iShyanta maheShvAsAH pANDavAnAM mahArathAH .. 20..\\
tatastu tumulA.n vR^iShTiM shastrANA.n tigmatejasAm .
pAtayAmAsuravyagrAH putrasya tava mUrdhani .. 21..\\
pratilabhya tataH sa~nj~nAM bhImaseno mahAbalaH .
duryodhana.n tribhirviddhvA punarvivyAdha pa~nchabhiH .. 22..\\
shalya.n cha pa~nchaviMshatyA sharairvivyAdha pANDavaH .
rukmapu~NkhairmaheShvAsaH sa viddho vyapayAdraNAt .. 23..\\
pratyudyayustato bhIma.n tava putrAshchaturdasha .
senApatiH suSheNashcha jalasandhaH sulochanaH .. 24..\\
ugro bhIma ratho bhImo bhIma bAhuralolupaH .
durmukho duShpradharShashcha vivitsurvikaTaH samaH .. 25..\\
visR^ijanto bahUnbANAnkrodhasa.nraktalochanAH .
bhImasenamabhidrutya vivyadhuH sahitA bhR^isham .. 26..\\
putrA.nstu tava samprekShya bhImaseno mahAbalaH .
sR^ikkiNI vilihanvIraH pashumadhye vR^iko yathA .
senApateH kShurapreNa shirashchichchheda pANDavaH .. 27..\\
jalasandha.n vinirbhidya so.anayadyamasAdanam .
suSheNa.n cha tato hatvA preShayAmAsa mR^ityave .. 28..\\
ugrasya sa shirastrANa.n shirashchandropamaM bhuvi .
pAtayAmAsa bhallena kuNDalAbhyA.n vibhUShitam .. 29..\\
bhIma bAhu.n cha saptatyA sAshvaketu.n sa sArathim .
ninAya samare bhImaH paralokAya mAriSha .. 30..\\
bhImaM bhIma ratha.n chobhau bhImaseno hasanniva .
bhrAtarau rabhasau rAjannanayadyamasAdanam .. 31..\\
tataH sulochanaM bhImaH kShurapreNa mahAmR^idhe .
miShatA.n sarvasainyAnAmanayadyamasAdanam .. 32..\\
putrAstu tava ta.n dR^iShTvA bhImasena parAkramam .
sheShA ye.anye.abhava.nstatra te bhImasya bhayArditAH .
vipradrutA disho rAjanvadhyamAnA mahAtmanA .. 33..\\
tato.abravIchchhAntanavaH sarvAneva mahArathAn .
eSha bhImo raNe kruddho dhArtarAShTrAnmahArathAn .. 34..\\
yathA prAgryAnyathA jyeShThAnyathA shUrAMshcha sa~NgatAn .
nipAtayatyugradhanvA taM pramathnIta pArthivAH .. 35..\\
evamuktAstataH sarve dhArtarAShTrasya sainikAH .
abhyadravanta sa~NkruddhA bhImasenaM mahAbalam .. 36..\\
bhagadattaH prabhinnena ku~njareNa vishAM pate .
apatatsahasA tatra yatra bhImo vyavasthitaH .. 37..\\
Apatanneva cha raNe bhImasena.n shilAshitaiH .
adR^ishya.n samare chakre jImUta iva bhAskaram .. 38..\\
abhimanyumukhAstatra nAmR^iShyanta mahArathAH .
bhImasyAchchhAdana.n sa~Nkhye svabAhubalamAshritAH .. 39..\\
ta ena.n sharavarSheNa samantAtparyavArayan .
gaja.n cha sharavR^iShTyA taM bibhiduste samantataH .. 40..\\
sa shastravR^iShTyAbhihataH prAdravaddviguNaM padam .
prAgjyotiSha gajo rAjannAnA li~NgaiH sutejanaiH .. 41..\\
sa~njAtarudhirotpIDaH prekShaNIyo.abhavadraNe .
gabhastibhirivArkasya sa.nsyUto jalado mahAn .. 42..\\
sa chodito madasrAvI bhagadattena vAraNaH .
abhyadhAvata tAnsarvAnkAlotsR^iShTa ivAntakaH .
dviguNa.n javamAsthAya kampayaMshcharaNairmahIm .. 43..\\
tasya tatsumahadrUpa.n dR^iShTvA sarve mahArathAH .
asahyaM manyamAnAste nAtipramanaso.abhavan .. 44..\\
tatastu nR^ipatiH kruddho bhImasena.n stanAntare .
AjaghAna naravyAghra shareNa nataparvaNA .. 45..\\
so.atividdho maheShvAsastena rAGYA mahArathaH .
mUrchhayAbhiparItA~Ngo dhvajayaShTimupAshritaH .. 46..\\
tA.nstu bhItAnsamAlakShya bhImasena.n cha mUrchhitam .
nanAda balavannAdaM bhagadattaH pratApavAn .. 47..\\
tato ghaTotkacho rAjanprekShya bhIma.n tathAgatam .
sa~Nkruddho rAkShaso ghorastatraivAntaradhIyata .. 48..\\
sa kR^itvA dAruNAM mAyAM bhIrUNAM bhayavardhinIm .
adR^ishyata nimeShArdhAdghorarUpa.n samAshritaH .. 49..\\
airAvata.n samAruhya svayaM mAyAmaya.n kR^itam .
tasya chAnye.api dinnAgA babhUvuranuyAyinaH .. 50..\\
a~njano vAmanashchaiva mahApadmashcha suprabhaH .
traya ete mahAnAgA rAkShasaiH samadhiShThitAH .. 51..\\
mahAkAyAstridhA rAjanprasravanto madaM bahu .
tejo vIryabalopetA mahAbalaparAkramAH .. 52..\\
ghaTotkachastu svaM nAga.n chodayAmAsa taM tataH .
sa gajaM bhagadatta.n tu hantukAmaH parantapaH .. 53..\\
te chAnye choditA nAgA rAkShasaistairmahAbalaiH .
paripetuH susa.nrabdhAshchaturdaMShTrAshchaturdisham .
bhagadattasya taM nAga.n viShANaiste.abhyapIDayan .. 54..\\
sampIDyamAnastairnAgairvedanArtaH sharAturaH .
so.anadatsumahAnAdamindrAshanisamasvanam .. 55..\\
tasya taM nadato nAda.n sughoraM bhImanisvanam .
shrutvA bhIShmo.abravIddroNa.n rAjAna.n cha suyodhanam .. 56..\\
eSha yudhyati sa~NgrAme haiDimbena durAtmanA .
bhagadatto maheShvAsaH kR^ichchhreNa parivartate .. 57..\\
rAkShasashcha mahAmAyaH sa cha rAjAtikopanaH .
tau sametau mahAvIryau kAlamR^ityusamAvubhau .. 58..\\
shrUyate hyeSha hR^iShTAnAM pANDavAnAM mahAsvanaH .
hastinashchaiva sumahAnbhItasya ruvato dhvaniH .. 59..\\
tatra gachchhAma bhadra.n vo rAjAnaM parirakShitum .
arakShyamANaH samare kShipraM prANAnvimokShyate .. 60..\\
te tvaradhvaM mahAvIryAH ki.n chireNa prayAmahe .
mahAnhi vartate raudraH sa~NgrAmo lomaharShaNaH .. 61..\\
bhaktashcha kulaputrashcha shUrashcha pR^itanA patiH .
yukta.n tasya paritrANaM kartumasmAbhirachyutAH .. 62..\\
bhIShmasya tadvachaH shrutvA bhAradvAjapurogamAH .
sahitAH sarvarAjAno bhagadatta parIpsayA .
uttama.n javamAsthAya prayayuryatra so.abhavat .. 63..\\
tAnprayAtAnsamAlokya yudhiShThirapurogamAH .
pA~nchAlAH pANDavaiH sArdha.n rAkShasendraH pratApavAn .. 64..\\
tAnyanIkAnyathAlokya rAkShasendraH pratApavAn .
nanAda sumahAnAda.n visphoTamashaneriva .. 65..\\
tasya taM ninada.n shrutvA dR^iShTvA nAgAMshcha yudhyataH .
bhIShmaH shAntanavo bhUyo bhAradvAjamabhAShata .. 66..\\
na rochate me sa~NgrAmo haiDimbena durAtmanA .
balavIryasamAviShTaH sa sahAyashcha sAmpratam .. 67..\\
naiSha shakyo yudhA jetumapi vajrabhR^itA svayam .
labdhalakShyaH prahArI cha vaya.n cha shrAntavAhanAH .
pA~nchAlaiH pANDaveyaishcha divasa.n kShatavikShatAH .. 68..\\
tanna me rochate yuddhaM pANDavairjitakAshibhiH .
ghuShyatAmavahAro.adya shvo yotsyAmaH paraiH saha .. 69..\\
pitAmahavachaH shrutvA tathA chakruH sma kauravAH .
upAyenApayAna.n te ghaTotkacha bhayArditAH .. 70..\\
kauraveShu nivR^itteShu pANDavA jitakAshinaH .
si.nhanAdamakurvanta sha~NkhaveNusvanaiH saha .. 71..\\
eva.n tadabhavadyuddhaM divasaM bharatarShabha .
pANDavAnA.n kurUNAM cha puraskR^itya ghaTotkacham .. 72..\\
kauravAstu tato rAjanprayayuH shibira.n svakam .
vrIDamAnA nishAkAle pANDaveyaiH parAjitAH .. 73..\\
sharavikShata gAtrAshcha pANDuputrA mahArathAH .
yuddhe sumanaso bhUtvA shibirAyaiva jagmire .. 74..\\
puraskR^itya mahArAja bhImasena ghaTotkachau .
pUjayantastadAnyonyaM mudA paramayA yutAH .. 75..\\
nadanto vividhAnnAdA.nstUryasvanavimishritAn .
si.nhanAdAMshcha kurvANA vimishrA~nsha~NkhanisvanaiH .. 76..\\
vinadanto mahAtmAnaH kampayantashcha medinIm .
ghaTTayantashcha marmANi tava putrasya mAriSha .
prayAtAH shibirAyaiva nishAkAle parantapAH .. 77..\\
duryodhanastu nR^ipatirdIno bhrAtR^ivadhena cha .
muhUrta.n chintayAmAsa bAShpashokasamAkulaH .. 78..\\
tataH kR^itvA vidhi.n sarvaM shibirasya yathAvidhi .
pradadhyau shokasantapto bhrAtR^ivyasanakarshitaH .. 79..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61}
dhr
bhayaM me sumahajjAta.n vismayashchaiva sa~njaya .
shrutvA pANDukumArANA.n karma devaiH suduShkaram .. 1..\\
putrANA.n cha parAbhava.n shrutvA sa~njaya sarvashaH .
chintA me mahatI sUta bhaviShyati katha.n tviti .. 2..\\
dhruva.n vidura vAkyAni dhakShyanti hR^idayaM mama .
yathA hi dR^ishyate sarva.n daivayogena sa~njaya .. 3..\\
yatra bhIShma mukhA~nshUrAnastraGYAnyodhasattamAn .
pANDavAnAmanIkAni yodhayanti prahAriNaH .. 4..\\
kenAvadhyA mahAtmAnaH pANDuputrA mahAbalAH .
kena dattavarAstAta ki.n vA GYAnaM vidanti te .
yena kShayaM na gachchhanti divi tArAgaNA iva .. 5..\\
punaH punarna mR^iShyAmi hata.n sainyaM sma pANDavaiH .
mayyeva daNDaH patati daivAtparamadAruNaH .. 6..\\
yathAvadhyAH pANDusutA yathA vadhyAshcha me sutAH .
etanme sarvamAchakShva yathAtattvena sa~njaya .. 7..\\
na hi pAraM prapashyAmi duHkhasyAsya katha.n chana .
samudrasyeva mahato bhujAbhyAM pratarannaraH .. 8..\\
putrANA.n vyasanaM manye dhruvaM prAptaM sudAruNam .
ghAtayiShyati me putrAnsarvAnbhImo na saMshayaH .. 9..\\
na hi pashyAmi ta.n vIraM yo me rakShetsutAnraNe .
dhruva.n vinAshaH samare putrANAM mama sa~njaya .. 10..\\
tasmAnme kAraNa.n sUta yukti.n chaiva visheShataH .
pR^ichchhato.adya yathAtattva.n sarvamAkhyAtumarhasi .. 11..\\
duryodhano.api yachchakre dR^iShTvA svAnvimukhAnraNe .
bhIShmadroNau kR^ipashchaiva saubaleyo jayadrathaH .
drauNirvApi maheShvAso vikarNo vA mahAbalaH .. 12..\\
nishchayo vApi kasteShA.n tadA hyAsInmahAtmanAm .
vimukheShu mahAprAGYa mama putreShu sa~njaya .. 13..\\
s
shR^iNu rAjannavahitaH shrutvA chaivAvadhAraya .
naiva mantrakR^ita.n kiM chinnaiva mAyAM tathAvidhAm .
na vai vibhIShikA.n kAM chidrAjankurvanti pANDavAH .. 14..\\
yudhyanti te yathAnyAya.n shaktimantashcha sa.nyuge .
dharmeNa sarvakAryANi kIrtitAnIti bhArata .
Arabhante sadA pArthAH prArthayAnA mahadyashaH .. 15..\\
na te yuddhAnnivartante dharmopetA mahAbalAH .
shriyA paramayA yuktA yato dharmastato jayaH .
tenAvadhyA raNe pArthA jaya yuktAshcha pArthiva .. 16..\\
tava putrA durAtmAnaH pApeShvabhiratAH sadA .
niShThurA hInakarmANastena hIyanti sa.nyuge .. 17..\\
subahUni nR^isha.nsAni putraistava janeshvara .
nikR^itAnIha pANDUnAM nIchairiva yathA naraiH .. 18..\\
sarva.n cha tadanAdR^itya putrANAM tava kilbiSham .
sApahnavAH sadaivAsanpANDavAH pANDupUrvaja .
na chainAnbahu manyante putrAstava vishAM pate .. 19..\\
tasya pApasya satata.n kriyamANasya karmaNaH .
samprApta.n sumahadghoraM phala.n kiM pAkasaMnibham .
sa tadbhu~NkShva mahArAja saputraH sa suhR^ijjanaH .. 20..\\
nAvabudhyasi yadrAjanvAryamANaH suhR^ijjanaiH .
vidureNAtha bhIShmeNa droNena cha mahAtmanA .. 21..\\
tathA mayA chApyasakR^idvAryamANo na gR^ihNasi .
vAkya.n hita.n cha pathyaM cha martyaH pathyamivauShadham .
putrANAM matamAsthAya jitAnmanyasi pANDavAn .. 22..\\
shR^iNu bhUyo yathAtattva.n yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .
kAraNaM bharatashreShTha pANDavAnA.n jayaM prati .
tatte.aha.n kathayiShyAmi yathA shrutamarindama .. 23..\\
duryodhanena sampR^iShTa etamarthaM pitAmahaH .
dR^iShTvA bhrAtR^InraNe sarvAnnirjitAnsumahArathAn .. 24..\\
shokasaMmUDhahR^idayo nishAkAle sma kauravaH .
pitAmahaM mahAprAGYa.n vinayenopagamya ha .
yadabravItsutaste.asau tanme shR^iNu janeshvara .. 25..\\
dur
tva.n cha droNashcha shalyashcha kR^ipo drauNistathaiva cha .
kR^itavarmA cha hArdikyaH kAmbojashcha sudakShiNaH .. 26..\\
bhUrishravA vikarNashcha bhagadattashcha vIryavAn .
mahArathAH samAkhyAtAH kulaputrAstanutyajaH .. 27..\\
trayANAmapi lokAnAM paryAptA iti me matiH .
pANDavAnA.n samastAshcha na tiShThanti parAkrame .. 28..\\
tatra me saMshayo jAtastanmamAchakShva pR^ichchhataH .
ya.n samAshritya kaunteya jayantyasmAnpade pade .. 29..\\
bhs
shR^iNu rAjanvacho mahya.n yattvAM vakShyAmi kaurava .
bahushashcha mamokto.asi na cha me tattvayA kR^itam .. 30..\\
kriyatAM pANDavaiH sArdha.n shamo bharatasattama .
etatkShamamahaM manye pR^ithivyAstava chAbhibho .. 31..\\
bhu~njemAM pR^ithivI.n rAjanbhrAtR^ibhiH sahitaH sukhI .
durhR^idastApayansarvAnnandayaMshchApi bAndhavAn .. 32..\\
na cha me kroshatastAta shrutavAnasi vai purA .
tadida.n samanuprAptaM yatpANDUnavamanyase .. 33..\\
yashcha heturavadhyatve teShAmakliShTakarmaNAm .
ta.n shR^iNuShva mahArAja mama kIrtayataH prabho .. 34..\\
nAsti lokeShu tadbhUtaM bhavitA no bhaviShyati .
yo jayetpANDavAnsa~Nkhye pAlitA~nshAr~NgadhanvanA .. 35..\\
yattu me kathita.n tAta munibhirbhAvitAtmabhiH .
purANagIta.n dharmaGYa tachchhR^iNuShva yathAtatham .. 36..\\
purA kila surAH sarve R^iShayashcha samAgatAH .
pitAmahamupAseduH parvate gandhamAdane .. 37..\\
madhye teShA.n samAsInaH prajApatirapashyata .
vimAna.n jAjvaladbhAsA sthitaM pravaramambare .. 38..\\
dhyAnenAvedya taM brahmA kR^itvA cha niyato.a~njalim .
namashchakAra hR^iShTAtmA paramaM parameshvaram .. 39..\\
R^iShayastvatha devAshcha dR^iShTvA brahmANamutthitam .
sthitAH prAGYalayaH sarve pashyanto mahadadbhutam .. 40..\\
yathAvachcha tamabhyarchya brahmA brahmavidA.n varaH .
jagAda jagataH sraShTA paraM paramadharmavit .. 41..\\
vishvAvasurvishvamUrtirvishvesho
viShvakseno vishvakarmA vashIcha .
vishveshvaro vAsudevo.asi tasmAd
yogAtmAna.n daivataM tvAm upaimi .. 42..\\
jaya vishvamahAdeva jaya lokahite rata .
jaya yogIshvara vibho jaya yogaparAvara .. 43..\\
padmagarbhavishAlAkSha jaya lokeshvareshvara .
bhUtabhavya bhavannAtha jaya saumyAtmajAtmaja .. 44..\\
asa~NkhyeyaguNAjeya jaya sarvaparAyaNa .
nArAyaNa suduShpAra jaya shAr~Ngadhanurdhara .. 45..\\
sarvaguhya guNopeta vishvamUrte nirAmaya .
vishveshvara mahAbAho jaya lokArtha tatpara .. 46..\\
mahoragavarAhAdya hari keshavibho jaya .
hari vAsavishAmIsha vishvAvAsAmitAvyaya .. 47..\\
vyaktAvyaktAmita sthAnaniyatendriya sendriya .
asa~NkhyeyAtma bhAvaGYa jaya gambhIrakAmada .. 48..\\
ananta viditapraGYa nityaM bhUtavibhAvana .
kR^itakAryakR^itapraGYa dharmaGYa vijayAjaya .. 49..\\
guhyAtmansarvabhUtAtmansphuTasambhUta sambhava .
bhUtArtha tattvalokesha jaya bhUtavibhAvana .. 50..\\
Atmayone mahAbhAga kalpasa~NkShepa tatpara .
udbhAvana manodbhAva jaya brahma janapriya .. 51..\\
nisarga sargAbhirata kAmesha parameshvara .
amR^itodbhava sadbhAva yugAgre vijayaprada .. 52..\\
prajApatipate deva padmanAbha mahAbala .
AtmabhUtamahAbhUtakarmAtma~n jaya karmada .. 53..\\
pAdau tava dharA devI disho bAhurdiva.n shiraH .
mUrtiste.aha.n surAH kAyashchandrAdityau cha chakShuShI .. 54..\\
bala.n tapashcha satyaM cha dharmaH kAmAtmajaH prabho .
tejo.agniH pavanaH shvAsa Apaste svedasambhavAH .. 55..\\
ashvinau shravaNI nitya.n devI jihvA sarasvatI .
vedAH sa.nskAraniShThA hi tvayIda.n jagadAshritam .. 56..\\
na sa~NkhyAM na parImANaM na tejo na parAkramam .
na bala.n yogayogIsha jAnImaste na sambhavam .. 57..\\
tvadbhaktiniratA deva niyamaistvA samAhitAH .
archayAmaH sadA viShNo parameshaM maheshvaram .. 58..\\
R^iShayo devagandharvA yakSharAkShasa pannagAH .
pishAchA mAnuShAshchaiva mR^igapakShisarIsR^ipAH .. 59..\\
evamAdi mayA sR^iShTaM pR^ithivyA.n tvatprasAdajam .
padmanAbha vishAlAkSha kR^iShNa duHsvapnanAshana .. 60..\\
tva.n gatiH sarvabhUtAnAM tvaM netA tvaM jaganmukham .
tvatprasAdena devesha sukhino vibudhAH sadA .. 61..\\
pR^ithivI nirbhayA deva tvatprasAdAtsadAbhavat .
tasmAddeva vishAlAkSha yaduvaMshavivardhanaH .. 62..\\
dharmasa.nsthApanArthAya daiteyAnA.n vadhAya cha .
jagato dhAraNArthAya viGYApya.n kuru me prabho .. 63..\\
yadetatparama.n guhyaM tvatprasAdamaya.n vibho .
vAsudeva.n tadetatte mayodgIta.n yathAtatham .. 64..\\
sR^iShTvA sa~NkarShaNa.n deva.n svayamAtmAnamAtmanA .
kR^iShNa tvamAtmanAsrAkShIH pradyumna.n chAtmasambhavam .. 65..\\
pradyumnAchchAniruddha.n tva.n yaM vidurviShNumavyayam .
aniruddho.asR^ijanmA.n vai brahmANaM lokadhAriNam .. 66..\\
vAsudevamayaH so.aha.n tvayaivAsmi vinirmitaH .
vibhajya bhAgasho.a.atmAna.n vraja mAnuShatAM vibho .. 67..\\
tatrAsuravadha.n kR^itvA sarvalokasukhAya vai .
dharma.n sthApya yashaH prApya yogaM prApsyasi tattvataH .. 68..\\
tvA.n hi brahmarShayo loke devAshchAmitravikrama .
taistaishcha nAmabhirbhaktA gAyanti paramAtmakam .. 69..\\
sthitAshcha sarve tvayi bhUtasa~NghAH
kR^itvAshraya.n tvA.n varadaM subAho .
anAdimadhyAntamapArayogaM
lokasya setuM pravadanti viprAH .. 70..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62}
bhs
tataH sa bhagavAndevo lokAnAM parameshvaraH .
brahmANaM pratyuvAcheda.n snigdhagambhIrayA girA .. 1..\\
vidita.n tAta yogAnme sarvametattavepsitam .
tathA tadbhavitetyuktvA tatraivAntaradhIyata .. 2..\\
tato devarShigandharvA vismayaM parama.n gatAH .
kautUhalaparAH sarve pitAmahamathAbruvan .. 3..\\
ko nvaya.n yo bhagavatA praNamya vinayAdvibho .
vAgbhiH stuto variShThAbhiH shrotumichchhAma ta.n vayam .. 4..\\
evamuktastu bhagavAnpratyuvAcha pitAmahaH .
devabrahmarShigandharvAnsarvAnmadhurayA girA .. 5..\\
yattatparaM bhaviShya.n cha bhavitavyaM cha yatparam .
bhUtAtmA yaH prabhushchaiva brahma yachcha paraM padam .. 6..\\
tenAsmi kR^itasa.nvAdaH prasannena surarShabhAH .
jagato.anugrahArthAya yAchito me jagatpatiH .. 7..\\
mAnuSha.n lokamAtiShTha vAsudeva iti shrutaH .
asurANA.n vadhArthAya sambhavasva mahItale .. 8..\\
sa~NgrAme nihatA ye te daityadAnavarAkShasAH .
ta ime nR^iShu sambhUtA ghorarUpA mahAbalAH .. 9..\\
teShA.n vadhArthaM bhagavAnnareNa sahito vashI .
mAnuShI.n yonimAsthAya chariShyati mahItale .. 10..\\
naranArAyaNau yau tau purANAvR^iShisattamau .
sahitau mAnuShe loke sambhUtAvamitadyutI .. 11..\\
ajeyau samare yattau sahitAvamarairapi .
mUDhAstvetau na jAnanti naranArAyaNAvR^iShI .. 12..\\
tasyAhamAtmajo brahmA sarvasya jagataH patiH .
vAsudevo.archanIyo vaH sarvalokamaheshvaraH .. 13..\\
tathA manuShyo.ayamiti kadA chitsurasattamAH .
nAvaGYeyo mahAvIryaH sha~NkhachakragadAdharaH .. 14..\\
etatparamaka.n guhyametatparamaka.n yashaH .
etatparamakaM brahma etatparamaka.n yashaH .. 15..\\
etadakSharamavyaktametattachchhAshvataM mahat .
etatpuruShasa~nj~na.n vai gIyate GYAyate na cha .. 16..\\
etatparamaka.n teja etatparamaka.n sukham .
etatparamaka.n satya.n kIrtitaM vishvakarmaNA .. 17..\\
tasmAtsarvaiH suraiH sendrairlokaishchAmitavikramaH .
nAvaGYeyo vAsudevo mAnuSho.ayamiti prabhuH .. 18..\\
yashcha mAnuShamAtro.ayamiti brUyAtsumandadhIH .
hR^iShIkeshamavaGYAnAttamAhuH puruShAdhamam .. 19..\\
yogina.n taM mahAtmAnaM praviShTaM mAnuShIM tanum .
avamanyedvAsudeva.n tamAhustAmasaM janAH .. 20..\\
deva.n charAcharAtmAna.n shrIvatsA~NkaM suvarchasam .
padmanAbhaM na jAnAti tamAhustAmasa.n janAH .. 21..\\
kirITakaustubha dharaM mitrANAmabhaya~Nkaram .
avajAnanmahAtmAna.n ghore tamasi majjati .. 22..\\
eva.n viditvA tattvArthaM lokAnAmIshvareshvaraH .
vAsudevo namaH kAryaH sarvalokaiH surottamAH .. 23..\\
evamuktvA sa bhagavAnsarvAndevagaNAnpurA .
visR^ijya sarvalokAtmA jagAma bhavana.n svakam .. 24..\\
tato devAH sa gandharvA munayo.apsaraso.api cha .
kathA.n tAM brahmaNA gItA.n shrutvA prItA divaM yayuH .. 25..\\
etachchhrutaM mayA tAta R^iShINAM bhAvitAtmanA .
vAsudeva.n kathayatA.n samavAye purAtanam .. 26..\\
jAmadagnyasya rAmasya mArkaNDeyasya dhImataH .
vyAsa nAradayoshchApi shruta.n shrutavishArada .. 27..\\
etamartha.n cha viGYAya shrutvA cha prabhumavyayam .
vAsudevaM mahAtmAna.n lokAnAmIshvareshvaram .. 28..\\
yasyAsAvAtmajo brahmA sarvasya jagataH pitA .
kathaM na vAsudevo.ayamarchyashchejyashcha mAnavaiH .. 29..\\
vArito.asi purA tAta munibhirvedapAragaiH .
mA gachchha sa.nyuga.n tena vAsudevena dhImatA .
mA pANDavaiH sArthamiti tachcha mohAnna budhyase .. 30..\\
manye tvA.n rAkShasa.n krUraM tathA chAsi tamovR^itaH .
yasmAddviShasi govindaM pANDava.n cha dhana~njayam .
naranArAyaNau devau nAnyo dviShyAddhi mAnavaH .. 31..\\
tasmAdbravImi te rAjanneSha vai shAshvato.avyayaH .
sarvalokamayo nityaH shAstA dhAtA dharo dhruvaH .. 32..\\
lokAndhArayate yastrIMshcharAcharaguruH prabhuH .
yoddhA jayashcha jetA cha sarvaprakR^itirIshvaraH .. 33..\\
rAjansattvamayo hyeSha tamo rAgavivarjitaH .
yataH kR^iShNastato dharmo yato dharmastato jayaH .. 34..\\
tasya mAhAtmya yogena yogenAtmana eva cha .
dhR^itAH pANDusutA rAja~njayashchaiShAM bhaviShyati .. 35..\\
shreyo yuktA.n sadA buddhiM pANDavAnA.n dadhAti yaH .
bala.n chaiva raNe nityaM bhayebhyashchaiva rakShati .. 36..\\
sa eSha shAshvato devaH sarvaguhyamayaH shivaH .
vAsudeva iti GYeyo yanmAM pR^ichchhasi bhArata .. 37..\\
brAhmaNaiH kShatriyairvaishyaiH shUdraishcha kR^italakShaNaiH .
sevyate.abhyarchyate chaiva nityayuktaiH svakarmabhiH .. 38..\\
dvAparasya yugasyAnte Adau kaliyugasya cha .
sAtvata.n vidhimAsthAya gItaH sa~NkarShaNena yaH .. 39..\\
sa eSha sarvAsuramartyalokaM
samudrakakShyAntaritAH purIsh cha .
yuge yuge mAnuSha.n chaiva vAsaM
punaH punaH sR^ijate vAsudevaH .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63}
dur
vAsudevo mahadbhUta.n sarvalokeShu kathyate .
tasyAgamaM pratiShThA.n cha GYAtumichchhe pitAmaha .. 1..\\
bhs
vAsudevo mahadbhUta.n sambhUtaM saha daivataiH .
na paraM puNDarIkAkShAddR^ishyate bharatarShabha .
mArkaNDeyashcha govinda.n kathayatyadbhutaM mahat .. 2..\\
sarvabhUtAni bhUtAtmA mahAtmA puruShottamaH .
Apo vAyushcha tejash cha trayametadakalpayat .. 3..\\
sa sR^iShTvA pR^ithivI.n devaH sarvalokeshvaraH prabhuH .
apsu vai shayana.n chakre mahAtmA puruShottamaH .
sarvatoyamayo devo yogAtsuShvApa tatra ha .. 4..\\
mukhataH so.agnimasR^ijatprANAdvAyumathApi cha .
sarasvatI.n cha vedAMshcha manasaH sasR^ije.achyutaH .. 5..\\
eSha lokAnsasarjAdau devAMshcharShigaNaiH saha .
nidhana.n chaiva mR^ityuM cha prajAnAM prabhavo.avyayaH .. 6..\\
eSha dharmashcha dharmaGYo varadaH sarvakAmadaH .
eSha kartA cha kArya.n cha pUrvadevaH svayamprabhuH .. 7..\\
bhUtaM bhavyaM bhaviShyachcha pUrvametadakalpayat .
ubhe sandhye dishaH kha.n cha niyamaM cha janArdanaH .. 8..\\
R^iShIMshchaiva hi govindastapashchaivAnu kalpayat .
sraShTAra.n jagatashchApi mahAtmA prabhuravyayaH .. 9..\\
agraja.n sarvabhUtAnAM sa~NkarShaNamakalpayat .
sheSha.n chAkalpayaddevamanantamiti ya.n viduH .. 10..\\
yo dhArayati bhUtAni dharA.n chemA.n sa parvatAm .
dhyAnayogena viprAshcha ta.n vadanti mahaujasam .. 11..\\
karNa srota udbhava.n chApi madhuM nAma mahAsuram .
tamugramugrakarmANamugrAM buddhi.n samAsthitam .
brahmaNo.apachiti.n kurva~njaghAna puruShottamaH .. 12..\\
tasya tAta vadhAdeva devadAnava mAnavAH .
madhusUdanamityAhurR^iShayashcha janArdanam .
varAhashchaiva si.nhashcha trivikrama gatiH prabhuH .. 13..\\
eSha mAtA pitA chaiva sarveShAM prANinA.n hariH .
para.n hi puNDarIkAkShAnna bhUtaM na bhaviShyati .. 14..\\
mukhato.asR^ijadbrAhmaNAnbAhubhyA.n kShatriyA.nstathA .
vaishyAMshchApyuruto rAja~nshUdrAnpadbhyA.n tathaiva cha .
tapasA niyato devo nidhAna.n sarvadehinAm .. 15..\\
brahmabhUtamamAvAsyAM paurNamAsyA.n tathaiva cha .
yogabhUtaM paricharankeshavaM mahadApnuyAt .. 16..\\
keshavaH parama.n tejaH sarvalokapitAmahaH .
evamAhurhR^iShIkeshaM munayo vai narAdhipa .. 17..\\
evamena.n vijAnIhi AchAryaM pitara.n gurum .
kR^iShNo yasya prasIdeta lokAstenAkShayA jitAH .. 18..\\
yashchaivainaM bhayasthAne keshava.n sharaNaM vrajet .
sadA naraH paThaMshcheda.n svastimAnsa sukhI bhavet .. 19..\\
ye cha kR^iShNaM prapadyante te na muhyanti mAnavAH .
bhaye mahati ye magnAH pAti nitya.n janArdanaH .. 20..\\
etadyudhiShThiro GYAtvA yAthAtathyena bhArata .
sarvAtmanA mahAtmAna.n keshavaM jagadIshvaram .
prapannaH sharaNa.n rAjanyogAnAmIshvaraM prabhum .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64}
bhs
shR^iNu chedaM mahArAja brahmabhUtastavaM mama .
brahmarShibhishcha devaishcha yaH purA kathito bhuvi .. 1..\\
sAdhyAnAmapi devAnA.n devadeveshvaraH prabhuH .
lokabhAvana bhAvaGYa iti tvAM nArado.abravIt .
bhUtaM bhavyaM bhaviShya.n cha mArkaNDeyo.abhyuvAcha ha .. 2..\\
yaGYAnA.n chaiva yaGYaM tvAM tapashcha tapasAm api .
devAnAmapi deva.n cha tvAmAha bhagavAnbhR^iguH .
purANe bhairava.n rUpaM viShNo bhUtapate ti vai .. 3..\\
vAsudevo vasUnA.n tva.n shakraM sthApayitA tathA .
devadevo.asi devAnAmiti dvaipAyano.abravIt .. 4..\\
pUrve prajA nisargeShu dakShamAhuH prajApatim .
sraShTAra.n sarvabhUtAnAma~NgirAstvA.n tato.abravIt .. 5..\\
avyakta.n te sharIrottha.n vyaktaM te manasi sthitam .
devA vAksambhavAshcheti devalastvasito.abravIt .. 6..\\
shirasA te diva.n vyAptaM bAhubhyAM pR^ithivI dhR^itA .
jaThara.n te trayo lokAH puruSho.asi sanAtanaH .. 7..\\
eva.n tvAmabhijAnanti tapasA bhavitA narAH .
AtmadarshanatR^iptAnAmR^iShINA.n chApi sattamaH .. 8..\\
rAjarShINAmudArANAmAhaveShvanivartinAm .
sarvadharmapradhAnAnA.n tvaM gatirmadhusUdana .. 9..\\
eSha te vistarastAta sa~NkShepashcha prakIrtitaH .
keshavasya yathAtattva.n suprIto bhava keshave .. 10..\\
s
puNya.n shrutvaitadAkhyAnaM mahArAja sutastava .
keshavaM bahu mene sa pANDavAMshcha mahArathAn .. 11..\\
tamabravInmahArAja bhIShmaH shAntanavaH punaH .
mAhAtmya.n te shruta.n rAjankeshavasya mahAtmanaH .. 12..\\
narasya cha yathAtattva.n yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .
yadarthaM nR^iShu sambhUtau naranArAyaNAvubhau .. 13..\\
avadhyau cha yathA vIrau sa.nyugeShvaparAjitau .
yathA cha pANDavA rAjannagamyA yudhi kasya chit .. 14..\\
prItimAnhi dR^iDha.n kR^iShNaH pANDaveShu yashasviShu .
tasmAdbravImi rAjendra shamo bhavatu pANDavaiH .. 15..\\
pR^ithivIM bhu~NkShva sahito bhrAtR^ibhirbalibhirvashI .
naranArAyaNau devAvavaGYAya nashiShyasi .. 16..\\
evamuktvA tava pitA tUShNImAsIdvishAM pate .
vyasarjayachcha rAjAna.n shayana.n cha vivesha ha .. 17..\\
rAjApi shibiraM prAyAtpraNipatya mahAtmane .
shishye cha shayane shubhre tA.n rAtriM bharatarShabha .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65}
s
vyuShitAyA.n cha sharvaryAmudite cha divAkare .
ubhe sene mahArAja yuddhAyaiva samIyatuH .. 1..\\
abhyadhAvaMshcha sa~NkruddhAH parasparajigIShavaH .
te sarve sahitA yuddhe samAlokya parasparam .. 2..\\
pANDavA dhArtarAShTrAshcha rAjandurmantrite tava .
vyUhau cha vyUhya sa.nrabdhAH samprayuddhAH prahAriNaH .. 3..\\
arakShanmakaravyUhaM bhIShmo rAjansamantataH .
tathaiva pANDavA rAjannarakShanvyUhamAtmanaH .. 4..\\
sa niryayau rathAnIkaM pitA devavratastava .
mahatA rathavaMshena sa.nvR^ito rathinA.n varaH .. 5..\\
itaretaramanvIyuryathAbhAgamavasthitAH .
rathinaH pattayashchaiva dantinaH sAdinastathA .. 6..\\
tAndR^iShTvA prodyatAnsa~Nkhye pANDavAshcha yashasvinaH .
shyenena vyUha rAjena tenAjayyena sa.nyuge .. 7..\\
ashobhata mukhe tasya bhImaseno mahAbalaH .
netre shikhaNDI durdharShe dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 8..\\
shIrSha.n tasyAbhavadvIraH sAtyakiH satyavikramaH .
vidhunvangANDivaM pArtho grIvAyAmabhavattadA .. 9..\\
akShauhiNyA samagrA yA vAmapakSho.abhavattadA .
mahAtmA drupadaH shrImAnsaha putreNa sa.nyuge .. 10..\\
dakShiNashchAbhavatpakShaH kaikeyo.akShauhiNIpatiH .
pR^iShThato draupadeyAshcha saubhadrashchApi vIryavAn .. 11..\\
pR^iShThe samabhavachchhrImAnsvaya.n rAjA yudhiShThiraH .
bhrAtR^ibhyA.n sahito dhImAnyamAbhyA.n chAru vikramaH .. 12..\\
pravishya tu raNe bhImo makaraM mukhatastadA .
bhIShmamAsAdya sa~NgrAme chhAdayAmAsa sAyakaiH .. 13..\\
tato bhIShmo mahAstrANi pAtayAmAsa bhArata .
mohayanpANDuputrANA.n vyUDhaM sainyaM mahAhave .. 14..\\
saMmuhyati tadA sainye tvaramANo dhana~njayaH .
bhIShma.n sharasahasreNa vivyAdha raNamUrdhani .. 15..\\
parisa.nvArya chAstrANi bhIShma muktAni sa.nyuge .
svenAnIkena hR^iShTena yuddhAya samavasthitaH .. 16..\\
tato duryodhano rAjA bhAradvAjamabhAShata .
pUrva.n dR^iShTvA vadhaM ghoraM balasya balinA.n varaH .
bhrAtR^INA.n cha vadha.n yuddhe smaramANo mahArathaH .. 17..\\
AchArya satata.n tva.n hi hitakAmo mamAnagha .
vaya.n hi tvAM samAshritya bhIShma.n chaiva pitAmaham .. 18..\\
devAnapi raNe jetuM prArthayAmo na saMshayaH .
kimu pANDusutAnyuddhe hInavIryaparAkramAn .. 19..\\
evamuktastato droNastava putreNa mAriSha .
abhinatpANDavAnIkaM prekShamANasya sAtyakeH .. 20..\\
sAtyakistu tadA droNa.n vArayAmAsa bhArata .
tataH pravavR^ite yuddha.n tumula.n lomaharShaNam .. 21..\\
shaineya.n tu raNe kruddho bhAradvAjaH pratApavAn .
avidhyannishitairbANairjatru deshe hasanniva .. 22..\\
bhImasenastataH kruddho bhAradvAjamavidhyata .
sa.nrakShansAtyaki.n rAjandroNAchchhastrabhR^itAM varAt .. 23..\\
tato droNashcha bhIShmashcha tathA shalyashcha mAriSha .
bhImasena.n raNe kruddhAshchhAdayA.n chakrire sharaiH .. 24..\\
tatrAbhimanyuH sa~Nkruddho draupadeyAshcha mAriSha .
vivyadhurnishitairbANaiH sarvA.nstAnudyatAyudhAn .. 25..\\
bhIShmadroNau cha sa~NkruddhAvApatantau mahAbalau .
pratyudyayau shikhaNDI tu maheShvAso mahAhave .. 26..\\
pragR^ihya balavadvIro dhanurjaladanisvanam .
abhyavarShachchharaistUrNa.n chhAdayAno divAkaram .. 27..\\
shikhaNDina.n samAsAdya bharatAnAM pitAmahaH .
avarjayata sa~NgrAme strItva.n tasyAnusa.nsmaran .. 28..\\
tato droNo mahArAja abhyadravata ta.n raNe .
rakShamANastato bhIShma.n tava putreNa choditaH .. 29..\\
shikhaNDI tu samAsAdya droNa.n shastrabhR^itAM varam .
avarjayata sa~NgrAme yugAntAgnimivolbaNam .. 30..\\
tato balena mahatA putrastava vishAM pate .
jugopa bhIShmamAsAdya prArthayAno mahadyashaH .. 31..\\
tathaiva pANDavA rAjanpuraskR^itya dhana~njayam .
bhIShmamevAbhyavartanta jaye kR^itvA dR^iDhAM matim .. 32..\\
tadyuddhamabhavadghora.n devAnAM dAnavairiva .
jaya.n cha kA~NkShatAM nitya.n yashashcha paramAdbhutam .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66}
s
akarottumula.n yuddhaM bhIShmaH shAntanavastadA .
bhImasena bhayAdichchhanputrA.nstArayitu.n tava .. 1..\\
pUrvAhNe tanmahAraudra.n rAGYAM yuddhamavartata .
kurUNAM pANDavAnA.n cha mukhyashUra vinAshanam .. 2..\\
tasminnAkulasa~NgrAme vartamAne mahAbhaye .
abhavattumulaH shabdaH sa.nspR^ishangaganaM mahat .. 3..\\
nadadbhishcha mahAnAgairheShamANaishcha vAjibhiH .
bherIsha~NkhaninAdaishcha tumulaH samapadyata .. 4..\\
yuyutsavaste vikrAntA vijayAya mahAbalAH .
anyonyamabhigarjanto goShTheShviva maharShabhAH .. 5..\\
shirasAM pAtyamAnAnA.n samare nishitaiH sharaiH .
ashmavR^iShTirivAkAshe babhUva bharatarShabha .. 6..\\
kuNDaloShNISha dhArINi jAtarUpojjvalAni cha .
patitAni sma dR^ishyante shirA.nsi bharatarShabha .. 7..\\
vishikhonmathitairgAtrairbAhubhishcha sa kArmukaiH .
sa hastAbharaNaishchAnyairabhavachchhAditA mahI .. 8..\\
kavachopahitairgAtrairhastaishcha samala~NkR^itaiH .
mukhaishcha chandrasa~NkAshai raktAntanayanaiH shubhaiH .. 9..\\
gajavAjimanuShyANA.n sarvagAtraishcha bhUpate .
AsItsarvA samAkIrNA muhUrtena vasundharA .. 10..\\
rajomeghaishcha tumulaiH shastravidyutprakAshitaiH .
AyudhAnA.n cha nirghoShaH stanayitnusamo.abhavat .. 11..\\
sa samprahArastumulaH kaTukaH shoNitodakaH .
prAvartata kurUNA.n cha pANDavAnAM cha bhArata .. 12..\\
tasminmahAbhaye ghore tumule lomaharShaNe .
vavarShuH sharavarShANi kShatriyA yuddhadurmadAH .. 13..\\
kroshanti ku~njarAstatra sharavarSha pratApitAH .
tAvakAnAM pareShA.n cha sa.nyuge bharatottama .
ashvAshcha paryadhAvanta hatArohA disho dasha .. 14..\\
utpatya nipatantyanye sharaghAta prapIDitAH .
tAvakAnAM pareShA.n cha yodhAnAM bharatarShabha .. 15..\\
ashvAnA.n ku~njarANAM cha rathAnAM chAtivartatAm .
sa~NghAtAH sma pradR^ishyante tatra tatra vishAM pate .. 16..\\
gadAbhirasibhiH prAsairbANaishcha nataparvabhiH .
jaghnuH paraspara.n tatra kShatriyAH kAlachoditAH .. 17..\\
apare bAhubhirvIrA niyuddha kushalA yudhi .
bahudhA samasajjanta AyasaiH parighairiva .. 18..\\
muShTibhirjAnubhishchaiva talaishchaiva vishAM pate .
anyonya.n jaghnire vIrAstAvakAH pANDavaiH saha .. 19..\\
virathA rathinashchAtra nistriMshavaradhAriNaH .
anyonyamabhidhAvanta parasparavadhaiShiNaH .. 20..\\
tato duryodhano rAjA kali~NgairbahubhirvR^itaH .
puraskR^itya raNe bhIShmaM pANDavAnabhyavartata .. 21..\\
tathaiva pANDavAH sarve parivArya vR^ikodaram .
bhIShmamabhyadravankruddhA raNe rabhasa vAhanAH .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67}
s
dR^iShTvA bhIShmeNa sa.nsaktAnbhrAtR^InanyAMshcha pArthivAn .
tamabhyadhAvadgA~NgeyamudyatAstro dhana~njayaH .. 1..\\
pA~nchajanyasya nirghoSha.n dhanuSho gANDivasya cha .
dhvaja.n cha dR^iShTvA pArthasya sarvAnno bhayamAvishat .. 2..\\
asajjamAna.n vR^ikSheShu dhUmaketumivotthitam .
bahuvarNa.n cha chitraM cha divya.n vAnaralakShaNam .
apashyAma mahArAja dhvaja.n gANDivadhanvanaH .. 3..\\
vidyutaM meghamadhyasthAM bhrAjamAnAmivAmbare .
dadR^ishurgANDiva.n yodhA rukmapR^iShThaM mahArathe .. 4..\\
ashushruma bhR^isha.n chAsya shakrasyevAbhigarjataH .
sughora.n talayoH shabdaM nighnatastava vAhinIm .. 5..\\
chaNDavAto yathA meghaH sa vidyutstanayitnumAn .
dishaH samplAvayansarvAH sharavarShaiH samantataH .. 6..\\
abhyadhAvata gA~NgeyaM bhairavAstro dhana~njayaH .
dishaM prAchIM pratIchI.n cha na jAnImo.astramohitAH .. 7..\\
kAndigbhUtAH shrAntapatrA hatAstrA hatachetasaH .
anyonyamabhisaMshliShya yodhAste bharatarShabha .. 8..\\
bhIShmamevAbhilIyanta saha sarvaistavAtmajaiH .
teShAmArtAyanamabhUdbhIShmaH shantanavo raNe .. 9..\\
samutpatanta vitrastA rathebhyo rathinastadA .
sAdinashchAshvapR^iShThebhyo bhUmau chApi padAtayaH .. 10..\\
shrutvA gANDIvanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
sarvasainyAni bhItAni vyavalIyanta bhArata .. 11..\\
atha kAmbojamukhyaistu bR^ihadbhiH shIghragAmibhiH .
gopAnAM bahusAhasrairbalairgovAsano vR^itaH .. 12..\\
madrasauvIragAndhAraistrigartaishcha vishAM pate .
sarvakAli~Ngamukhyaishcha kali~NgAdhipatirvR^itaH .. 13..\\
nAgA naragaNaughAshcha duHshAsana puraHsarAH .
jayadrathashcha nR^ipatiH sahitaH sarvarAjabhiH .. 14..\\
hayAroha varAshchaiva tata putreNa choditAH .
chaturdashasahasrANi saubalaM paryavArayan .. 15..\\
tataste sahitAH sarve vibhaktarathavAhanAH .
pANDavAnsamare jagmustAvakA bharatarShabha .. 16..\\
rathibhirvAraNairashvaiH padAtaishcha samIritam .
ghoramAyodhana.n jaGYe mahAbhrasadR^isha.n rajaH .. 17..\\
tomaraprAsanArAcha gajAshvarathayodhinAm .
balena mahatA bhIShmaH samasajjatkirITinA .. 18..\\
AvantyaH kAshirAjena bhImasenena saindhavaH .
ajAtashatrurmadrANAmR^iShabheNa yashasvinA .
saha putraH sahAmAtyaH shalyena samasajjata .. 19..\\
vikarNaH sahadevena chitrasenaH shikhaNDinA .
matsyA duryodhana.n jagmuH shakuniM cha vishAM pate .. 20..\\
drupadashchekitAnashcha sAtyakishcha mahArathaH .
droNena samasajjanta saputreNa mahAtmanA .
kR^ipashcha kR^itavarmA cha dhR^iShTaketumabhidrutau .. 21..\\
evaM prajavitAshvAni bhrAntanAgarathAni cha .
sainyAni samasajjanta prayuddhAni samantataH .. 22..\\
nirabhre vidyutastIvrA dishashcha rajasAvR^itAH .
prAdurAsanmaholkAshcha sa nirghAtA vishAM pate .. 23..\\
pravavau cha mahAvAtaH pA.nsuvarShaM papAta cha .
nabhasyantardadhe sUryaH sainyena rajasAvR^itaH .. 24..\\
pramohaH sarvasattvAnAmatIva samapadyata .
rajasA chAbhibhUtAnAmastrajAlaishcha tudyatAm .. 25..\\
vIrabAhuviShR^iShTAnA.n sarvAvaraNabhedinAm .
sa~NghAtaH sharajAlAnA.n tumulaH samapadyata .. 26..\\
prakAsha.n chakrurAkAsha.n yudyatAni bhujottamaiH .
nakShatravimalAbhAni shastrANi bharatarShabha .. 27..\\
ArShabhANi vichitrANi rukmajAlAvR^itAni cha .
sampeturdikShu sarvAsu charmANi bharatarShabha .. 28..\\
sUryavarNaishcha nistriMshaiH pAtyamAnAni sarvashaH .
dikShu sarvAsvadR^ishyanta sharIrANi shirA.nsi cha .. 29..\\
bhagnachakrAkSha nIDAshcha nipAtitamahAdhvajAH .
hatAshvAH pR^ithivI.n jagmustatra tatra mahArathAH .. 30..\\
paripeturhayAshchAtra ke chichchhatrakR^itavraNAH .
rathAnviparikarShanto hateShu rathayodhiShu .. 31..\\
sharAhatA bhinnadehA baddhayoktrA hayottamAH .
yugAni paryakarShanta tatra tatra sma bhArata .. 32..\\
adR^ishyanta sasUtAshcha sAshvAH sa rathayodhinaH .
ekena balinA rAjanvAraNena hatA rathAH .. 33..\\
gandhahastimadasrAvamAghrAya bahavo raNe .
saMnipAte balaughAnA.n vItamAdadire gajAH .. 34..\\
sa tomaramahAmAtrairnipatadbhirgatAsubhiH .
babhUvAyodhana.n chhannaM nArAchAbhihatairgajaiH .. 35..\\
saMnipAte balaughAnAM preShitairvaravAraNaiH .
nipeturyudhi sambhagnAH sa yodhAH sa dhvajA rathAH .. 36..\\
nAgarAjopamairhastairnAgairAkShipya sa.nyuge .
vyadR^ishyanta mahArAja sambhagnA rathakUbarAH .. 37..\\
vishIrNarathajAlAshcha kesheShvAkShipya dantibhiH .
drumashAkhA ivAvidhya niShpiShTA rathino raNe .. 38..\\
ratheShu cha rathAnyuddhe sa.nsaktAnvaravAraNAH .
vikarShanto dishaH sarvAH sampetuH sarvashabdagAH .. 39..\\
teShA.n tathA karShatAM cha gajAnA.n rUpamAbabhau .
saraHsu nalinI jAla.n viShaktamiva karShatAm .. 40..\\
eva.n sa~nchAdita.n tatra babhUvAyodhanaM mahat .
sAdibhishcha padAtaishcha sa dhvajaishcha mahArathaiH .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68}
s
shikhaNDI saha matsyena virATena vishAM pate .
bhIShmamAshu maheShvAsamAsasAda sudurjayam .. 1..\\
droNa.n kR^ipa.n vikarNaM cha maheShvAsAnmahAbalAn .
rAGYashchAnyAnraNe shUrAnbahUnArchhaddhana~njayaH .. 2..\\
saindhava.n cha maheShvAsa.n sAmAtyaM saha bandhubhiH .
prAchyAMshcha dAkShiNAtyAMshcha bhUmipAnbhUmiparShabha .. 3..\\
putra.n cha te maheShvAsaM duryodhanamamarShaNam .
duHsaha.n chaiva samare bhImaseno.abhyavartata .. 4..\\
sahadevastu shakunimulUka.n cha mahAratham .
pitA putrau maheShvAsAvabhyavartata durjayau .. 5..\\
yudhiShThiro mahArAja gajAnIkaM mahArathaH .
samavartata sa~NgrAme putreNa nikR^itastava .. 6..\\
mAdrIputrastu nakulaH shUraH sa~Nkrandano yudhi .
trigartAnA.n rathodAraiH samasajjata pANDavaH .. 7..\\
abhyavartanta durdharShAH samare shAlva kekayAn .
sAtyakishchekitAnashcha saubhadrashcha mahArathaH .. 8..\\
dhR^iShTaketushcha samare rAkShasashcha ghaTotkachaH .
putrANA.n te rathAnIkaM pratyudyAtAH sudurjayAH .. 9..\\
senApatirameyAtmA dhR^iShTadyumno mahAbalaH .
droNena samare rAjansamiyAyendra karmaNA .. 10..\\
evamete maheShvAsAstAvakAH pANDavaiH saha .
sametya samare shUrAH samprahAraM prachakrire .. 11..\\
madhyandina gate sUrye nabhasyAkulatA.n gate .
kuravaH pANDaveyAsh cha nijaghnuritaretaram .. 12..\\
dhvajino hemachitrA~NgA vicharanto raNAjire .
sa patAkA rathA rejurvaiyAghraparivAraNAH .. 13..\\
sametAnA.n cha samare jigIShUNAM parasparam .
babhUva tumulaH shabdaH si.nhAnAmiva nardatAm .. 14..\\
tatrAdbhutamapashyAma samprahAra.n sudAruNam .
yamakurvanraNe vIrAH sR^i~njayAH kurubhiH saha .. 15..\\
naiva khaM na disho rAjanna sUrya.n shatrutApana .
vidisho vApyapashyAma sharairmuktaiH samantataH .. 16..\\
shaktInA.n vimalAgrANA.n tomarANAM tathAyatAm .
nistriMshAnA.n cha pItAnAM nIlotpalanibhAH prabhAH .. 17..\\
kavachAnA.n vichitrANAM bhUShaNAnAM prabhAstathA .
kha.n dishaH pradishashchaiva bhAsayAmAsurojasA .
virarAja tadA rAja.nstatra tatra raNA~NgaNam .. 18..\\
rathasi.nhAsana vyAghrAH samAyAntashcha sa.nyuge .
virejuH samare rAjangrahA iva nabhastale .. 19..\\
bhIShmastu rathinA.n shreShTho bhImasenaM mahAbalam .
avArayata sa~NkruddhaH sarvasainyasya pashyataH .. 20..\\
tato bhIShma vinirmuktA rukmapu~NkhAH shilAshitAH .
abhyaghnansamare bhIma.n tailadhautAH sutejanAH .. 21..\\
tasya shaktiM mahAvegAM bhImaseno mahAbalaH .
kruddhAshIviShasa~NkAshAM preShayAmAsa bhArata .. 22..\\
tAmApatantI.n sahasA rukmadaNDA.n durAsadAm .
chichchheda samare bhIShmaH sharaiH saMnataparvabhiH .. 23..\\
tato.apareNa bhallena pItena nishitena cha .
kArmukaM bhImasenasya dvidhA chichchheda bhArata .. 24..\\
sAtyakistu tatastUrNaM bhIShmamAsAdya sa.nyuge .
sharairbahubhirAnarchhatpitara.n te janeshvara .. 25..\\
tataH sandhAya vai tIkShNa.n sharaM paramadAruNam .
vArShNeyasya rathAdbhIShmaH pAtayAmAsa sArathim .. 26..\\
tasyAshvAH pradrutA rAjannihate rathasArathau .
tena tenaiva dhAvanti manomArutara.nhasaH .. 27..\\
tataH sarvasya sainyasya nisvanastumulo.abhavat .
hAhAkArashcha sa~njaGYe pANDavAnAM mahAtmanAm .. 28..\\
abhidravata gR^ihNIta hayAnyachchhata dhAvata .
ityAsIttumulaH shabdo yuyudhAna rathaM prati .. 29..\\
etasminneva kAle tu bhIShmaH shAntanavaH punaH .
vyahanatpANDavI.n senAmAsurImiva vR^itrahA .. 30..\\
te vadhyamAnA bhIShmeNa pA~nchAlAH somakaiH saha .
AryA.n yuddhe mati.n kR^itvA bhIShmamevAbhidudruvuH .. 31..\\
dhR^iShTadyumnamukhAshchApi pArthAH shAntanava.n raNe .
abhyadhAva~njigIShantastava putrasya vAhinIm .. 32..\\
tathaiva tAvakA rAjanbhIShmadroNamukhAH parAn .
abhyadhAvanta vegena tato yuddhamavartata .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69}
s
virATo.atha tribhirbANairbhIShmamArchhanmahAratham .
vivyAdha turagAMshchAsya tribhirbANairmahArathaH .. 1..\\
taM pratyavidhyaddashabhirbhIShmaH shAntanavaH sharaiH .
rukmapu~NkhairmaheShvAsaH kR^itahasto mahAbalaH .. 2..\\
drauNirgANDIvadhanvAnaM bhIma dhanvA mahArathaH .
avidhyadiShubhiH ShaDbhirdR^iDhahastaH stanAntare .. 3..\\
kArmuka.n tasya chichchheda phalgunaH paravIrahA .
avidhyachcha bhR^isha.n tIkShNairpatribhiH shatrukarshanaH .. 4..\\
so.anyatkArmukamAdAya vegavatkrodhamUrchhitaH .
amR^iShyamANaH pArthena kArmukachchhedamAhave .. 5..\\
avidhyatphalguna.n rAjannavatyA nishitaiH sharaiH .
vAsudeva.n cha saptatyA vivyAdha parameShubhiH .. 6..\\
tataH krodhAbhitAmrAkShaH saha kR^iShNena phalgunaH .
dIrghamuShNa.n cha niHshvasya chintayitvA muhurmuhuH .. 7..\\
dhanuH prapIDya vAmena kareNAmitrakarshanaH .
gANDIvadhanvA sa~NkruddhaH shitAnsaMnataparvaNaH .
jIvitAntakarAnghorAnsamAdatta shilImukhAn .. 8..\\
taistUrNa.n samare.avidhyaddrauNiM balavatAM varam .
tasya te kavachaM bhittvA papuH shoNitamAhave .. 9..\\
na vivyathe cha nirbhinno drauNirgANDIvadhanvanA .
tathaiva sharavarShANi pratimu~nchannavihvalaH .
tasthau sa samare rAja.nstrAtumichchhanmahAvratam .. 10..\\
tasya tatsumahatkarma shasha.nsuH puruSharShabhAH .
yatkR^iShNAbhyA.n sametAbhyAM nApatrapata sa.nyuge .. 11..\\
sa hi nityamanIkeShu yudhyate.abhayamAsthitaH .
astragrAma.n sa sa.nhAra.n droNAtprApya sudurlabham .. 12..\\
mamAyamAchArya suto droNasyAtipriyaH sutaH .
brAhmaNashcha visheSheNa mAnanIyo mameti cha .. 13..\\
samAsthAya mati.n vIro bIbhatsuH shatrutApanaH .
kR^ipA.n chakre rathashreShTho bhAradvAja sutaM prati .. 14..\\
drauNi.n tyaktvA tato yuddhe kaunteyaH shatrutApanaH .
yuyudhe tAvakAnnighna.nstvaramANaH parAkramI .. 15..\\
duryodhanastu dashabhirgArdhrapatraiH shilAshitaiH .
bhImasenaM maheShvAsa.n rukmapu~NkhaiH samarpayat .. 16..\\
bhImasenastu sa~NkruddhaH parAsu karaNa.n dR^iDham .
chitra.n kArmukamAdatta sharAMshcha nishitAndasha .. 17..\\
AkarNaprahitaistIkShNairvegitaistigmatejanaiH .
avidhyattUrNamavyagraH kururAjaM mahorasi .. 18..\\
tasya kA~nchanasUtrastu sharaiH parivR^ito maNiH .
rarAjorasi vai sUryo grahairiva samAvR^itaH .. 19..\\
putrastu tava tejasvI bhImasenena tADitaH .
nAmR^iShyata yathA nAgastalashabda.n samIritam .. 20..\\
tataH sharairmahArAja rukmapu~NkhaiH shilAshitaiH .
bhIma.n vivyAdha sa~NkruddhastrAsayAno varUthinIm .. 21..\\
tau yudhyamAnau samare bhR^ishamanyonyavikShatau .
putrau te devasa~NkAshau vyarochetAM mahAbalau .. 22..\\
chitrasenaM naravyAghra.n saubhadraH paravIrahA .
avidhyaddashabhirbANaiH purumitra.n cha saptabhiH .. 23..\\
satyavrata.n cha saptatyA viddhvA shakrasamo yudhi .
nR^ityanniva raNe vIra ArtiM naH samajIjanat .. 24..\\
taM pratyavidyaddashabhishchitrasenaH shilImukhaiH .
satyavratashcha navabhiH puru pitrashcha saptabhiH .. 25..\\
sa viddho vikSharanrakta.n shatrusa.nvAraNaM mahat .
chichchheda chitrasenasya chitra.n kArmukamArjuniH .
bhittvA chAsya tanutrANa.n shareNorasyatADayat .. 26..\\
tataste tAvakA vIrA rAjaputrA mahArathAH .
sametya yudhi sa.nrabdhA vivyadhurnishitaiH sharaiH .
tAMshcha sarvA~nsharaistIkShNairjaghAna paramAstravit .. 27..\\
tasya dR^iShTvA tu tatkarma parivavruH sutAstava .
dahanta.n samare sainya.n tava kakShaM yatholbaNam .. 28..\\
apetashishire kAle samiddhamiva pAvakaH .
atyarochata saubhadrastava sainyAni shAtayan .. 29..\\
tattasya charita.n dR^iShTvA pautrastava vishAM pate .
lakShmaNo.abhyapatattUrNa.n sAtvatI putramAhave .. 30..\\
abhimanyustu sa~Nkruddho lakShmaNa.n shubhalakShaNam .
vivyAdha vishikhaiH ShaDbhiH sArathi.n cha tribhiH sharaiH .. 31..\\
tathaiva lakShmaNo rAjansaubhadraM nishitaiH sharaiH .
avidhyata mahArAja tadadbhutamivAbhavat .. 32..\\
tasyAshvAMshchaturo hatvA sArathi.n cha mahAbalaH .
abhyadravata saubhadro lakShmaNaM nishitaiH sharaiH .. 33..\\
hatAshve tu rathe tuShTha.NllakShmaNaH paravIrahA .
shakti.n chikShepa sa~NkruddhaH saubhadrasya rathaM prati .. 34..\\
tAmApatantI.n sahasA ghorarUpA.n durAsadAm .
abhimanyuH sharaistIkShNaishchichchheda bhujagopamAm .. 35..\\
tataH svarathamAropya lakShmaNa.n gautamastadA .
apovAha rathenAjau sarvasainyasya pashyataH .. 36..\\
tataH samAkule tasminvartamAne mahAbhaye .
abhyadrava~njighA.nsantaH parasparavadhaiShiNaH .. 37..\\
tAvakAshcha maheShvAsAH pANDavAshcha mahArathAH .
juhvantaH samare prANAnnijaghnuritaretaram .. 38..\\
muktakeshA vikavachA virathAshchhinnakArmukAH .
bAhubhiH samayudhyanta sR^i~njayAH kurubhiH saha .. 39..\\
tato bhIShmo mahAbAhuH pANDavAnAM mahAtmanAm .
senA.n jaghAna sa~Nkruddho divyairastrairmahAbalaH .. 40..\\
hateshvarairgajairtatra narairashvaishcha pAtitaiH .
rathibhiH sAdibhishchaiva samAstIryata medinI .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70}
s
atha rAjanmahAbAhuH sAtyakiryuddhadurmadaH .
vikR^iShya chApa.n samare bhArasAdhanamuttamam .. 1..\\
prAmu~nchatpu~Nkhasa.nyuktA~nsharAnAshIviShopamAn .
prakAsha.n laghuchitra.n cha darshayannastralAghavam .. 2..\\
tasya vikShipatashchApa.n sharAnanyAMshcha mu~nchataH .
AdadAnasya bhUyashcha sandadhAnasya chAparAn .. 3..\\
kShipatashcha sharAnasya raNe shatrUnvinighnataH .
dadR^ishe rUpamatyarthaM meghasyeva pravarShataH .. 4..\\
tamudIryantamAlokya rAjA duryodhanastataH .
rathAnAmayuta.n tasya preShayAmAsa bhArata .. 5..\\
tA.nstu sarvAnmaheShvAsAnsAtyakiH satyavikramaH .
jaghAna parameShvAso divyenAstreNa vIryavAn .. 6..\\
sa kR^itvA dAruNa.n karma pragR^ihItasharAsanaH .
AsasAda tato vIro bhUrishravasamAhave .. 7..\\
sa hi sandR^ishya senA.n tA.n yuyudhAnena pAtitam .
abhyadhAvata sa~NkruddhaH kurUNA.n kIrtivardhanaH .. 8..\\
indrAyudhasavarNa.n tatsa visphArya mahaddhanuH .
vyasR^ijadvajrasa~NkAshA~nsharAnAshIviShopamAn .
sahasrasho mahArAja darshayanpANilAghavam .. 9..\\
sharA.nstAnmR^ityusa.nsparshAnsAtyakestu padAnugAH .
na viShehustadA rAjandudruvuste samantataH .
vihAya samare rAjansAtyaki.n yuddhadurmadam .. 10..\\
ta.n dR^iShTvA yuyudhAnasya sutA dasha mahAbalAH .
mahArathAH samAkhyAtAshchitravarmAyudha dhvajAH .. 11..\\
samAsAdya maheShvAsaM bhUrishravasamAhave .
Uchursarve susa.nrabdhA yUpaketuM mahAraNe .. 12..\\
bho bho kaurava dAyAda sahAsmAbhirmahAbala .
ehi yudhyasva sa~NgrAme samastaiH pR^ithageva vA .. 13..\\
asmAnvA tvaM parAjitya yashaH prApnuhi sa.nyuge .
vaya.n vA tvAM parAjitya prIti.n dAsyAmahe pituH .. 14..\\
evamuktastadA shUraistAnuvAcha mahAbalaH .
vIryashlAghI narashreShThastAndR^iShTvA samupasthitAn .. 15..\\
sAdhvida.n kathyate vIrA yadevaM matiradya vaH .
yudhyadhva.n sahitA yattA nihaniShyAmi vo raNe .. 16..\\
evamuktA maheShvAsAste vIrAH kShiprakAriNaH .
mahatA sharavarSheNa abhyavarShannarindamam .. 17..\\
aparAhNe mahArAja sa~NgrAmastumulo.abhavat .
ekasya cha bahUnA.n cha sametAnA.n raNAjire .. 18..\\
tameka.n rathinAM shreShTha sharavarShairavAkiran .
prAvR^iShIva mahAshaila.n siShichurjaladA nR^ipa .. 19..\\
taistu muktA~nsharaughA.nstAnyamadaNDAshani prabhAn .
asamprAptAnasaM prAptAMshchichchhedAshu mahArathaH .. 20..\\
tatrAdbhutamapashyAma saumadatteH parAkramam .
yadeko bahubhiryuddhe samasajjadabhItavat .. 21..\\
visR^ijya sharavR^iShTi.n tAM dasha rAjanmahArathAH .
parivArya mahAbAhuM nihantumupachakramuH .. 22..\\
saumadattistataH kruddhasteShA.n chApAni bhArata .
chichchheda dashabhirbANairnimeSheNa mahArathaH .. 23..\\
athaiShA.n chhinnadhanuShAM bhallaiH saMnataparvabhiH .
chichchheda samare rAja~nshirA.nsi nishitaiH sharaiH .
te hatA nyapatanbhUmau vajrabhagnA iva drumAH .. 24..\\
tAndR^iShTvA nihatAnvIrAnraNe putrAnmahAbalAn .
vArShNeyo vinadanrAjanbhUrishravasamabhyayAt .. 25..\\
ratha.n rathena samare pIDayitvA mahAbalau .
tAvanyonyasya samare nihatya rathavAjinaH .
virathAvabhivalgantau sameyAtAM mahArathau .. 26..\\
pragR^ihItamahAkhaDgau tau charma varadhAriNau .
shushubhAte naravyAghrau yuddhAya samavasthitau .. 27..\\
tataH sAtyakimabhyetya nistriMshavaradhAriNam .
bhImasenastvaranrAjanrathamAropayattadA .. 28..\\
tavApi tanayo rAjanbhUrishravasamAhave .
Aropayadratha.n tUrNaM pashyatA.n sarvadhanvinAm .. 29..\\
tasmi.nstathA vartamAne raNe bhIShmaM mahAratham .
ayodhayanta sa.nrabdhAH pANDavA bharatarShabha .. 30..\\
lohitAyati chAditye tvaramANo dhana~njayaH .
pa~nchaviMshatisAhasrAnnijaghAna mahArathAn .. 31..\\
te hi duryodhanAdiShTAstadA pArtha nibarhaNe .
samprApyaiva gatA nAsha.n shalabhA iva pAvakam .. 32..\\
tato matsyAH kekayAshcha dhanurveda vishAradAH .
parivavrustadA pArtha.n saha putraM mahAratham .. 33..\\
etasminneva kAle tu sUrye.astamupagachchhati .
sarveShAmeva sainyAnAM pramohaH samajAyata .. 34..\\
avahAra.n tatashchakre pitA devavratastava .
sandhyAkAle mahArAja sainyAnA.n shrAntavAhanaH .. 35..\\
pANDavAnA.n kurUNAM cha parasparasamAgame .
te sene bhR^ishasa.nvigne yayatuH svaM niveshanam .. 36..\\
tataH svashibira.n gatvA nyavisha.nstatra bhArata .
pANDavAH sR^i~njayaiH sArdha.n kuravashcha yathAvidhi .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71}
s
vihR^itya cha tato rAjansahitAH kurupANDavAH .
vyatItAyA.n tu sharvaryAM punaryuddhAya niryayuH .. 1..\\
tatra shabdo mahAnAsIttava teShA.n cha bhArata .
yujyatA.n rathamukhyAnA.n kalpyatAM chaiva dantinAm .. 2..\\
saMnahyatAM padAtInA.n hayAnA.n chaiva bhArata .
sha~NkhadundubhinAdashcha tumulaH sarvato.abhavat .. 3..\\
tato yudhiShThiro rAjA dhR^iShTadyumnamabhAShata .
vyUha.n vyUha mahAbAho makaraM shatrutApanam .. 4..\\
evamuktastu pArthena dhR^iShTadyumno mahArathaH .
vyAdidesha mahArAja rathino rathinA.n varaH .. 5..\\
shiro.abhUddrupadastasya pANDavashcha dhana~njayaH .
chakShuShI sahadevashcha nakulashcha mahArathaH .
tuNDamAsInmahArAja bhImaseno mahAbalaH .. 6..\\
saubhadro draupadeyAshcha rAkShasashcha ghaTotkachaH .
sAtyakirdharmarAjashcha vyUha grIvA.n samAsthitAH .. 7..\\
pR^iShThamAsInmahArAja virATo vAhinIpatiH .
dhR^iShTadyumnena sahito mahatyA senayA vR^itaH .. 8..\\
kekayA bhrAtaraH pa~ncha vAmaM pArshva.n samAshritAH .
dhR^iShTaketurnaravyAghraH karakarShashcha vIryavAn .
dakShiNaM pakShamAshritya sthitA vyUhasya rakShaNe .. 9..\\
pAdayostu mahArAja sthitaH shrImAnmahArathaH .
kuntibhojaH shatAnIko mahatyA senayA vR^itaH .. 10..\\
shikhaNDI tu maheShvAsaH somakaiH sa.nvR^ito balI .
irAvAMshcha tataH puchchhe makarasya vyavasthitau .. 11..\\
evametanmahAvyUha.n vyUhya bhArata pANDavAH .
sUryodaye mahArAja punaryuddhAya daMshitAH .. 12..\\
kauravAnabhyayustUrNa.n hastyashvarathapattibhiH .
samuchchhritairdhvajaishchitraiH shastraishcha vimalaiH shitaiH .. 13..\\
vyUha.n dR^iShTvA tu tatsainyaM pitA devavratastava .
krau~nchena mahatA rAjanpratyavyUhata vAhinIm .. 14..\\
tasya tuNDe maheShvAso bhAradvAjo vyarochata .
ashvatthAmA kR^ipashchaiva chakShurAstAM nareshvara .. 15..\\
kR^itavarmA tu sahitaH kAmbojAraTTa bAhlikaiH .
shirasyAsInnarashreShThaH shreShThaH sarvadhanuShmatAm .. 16..\\
grIvAyA.n shUrasenastu tava putrashcha mAriSha .
duryodhano mahArAja rAjabhirbahubhirvR^itaH .. 17..\\
prAgjyotiShastu sahito madrasauvIrakekayaiH .
urasyabhUnnarashreShTha mahatyA senayA vR^itaH .. 18..\\
svasenayA cha sahitaH susharmA prasthalAdhipaH .
vAmaM pakSha.n samAshritya daMshitaH samavasthitaH .. 19..\\
tuShArA yavanAshchaiva shakAshcha saha chUchupaiH .
dakShiNaM pakShamAshritya sthitA vyUhasya bhArata .. 20..\\
shrutAyushcha shatAyushcha saumadattishcha mAriSha .
vyUhasya jaghane tasthU rakShamANAH parasparam .. 21..\\
tato yuddhAya sa~njagmuH pANDavAH kauravaiH saha .
sUryodaye mahArAja tato yuddhamabhUnmahat .. 22..\\
pratIyU rathino nAgAnnAgAshcha rathino yayuH .
hayArohA hayArohAnrathinashchApi sAdinaH .. 23..\\
sArathi.n cha rathI rAjanku~njarAMshcha mahAraNe .
hastyArohA rathArohAnrathinashchApi sAdinaH .. 24..\\
rathinaH pattibhiH sArdha.n sAdinashchApi pattibhiH .
anyonya.n samare rAjanpratyadhAvannamarShitAH .. 25..\\
bhImasenArjuna yamairguptA chAnyairmahArathaiH .
shushubhe pANDavI senA nakShatrairiva sharvarI .. 26..\\
tathA bhIShma kR^ipa droNa shalya duryodhanAdibhiH .
tavApi vibabhau senA grahairdyauriva sa.nvR^itA .. 27..\\
bhImasenastu kaunteyo droNa.n dR^iShTvA parAkramI .
abhyayAjjavanairashvairbhAradvAjasya vAhinIm .. 28..\\
droNastu samare kruddho bhImaM navabhirAyasaiH .
vivyAdha samare rAjanmarmANyuddishya vIryavAn .. 29..\\
dR^iDhAhatastato bhImo bhAradvAjasya sa.nyuge .
sArathiM preShayAmAsa yamasya sadanaM prati .. 30..\\
sa sa~NgR^ihya svaya.n vAhAnbhAradvAjaH pratApavAn .
vyadhamatpANDavI.n senA.n tUlarAshimivAnalaH .. 31..\\
te vadhyamAnA droNena bhIShmeNa cha narottama .
sR^i~njayAH kekayaiH sArdhaM palAyanaparAbhavan .. 32..\\
tathaiva tAvaka.n sainyaM bhImArjunaparikShatam .
muhyate tatra tatraiva samadeva varA~NganA .. 33..\\
abhidyetA.n tato vyUhau tasminvIravarakShaye .
AsIdvyatikaro ghorastava teShA.n cha bhArata .. 34..\\
tadadbhutamapashyAma tAvakAnAM paraiH saha .
ekAyanagatAH sarve yadayudhyanta bhArata .. 35..\\
pratisa.nvArya chAstrANi te.anyonyasya vishAM pate .
yuyudhuH pANDavAshchaiva kauravAshcha mahArathAH .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72}
dhR^itarAShTra uvAcha
evaM bahuguNa.n sainyamevaM bahuvidhaM param .
vyUDhameva.n yathAshAstramamogha.n chaiva sa~njaya .. 1..\\
puShTamasmAkamatyantamabhikAma.n cha naH sadA .
prahvamavyasanopetaM purastAddR^iShTavikramam .. 2..\\
nAtivR^iddhamabAla.n cha na kR^ishaM na cha pIvaram .
laghuvR^ittAyataprAya.n sAragAtramanAmayam .. 3..\\
AttasaMnAhashastra.n cha bahushastraparigraham .
asiyuddhe niyuddhe cha gadAyuddhe cha kovidam .. 4..\\
prAsarShTitomareShvAjau parigheShvAyaseShu cha .
bhiNDipAleShu shaktIShu musaleShu cha sarvashaH .. 5..\\
kampaneShu cha chApeShu kaNapeShu cha sarvashaH .
kShepaNIShu cha chitrAsu muShTiyuddheShu kovidam .. 6..\\
aparokSha.n cha vidyAsu vyAyAmeShu kR^itashramam .
shastragrahaNavidyAsu sarvAsu pariniShThitam .. 7..\\
Arohe paryavaskande saraNe sAntaraplute .
samyakpraharaNe yAne vyapayAne cha kovidam .. 8..\\
nAgAshvarathayAneShu bahushaH suparIkShitam .
parIkShya cha yathAnyAya.n vetanenopapAditam .. 9..\\
na goShThyA nopachAreNa na cha bandhunimittataH .
na sauhR^idabalaishchApi nAkulInaparigrahaiH .. 10..\\
samR^iddhajanamArya.n cha tuShTasatkR^itabAndhavam .
kR^itopakArabhUyiShTha.n yashasvi cha manasvi cha .. 11..\\
sajayaishcha narairmukhyairbahusho mukhyakarmabhiH .
lokapAlopamaistAta pAlita.n lokavishrutaiH .. 12..\\
bahubhiH kShatriyairguptaM pR^ithivyA.n lokasaMmataiH .
asmAnabhigataiH kAmAtsabalaiH sapadAnugaiH .. 13..\\
mahodadhimivApUrNamApagAbhiH samantataH .
apakShaiH pakShasa~NkAshai rathairnAgaishcha sa.nvR^itam .. 14..\\
nAnAyodhajalaM bhIma.n vAhanormitara~NgiNam .
kShepaNyasigadAshaktisharaprAsasamAkulam .. 15..\\
dhvajabhUShaNasambAdha.n ratnapaTTena sa~ncitam .
vAhanaiH parisarpadbhirvAyuvegavikampitam .. 16..\\
apAramiva garjanta.n sAgarapratimaM mahat .
droNabhIShmAbhisa~Ngupta.n guptaM cha kR^itavarmaNA .. 17..\\
kR^ipaduHshAsanAbhyA.n cha jayadrathamukhaistathA .
bhagadattavikarNAbhyA.n drauNisaubalabAhlikaiH .. 18..\\
guptaM pravIrairlokasya sAravadbhirmahAtmabhiH .
yadahanyata sa~NgrAme diShTametatpurAtanam .. 19..\\
naitAdR^isha.n samudyoga.n dR^iShTavanto.atha mAnuShAH .
R^iShayo vA mahAbhAgAH purANA bhuvi sa~njaya .. 20..\\
IdR^isho hi balaughastu yuktaH shastrAstrasampadA .
vadhyate yatra sa~NgrAme kimanyadbhAgadheyataH .. 21..\\
viparItamida.n sarvaM pratibhAti sma sa~njaya .
yatredR^ishaM bala.n ghoraM nAtaradyudhi pANDavAn .. 22..\\
atha vA pANDavArthAya devAstatra samAgatAH .
yudhyante mAmaka.n sainyaM yadavadhyanta sa~njaya .. 23..\\
ukto hi vidureNeha hitaM pathya.n cha sa~njaya .
na cha gR^ihNAti tanmandaH putro duryodhano mama .. 24..\\
tasya manye matiH pUrva.n sarvaGYasya mahAtmanaH .
AsIdyathAgata.n tAta yena dR^iShTamidaM purA .. 25..\\
atha vA bhAvyameva.n hi sa~njayaitena sarvathA .
purA dhAtrA yathA sR^iShTa.n tattathA na tadanyathA .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 73}
sa~njaya uvAcha
AtmadoShAttvayA rAjanprApta.n vyasanamIdR^isham .
na hi duryodhanastAni pashyate bharatarShabha .
yAni tva.n dR^iShTavAnrAjandharmasa~NkarakArite .. 1..\\
tava doShAtpurA vR^itta.n dyUtametadvishAM pate .
tava doSheNa yuddha.n cha pravR^itta.n saha pANDavaiH .
tvamevAdya phalaM bhu~NkShva kR^itvA kilbiShamAtmanA .. 2..\\
AtmanA hi kR^ita.n karma Atmanaivopabhujyate .
iha vA pretya vA rAja.nstvayA prApta.n yathAtatham .. 3..\\
tasmAdrAjansthiro bhUtvA prApyeda.n vyasanaM mahat .
shR^iNu yuddha.n yathAvR^ittaM sha.nsato mama mAriSha .. 4..\\
bhImasenastu nishitairbANairbhittvA mahAchamUm .
AsasAda tato vIraH sarvAnduryodhanAnujAn .. 5..\\
duHshAsana.n durviShahaM duHsahaM durmadaM jayam .
jayatsena.n vikarNa.n cha chitrasenaM sudarshanam .. 6..\\
chAruchitra.n suvarmANa.n duShkarNaM karNameva cha .
etAnanyAMshcha subahUnsamIpasthAnmahArathAn .. 7..\\
dhArtarAShTrAnsusa~NkruddhAndR^iShTvA bhImo mahAbalaH .
bhIShmeNa samare guptAM pravivesha mahAchamUm .. 8..\\
athAhvayanta te.anyonyamayaM prApto vR^ikodaraH .
jIvagrAhaM nigR^ihNImo vayamenaM narAdhipAH .. 9..\\
sa taiH parivR^itaH pArtho bhrAtR^ibhiH kR^itanishchayaiH .
prajAsa.nharaNe sUryaH krUrairiva mahAgrahaiH .. 10..\\
samprApya madhya.n vyUhasya na bhIH pANDavamAvishat .
yathA devAsure yuddhe mahendraH prApya dAnavAn .. 11..\\
tataH shatasahasrANi rathinA.n sarvashaH prabho .
chhAdayAna.n sharairghoraistamekamanuvavrire .. 12..\\
sa teShAM pravarAnyodhAnhastyashvarathasAdinaH .
jaghAna samare shUro dhArtarAShTrAnachintayan .. 13..\\
teShA.n vyavasitaM GYAtvA bhImaseno jighR^ikShatAm .
samastAnA.n vadhe rAjanmati.n chakre mahAmanAH .. 14..\\
tato ratha.n samutsR^ijya gadAmAdAya pANDavaH .
jaghAna dhArtarAShTrANA.n taM balaughamahArNavam .. 15..\\
bhImasene praviShTe tu dhR^iShTadyumno.api pArShataH .
droNamutsR^ijya tarasA prayayau yatra saubalaH .. 16..\\
vidArya mahatI.n senA.n tAvakAnAM nararShabhaH .
AsasAda ratha.n shUnyaM bhImasenasya sa.nyuge .. 17..\\
dR^iShTvA vishoka.n samare bhImasenasya sArathim .
dhR^iShTadyumno mahArAja durmanA gatachetanaH .. 18..\\
apR^ichchhadbAShpasa.nruddho nisvanA.n vAchamIrayan .
mama prANaiH priyatamaH kva bhIma iti duHkhitaH .. 19..\\
vishokastamuvAcheda.n dhR^iShTadyumnaM kR^itA~njaliH .
sa.nsthApya mAmiha balI pANDaveyaH pratApavAn .. 20..\\
praviShTo dhArtarAShTrANAmetadbalamahArNavam .
mAmuktvA puruShavyAghra prItiyuktamida.n vachaH .. 21..\\
pratipAlaya mA.n sUta niyamyAshvAnmuhUrtakam .
yAvadetAnnihanmyAshu ya ime madvadhodyatAH .. 22..\\
tato dR^iShTvA gadAhastaM pradhAvantaM mahAbalam .
sarveShAmeva sainyAnA.n sandharShaH samajAyata .. 23..\\
tasmi.nstu tumule yuddhe vartamAne bhayAnake .
bhittvA rAjanmahAvyUhaM pravivesha sakhA tava .. 24..\\
vishokasya vachaH shrutvA dhR^iShTadyumno.api pArShataH .
pratyuvAcha tataH sUta.n raNamadhye mahAbalaH .. 25..\\
na hi me vidyate sUta jIvite.adya prayojanam .
bhImasena.n raNe hitvA snehamutsR^ijya pANDavaiH .. 26..\\
yadi yAmi vinA bhIma.n kiM mAM kShatra.n vadiShyati .
ekAyanagate bhIme mayi chAvasthite yudhi .. 27..\\
asvasti tasya kurvanti devAH sAgnipurogamAH .
yaH sahAyAnparityajya svastimAnAvrajedgR^ihAn .. 28..\\
mama bhImaH sakhA chaiva sambandhI cha mahAbalaH .
bhakto.asmAnbhaktimAMshchAha.n tamapyariniShUdanam .. 29..\\
so.aha.n tatra gamiShyAmi yatra yAto vR^ikodaraH .
nighnantaM mAmarInpashya dAnavAniva vAsavam .. 30..\\
evamuktvA tato vIro yayau madhyena bhAratIm .
bhImasenasya mArgeShu gadApramathitairgajaiH .. 31..\\
sa dadarsha tato bhIma.n dahanta.n ripuvAhinIm .
vAta.n vR^ikShAniva balAtprabha~njantaM raNe nR^ipAn .. 32..\\
te hanyamAnAH samare rathinaH sAdinastathA .
pAdAtA dantinashchaiva chakrurArtasvaraM mahat .. 33..\\
hAhAkArashcha sa~njaGYe tava sainyasya mAriSha .
vadhyato bhImasenena kR^itinA chitrayodhinA .. 34..\\
tataH kR^itAstrAste sarve parivArya vR^ikodaram .
abhItAH samavartanta shastravR^iShTyA samantataH .. 35..\\
abhidruta.n shastrabhR^itAM variShThaM
samantataH pANDava.n lokavIraiH .
sainyena ghoreNa susa~Ngatena
dR^iShTvA balI pArShato bhImasenam .. 36..\\
athopagachchhachchharavikShatA~NgaM
padAtina.n krodhaviSha.n vamantam .
AshvAsayanpArShato bhImasenaM
gadAhasta.n kAlamivAntakAle .. 37..\\
niHshalyamena.n cha chakAra tUrNam
AropayachchAtmarathaM mahAtmA .
bhR^ishaM pariShvajya cha bhImasenam
AshvAsayAmAsa cha shatrumadhye .. 38..\\
bhrAtR^Inathopetya tavApi putras
tasminvimarde mahati pravR^itte .
aya.n durAtmA drupadasya putraH
samAgato bhImasenena sArdham .
ta.n yAta sarve sahitA nihantuM
mA vo ripuH prArthayatAmanIkam .. 39..\\
shrutvA tu vAkya.n tamamR^iShyamANA
jyeShThAGYayA choditA dhArtarAShTrAH .
vadhAya niShpeturudAyudhAste
yugakShaye ketavo yadvadugrAH .. 40..\\
pragR^ihya chitrANi dhanUMShi vIrA
jyAnemighoShaiH pravikampayantaH .
sharairavarShandrupadasya putraM
yathAmbudA bhUdhara.n vArijAlaiH .
nihatya tAMshchApi sharaiH sutIkShNair
na vivyathe samare chitrayodhI .. 41..\\
samabhyudIrNAMshcha tavAtmajA.nstathA
nishAmya vIrAnabhitaH sthitAnraNe .
jighA.nsurugra.n drupadAtmajo yuvA
pramohanAstra.n yuyuje mahArathaH .
kruddho bhR^isha.n tava putreShu rAjan
daityeShu yadvatsamare mahendraH .. 42..\\
tato vyamuhyanta raNe nR^ivIrAH
pramohanAstrAhatabuddhisattvAH .
pradudruvuH kuravash chaiva sarve
savAjinAgAH sarathAH samantAt .
parItakAlAniva naShTasa~nj~nAn
mohopetA.nstava putrAnnishamya .. 43..\\
etasminneva kAle tu droNaH shastrabhR^itA.n varaH .
drupada.n tribhirAsAdya sharairvivyAdha dAruNaiH .. 44..\\
so.atividdhastadA rAjanraNe droNena pArthivaH .
apAyAddrupado rAjanpUrvavairamanusmaran .. 45..\\
jitvA tu drupada.n droNaH sha~NkhaM dadhmau pratApavAn .
tasya sha~Nkhasvana.n shrutvA vitresuH sarvasomakAH .. 46..\\
atha shushrAva tejasvI droNaH shastrabhR^itA.n varaH .
pramohanAstreNa raNe mohitAnAtmajA.nstava .. 47..\\
tato droNo rAjagR^iddhI tvarito.abhiyayau raNAt .
tatrApashyanmaheShvAso bhAradvAjaH pratApavAn .
dhR^iShTadyumna.n cha bhImaM cha vicharantau mahAraNe .. 48..\\
mohAviShTAMshcha te putrAnapashyatsa mahArathaH .
tataH praGYAstramAdAya mohanAstra.n vyashAtayat .. 49..\\
atha pratyAgataprANAstava putrA mahArathAH .
punaryuddhAya samare prayayurbhImapArShatau .. 50..\\
tato yudhiShThiraH prAha samAhUya svasainikAn .
gachchhantu padavI.n shaktyA bhImapArShatayoryudhi .. 51..\\
saubhadrapramukhA vIrA rathA dvAdasha daMshitAH .
pravR^ittimadhigachchhantu na hi shudhyati me manaH .. 52..\\
ta eva.n samanuGYAtAH shUrA vikrAntayodhinaH .
bADhamityevamuktvA tu sarve puruShamAninaH .
madhyandinagate sUrye prayayuH sarva eva hi .. 53..\\
kekayA draupadeyAshcha dhR^iShTaketushcha vIryavAn .
abhimanyuM puraskR^itya mahatyA senayA vR^itAH .. 54..\\
te kR^itvA samare vyUha.n sUchImukhamarindamAH .
bibhidurdhArtarAShTrANA.n tadrathAnIkamAhave .. 55..\\
tAnprayAtAnmaheShvAsAnabhimanyupurogamAn .
bhImasenabhayAviShTA dhR^iShTadyumnavimohitA .. 56..\\
na sandhArayitu.n shaktA tava senA janAdhipa .
madamUrchhAnvitAtmAnaM pramadevAdhvani sthitA .. 57..\\
te.abhiyAtA maheShvAsAH suvarNavikR^itadhvajAH .
parIpsanto.abhyadhAvanta dhR^iShTadyumnavR^ikodarau .. 58..\\
tau cha dR^iShTvA maheShvAsAnabhimanyupurogamAn .
babhUvaturmudA yuktau nighnantau tava vAhinIm .. 59..\\
dR^iShTvA cha sahasAyAntaM pA~nchAlyo gurumAtmanaH .
nAsha.nsata vadha.n vIraH putrANA.n tava pArShataH .. 60..\\
tato ratha.n samAropya kekayasya vR^ikodaram .
abhyadhAvatsusa~Nkruddho droNamiShvastrapAragam .. 61..\\
tasyAbhipatatastUrNaM bhAradvAjaH pratApavAn .
kruddhashchichchheda bhallena dhanuH shatruniShUdanaH .. 62..\\
anyAMshcha shatasho bANAnpreShayAmAsa pArShate .
duryodhanahitArthAya bhartR^ipiNDamanusmaran .. 63..\\
athAnyaddhanurAdAya pArShataH paravIrahA .
droNa.n vivyAdha saptatyA rukmapu~NkhaiH shilAshitaiH .. 64..\\
tasya droNaH punashchApa.n chichchhedAmitrakarshanaH .
hayAMshcha chaturastUrNa.n chaturbhiH sAyakottamaiH .. 65..\\
vaivasvatakShaya.n ghoraM preShayAmAsa vIryavAn .
sArathi.n chAsya bhallena preShayAmAsa mR^ityave .. 66..\\
hatAshvAtsa rathAttUrNamavaplutya mahArathaH .
Aruroha mahAbAhurabhimanyormahAratham .. 67..\\
tataH sarathanAgAshvA samakampata vAhinI .
pashyato bhImasenasya pArShatasya cha pashyataH .. 68..\\
tatprabhagnaM bala.n dR^iShTvA droNenAmitatejasA .
nAshaknuvanvArayitu.n samastAste mahArathAH .. 69..\\
vadhyamAna.n tu tatsainyaM droNena nishitaiH sharaiH .
vyabhramattatra tatraiva kShobhyamANa ivArNavaH .. 70..\\
tathA dR^iShTvA cha tatsainya.n jahR^iShe cha balaM tava .
dR^iShTvAchArya.n cha sa~NkruddhaM dahanta.n ripuvAhinIm .
chukrushuH sarvato yodhAH sAdhu sAdhviti bhArata .. 71..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 74}
s
tato duryodhano rAjA mohAtpratyAgatastadA .
sharavarShaiH punarbhImaM pratyavArayadachyutam .. 1..\\
ekIbhUtAH punashchaiva tava putrA mahArathAH .
sametya samare bhIma.n yodhayAmAsurudyatAH .. 2..\\
bhImaseno.api samare samprApya svarathaM punaH .
samAruhya mahAbAhuryayau yena tavAtmajaH .. 3..\\
pragR^ihya cha mahAvegaM parAsu karaNa.n dR^iDham .
chitra.n sharAsanaM sa~Nkhye sharairvivyAdha te sutAn .. 4..\\
tato duryodhano rAjA bhImasenaM mahAbalam .
nArAchena sutIkShNena bhR^ishaM marmaNyatADayat .. 5..\\
so.atividdho maheShvAsastava putreNa dhanvinA .
krodhasa.nraktanayano vegenotkShipya kArmukam .. 6..\\
duryodhana.n tribhirbANairbAhvorurasi chArpayat .
sa tathAbhihato rAjA nAchaladgirirAD iva .. 7..\\
tau dR^iShTvA samare kruddhau vinighnantau parasparam .
duryodhanAnujAH sarve shUrAH santyaktajIvitAH .. 8..\\
sa.nsmR^itya mantritaM pUrvaM nigrahe bhImakarmaNaH .
nishchayaM manasA kR^itvA nigrahItuM prachakramuH .. 9..\\
tAnApatata evAjau bhImaseno mahAbalaH .
pratyudyayau mahArAja gajaH pratigajAniva .. 10..\\
bhR^isha.n kruddhashcha tejasvI nArAchena samarpayat .
chitrasenaM mahArAja tava putraM mahAyashAH .. 11..\\
tathetarA.nstava sutA.nstADayAmAsa bhArata .
sharairbahuvidhaiH sa~Nkhye rukmapu~NkhaiH suvegitaiH .. 12..\\
tataH sa.nsthApya samare svAnyanIkAni sarvashaH .
abhimanyuprabhR^itayaste dvAdasha mahArathAH .. 13..\\
preShitA dharmarAjena bhImasenapadAnugAH .
pratyudyayurmahArAja tava putrAnmahAbalAn .. 14..\\
dR^iShTvA rathasthA.nstA~nshUrAnsUryAgnisamatejasaH .
sarvAneva maheShvAsAnbhrAjamAnA~nshriyA vR^itAn .. 15..\\
mahAhave dIpyamAnAnsuvarNakavachojjvalAn .
tatyajuH samare bhIma.n tava putrA mahAbalAH .. 16..\\
tAnnAmR^iShyata kaunteyo jIvamAnA gatA iti .
anvIya cha punaH sarvA.nstava putrAnapIDayat .. 17..\\
athAbhimanyu.n samare bhImasenena sa~Ngatam .
pArShatena cha samprekShya tava sainye mahArathAH .. 18..\\
duryodhanaprabhR^itayaH pragR^ihItasharAsanAH .
bhR^ishamashvaiH prajavitaiH prayayuryatra te rathAH .. 19..\\
aparAhNe tato rAjanprAvartata mahAnraNaH .
tAvakAnA.n cha balinAM pareShAM chaiva bhArata .. 20..\\
abhimanyurvikarNasya hayAnhatvA mahAjavAn .
athainaM pa~nchaviMshatyA kShudrakANA.n samAchinot .. 21..\\
hatAshva.n rathamutsR^ijya vikarNastu mahArathaH .
Aruroha ratha.n rAjaMshchitrasenasya bhAsvaram .. 22..\\
sthitAvekarathe tau tu bhrAtarau kuruvardhanau .
ArjuniH sharajAlena chhAdayAmAsa bhArata .. 23..\\
durjayo.atha vikarNashcha kArShNiM pa~nchabhirAyasaiH .
vivyAdhAte na chAkampatkArShNirmerurivAchalaH .. 24..\\
duHshAsanastu samare kekayAnpa~ncha mAriSha .
yodhayAmAsa rAjendra tadadbhutamivAbhavat .. 25..\\
draupadeyA raNe kruddhA duryodhanamavArayan .
ekaikastribhirAnarchhatputra.n tava vishAM pate .. 26..\\
putro.api tava durdharSho draupadyAstanayAnraNe .
sAyakairnishitai rAjannAjaghAna pR^ithakpR^ithak .. 27..\\
taishchApi viddhaH shushubhe rudhireNa samukShitaH .
giriprasravaNairyadvadgirirdhAtumimishritaiH .. 28..\\
bhIShmo.api samare rAjanpANDavAnAmanIkinIm .
kAlayAmAsa balavAnpAlaH pashugaNAniva .. 29..\\
tato gANDIvanirghoShaH prAdurAsIdvishAM pate .
dakShiNena varUthinyAH pArthasyArInvinighnataH .. 30..\\
uttasthuH samare tatra kabandhAni samantataH .
kurUNA.n chApi sainyeShu pANDavAnAM cha bhArata .. 31..\\
shoNitoda.n rathAvarta.n gajadvIpaM hayormiNam .
rathanaubhirnaravyAghrAH prateruH sainyasAgaram .. 32..\\
chhinnahastA vikavachA videhAshcha narottamAH .
patitAstatra dR^ishyante shatasho.atha sahasrashaH .. 33..\\
nihatairmattamAta~NgaiH shoNitaughapariplutaiH .
bhUrbhAti bharatashreShTha parvatairAchitA yathA .. 34..\\
tatrAdbhutamapashyAma tava teShA.n cha bhArata .
na tatrAsItpumAnkashchidyo yoddhuM nAbhikA~NkShati .. 35..\\
eva.n yuyudhire vIrAH prArthayAnA mahadyashaH .
tAvakAH pANDavaiH sArdha.n kA~NkShamANA jaya.n yudhi .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 75}
s
tato duryodhano rAjA lohitAyati bhAskare .
sa~NgrAmarabhaso bhIma.n hantukAmo.abhyadhAvata .. 1..\\
tamAyAntamabhiprekShya nR^ivIra.n dR^iDhavairiNam .
bhImasenaH susa~Nkruddha ida.n vachanamabravIt .. 2..\\
aya.n sa kAlaH samprApto varShapUgAbhikA~NkShitaH .
adya tvAM nihaniShyAmi yadi notsR^ijase raNam .. 3..\\
adya kuntyAH parikleSha.n vanavAsa.n cha kR^itsnashaH .
draupadyAshcha parikleshaM praNotsyAmi hate tvayi .. 4..\\
yattva.n durodaro bhUtvA pANDavAnavamanyase .
tasya pApasya gAndhAre pashya vyasanamAgatam .. 5..\\
karNasya matamAGYAya saubalasya cha yatpurA .
achintyapANDavAnkAmAdyatheShTa.n kR^itavAnasi .. 6..\\
yAchamAna.n cha yanmohAddAshArhamavamanyase .
ulUkasya samAdesha.n yaddadAsi cha hR^iShTavat .. 7..\\
adya tvA nihaniShyAmi sAnubandha.n sa bAndhavam .
samIkariShye tatpApa.n yatpurA kR^itavAnasi .. 8..\\
evamuktvA dhanurghora.n vikR^iShyodbhrAmya chAsakR^it .
samAdAya sharAnghorAnmahAshani samaprabhAn .. 9..\\
ShaDviMshattarasA kruddho mumochAshu suyodhane .
jvalitAgnishikhAkArAnvajrakalpAnajihmagAn .. 10..\\
tato.asya kArmuka.n dvAbhyA.n sUtaM dvAbhyAM cha vivyadhe .
chaturbhirashvA~njavanAnanayadyamasAdanam .. 11..\\
dvAbhyA.n cha suvikR^iShTAbhyA.n sharAbhyAmarimardanaH .
chhatra.n chichchheda samare rAGYastasya rathottamAt .. 12..\\
tribhishcha tasya chichchheda jvalanta.n dhvajamuttamam .
chhittvA ta.n cha nanAdochchaistava putrasya pashyataH .. 13..\\
rathAchcha sa dhvajaH shrImAnnAnAratnavibhUShitaH .
papAta sahasA bhUmi.n vidyujjaladharAdiva .. 14..\\
jvalanta.n sUryasa~NkAshaM nAgaM maNimayaM shubham .
dhvaja.n kurupateshchhinnaM dadR^ishuH sarvapArthivAH .. 15..\\
athaina.n dashabhirbANaistottrairiva mahAgajam .
AjaghAna raNe bhImaH smayanniva mahArathaH .. 16..\\
tatastu rAjA sindhUnA.n rathashreShTho jayadrathaH .
duryodhanasya jagrAha pArShNisatpuruShochitAm .. 17..\\
kR^ipashcha rathinA.n shreShTha kauravyamamitaujasam .
Aropayadratha.n rAjanduryodhanamamarShaNam .. 18..\\
sa gADhaviddho vyathito bhImasenena sa.nyuge .
niShasAda rathopasthe rAjA duryodhanastadA .. 19..\\
parivArya tato bhIma.n hantukAmo jayadrathaH .
rathairanekasAhasrairbhImasyAvArayaddishaH .. 20..\\
dhR^iShTaketustato rAjannabhimanyushcha vIryavAn .
kekayA draupadeyAshcha tava putrAnayodhayan .. 21..\\
chitrasenaH suchitrashcha chitrAshvashchitradarshanaH .
chAru chitraH suchArushcha tathA nandopanandakau .. 22..\\
aShTAvete maheShvAsAH sukumArA yashasvinaH .
abhimanyuratha.n rAjansamantAtparyavArayan .. 23..\\
AjaghAna tatastUrNamabhimanyurmahAmanAH .
ekaikaM pa~nchabhirviddhvA sharaiH saMnataparvabhiH .
vajramR^ityupratIkAshairvichitrAyudha niHsR^itaiH .. 24..\\
amR^iShyamANAste sarve saubhadra.n rathasattamam .
vavarShurmArgaNaistIkShNairgiriM merumivAmbudAH .. 25..\\
sa pIDyamAnaH samare kR^itAstro yuddhadurmadaH .
abhimanyurmahArAja tAvakAnsamakampayat .
yathA devAsure yuddhe vajrapANirmahAsurAn .. 26..\\
vikarNasya tato bhallAnpreShayAmAsa bhArata .
chaturdasha rathashreShTho ghorAnAshIviShopamAn .
dhvaja.n sUtaM hayAMshchAsya chhittvA nR^ityannivAhave .. 27..\\
punashchAnyA~nsharAnpItAnakuNThAgrA~nshilAshitAn .
preShayAmAsa saubhadro vikarNAya mahAbalaH .. 28..\\
te vikarNa.n samAsAdya ka~NkabarhiNa vAsasaH .
bhittvA deha.n gatA bhUmiM jvalanta iva pannagAH .. 29..\\
te sharA hemapu~NkhAgrA vyadR^ishyanta mahItale .
vikarNa rudhiraklinnA vamanta iva shoNitam .. 30..\\
vikarNa.n vIkShya nirbhinna.n tasyaivAnye sahodarAH .
abhyadravanta samare saubhadrapramukhAnrathAn .. 31..\\
abhiyAtvA tathaivAshu rathasthAnsUryavarchasaH .
avidhyansamare.anyonya.n sa.nrabdhA yuddhadurmadAH .. 32..\\
durmukhaH shrutakarmANa.n viddhvA saptabhirAshugaiH .
dhvajamekena chichchheda sArathi.n chAsya saptabhiH .. 33..\\
ashvA~njAmbUnadairjAlaiH prachchhannAnvAtara.nhasaH .
jaghAna ShaDbhirAsAdya sArathi.n chAbhyapAtayat .. 34..\\
sa hatAshve rathe tiShTha~nshrutakarmA mahAratha .
shakti.n chikShepa sa~Nkruddho maholkAM jvalitAm iva .. 35..\\
sA durmukhasya vipula.n varma bhittvA yashasvinaH .
vidArya prAvishadbhUmi.n dIpyamAnA sutejanA .. 36..\\
ta.n dR^iShTvA virathaM tatra suta somo mahAbalaH .
pashyatA.n sarvasainyAnAM rathamAropayatsvakam .. 37..\\
shrutakIrtistathA vIro jayatsena.n suta.n tava .
abhyayAtsamare rAjanhantukAmo yashasvinam .. 38..\\
tasya vikShipatashchApa.n shrutakIrtirmahAtmanaH .
chichchheda samare rAja~njayatsenaH sutastava .
kShurapreNa sutIkShNena prahasanniva bhArata .. 39..\\
ta.n dR^iShTvA chhinnadhanvAna.n shatAnIkaH sahodaram .
abhyapadyata tejasvI si.nhavadvinadanmuhuH .. 40..\\
shatAnIkastu samare dR^iDha.n visphArya kArmukam .
vivyAdha dashabhistUrNa.n jayatsena.n shilImukhaiH .. 41..\\
athAnyena sutIkShNena sarvAvaraNabhedinA .
shatAnIko jayatsena.n vivyAdha hR^idaye bhR^isham .. 42..\\
tathA tasminvartamAne duShkarNo bhrAturantike .
chichchheda samare chApaM nAkuleH krodhamUrchhitaH .. 43..\\
athAnyaddhanurAdAya bhArasAdhanamuttamam .
samAdatta shitAnbANA~nshatAnIko mahAbalaH .. 44..\\
tiShTha tiShTheti chAmantrya duShkarNaM bhrAturagrataH .
mumocha nishitAnbANA~njvalitAnpannagAniva .. 45..\\
tato.asya dhanurekena dvAbhyA.n sUta.n cha mAriSha .
chichchheda samare tUrNa.n taM cha vivyAdha saptabhiH .. 46..\\
ashvAnmanojavAMshchAsya kalmAShAnvItakalmaShaH .
jaghAna nishitaistUrNa.n sarvAndvAdashabhiH sharaiH .. 47..\\
athApareNa bhallena sumuktena nipAtinA .
duShkarNa.n samare kruddho vivyAdha hR^idaye bhR^isham .. 48..\\
duShkarNaM nihata.n dR^iShTvA pa~ncha rAjanmahArathAH .
jighA.nsantaH shatAnIka.n sarvataH paryavArayan .. 49..\\
chhAdyamAna.n sharavrAtaiH shatAnIkaM yashasvinam .
abhyadhAvanta sa.nrabdhAH kekayAH pa~ncha sodarAH .. 50..\\
tAnabhyApatataH prekShya tava putrA mahArathAH .
pratyudyayurmahArAja gajA iva mahAgajAn .. 51..\\
durmukho durjayashchaiva tathA durmarShaNo yuvA .
shatru~njayaH shatrusahaH sarve kruddhA yashasvinaH .
pratyudyAtA mahArAja kekayAnbhrAtaraH samam .. 52..\\
rathairnagarasa~NkAshairhayairyuktairmanojavaiH .
nAnAvarNavichitrAbhiH patAkAbhirala~NkR^itaiH .. 53..\\
vacha chApadharA vIrA vichitrakavacha dhvajAH .
vivishuste para.n sainyaM si.nhA iva vanAdvanam .. 54..\\
teShA.n sutumulaM yuddhavyatiShakta raha dvipam .
avartata mahAraudraM nighnatAm itaretaram .
anyonyAgaH kR^itA.n rAjanyama rAShTravivardhanam .. 55..\\
muhUrtAstamite sUrye chakruryuddha.n sudAruNam .
rathinaH sAdinashchaiva vyakIryanta sahasrashaH .. 56..\\
tataH shAntanavaH kruddhaH sharaiH saMnataparvabhiH .
nAshayAmAsa senA.n vai bhIShmasteShAM mahAtmanAm .
pA~nchAlAnA.n cha sainyAni sharairninye yamakShayam .. 57..\\
evaM bhittvA maheShvAsaH pANDavAnAmanIkinAm .
kR^itvAvahAra.n sainyAnAM yayau svashibiraM nR^ipa .. 58..\\
dharmarAjo.api samprekShya dhR^iShTadyumna vR^ikodarau .
mUrdhni chaitAvupAghrAya sa.nhR^iShTaH shibira.n yayau .. 59..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 76}
s
atha shUrA mahArAja parasparakR^itAgasaH .
jagmuH svashibirANyeva rudhireNa samukShitAH .. 1..\\
vishramya cha yathAnyAyaM pUjayitvA parasparam .
saMnadhAH samadR^ishyanta bhUyo yuddhachikIrShayA .. 2..\\
tatastava suto rAjaMshchintayAbhipariplutaH .
visravachchhoNitAktA~NgaH paprachchhedaM pitAmaham .. 3..\\
sainyAni raudrANi bhayAnakAni
vyUDhAni samyagbahula dhvajAni .
vidArya hatvA cha nipIDya shUrAs
te pANDavAnA.n tvaritA rathaughAH .. 4..\\
saMmohya sarvAnyudhi kIrtimanto
vyUha.n cha taM makara.n vajrakalpam .
pravishya bhImena nibarhito.asmi
ghoraiH sharairmR^ityudaNDaprakAshaiH .. 5..\\
kruddha.n tamudvIkShya bhayena rAjan
saMmUrchhito nAlabha.n shAntimadya .
ichchhe prasAdAttava satyasa~Ngha
prAptu.n jayaM pANDaveyAMsh cha hantum .. 6..\\
tenaivamuktaH prahasanmahAtmA
duryodhana.n jAtamanyu.n viditvA .
taM pratyuvAchAvimanA manasvI
ga~NgAsutaH shastrabhR^itA.n variShThaH .. 7..\\
pareNa yatnena vigAhya senAM
sarvAtmanAha.n tava rAjaputra .
ichchhAmi dAtu.n vijayaM sukha.n cha
na chAtmAna.n chhAdaye.ahaM tvadarthe .. 8..\\
ete tu raudrA bahavo mahArathA
yashasvinaH shUratamAH kR^itAstrAH .
ye pANDavAnA.n samare sahAyA
jitaklamAH krodhaviSha.n vamanti .. 9..\\
te neha shakyAH sahasA vijetuM
vIryonnaddhAH kR^itavairAstvayA cha .
aha.n hyetAnpratiyotsyAmi rAjan
sarvAtmanA jIvita.n tyajya vIra .. 10..\\
raNe tavArthAya mahAnubhAva
na jIvita.n rakShyatamaM mamAdya .
sarvA.nstavArthAya sa deva daityA.Nl
lokAndaheya.n kimu shatrU.nstaveha .. 11..\\
tatpANDavAnyodhayiShyAmi rAjan
priya.n cha te sarvamahaM kariShye .
shrutvaiva chaitatparamapratIto
duryodhanaH prItimanA babhUva .. 12..\\
sarvANi sainyAni tataH prahR^iShTo
nirgachchhatetyAha nR^ipAMshcha sarvAn .
tadAGYayA tAni viniryayurdrutaM
rathAshvapAdAtagajAyutAni .. 13..\\
praharShayuktAni tu tAni rAjan
mahAnti nAnAvidha shastravanti .
sthitAni nAgAshvapadAtimanti
virejurAjau tava rAjanbalAni .. 14..\\
vR^indaiH sthitAshchApi susamprayuktAsh
chakAshire danti gaNAH samantAt .
shastrAstravidbhirnaradeva yodhair
adhiShThitAH sainyagaNAstvadIyAH .. 15..\\
rathaishcha pAdAtagajAshvasa~NghaiH
prayAdbhirAjau vidhivatpraNunnaiH .
samuddhata.n vai taruNArkavarNaM
rajo babhau chhAdayatsUryarashmIn .. 16..\\
rejuH patAkA rathadanta sa.nsthA
vAteritA bhrAmyamANAH samantAt .
nAnA ra~NgAH samare tatra rAjan
meghairyuktA vidyutaH khe yathaiva .. 17..\\
dhanUMShi visphArayatAM nR^ipANAM
babhUva shabdastumulo.atighoraH .
vimathyato devamahAsuraughair
yathArNavasyAdi yuge tadAnIm .. 18..\\
tadugranAdaM bahurUpavarNaM
tavAtmajAnA.n samudIrNameva .
babhUva sainya.n ripusainyahantR^i
yugAntameghaughanibha.n tadAnIm .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 77}
s
athAtmaja.n tava punargA~Ngeyo dhyAnamAsthitam .
abravIdbharatashreShThaH sampraharShakara.n vachaH .. 1..\\
aha.n droNashcha shalyashcha kR^itavarmA cha sAtvataH .
ashvatthAmA vikarNashcha somadatto.atha saindhavaH .. 2..\\
vindAnuvindAvAvantyau bAhlikaH saha bAhlikaiH .
trigartarAjashcha balI mAgadhashcha sudurjayaH .. 3..\\
bR^ihadbalashcha kausalyashchitraseno viviMshatiH .
rathAshcha bahusAhasrAH shobhamAnA mahAdhvajAH .. 4..\\
devajAshcha hayA rAjansvArUDhA hayasAdibhiH .
gajendrAshcha mahodvR^ittAH prabhinnakaraTA mukhAH .. 5..\\
padAtAshcha tathA shUrA nAnApraharaNAyudhAH .
nAnAdeshasamutpannAstvadarthe yoddhumudyatAH .. 6..\\
ete chAnye cha bahavastvadarthe tyaktajIvitAH .
devAnapi raNe jetu.n samarthA iti me matiH .. 7..\\
avashya.n tu mayA rAja.nstava vAchya.n hitaM sadA .
ashakyAH pANDavA jetu.n devairapi sa vAsavaiH .
vAsudevasahAyAshcha mahendrasamavikramAH .. 8..\\
sarvathAha.n tu rAjendra kariShye vachanaM tava .
pANDavAnvA raNe jeShye mA.n vA jeShyanti pANDavAH .. 9..\\
evamuktvA dadau chAsmai vishalyakaraNI.n shubhAm .
oShadhI.n vIryasampannAM vishalyashchAbhavattadA .. 10..\\
tataH prabhAte vimale svenAnIkena vIryavAn .
avyUhata svaya.n vyUhaM bhIShmo vyUha vishAradaH .. 11..\\
maNDalaM manujashreShTha nAnAshastrasamAkulam .
sampUrNa.n yodhamukhyaishcha tathA danti padAtibhiH .. 12..\\
rathairanekasAhasraiH samantAtparivAritam .
ashvabR^indairmahadbhishcha R^iShTitomaradhAribhiH .. 13..\\
nAge nAge rathA sapta sapta chAshvA rathe rathe .
anvashva.n dasha dhAnuShkA dhAnuShke sapta charmiNaH .. 14..\\
eva.n vyUhaM mahArAja tava sainyaM mahArathaiH .
sthita.n raNAya mahate bhIShmeNa yudhi pAlitam .. 15..\\
dashAshvAnA.n sahasrANi dantinA.n cha tathaiva cha .
rathAnAmayuta.n chApi putrAshcha tava daMshitAH .
chitrasenAdayaH shUrA abhyarakShanpitAmaham .. 16..\\
rakShyamANashcha taiH shUrairgopyamAnAsh cha tena te .
saMnaddhAH samadR^ishyanta rAjAnashcha mahAbalAH .. 17..\\
duryodhanastu samare daMshito rathamAsthitaH .
vyabhrAjata shriyA juShTo yathA shakrastriviShTape .. 18..\\
tataH shabdo mahAnAsItputrANA.n tava bhArata .
rathagoShashcha tumulo vAditrANA.n cha nisvanaH .. 19..\\
bhIShmeNa dhArtarAShTrANA.n vyUDhaH pratya~Nmukho yudhi .
maNDalaH sumahAvyUho durbhedyo.amitraghAtinam .
sarvataH shushubhe rAjanraNe.arINA.n durAsadaH .. 20..\\
maNDala.n tu samAlokya vyUhaM paramadAruNam .
svaya.n yudhiShThiro rAjA vyUhaM vajramathAkarot .. 21..\\
tathA vyUDheShvanIkeShu yathAsthAnamavasthitAH .
rathinaH sAdinashchaiva si.nhanAdamathAnadan .. 22..\\
bibhitsavastato vyUhaM niryayuryuddhakA~NkShiNaH .
itaretarataH shUrAH saha sainyAH prahAriNaH .. 23..\\
bhAradvAjo yayau matsya.n drauNishchApi shikhaNDinam .
svaya.n duryodhano rAjA pArShata.n samupAdravat .. 24..\\
nakulaH sahadevashcha rAjanmadreshamIyatuH .
vindAnuvindAvAvantyAvirAvantamabhidrutau .. 25..\\
sarve nR^ipAstu samare dhana~njayamayodhayan .
bhImaseno raNe yatto hArdikya.n samavArayat .. 26..\\
chitrasena.n vikarNa.n cha tathA durmarShaNaM vibho .
ArjuniH samare rAja.nstava putrAnayodhayat .. 27..\\
prAgjyotiShaM maheShvAsa.n haiDimbo rAkShasottamaH .
abhidudrAva vegena matto mattamiva dvipam .. 28..\\
alambusastato rAjansAtyaki.n yuddhadurmadam .
sa sainya.n samare kruddho rAkShasaH samabhidravat .. 29..\\
bhUrishravA raNe yatto dhR^iShTaketumayodhayat .
shrutAyuSha.n tu rAjAnaM dharmaputro yudhiShThiraH .. 30..\\
chekitAnastu samare kR^ipamevAnyvayodhayat .
sheShAH pratiyayuryattA bhImameva mahAratham .. 31..\\
tato rAjasahasrANi parivavrurdhana~njayam .
shaktitomaranArAchagadAparighapANayaH .. 32..\\
arjuno.atha bhR^isha.n kruddho vArShNeyamidamabravIt .
pashya mAdhava sainyAni dhArtarAShTrasya sa.nyuge .
vyUDhAni vyUha viduShA gA~Ngeyena mahAtmanA .. 33..\\
yuddhAbhikAmA~nshUrAMshcha pashya mAdhava daMshitAn .
trigartarAja.n sahitaM bhrAtR^ibhiH pashya keshava .. 34..\\
adyaitAnpAtayiShyAmi pashyataste janArdana .
ya ime mA.n yadushreShTha yoddhukAmA raNAjire .. 35..\\
evamuktvA tu kaunteyo dhanurjyAmavamR^ijya cha .
vavarSha sharavarShANi narAdhipa gaNAnprati .. 36..\\
te.api taM parameShvAsAH sharavarShairapUrayan .
taDAgamiva dhArAbhiryathA prAvR^iShi toyadA .. 37..\\
hAhAkAro mahAnAsIttava sainyavishAM pate .
chhAdyamAnau bhR^isha.n kR^iShNau sharairdR^iShTvA mahAraNe .. 38..\\
devA devarShayashchaiva gandharvAshcha mahoragAH .
vismayaM parama.n jagmurdR^iTvA kR^iShNau tathAgatau .. 39..\\
tataH kruddho.arjuno rAjannaindramastramudIrayat .
tatrAdbhutamapashyAma vijayasya parAkramam .. 40..\\
shastravR^iShTiM parairmuktA.n sharaughairyadavArayat .
na cha tatrApyanirbhinnaH kashchidAsIdvishAM pate .. 41..\\
teShA.n rAjasahasrANAM hayAnA.n dantinAM tathA .
dvAbhyA.n tribhiH sharaishchAnyAnpArtho vivyAdha mAriSha .. 42..\\
te hanyamAnAH pArthena bhIShma.n shAntanavaM yayuH .
agAdhe majjamAnAnAM bhIShmastrAtAbhavattadA .. 43..\\
Apatadbhistu taistatra prabhagna.n tAvakaM balam .
sa~ncukShubhe mahArAja vAtairiva mahArNavaH .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 78}
sa~njaya uvAcha
tathA pravR^itte sa~NgrAme nivR^itte cha susharmaNi .
prabhagneShu cha vIreShu pANDavena mahAtmanA .. 1..\\
kShubhyamANe bale tUrNa.n sAgarapratime tava .
pratyudyAte cha gA~Ngeye tvarita.n vijayaM prati .. 2..\\
dR^iShTvA duryodhano rAjanraNe pArthasya vikramam .
tvaramANaH samabhyetya sarvA.nstAnabravInnR^ipAn .. 3..\\
teShA.n cha pramukhe shUra.n susharmANaM mahAbalam .
madhye sarvasya sainyasya bhR^isha.n sa.nharShayanvachaH .. 4..\\
eSha bhIShmaH shAntanavo yoddhukAmo dhana~njayam .
sarvAtmanA kurushreShThastyaktvA jIvitamAtmanaH .. 5..\\
taM prayAntaM parAnIka.n sarvasainyena bhAratam .
sa.nyattAH samare sarve pAlayadhvaM pitAmaham .. 6..\\
bADhamityevamuktvA tu tAnyanIkAni sarvashaH .
narendrANAM mahArAja samAjagmuH pitAmaham .. 7..\\
tataH prayAtaH sahasA bhIShmaH shAntanavo.arjunam .
raNe bhAratamAyAntamAsasAda mahAbalam .. 8..\\
mahAshvetAshvayuktena bhIma vAnaraketunA .
mahatA meghanAdena rathenAti virAjata .. 9..\\
samare sarvasainyAnAmupayAta.n dhana~njayam .
abhavattumulo nAdo bhayAddR^iShTvA kirITinam .. 10..\\
abhIshu hasta.n kR^iShNaM cha dR^iShTvAdityamivAparam .
madhyandina gata.n sa~Nkhye na shekuH prativIkShitum .. 11..\\
tathA shAntanavaM bhIShma.n shvetAshvaM shvetakArmukam .
na shekuH pANDavA draShTu.n shvetagrahamivoditam .. 12..\\
sa sarvataH parivR^itastrigartaiH sumahAtmabhiH .
bhrAtR^ibhistava putraishcha tathAnyaishcha mahArathaiH .. 13..\\
bhAradvAjastu samare matsya.n vivyAdha patriNA .
dhvaja.n chAsya shareNAjau dhanush chaikena chichchhide .. 14..\\
tadapAsya dhanushchhinna.n virATo vAhinIpatiH .
anyadAdatta vegena dhanurbhArasaha.n dR^iDham .
sharAMshchAshIviShAkArA~njvalitAnpannagAniva .. 15..\\
droNa.n tribhiH pravivyAdha chaturbhishchAsya vAjinaH .
dhvajamekena vivyAdha sArathi.n chAsya pa~nchabhiH .
dhanurekeShuNAvidhyattatrAkrudhyaddvijarShabhaH .. 16..\\
tasya droNo.avadhIdashvA~nsharaiH saMnataparvabhiH .
aShTAbhirbharatashreShTha sUtamekena patriNA .. 17..\\
sa hatAshvAdavaplutya syandanAddhatasArathiH .
Aruroha ratha.n tUrNa.n sha~Nkhasya rathinAM varaH .. 18..\\
tatastu tau pitA putrau bhAradvAja.n rathe sthitau .
mahatA sharavarSheNa vArayAmAsaturbalAt .. 19..\\
bhAradvAjastataH kruddhaH sharamAshIviShopamam .
chikShepa samare tUrNa.n sha~NkhaM prati janeshvara .. 20..\\
sa tasya hR^idayaM bhittvA pItvA shoNitamAhave .
jagAma dharaNiM bANo lohitArdrIkR^itachchhaviH .. 21..\\
sa papAta rathAttUrNaM bhAradvAjasharAhataH .
dhanustyaktvA sharAMshchaiva pitureva samIpataH .. 22..\\
hata.n svamAtmaja.n dR^iShTvA virATaH prAdravadbhayAt .
utsR^ijya samare droNa.n vyAttAnanamivAntakam .. 23..\\
bhAradvAjastatastUrNaM pANDavAnAM mahAchamUm .
dArayAmAsa samare shatasho.atha sahasrashaH .. 24..\\
shikhaNDyapi mahArAja drauNimAsAdya sa.nyuge .
AjaghAna bhruvormadhye nArAchaistribhirAshugaiH .. 25..\\
sa babhau narashArdUlo lalATe sa.nsthitaistribhiH .
shikharaiH kA~nchanamayairmerustribhirivochchhritaiH .. 26..\\
ashvatthAmA tataH kruddho nimeShArdhAchchhikhaNDinaH .
sUta.n dhvajamatho rAja.nsturagAnAyudhaM tathA .
sharairbahubhiruddishya pAtayAmAsa sa.nyuge .. 27..\\
sa hatAshvAdavaplutya rathAdvai rathinA.n varaH .
khaDgamAdAya nishita.n vimala.n cha sharAvaram .
shyenavadvyacharatkruddhaH shikhaNDI shatrutApanaH .. 28..\\
sa khaDgasya mahArAja charatastasya sa.nyuge .
nAntara.n dadR^ishe drauNistadadbhutamivAbhavat .. 29..\\
tataH sharasahasrANi bahUni bharatarShabha .
preShayAmAsa samare drauNiH paramakopanaH .. 30..\\
tAmApatantI.n samare sharavR^iShTiM sudAruNAm .
asinA tIkShNadhAreNa chichchheda balinA.n varaH .. 31..\\
tato.asya vimala.n drauNiH shatachandraM manoramam .
charmAchchhinadasi.n chAsya khaNDayAmAsa sa.nyuge .
shitaiH subahusho rAja.nsta.n cha vivyAdha patribhiH .. 32..\\
shikhaNDI tu tataH khaDga.n khaNDitaM tena sAyakaiH .
Avidhya vyasR^ijattUrNa.n jvalantamiva pannagam .. 33..\\
tamApatanta.n sahasA kAlAnalasamaprabham .
chichchheda samare drauNirdarshayanpANilAghavam .
shikhaNDina.n cha vivyAdha sharairbahubhirAyasaiH .. 34..\\
shikhaNDI tu bhR^isha.n rAja.nstADyamAnaH shitaiH sharaiH .
Aruroha ratha.n tUrNaM mAdhavasya mahAtmanaH .. 35..\\
sAtyakistu tataH kruddho rAkShasa.n krUramAhave .
alambusa.n sharairghorairvivyAdha balinAM balI .. 36..\\
rAkShasendrastatastasya dhanushchichchheda bhArata .
ardhachandreNa samare ta.n cha vivyAdha sAyakaiH .
mAyA.n cha rAkShasIM kR^itvA sharavarShairavAkirat .. 37..\\
tatrAdbhutamapashyAma shaineyasya parAkramam .
nAsambhramadyatsamare vadhyamAnaH shitaiH sharaiH .. 38..\\
aindramastra.n cha vArShNeyo yojayAmAsa bhArata .
vijayAdyadanuprAptaM mAdhavena yashasvinA .. 39..\\
tadastraM bhasmasAtkR^itvA mAyA.n tA.n rAkShasIM tadA .
alambusa.n sharairghorairabhyAkirata sarvashaH .
parvata.n vAridhArAbhiH prAvR^iShIva balAhakaH .. 40..\\
tattathA pIDita.n tena mAdhavena mahAtmanA .
pradudrAva bhayAdrakSho hitvA sAtyakimAhave .. 41..\\
tamajeya.n rAkShasendraM sa~Nkhye maghavatA api .
shaineyaH prANadajjitvA yodhAnA.n tava pashyatAm .. 42..\\
nyahanattAvakAMshchApi sAtyakiH satyavikramaH .
nishitairbahubhirbANaiste.adravanta bhayArditAH .. 43..\\
etasminneva kAle tu drupadasyAtmajo balI .
dhR^iShTadyumno mahArAja tava putra.n janeshvaram .
chhAdayAmAsa samare sharaiH saMnataparvabhiH .. 44..\\
sa~nchAdyamAno vishikhairdhR^iShTadyumnena bhArata .
vivyathe na cha rAjendra tava putro janeshvaraH .. 45..\\
dhR^iShTadyumna.n cha samare tUrNa.n vivyAdha sAyakaiH .
ShaShTyA cha triMshatA chaiva tadadbhutamivAbhavat .. 46..\\
tasya senApatiH kruddho dhanushchichchheda mAriSha .
hayAMshcha chaturaH shIghraM nijaghAna mahArathaH .
sharaishchaina.n sunishitaiH kShipraM vivyAdha saptabhiH .. 47..\\
sa hatAshvAnmahAbAhuravaplutya rathAdbalI .
padAtirasimudyamya prAdravatpArShataM prati .. 48..\\
shakunista.n samabhyetya rAjagR^iddhI mahAbalaH .
rAjAna.n sarvalokasya rathamAropayatsvakam .. 49..\\
tato nR^ipaM parAjitya pArShataH paravIrahA .
nyahanattAvaka.n sainyaM vajrapANirivAsuram .. 50..\\
kR^itavarmA raNe bhIma.n sharairArchchhanmahAratham .
prachchhAdayAmAsa cha taM mahAmegho ravi.n yathA .. 51..\\
tataH prahasya samare bhImasenaH parantapaH .
preShayAmAsa sa~NkruddhaH sAyakAnkR^itavarmaNe .. 52..\\
tairardyamAno.atirathaH sAtvataH shastrakovidaH .
nAkampata mahArAja bhIma.n chArchhachchhitaiH sharaiH .. 53..\\
tasyAshvAMshchaturo hatvA bhImaseno mahAbalaH .
sArathiM pAtayAmAsa dhvaja.n cha supariShkR^itam .. 54..\\
sharairbahuvidhaishchainamAchinotparavIharA .
shakalIkR^itasarvA~NgaH shvAvidvatsamadR^ishyata .. 55..\\
hatAshvAttu rathAttUrNa.n vR^iShakasya rathaM yayau .
syAlasya te mahArAja tava putrasya pashyataH .. 56..\\
bhImaseno.api sa~Nkruddhastava sainyamupAdravat .
nijaghAna cha sa~Nkruddho daNDapANirivAntakaH .. 57..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 79}
dhr
bahUnIha vichitrANi dvairathAni sma sa~njaya .
pANDUnAM mAmakaiH sArdhamashrauSha.n tava jalpataH .. 1..\\
na chaiva mAmaka.n kaM chiddhR^iShTa.n sha.nsasi sa~njaya .
nityaM pANDusutAnhR^iShTAnabhagnAMshchaiva sha.nsasi .. 2..\\
jIyamAnAnvimanaso mAmakAnvigataujasaH .
vadase sa.nyuge sUta diShTametadasaMshayam .. 3..\\
s
yathAshakti yathotsAha.n yuddhe cheShTanti tAvakAH .
darshayAnAH para.n shaktyA pauruShaM puruSharShabha .. 4..\\
ga~NgAyAH suranadyA vai svAdu bhUta.n yathodakam .
mahodadhi guNAbhyAsAllavaNatvaM nigachchhati .. 5..\\
tathA tatpauruSha.n rAja.nstAvakAnAM mahAtmanAm .
prApya pANDusutAnvIrAnvyarthaM bhavati sa.nyuge .. 6..\\
ghaTamAnAnyathAshakti kurvANAnkarma duShkaram .
na doSheNa kurushreShTha kauravAngantumarhasi .. 7..\\
tavAparAdhAtsumahAnsaputrasya vishAM pate .
pR^ithivyAH prakShayo ghoro yama rAShTravivardhanaH .. 8..\\
AtmadoShAtsamutpanna.n shochituM nArhase nR^ipa .
na hi rakShanti rAjAnaH sarvArthAnnApi jIvitam .. 9..\\
yuddhe sukR^itinA.n lokAnichchhanto vasudhAdhipAH .
chamU.n vigAhya yudhyante nityaM svargaparAyaNAH .. 10..\\
pUrvAhNe tu mahArAja prAvartata janakShayaH .
tanmamaikamanA bhUtvA shR^iNu devAsuropamam .. 11..\\
Avantyau tu maheShvAsau mahAtmAnau mahAbalau .
irAvantamabhiprekShya sameyAtA.n raNotkaTau .
teShAM pravavR^ite yuddha.n tumula.n lomaharShaNam .. 12..\\
irAvA.nstu susa~Nkruddho bhrAtarau devarUpiNau .
vivyAdha nishitaistUrNa.n sharaiH saMnataparvabhiH .
tAvenaM pratyavidhyetA.n samare chitrayodhinau .. 13..\\
yudhyatA.n hi tathA rAjanvisheSho na vyadR^ishyata .
yatatA.n shatrunAshAya kR^itapratikR^itaiShiNAm .. 14..\\
irAvA.nstu tato rAjannanuvindasya sAyakaiH .
chaturbhishchaturo vAhAnanayadyamasAdanam .. 15..\\
bhallAbhyA.n cha sutIkShNAbhyAM dhanuH ketuM cha mAriSha .
chichchheda samare rAja.nstadadbhutamivAbhavat .. 16..\\
tyaktvAnuvindo.atha ratha.n vindasya rathamAsthitaH .
dhanurgR^ihItvA navamaM bhArasAdhanamuttamam .. 17..\\
tAvekasthau raNe vIrAvAvantyau rathinA.n varau .
sharAnmumuchatustUrNamirAvati mahAtmani .. 18..\\
tAbhyAM muktA mahAvegAH sharAH kA~nchanabhUShaNAH .
divAkarapathaM prApya chhAdayAmAsurambaram .. 19..\\
irAvA.nstu tataH kruddho bhrAtarau tau mahArathau .
vavarSha sharavarSheNa sArathi.n chApyapAtayat .. 20..\\
tasminnipatite bhUmau gatasattve.atha sArathau .
rathaH pradudrAva dishaH samudbhrAnta hayastataH .. 21..\\
tau sa jitvA mahArAja nAgarAjasutA sutaH .
pauruSha.n khyApaya.nstUrNa.n vyadhamattava vAhinIm .. 22..\\
sA vadhyamAnA samare dhArtarAShTrI mahAchamUH .
vegAnbahuvidhAMshchakre viShaM pItveva mAnavaH .. 23..\\
haiDimbo rAkShasendrastu bhagadatta.n samAdravat .
rathenAdityavarNena sa dhvajena mahAbalaH .. 24..\\
tataH prAgjyotiSho rAjA nAgarAja.n samAsthitaH .
yathA vajradharaH pUrva.n sa~Ngrame tArakAmaye .. 25..\\
tatardevAH sa gandharvA R^iShayashcha samAgatAH .
visheShaM na sma vividurhaiDimba bhagadattayoH .. 26..\\
yathA surapatiH shakrastrAsayAmAsa dAnavAn .
tathaiva samare rAja.nstrAsayAmAsa pANDavAn .. 27..\\
tena vidrAvyamANAste pANDavAH sarvatodisham .
trAtAraM nAbhyavindanta sveShvanIkeShu bhArata .. 28..\\
bhaimaseni.n rathastha.n tu tatrApashyAma bhArata .
sheShA vimanaso bhUtvA prAdravanta mahArathAH .. 29..\\
nivR^itteShu tu pANDUnAM punaH sainyeShu bhArata .
AsInniShTAnako ghorastava sainyeShu sa.nyuge .. 30..\\
ghaTotkachastato rAjanbhagadattaM mahAraNe .
sharaiH prachchhAdayAmAsa meru.n girimivAmbudaH .. 31..\\
nihatya tA~nsharAnrAjA rAkShasasya dhanushchyutAn .
bhaimaseni.n raNe tUrNaM sarvamarmasvatADayat .. 32..\\
sa tADyamAno bahubhiH sharaiH saMnataparvabhiH .
na vivyathe rAkShasendro bhidyamAna ivAchalaH .. 33..\\
tasya prAgjyotiShaH kruddhastomarAnsa chaturdasha .
preShayAmAsa samare tAMshcha chichchheda rAkShasaH .. 34..\\
sa tAMshchhittvA mahAbAhustomarAnnishitaiH sharaiH .
bhagadatta.n cha vivyAdha saptatyA ka~NkapatribhiH .. 35..\\
tataH prAgjyotiSho rAjanprahasanniva bhArata .
tasyAshvAMshchaturaH sa~Nkhye pAtayAmAsa sAyakaiH .. 36..\\
sa hatAshve rathe tiShThanrAkShasendraH pratApavAn .
shakti.n chikShepa vegena prAgjyotiSha gajaM prati .. 37..\\
tAmApatantI.n sahasA hemadaNDAM suveginAm .
tridhA chichchheda nR^ipatiH sA vyakIryata medinIm .. 38..\\
shakti.n vinihatA.n dR^iShTvA haiDimbaH prAdravadbhayAt .
yathendrasya raNAtpUrvaM namuchirdaitya sattamaH .. 39..\\
ta.n vijitya raNe shUraM vikrAnta.n khyAtapauruSham .
ajeya.n samare rAjanyamena varuNena cha .. 40..\\
pANDavI.n samare senAM saMmamarda sa ku~njaraH .
yathA vanagajo rAjanmR^idgaMshcharati padminIm .. 41..\\
madreshvarastu samare yamAbhyA.n saha sa~NgataH .
svasrIyau chhAdayA.n chakre sharaughaiH pANDunandanau .. 42..\\
sahadevastu samare mAtula.n vIkShya sa~Ngatam .
avArayachchharaugheNa megho yadvaddivAkaram .. 43..\\
chhAdyamAnaH sharaugheNa hR^iShTarUpataro.abhavat .
tayoshchApyabhavatprItiratulA mAtR^ikAraNAt .. 44..\\
tataH prahasya samare nakulasya mahArathaH .
ashvAnvai chaturo rAjaMshchaturbhiH sAyakottamaiH .
preShayAmAsa samare yamasya sadanaM prati .. 45..\\
hayAshvAttu rathAttUrNamavaplutya mahArathaH .
Aruroha tato hAnaM bhrAtureva yashasvinaH .. 46..\\
ekasthau tu raNe shUrau dR^iDhe vikShipya kArmuke .
madrarAjaratha.n kruddhau chhAdayAmAsatuH kShaNAt .. 47..\\
sa chchhAdyamAno bahubhiH sharaiH saMnataparvabhiH .
svasrIyAbhyAM naravyAghro nAkampata yathAchalaH .
prahasanniva tA.n chApi sharavR^iShTiM jaghAna ha .. 48..\\
sahadevastataH kruddhaH sharamudyamya vIryavAn .
madrarAjamabhiprekShya preShayAmAsa bhArata .. 49..\\
sa sharaH preShitastena garutmAniva vegavAn .
madrarAja.n vinirbhidya nipapAta mahItale .. 50..\\
sa gADhaviddho vyathito rathopasthe mahArathaH .
niShasAda mahArAja kashmala.n cha jagAma ha .. 51..\\
ta.n visa~nj~naM nipatitaM sUtaH samprekShya sa.nyuge .
apovAha rathenAjau yamAbhyAmabhipIDitam .. 52..\\
dR^iTShvA madreshvara ratha.n dhArtarAShTrAH parA~Nmukham .
sarve vimanaso bhUtvA nedamastItyachintayan .. 53..\\
nirjitya mAtula.n sa~Nkhye mAdrIputrau mahArathau .
dadhmaturmuditau sha~Nkhau si.nhanAda.n vinedatuH .. 54..\\
abhidudruvaturhR^iShTau tava sainya.n vishAM pate .
yathA daitya chamU.n rAjannindropendrAvivAmarau .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 80}
s
tato yudhiShThiro rAjA madhyaM prApte divAkare .
shrutAyuShamabhiprekShya chodayAmAsa vAjinaH .. 1..\\
abhyadhAvattato rAjA shrutAyuShamarindamam .
vinighnansAyakaistIkShNairnavabhirnataparvabhiH .. 2..\\
sa sa.nvArya raNe rAjA preShitAndharmasUnunA .
sharAnsapta maheShvAsaH kaunteyAya samarpayat .. 3..\\
te tasya kavachaM bhittvA papuH shoNitamAhave .
asUniva vichinvanto dehe tasya mahAtmanaH .. 4..\\
pANDavastubhR^isha.n viddhastena rAGYA mahAtmanA .
raNe varAhakarNena rAjAna.n hR^idi vivyadhe .. 5..\\
athApareNa bhallena ketu.n tasya mahAtmanaH .
rathashreShTho rathAttUrNaM bhUmau pArtho nyapAtayat .. 6..\\
ketuM nipatita.n dR^iShTvA shrutAyuH sa tu pArthivaH .
pANDava.n vishikhaistIkShNai rAjanvivyAdha saptabhiH .. 7..\\
tataH krodhAtprajajvAla dharmaputro yudhiShThiraH .
yathA yugAnte bhUtAni dhakShyanniva hutAshanaH .. 8..\\
kruddha.n tu pANDavaM dR^iShTvA devagandharvarAkShasaH .
pravivyathurmahArAja vyAkula.n chApyabhUjjagat .. 9..\\
sarveShA.n chaiva bhUtAnAmidamAsInmanogatam .
trI.NllokAnadya sa~Nkruddho nR^ipo.aya.n dhakShyatIti vai .. 10..\\
R^iShayashchaiva devAshcha chakruH svastyayanaM mahat .
lokAnAM nR^ipa shAntyartha.n krodhite pANDave tadA .. 11..\\
sa cha krodhasamAviShTaH sR^ikkiNI parilelihan .
dadhArAtma vapurghora.n yugAntAdityasaMnibham .. 12..\\
tataH sarvANi sainyAni tAvakAni vishAM pate .
nirAshAnyabhava.nstatra jIvitaM prati bhArata .. 13..\\
sa tu dhairyeNa ta.n kopa.n saMnivArya mahAyashAH .
shrutAyuShaH prachichchheda muShTideshe mahaddhanuH .. 14..\\
athaina.n chhinnadhanvAnaM nArAchena stanAntare .
nirbibheda raNe rAjA sarvasainyasya pashyataH .. 15..\\
sa tvara.n charaNe rAja.nstasya vAhAnmahAtmanaH .
nijaghAna sharaiH kShipra.n sUta.n cha sumahAbalaH .. 16..\\
hatAshva.n tu rathaM tyaktvA dR^iShTvA rAGYastu pauruSham .
vipradudrAva vegena shrutAyuH samare tadA .. 17..\\
tasmi~njite maheShvAse dharmaputreNa sa.nyuge .
duryodhana bala.n rAjansarvamAsItparA~Nmukham .. 18..\\
etatkR^itvA mahArAja dharmaputro yudhiShThiraH .
vyAttAnano yathAkAlastava sainya.n jaghAna ha .. 19..\\
chekitAnastu vArShNeyo gautama.n rathinAM varam .
prekShatA.n sarvasainyAnA.n chhAdayAmAsa sAyakaiH .. 20..\\
saMnivArya sharA.nstA.nstu kR^ipaH shAradvato yudhi .
chekitAna.n raNe yattaM rAjanvivyAdha patribhiH .. 21..\\
athApareNa bhallena dhanushchichchheda mAriSha .
sArathi.n chAsya samare kShiprahasto nyapAtayat .
hayAMshchAsyAvadhIdrAjannubhau cha pArShNisArathI .. 22..\\
so.avaplutya rathAttUrNa.n gadAM jagrAha sAtvataH .
sa tayA vIra ghAtinyA gadayA gadinA.n varaH .
gautamasya hayAnhatvA sArathi.n cha nyapAtayat .. 23..\\
bhUmiShTho gautamastasya sharAMshchikShepa ShoDasha .
te sharAH sAtvataM bhittvA prAvishanta dharAtalam .. 24..\\
chekitAnastataH kruddhaH punashchikShepa tA.n gadAm .
gautamasya vadhAkA~NkShI vR^itrasyeva purandaraH .. 25..\\
tAmApatantI.n vimalAmashmagarbhAM mahAgadAm .
sharairanekasAhasrairvArayAmAsa gautamaH .. 26..\\
chekitAnastataH khaDga.n koshAduddhR^itya bhArata .
lAghavaM paramAsthAya gautama.n samupAdravat .. 27..\\
gautamo.api dhanustyaktvA pragR^ihyAsi.n susaMshitam .
vegena mahatA rAjaMshchekitAnamupAdravat .. 28..\\
tAvubhau balasampannau nistriMshavaradhAriNau .
nistriMshAbhyA.n sutIkShNAbhyAmanyonyaM santatakShatuH .. 29..\\
nistriMshavegAbhihatau tatastau puruSharShabhau .
dharaNI.n samanuprAptau sarvabhUtaniShevitAm .
mUrchhayAbhiparItA~Ngau vyAyAmena cha mohitau .. 30..\\
tato.abhyadhAvadvegena karakarShaH suhR^ittayA .
chekitAna.n tathA bhUtaM dR^iShTvA samaradurmadam .
rathamAropayachchaina.n sarvasainyasya pashyataH .. 31..\\
tathaiva shakuniH shUraH syAlastava vishAM pate .
Aropayadratha.n tUrNaM gautama.n rathinAM varam .. 32..\\
saumadatti.n tathA kruddho dhR^iShTaketurmahAbalaH .
navatyA sAyakaiH kShipra.n rAjanvivyAdha vakShasi .. 33..\\
saumadattiruraHsthairtairbhR^ishaM bANairashobhata .
madhya.n dine mahArAja rashmibhistapano yathA .. 34..\\
bhUrishravAstu samare dhR^iShTaketuM mahAratham .
hatasUta haya.n chakre viratha.n sAyakottamaiH .. 35..\\
viratha.n chainamAlokya hatAshva.n hatasArathim .
mahatA sharavarSheNa chhAdayAmAsa sa.nyuge .. 36..\\
sa cha ta.n rathamutsR^ijya dhR^iShTaketurmahAmanAH .
Aruroha tato yAna.n shatAnIkasya mAriSha .. 37..\\
chitraseno vikarNashcha rAjandurmarShaNastathA .
rathino hemasaMnAhAH saubhadramabhidudruvuH .. 38..\\
abhimanyostatastaistu ghora.n yuddhamavartata .
sharIrasya yathA rAjanvAtapitta kaphaistribhiH .. 39..\\
virathA.nstava putrA.nstu kR^itvA rAjanmahAhave .
na jaghAna naravyAghraH smaranbhIma vachastadA .. 40..\\
tato rAGYAM bahushatairgajAshvarathayAyibhiH .
sa.nvR^ita.n samare bhIShma.n devairapi durAsadam .. 41..\\
prayAnta.n shIghramudvIkShya paritrAtuM sutA.nstava .
abhimanyu.n samuddishya bAlamekaM mahAratham .
vAsudevamuvAcheda.n kaunteyaH shvetavAhanaH .. 42..\\
chodayAshvAnhR^iShIkesha yatraite bahulA rathAH .
ete hi bahavaH shUrA kR^itAstrA yuddhadurmadAH .
yathA na hanyurnaH senA.n tathA mAdhava chodaya .. 43..\\
evamuktaH sa vArShNeyaH kaunteyenAmitaujasA .
ratha.n shvetahayairyuktaM preShayAmAsa sa.nyuge .. 44..\\
niShTAnako mahAnAsIttava sainyasya mAriSha .
yadarjuna raNe kruddhaH sa.nyAtastAvakAnprati .. 45..\\
samAsAdya tu kaunteyo rAGYastAnbhIShmarakShiNaH .
susharmANamatho rAjannida.n vachanamabravIt .. 46..\\
jAnAmi tvA.n yudhi shreShThamatyantaM pUrvavairiNam .
paryAyasyAdya samprAptaM phalaM pashya sudAruNam .
adya te darshayiShyAmi pUrvapretAnpitAmahAn .. 47..\\
eva.n sa~njalpatastasya bIbhatsoH shatrughAtinaH .
shrutvApi paruSha.n vAkyaM susharmA rathayUthapaH .
na chaivamabravItki.n chichchhubha.n vA yadi vAshubham .. 48..\\
abhi gatvArjuna.n vIraM rAjabhirbahubhirvR^itaH .
purastAtpR^iShThatashchaiva pArshvatashchaiva sarvataH .. 49..\\
parivAryArjuna.n sa~Nkhye tava putraiH sahAnagha .
sharaiH sa~nchAdayAmAsa meghairiva divAkaram .. 50..\\
tataH pravR^ittaH sumahAnsa~NgrAmaH shoNitodakaH .
tAvakAnA.n cha samare pANDavAnAM cha bhArata .. 51..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 81}
s
sa tudyamAnastu sharairdhana~njayaH
padA hato nAga iva shvasanbalI .
bANena bANena mahArathAnAM
chichchheda chApAni raNe prasahya .. 1..\\
sa~nchidya chApAni cha tAni rAGYAM
teShA.n raNe vIryavatA.n kShaNena .
vivyAdha bANairyugapanmahAtmA
niHsheShatA.n teShvatha manyamAnaH .. 2..\\
nipeturAjau rudhirapradigdhAs
te tADitAH shakrasutena rAjan .
vibhinnagAtrAH patitottamA~NgA
gatAsavashchhinnatanutra kAyAH .. 3..\\
mahI.n gatAH pArtha balAbhibhUtA
vichitrarUpA yugapadvineshuH .
dR^iShTvA hatA.nstAnyudhi rAjaputrA.ns
trigartarAjaH prayayau kShaNena .. 4..\\
teShA.n rathAnAmatha pR^iShThagopA
dvAtriMshadanye.abyapatanta pArtham .
tathaiva te samparivArya vArthaM
vikR^iShya chApAni mahAravANi .
avIvR^iShanbANamahaughavR^iShTyA
yathA giri.n toyadharA jalaughaiH .. 5..\\
sampIDya mAnastu sharaughavR^iShTyA
dhana~njayastAnyudhi jAtaroShaH .
ShaShTyA sharaiH sa.nyati tailadhautair
jaghAna tAnapyatha pR^iShThagopAn .. 6..\\
ShaShTi.n rathA.nstAnavajitya sa~Nkhye
dhana~njayaH prItamanA yashasvI .
athAtvaradbhIShma vadhAya jiShNur
balAni rAGYA.n samare nihatya .. 7..\\
trigartarAjo nihatAnsamIkShya
mahArathA.nstAnatha bandhuvargAn .
raNe puraskR^itya narAdhipA.nstA~n
jagAma pArtha.n tvarito vadhAya .. 8..\\
abhidruta.n chAstrabhR^itA.n variShThaM
dhana~njaya.n vIkShya shikhaNDimukhyAH .
abhyudyayuste shitashastrahastA
rirakShiShanto rathamarjunasya .. 9..\\
pArtho.api tAnApatataH samIkShya
trigartarAGYA sahitAnnR^ivIrAn .
vidhva.nsayitvA samare dhanuShmAn
gANDIvamuktairnishitaiH pR^iShatkaiH .
bhIShma.n yiyAsuryudhi sandadarsha
duryodhana.n saindhavAdIMshcha rAGYaH .. 10..\\
AvArayiShNUnabhisamprayAya
muhUrtamAyodhya balena vIraH .
utsR^ijya rAjAnamanantavIryo
jayadrathAdIMshcha nR^ipAnmahaujAH .
yayau tato bhImabalo manasvI
gA~NgeyamAjau sharachApa pANiH .. 11..\\
yudhiShThirashchograbalo mahAtmA
samAyayau tvarito jAtakopaH .
madrAdhipa.n samabhityajya sa~Nkhye
svabhAgamApta.n tamananta kIrtiH .
sArdha.n sa mAdrI suta bhImasenair
bhIShma.n yayau shAntanavaM raNAya .. 12..\\
taiH samprayuktaH sa mahArathAgryair
ga~NgAsutaH samare chitrayodhI .
na vivyathe shAntanavo mahAtmA
samAgataiH pANDusutaiH samastaiH .. 13..\\
athaitya rAjA yudhi satyasandho
jayadratho.atyugra balo manasvI .
chichchheda chApAni mahArathAnAM
prasahya teShA.n dhanuShA vareNa .. 14..\\
yudhiShThiraM bhImasena.n yamau cha
pArtha.n tathA yudhi sa~njAtakopaH .
duryodhanaH krodhaviSho mahAtmA
jaghAna bANairanala prakAshaiH .. 15..\\
kR^ipeNa shalyena shalena chaiva
tathA vibho chitrasenena chAjau .
viddhAH sharaiste.ativivR^iddhakopair
devA yathA daitya gaNaiH sametaiH .. 16..\\
chhinnAyudha.n shAntanavena rAjA
shikhaNDinaM prekShya cha jAtakopaH .
ajAtashatruH samare mahAtmA
shikhaNDina.n kruddha uvAcha vAkyam .. 17..\\
uktvA tathA tvaM pituragrato mAm
aha.n haniShyAmi mahAvrata.n tam .
bhIShma.n sharaughairvimalArka varNaiH
satya.n vadAmIti kR^itA pratiGYA .. 18..\\
tvayA na chainA.n saphalA.n karoShi
devavrata.n yanna niha.nsi yuddhe .
mithyApratiGYo bhava mA nR^ivIra
rakShasva dharma.n cha kula.n yashash cha .. 19..\\
prekShasva bhIShma.n yudhi bhImavegaM
sarvA.nstapantaM mama sainyasa~NghAn .
sharaughajAlairatitigma tejaiH
kAla.n yathA mR^ityukR^ita.n kShaNena .. 20..\\
nikR^ittachApaH samarAnapekShaH
parAjitaH shAntanavena rAGYA .
vihAya bandhUnatha sodarAMsh cha
kva yAsyase nAnurUpa.n tavedam .. 21..\\
dR^iShTvA hi bhIShma.n tamanantavIryaM
bhagna.n cha sainyaM dravamANamevam .
bhIto.asi nUna.n drupadasya putra
tathA hi te mukhavarNo.aprahR^iShTaH .. 22..\\
AGYAyamAne.api dhana~njayena
mahAhave samprasakte nR^ivIra .
katha.n hi bhIShmAtprathitaH pR^ithivyAM
bhaya.n tvamadya prakaroShi vIra .. 23..\\
sa dharmarAjasya vacho nishamya
rUkShAkShara.n vipralApAnubaddham .
pratyAdeshaM manyamAno mahAtmA
pratatvare bhIShma vadhAya rAjan .. 24..\\
tamApatantaM mahatA javena
shikhaNDinaM bhIShmamabhidravantam .
AvArayAmAsa hi shalya enaM
shastreNa ghoreNa sudurjayena .. 25..\\
sa chApi dR^iShTvA samudIryamANam
astra.n yugAntAgnisamaprabhAvam .
nAsau vyamuhyaddrupadasya putro
rAjanmahendrapratimaprabhAvaH .. 26..\\
tasthau cha tatraiva mahAdhanuShmA~n
sharaistadastraM pratibAdhamAnaH .
athAdade vAruNamanyadastraM
shikhaNDyathograM pratighAtAya tasya .
tadastramastreNa vidAryamANaM
svasthAH surA dadR^ishuH pArthivAsh cha .. 27..\\
bhIShma.n tu rAjansamare mahAtmA
dhanuH suchitra.n dhvajameva chApi .
chhittvAnadatpANDusutasya vIro
yudhiShThirasyAjamIDhasya rAGYaH .. 28..\\
tataH samutsR^ijya dhanuH sa bANaM
yudhiShThira.n vIkShya bhayAbhibhUtam .
gadAM pragR^ihyAbhipapAta sa~Nkhye
jayadrathaM bhImasenaH padAtiH .. 29..\\
tamApatantaM mahatA javena
jayadrathaH sagadaM bhImasenam .
vivyAdha ghorairyamadaNDakalpaiH
shitaiH sharaiH pa~nchashataiH samantAt .. 30..\\
achintayitvA sa sharA.nstarasvI
vR^ikodaraH krodhaparIta chetAH .
jaghAna vAhAnsamare samastAn
AraTTajAnsindhurAjasya sa~Nkhye .. 31..\\
tato.abhivIkShyApratima prabhAvas
tavAtmajastvaramANo rathena .
abhyAyayau bhImasenaM nihantuM
samudyatAstraH surarAjakalpaH .. 32..\\
bhImo.apyathaina.n sahasA vinadya
pratyaudyayau gadayA tarjamAnaH .
samudyatA.n tA.n yamadaNDakalpAM
dR^iShTvA gadA.n te kuravaH samantAt .. 33..\\
vihAya sarve tava putramugraM pAtaM
gadAyAH parihartu kAmAH .
apakrAntAstumule sa.nvimarde
sudAruNe bhArata mohanIye .. 34..\\
amUDha chetAstvatha chitraseno
mahAgadAmApatantIM nirIkShya .
ratha.n samutsR^ijya padAtirAjau
pragR^ihya khaDga.n vimala.n cha charma .
avaplutaH si.nha ivAchalAgrA~n
jagAma chAnyaM bhuvi bhUmidesham .. 35..\\
gadApi sA prApya ratha.n suchitraM
sAshva.n sasUtaM vinihatya sa~Nkhye .
jagAma bhUmi.n jvalitA maholkA
bhraShTAmbarAdgAmiva sampatantI .. 36..\\
AshcharyabhUta.n sumahattvadIyA
dR^iShTvaiva tadbhArata samprahR^iShTAH .
sarve vineduH sahitAH samantAt
pupUjire tava putra.n sa sainyAH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 82}
s
viratha.n ta.n samAsAdya chitrasenaM manasvinam .
rathamAropayAmAsa vikarNastanayastava .. 1..\\
tasmi.nstathA vartamAne tumule sa~Nkule bhR^isham .
bhIShmaH shAntanavastUrNa.n yudhiShThiramupAdravat .. 2..\\
tataH sarathanAgAshvAH samakampanta sR^i~njayAH .
mR^ityorAsyamanuprAptaM menire cha yudhiShThiram .. 3..\\
yidhiShThiro.api kauravya yamAbhyA.n sahitaH prabhuH .
maheShvAsaM naravyAghraM bhIShma.n shAntanavaM yayau .. 4..\\
tataH sharasahasrANi pramu~nchanpANDavo yudhi .
bhIShma.n sa~nchAdayAmAsa yathA megho divAkaram .. 5..\\
tena samyakpraNItAni sharajAlAni bhArata .
patijagrAha gA~NgeyaH shatasho.atha sahasrashaH .. 6..\\
tathaiva sharajAlAni bhIShmeNAstAni mAriSha .
AkAshe samadR^ishyanta khagamAnA.n vrajA iva .. 7..\\
nimeShArdhAchcha kauneyaM bhIShmaH shAntanavo yudhi .
adR^ishya.n samare chakre sharajAlena bhAgashaH .. 8..\\
tato yudhiShThiro rAjA kauravyasya mahAtmanaH .
nArAchaM preShayAmAsa kruddha AshIviShopamam .. 9..\\
asamprApta.n tatastaM tu kShurapreNa mahArathaH .
chichchheda samare rAjanbhIShmastasya dhanushchyutam .. 10..\\
ta.n tu chhittvA raNe bhIShmo nArAchaM kAlasaMmitam .
nijaghne kauravendrasya hayAnkA~nchanabhUShaNAn .. 11..\\
hatAshva.n tu rathaM tyaktvA dharmaputro yudhiShThiraH .
Aruroha ratha.n tUrNaM nakulasya mahAtmanaH .. 12..\\
yamAvapi susa~NkruddhaH samAsAdya raNe tadA .
sharaiH sa~nchAdayAmAsa bhIShmaH parapura~njayaH .. 13..\\
tau tu dR^iShTvA mahArAja bhIShmabANaprapIDitau .
jagAmAtha parA.n chintAM bhIShmasya vadhakA~NkShayA .. 14..\\
tato yudhiShThiro vashyAnrAGYastAnsamachodayat .
bhIShma.n shAntanavaM sarve nihateti suhR^idgaNAn .. 15..\\
tataste pArthivAH sarve shrutvA pArthasya bhAShitam .
mahatA rathavaMshena parivavruH pitAmaham .. 16..\\
sa samantAtparivR^itaH pitA devavratastava .
chikrIda dhanuShA rAjanpAtayAno mahArathAn .. 17..\\
ta.n charanta.n raNe pArthA dadR^ishuH kauravaM yudhi .
mR^igamadhyaM pravishyeva yathA si.nhashishu.n vane .. 18..\\
tarjayAna.n raNe shUrA.nstrAsayAna.n cha sAyakaiH .
dR^iShTvA tresurmahArAja si.nhaM mR^igagaNA iva .. 19..\\
raNe bharata si.nhasya dadR^ishuH kShatriyA gatim .
agnervAyusahAyasya yathA kakSha.n didhakShataH .. 20..\\
shirA.nsi rathinAM bhIShmaH pAtayAmAsa sa.nyuge .
tAlebhya iva pakvAni phalAni kushalo naraH .. 21..\\
patadbhishcha mahArAja shirobhirdharaNItale .
babhUva tumulaH shabdaH patatAmashmanAm iva .. 22..\\
tasmi.nstu tumule yuddhe vartamAne sudAruNe .
sarveShAmeva sainyAnAmAsIdvyatikaro mahAn .. 23..\\
bhinneShu teShu vyUheShu kShatriyA itaretaram .
ekameka.n samAhUya yuddhAyaivopatasthire .. 24..\\
shikhaNDI tu samAsAdya bharatAnAM pitAmaham .
abhidudrAva vegena tiShTha tiShTheti chAbravIt .. 25..\\
anAdR^itya tato bhIShmasta.n shikhaNDinamAhave .
prayayau sR^i~njayAnkruddhaH strItva.n chintya shikhaNDinaH .. 26..\\
sR^i~njayAstu tato hR^iShTA dR^iShTvA bhIShmaM mahAratham .
si.nhanAdAnbahuvidhAMshchakruH sha~NkhavimishritAn .. 27..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n vyatiShakta rathadvipam .
aparA.n dishamAsthAya sthite savitari prabho .. 28..\\
dhR^iShTadyumno.atha pA~nchAlyaH sAtyakishcha mahArathaH .
pIDayantau bhR^isha.n sainyaM shaktitomaravR^iShTibhiH .
shastraishcha bahubhI rAja~njaghnatustAvakAnraNe .. 29..\\
te hanyamAnAH samare tAvakAH puruSharShabha .
AryA.n yuddhe mati.n kR^itvA na tyajanti sma sa.nyugam .
yathotsAha.n cha samare jaghnurlokaM mahArathAH .. 30..\\
tatrAkrando mahAnAsIttAvakAnAM mahAtmanAm .
vadhyatA.n samare rAjanpArShatena mahAtmanA .. 31..\\
ta.n shrutvA ninada.n ghoraM tAvakAnAM mahArathau .
vindAnuvindAvAvantyau pArShataM patyupasthitau .. 32..\\
tau tasya turagAnhatvA tvaramANau mahArathau .
chhAdayAmAsaturubhau sharavarSheNa pArShatam .. 33..\\
avaplutyAtha pA~nchAlyo rathAttUrNaM mahAbalaH .
Aruroha ratha.n tUrNa.n sAtyakeH sumahAtmanaH .. 34..\\
tato yudhiShThiro rAjA mahatyA senayA vR^itaH .
Avantyau samare kruddhAvabhyayAtsa parantapau .. 35..\\
tathaiva tava putro.api sarvodyogena mAriSha .
vindAnuvindAvAvantyau parivAryopatasthivAn .. 36..\\
arjunashchApi sa~NkruddhaH kShatriyAnkShatriyarShabha .
ayodhayata sa~NgrAme varja pANirivAsurAn .. 37..\\
droNashcha samare kruddhaH putrasya priyakR^ittava .
vyadhamatsarvapA~nchAlA.nstUlarAshimivAnalaH .. 38..\\
duryodhana purogAstu putrAstava vishAM pate .
parivArya raNe bhIShma.n yuyudhuH pANDavaiH saha .. 39..\\
tato duryodhano rAjA lohitAyati bhAskare .
abravIttAvakAnsarvA.nstvaradhvamiti bhArata .. 40..\\
yudhyatA.n tu tathA teShAM kurvatAM karma duShkaram .
asta.n girimathArUDhe na prakAshati bhAskare .. 41..\\
prAvartata nadI ghorA shoNitaughatara~NgiNI .
gomAyugaNasa~NkIrNA kShaNena rajanI mukhe .. 42..\\
shivAbhirashivAbhishcha ruvadbhirbhairava.n ravam .
ghoramAyodhana.n jaGYe bhUtasa~Ngha samAkulam .. 43..\\
rAkShasAshcha pishAchAshcha tathAnye pishitAshanAH .
samantato vyadR^ishyanta shatasho.atha sahasrashaH .. 44..\\
arjuno.atha susharmAdInrAGYastAnsapadAnugAn .
vijitya pR^itanA madhye yayau svashibiraM prati .. 45..\\
yudhiShThiro.api kauravyo bhrAtR^ibhyA.n sahitastadA .
yayau svashibira.n rAjA nishAyAM senayA vR^itaH .. 46..\\
bhImaseno.api rAjendra duryodhanamukhAnrathAn .
avajitya tataH sa~Nkhye yayau svashibiraM prati .. 47..\\
duryodhano.api nR^ipatiH parivArya mahAraNe .
bhIShma.n shAntanava.n tUrNaM prayAtaH shibiraM prati .. 48..\\
droNo drauNiH kR^ipaH shalyaH kR^itavarmA cha sAtvataH .
parivArya chamU.n sarvAM prayayuH shibiraM prati .. 49..\\
tathaiva sAtyakI rAjandhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
parivArya raNe yodhAnyayatuH shibiraM prati .. 50..\\
evamete mahArAja tAvakAH pANDavaiH saha .
paryavartanta sahitA nishAkAle parantapAH .. 51..\\
tataH svashibira.n gatvA pANDavAH kuravastathA .
nyavishanta mahArAja pUjayantaH parasparam .. 52..\\
rakShA.n kR^itvAtmanaH shUrA nyasya gulmAnyathAvidhi .
apanIya cha shalyA.nste snAtvA cha vividhairjalaiH .. 53..\\
kR^itasvastyayanAH sarve sa.nstUyantashcha bandibhiH .
gItavAditrashabdena vyakrIDanta yashasvinaH .. 54..\\
muhUrtamiva tatsarvamabhavatsvargasaMnibham .
na hi yuddhakathA.n kAM chittatra chakrurmahArathAH .. 55..\\
te prasupte bale tatra parishrAnta jane nR^ipa .
hastyashvabahule rAjanprekShaNIye babhUvatuH .. 56..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 83}
s
pariNAmya nishA.n tAM tu sukhasuptA janeshvarAH .
kuravaH pANDavAshchaiva punaryuddhAya niryayuH .. 1..\\
tataH shabdo mahAnAsItsenayorubhayorapi .
nirgachchhamAnayorsa~Nkhye sAgarapratimo mahAn .. 2..\\
tato duryodhano rAjA chitraseno viviMshatiH .
bhIShmashcha rathinA.n shreShTho bhAradvAjashcha vai dvijaH .. 3..\\
ekIbhUtAH susa.nyattAH kauravANAM mahAchamUH .
vyUhAya vidadhU rAjanpANDavAnprati daMshitAH .. 4..\\
bhIShmaH kR^itvA mahAvyUhaM pitA tava vishAM pate .
sAgarapratima.n ghora.n vAhanormitara~NgiNam .. 5..\\
agrataH sarvasainyAnAM bhIShmaH shAntanavo yayau .
mAlavairdAkShiNAtyaishcha Avantyaishcha samanvitaH .. 6..\\
tato.anantaramevAsIdbhAradvAjaH pratApavAn .
pulindaiH pAradaishchaiva tathA kShudrakamAlavaiH .. 7..\\
droNAdanantara.n yatto bhagadattaH pratApavAn .
mAgadhaishcha kali~Ngaishcha pishAchaishcha vishAM pate .. 8..\\
prAgjyotiShAdanu nR^ipaH kausalyo.atha bR^ihadbalaH .
mekalaistraipuraishchaiva chichchhilaishcha samanvitaH .. 9..\\
bR^ihadbalAttataH shUrastrigartaH prasthalAdhipaH .
kAmbojairbahubhiH sArdha.n yavanaishcha sahasrashaH .. 10..\\
drauNistu rabhasaH shUrastrigartAdanu bhArata .
prayayau si.nhanAdena nAdayAno dharAtalam .. 11..\\
tathA sarveNa sainyena rAjA duryodhanastadA .
drauNeranantaraM prAyAtsodaryaiH parivAritaH .. 12..\\
duryodhanAdanu kR^ipastataH shAradvato yayau .
evameSha mahAvyUhaH prayayau sAgaropamaH .. 13..\\
rejustatra patAkAshcha shvetachchhatrANi chAbhibho .
a~NgadAnyatha chitrANi mahArhANi dhanUMShi cha .. 14..\\
ta.n tu dR^iShTvA mahAvyUhaM tAvakAnAM mahArathaH .
yudhiShThiro.abravIttUrNaM pArShataM pR^itanA patim .. 15..\\
pashya vyUhaM maheShvAsa nirmita.n sAgaropamam .
prativyUha.n tvamapi hi kuru pArShata mAchiram .. 16..\\
tataH sa pArShataH shUro vyUha.n chakre sudAruNam .
shR^i~NgATalaM mahArAja paravyUhavinAshanam .. 17..\\
shR^i~Ngebhyo bhImasenashcha sAtyaktishcha mahArathaH .
rathairanekasAhasraistathA hayapadAtibhiH .. 18..\\
nAbhyAmabhUnnarashreShThaH shvetAshvo vAnaradhvajaH .
madhye yudhiShThiro rAjA mAdrIputrau cha pANDavau .. 19..\\
athetare maheShvAsAH saha sainyA narAdhipAH .
vyUha.n taM pUrayAmAsurvyUha shAstravishAradAH .. 20..\\
abhimanyustataH pashchAdvirATashcha mahArathaH .
draupadeyAshcha sa.nhR^iShTA rAkShasashcha ghaTotkachaH .. 21..\\
evametaM mahAvyUha.n vyUhya bhArata pANDavAH .
atiShThansamare shUrA yoddhukAmA jayaiShiNaH .. 22..\\
bherIshabdAshcha tumulA vimishrAH sha~NkhanisvanaiH .
kShveDitAsphoTitotkruShTaiH subhImAH sarvatodisham .. 23..\\
tataH shUrAH samAsAdya samare te parasparam .
netrairanimishai rAjannavaikShanta prakopitAH .. 24..\\
manobhiste manuShyendra pUrva.n yodhAH parasparam .
yuddhAya samavartanta samAhUyetaretaram .. 25..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n ghorarUpaM bhayAvaham .
tAvakAnAM pareShA.n cha nighnatAm itaretaram .. 26..\\
nArAchA nishitAH sa~Nkhye sampatanti sma bhArata .
vyAttAnanA bhayakarA uragA iva sa~NghashaH .. 27..\\
niShpeturvimalAH shaktyastailadhautAH sutejanAH .
ambudebhyo yathA rAjanbhrAjamAnAH shatahradAh .. 28..\\
gadAshcha vimalaiH paTTaiH pinaddhAH svarNabhUShitAH .
patantyastatra dR^ishyante girishR^i~NgopamAH shubhAH .
nistriMshAshcha vyarAjanta vimalAmbarasaMnibhAH .. 29..\\
ArShabhANi cha charmANi shatachandrANi bhArata .
ashobhanta raNe rAjanpatamAnAni sarvashaH .. 30..\\
te.anyonya.n samare sene yudhyamAne narAdhipa .
ashobhetA.n yathA daitya deva sene samudyate .
abhyadravanta samare te.anyonya.n vai samantataH .. 31..\\
rathAstu rathibhistUrNaM preShitAH paramAhave .
yugairyugAni saMshliShya yuyudhuH pArthivarShabhAH .. 32..\\
dantinA.n yudhyamAnAnAM sa~NgharShAtpAvako.abhavat .
danteShu bharatashreShTha sa dhUmaH sarvatodisham .. 33..\\
prAsairabhihatAH ke chidgajayodhAH samantataH .
patamAnAH sma dR^ishyante girishR^i~NgAnnagA iva .. 34..\\
pAdAtAshchApyadR^ishyanta nighnanto hi parasparam .
chitrarUpadharAH shUrA nakharaprAsayodhinaH .. 35..\\
anyonya.n te samAsAdya kurupANDavasainikAH .
shastrairnAnAvidhairghorai raNe ninyuryamakShayam .. 36..\\
tataH shAntanavo bhIShmo rathaghoSheNa nAdayan .
abhyAgamadraNe pANDUndhanuH shabdena mohayan .. 37..\\
pANDavAnA.n rathAshchApi nadanto bhairavasvanam .
abhyadravanta sa.nyattA dhR^iShTadyumnapurogamAH .. 38..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n tava teShAM cha bhArata .
narAshvarathanAgAnA.n vyatiShaktaM parasparam .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 84}
s
bhIShma.n tu samare kruddhaM pratapanta.n samantataH .
na shekuH pANDavA draShTu.n tapantamiva bhAskaram .. 1..\\
tataH sarvANi sainyAni dharmaputrasya shAsanAt .
abhyadravanta gA~NgeyaM mardayanta.n shitaiH sharaiH .. 2..\\
sa tu bhIShmo raNashlAghI somakAnsaha sR^i~njayAn .
pA~nchAlAMshcha maheShvAsAnpAtayAmAsa sAyakaiH .. 3..\\
te vadhyamAnA bhIShmeNa pA~nchAlAH somakaiH saha .
bhIShmamevAbhyayustUrNa.n tyaktvA mR^ityukR^itaM bhayam .. 4..\\
sa teShA.n rathinAM vIro bhIShmaH shAntanavo yudhi .
chichchheda sahasA rAjanbAhUnatha shirA.nsi cha .. 5..\\
virathAnrathinashchakre pitA devavratastava .
patitAnyuttamA~NgAni hayebhyo hayasAdinAm .. 6..\\
nirmanuShyAMshcha mAta~NgA~nshayAnAnparvatopamAn .
apashyAma mahArAja bhIShmAstreNa pramohitAn .. 7..\\
na tatrAsItpumAnkashchitpANDavAnA.n vishAM pate .
anyatra rathinA.n shreShThAdbhImasenAnmahAbalAt .. 8..\\
sa hi bhIShma.n samAsAdya tADayAmAsa sa.nyuge .
tato niShTAnako ghoro bhIShma bhIma.n samAgame .. 9..\\
babhUva sarvasainyAnA.n ghorarUpo bhayAnakaH .
tathaiva pANDavA hR^iShTAH si.nhanAdamathAnadan .. 10..\\
tato duryodhano rAjA sodaryaiH parivAritaH .
bhIShma.n jugopa samare vartamAne janakShaye .. 11..\\
bhImastu sArathi.n hatvA bhIShmasya rathinAM varaH .
vidrutAshve rathe tasmindravamANe samantataH .
sunAbhasya shareNAshu shirashchichchheda chArihA .. 12..\\
kShurapreNa sutIkShNena sa hato nyapatadbhuvi .
hate tasminmahArAja tava putre mahArathe .
nAmR^iShyanta raNe shUrAH sodaryAH sapta sa.nyuge .. 13..\\
AdityaketurbahvAshIkuNDa dhAro mahodaraH .
aparAjitaH paNDitako vishAlAkShaH sudurjayaH .. 14..\\
pANDava.n chitrasaMnAhA vichitrakavacha dhvajAH .
abhyadravanta sa~NgrAme yoddhukAmArimardanAH .. 15..\\
mahodarastu samare bhIma.n vivyAdha patribhiH .
navabhirvajrasa~NkAshairnamuchi.n vR^itrahA yathA .. 16..\\
AdityaketuH saptatyA bahvAshIchApi pa~nchabhiH .
navatyA kuNDa dhArastu vishAlAkShashcha saptabhiH .. 17..\\
aparAjito mahArAja parAjiShNurmahArathaH .
sharairbahubhirAnarchhadbhImasenaM mahAbalam .. 18..\\
raNe paNDitakashchaina.n tribhirbANaiH samardayat .
sa tanna mamR^iShe bhImaH shatrubhirvadhamAhave .. 19..\\
dhanuH prapIDya vAmena kareNAmitrakarshanaH .
shirashchichchheda samare shareNa nataparvaNA .. 20..\\
aparAjitasya sunasa.n tava putrasya sa.nyuge .
parAjitasya bhImena nipapAta shiromahIm .. 21..\\
athApareNa bhallena kuNDa dhAraM mahAratham .
prAhiNonmR^ityulokAya sarvalokasya pashyataH .. 22..\\
tataH punarameyAtmA prasandhAya shilImukham .
preShayAmAsa samare paNDitaM prati bhArata .. 23..\\
sa sharaH paNDita.n hatvA vivesha dharaNItalam .
yathA naraM nihatyAshu bhujagaH kAlachoditaH .. 24..\\
vishAlAkSha shirashchhittvA pAtayAmAsa bhUtale .
tribhiH sharairadInAtmA smarankleshaM purAtanam .. 25..\\
mahodaraM maheShvAsaM nArAchena stanAntare .
vivyAdha samare rAjansa hato nyapatadbhuvi .. 26..\\
AdityaketoH ketu.n cha chhittvA bANena sa.nyuge .
bhallena bhR^ishatIkShNena shirashchichchheda chArihA .. 27..\\
bahvAshina.n tato bhImaH shareNa nataparvaNA .
preShayAmAsa sa~Nkruddho yamasya sadanaM prati .. 28..\\
pradudruvustataste.anye putrAstava vishAM pate .
manyamAnA hi tatsatya.n sabhAyA.n tasya bhAShitam .. 29..\\
tato duryodhano rAjA bhrAtR^ivyasanakarshitaH .
abravIttAvakAnyodhAnbhImo.aya.n yudhi vadhyatAm .. 30..\\
evameta maheShvAsAH putrAstava vishAM pate .
bhrAtR^InsandR^ishya nihatAnprAsmara.nste hi tadvachaH .. 31..\\
yaduktavAnmahAprAGYaH kShattA hitamanAmayam .
tadida.n samanuprAptaM vachana.n divyadarshinaH .. 32..\\
lobhamohasamAviShTaH putra prItyA janAdhipa .
na budhyase purA yattattathyamukta.n vacho mahat .. 33..\\
tathaiva hi vadhArthAya putrANAM pANDavo balI .
nUna.n jAto mahAbAhuryathA hanti sma kauravAn .. 34..\\
tato duryodhano rAjA bhIShmamAsAdya mAriSha .
duHkhena mahatAviShTo vilalApAtikarshitaH .. 35..\\
nihatA bhrAtaraH shUrA bhImasenena me yudhi .
yatamAnAstathAnye.api hanyante sarvasainikAH .. 36..\\
bhavAMshcha madhyasthatayA nityamasmAnupekShate .
so.aha.n kApathamArUDhaH pashya daivamidaM mama .. 37..\\
etachchhrutvA vachaH krUraM pitA devavratastava .
duryodhanamida.n vAkyamabravItsAshrulochanam .. 38..\\
uktametanmayA pUrva.n droNena vidureNa cha .
gAndhAryA cha yashasvinyA tattva.n tAta na buddhavAn .. 39..\\
samayashcha mayA pUrva.n kR^ito vaH shatrukarshana .
nAha.n yudhi vimoktavyo nApyAchAryaH katha.n chana .. 40..\\
ya.n yaM hi dhArtarAShTrANAM bhImo drakShyati sa.nyuge .
haniShyati raNe ta.n ta.n satyametadbravImi te .. 41..\\
sa tva.n rAjansthiro bhUtvA dR^iDhA.n kR^itvA raNe matim .
yodhayasva raNe pArthAnsvarga.n kR^itvA parAyaNam .. 42..\\
na shakyAH pANDavA jetu.n sendrairapi surAsuraiH .
tasmAdyuddhe mati.n kR^itvA sthirA.n yudhyasva bhArata .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 85}
dhr
dR^iShTvA mama hatAnputrAnbahUnekena saMshaya .
bhIShmo droNaH kR^ipashchaiva kimakurvata sa.nyuge .. 1..\\
ahanyahani me putrAH kShaya.n gachchhanti sa~njaya .
manye.aha.n sarvathA sUta daivenaupahatA bhR^isham .. 2..\\
yatra me tanayAH sarve jIyante na jayantyuta .
yatra bhIShmasya droNasya kR^ipasya cha mahAtmanaH .. 3..\\
saumadatteshcha vIrasya bhagadattasya chobhayoH .
ashvatthAmnastathA tAta shUrANA.n sumahAtmanAm .. 4..\\
anyeShA.n chaiva vIrANAM madhyagAstanayA mama .
yadahanyanta sa~NgrAme kimanyadbhAgadheyataH .. 5..\\
na hi duryodhano mandaH purA proktamabudhyata .
vAryamANo mayA tAta bhIShmeNa vidureNa cha .. 6..\\
gAndhAryA chaiva durmedhAH satata.n hitakAmyayA .
nAvabudhyatpurA mohAttasya prAptamidaM phalam .. 7..\\
yadbhImasenaH samare putrAnmama vichetasaH .
ahanyahani sa~Nkruddho nayate yamasAdanam .. 8..\\
s
ida.n tatsamanuprAptaM kShatturvachanamuttamam .
na buddhavAnasi vibho prochyamAna.n hita.n tadA .. 9..\\
nivAraya sutAndyUtAtpANDavAnmA druheti cha .
suhR^idA.n hitakAmAnAM bruvatA.n tattadeva cha .. 10..\\
na shushrUShasi yadvAkyaM martyaH pathyamivauShadham .
tadeva tvAmanuprApta.n vachanaM sAdhu bhAShitam .. 11..\\
vidura droNa bhIShmANA.n tathAnyeShA.n hitaiShiNAm .
akR^itvA vachanaM pathya.n kShayaM gachchhanti kauravAH .. 12..\\
tadetatsamatikrAntaM pUrvameva vishAM pate .
tasmAnme shR^iNu tattvena yathA yuddhamavartata .. 13..\\
madhyAhne sumahAraudraH sa~NgrAmaH samapadyata .
lokakShayakaro rAja.nstanme nigadataH shR^iNu .. 14..\\
tataH sarvANi sainyAni dharmaputrasya shAsanAt .
sa.nrabdhAnyabhyadhAvanta bhIShmameva jighA.nsayA .. 15..\\
dhR^iShTadyumnaH shikhaNDI cha sAtyakishcha mahArathaH .
yuktAnIkA mahArAja bhIShmameva samabhyayuH .. 16..\\
arjuno draupadeyAshcha chekitAnashcha sa.nyuge .
druyodhana samAdiShTAnrAGYaH sarvAnsamabhyayuH .. 17..\\
abhimanyustathA vIro haiDimbashcha mahArathaH .
bhImasenashcha sa~Nkruddhaste.abhyadhAvanta kauravAn .. 18..\\
tridhA bhUtairavadhyanta pANDavaiH kauravA yudhi .
tathaiva kaurave rAjannavadhyanta pare raNe .. 19..\\
droNastu rathinA.n shreShThaH somakAnsR^i~njayaiH saha .
abhyadravata sa~NkruddhaH preShayiShyanyamakShayam .. 20..\\
tatrAkrando mahAnAsItsR^i~njayAnAM mahAtmanAm .
vadhyatA.n samare rAjanbhAradvAjena dhanvinA .. 21..\\
droNena nihatAstatra kShatriyA bahavo raNe .
viveShTantaH sma dR^ishyante vyAdhikliShTA narA iva .. 22..\\
kUjatA.n krandatAM chaiva stanatAM chaiva sa.nyuge .
anisha.n shrUyate shabdaH kShutkR^ishAnAM nR^iNAm iva .. 23..\\
tathaiva kauraveyANAM bhImaseno mahAbalaH .
chakAra kadana.n ghoraM kruddhaH kAla ivAparaH .. 24..\\
vadhyatA.n tatra sainyAnAmanyonyena mahAraNe .
prAvartata nadI ghorA rudhiraughapravAhinI .. 25..\\
sa sa~NgrAmo mahArAja ghorarUpo.abhavanmahAn .
kurUNAM pANDavAnA.n cha yama rAShTravivardhanaH .. 26..\\
tato bhImo raNe kruddho rabhasashcha visheShataH .
gajAnIka.n samAsAdya preShayAmAsa mR^ityave .. 27..\\
tatra bhArata bhImena nArAchAbhihatA gajAH .
petuH sedushcha nedushcha dishashcha paribabhramuH .. 28..\\
chhinnahastA mahAnAgAshchhinnapAdAshcha mAriSha .
krau~nchavadvyanadanbhItAH pR^ithivImadhishishyire .. 29..\\
nakulaH sahadevashcha hayAnIkamabhidrutau .
te hayAH kA~nchanApIDA rukmabhANDa parichchhadAH .
vadhyamAnA vyadR^ishyanta shatasho.atha sahasrashaH .. 30..\\
patadbhishcha hayai rAjansamAstIryata medinI .
nirjihvairshcha shvasadbhishcha kUjadbhishcha gatAsubhiH .
hayairbabhau narashreShTha nAnArUpadharairdharA .. 31..\\
arjunena hataiH sa~Nkhye tathA bhArata vAjibhiH .
prababhau vasudhA ghorA tatra tatra vishAM pate .. 32..\\
rathairbhagnairdhvajaishchhinnaishchhatraishcha sumahAprabhaiH .
hArairniShkaiH sa keyUraiH shirobhishcha sakuNDalaiH .. 33..\\
uShNIShairapaviddhaishcha patAkAbhishcha sarvaShaH .
anukarShaiH shubhau rAjanyoktraishchavyasurashmibhih .
sa~nchannA vasudhA bhAti vasante kusumairiva .. 34..\\
evameSha kShayo vR^ittaH pANDUnAmapi bhArata .
kruddhe shAntanave bhIShme droNe cha rathasattame .. 35..\\
ashvatthAmni kR^ipe chaiva tathaiva kR^itavarmaNi .
tathetareShu kruddheShu tAvakAnAmapi kShayaH .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 86}
sa~njaya uvAcha
vartamAne tathA raudre rAjanvIravarakShaye .
shakuniH saubalaH shrImAnpANDavAnsamupAdravat .. 1..\\
tathaiva sAtvato rAjanhArdikyaH paravIrahA .
abhyadravata sa~NgrAme pANDavAnAmanIkinIm .. 2..\\
tataH kAmbojamukhyAnAM nadIjAnA.n cha vAjinAm .
AraTTAnAM mahIjAnA.n sindhujAnA.n cha sarvashaH .. 3..\\
vanAyujAnA.n shubhrANA.n tathA parvatavAsinAm .
ye chApare tittirajA javanA vAtara.nhasaH .. 4..\\
suvarNAla~NkR^itairetairvarmavadbhiH sukalpitaiH .
hayairvAtajavairmukhyaiH pANDavasya suto balI .
abhyavartata tatsainya.n hR^iShTarUpaH parantapaH .. 5..\\
arjunasyAtha dAyAda irAvAnnAma vIryavAn .
sutAyAM nAgarAjasya jAtaH pArthena dhImatA .. 6..\\
airAvatena sA dattA anapatyA mahAtmanA .
patyau hate suparNena kR^ipaNA dInachetanA .. 7..\\
bhAryArtha.n tAM cha jagrAha pArthaH kAmavashAnugAm .
evameSha samutpannaH parakShetre.arjunAtmajaH .. 8..\\
sa nAgaloke sa.nvR^iddho mAtrA cha parirakShitaH .
pitR^ivyeNa parityaktaH pArthadveShAddurAtmanA .. 9..\\
rUpavAnvIryasampanno guNavAnsatyavikramaH .
indraloka.n jagAmAshu shrutvA tatrArjunaM gatam .. 10..\\
so.abhigamya mahAtmAnaM pitara.n satyavikramam .
abhyavAdayadavyagro vinayena kR^itA~njaliH .
irAvAnasmi bhadra.n te putrashchAhaM tavAbhibho .. 11..\\
mAtuH samAgamo yashcha tatsarvaM pratyavedayat .
tachcha sarva.n yathAvR^ittamanusasmAra pANDavaH .. 12..\\
pariShvajya suta.n chApi so.a.atmanaH sadR^ishaM guNaiH .
prItimAnabhavatpArtho devarAjaniveshane .. 13..\\
so.arjunena samAGYapto devaloke tadA nR^ipa .
prItipUrvaM mahAbAhuH svakAryaM prati bhArata .
yuddhakAle tvayAsmAka.n sAhya.n deyamiti prabho .. 14..\\
bADhamityevamuktvA cha yuddhakAla upAgataH .
kAmavarNajavairashvaiH sa.nvR^ito bahubhirnR^ipa .. 15..\\
te hayAH kA~nchanApIDA nAnAvarNA manojavAH .
utpetuH sahasA rAjanha.nsA iva mahodadhau .. 16..\\
te tvadIyAnsamAsAdya hayasa~NghAnmahAjavAn .
kroDaiH kroDAnabhighnanto ghoNAbhish cha parasparam .
nipetuH sahasA rAjansuvegAbhihatA bhuvi .. 17..\\
nipatadbhistathA taishcha hayasa~NghaiH parasparam .
shushruve dAruNaH shabdaH suparNapatane yathA .. 18..\\
tathaiva cha mahArAja sametyAnyonyamAhave .
parasparavadha.n ghoraM chakruste hayasAdinaH .. 19..\\
tasmi.nstathA vartamAne sa~Nkule tumule bhR^isham .
ubhayorapi saMshAntA hayasa~NghAH samantataH .. 20..\\
prakShINasAyakAH shUrA nihatAshvAH shramAturAH .
vilaya.n samanuprAptAstakShamANAH parasparam .. 21..\\
tataH kShINe hayAnIke ki.n chichchheShe cha bhArata .
saubalasyAtmajAH shUrA nirgatA raNamUrdhani .. 22..\\
vAyuvegasamasparshA jave vAyusamA.nstathA .
Aruhya shIlasampannAnvayaHsthA.nsturagottamAn .. 23..\\
gajo gavAkSho vR^iShakashcharmavAnArjavaH shukaH .
ShaDete balasampannA niryayurmahato balAt .. 24..\\
vAryamANAH shakuninA svaishcha yodhairmahAbalaiH .
saMnaddhA yuddhakushalA raudrarUpA mahAbalAH .. 25..\\
tadanIkaM mahAbAho bhittvA paramadurjayam .
balena mahatA yuktAH svargAya vijayaiShiNaH .
vivishuste tadA hR^iShTA gAndhArA yuddhadurmadAH .. 26..\\
tAnpraviShTA.nstadA dR^iShTvA irAvAnapi vIryavAn .
abravItsamare yodhAnvichitrAbharaNAyudhAn .. 27..\\
yathaite dhArtarAShTrasya yodhAH sAnugavAhanAH .
hanyante samare sarve tathA nItirvidhIyatAm .. 28..\\
bADhamityevamuktvA te sarve yodhA irAvataH .
jaghnuste vai parAnIka.n durjaya.n samare paraiH .. 29..\\
tadanIkamanIkena samare vIkShya pAtitam .
amR^iShyamANAste sarve subalasyAtmajA raNe .
irAvantamabhidrutya sarvataH paryavArayan .. 30..\\
tADayantaH shitaiH prAsaishchodayantaH parasparam .
te shUrAH paryadhAvanta kurvanto mahadAkulam .. 31..\\
irAvAnatha nirbhinnaH prAsaistIkShNairmahAtmabhiH .
sravatA rudhireNAktastottrairviddha iva dvipaH .. 32..\\
urasyapi cha pR^iShThe cha pArshvayoshcha bhR^ishAhataH .
eko bahubhirityartha.n dhairyAdrAjanna vivyathe .. 33..\\
irAvAnatha sa~NkruddhaH sarvA.nstAnnishitaiH sharaiH .
mohayAmAsa samare viddhvA parapura~njayaH .. 34..\\
prAsAnuddhR^itya sarvAMshcha svasharIrAdarindamaH .
taireva tADayAmAsa subalasyAtmajAnraNe .. 35..\\
nivR^iShya nishita.n khaDgaM gR^ihItvA cha sharAvaram .
padAtistUrNamAgachchhajjighA.nsuH saubalAnyudhi .. 36..\\
tataH pratyAgataprANAH sarve te subalAtmajAH .
bhUyaH krodhasamAviShTA irAvantamathAdravan .. 37..\\
irAvAnapi khaDgena darshayanpANilAghavam .
abhyavartata tAnsarvAnsaubalAnbaladarpitaH .. 38..\\
lAghavenAtha charataH sarve te subalAtmajAH .
antaraM nAdhyagachchhanta charantaH shIghragAminaH .. 39..\\
bhUmiShThamatha ta.n sa~Nkhye sampradR^ishya tataH punaH .
parivArya bhR^isha.n sarve grahItumupachakramuH .. 40..\\
athAbhyAshagatAnA.n sa khaDgenAmitrakarshanaH .
upahastAvahastAbhyA.n teShAM gAtrANyakR^intata .. 41..\\
AyudhAni cha sarveShAM bAhUnapi cha bhUShitAn .
apatanta nikR^ittA~NgA gatA bhUmi.n gatAsavaH .. 42..\\
vR^iShakastu mahArAja bahudhA parivikShataH .
amuchyata mahAraudrAttasmAdvIrAvakartanAt .. 43..\\
tAnsarvAnpatitAndR^iShTvA bhIto duryodhanastataH .
abhyabhAShata sa~Nkruddho rAkShasa.n ghoradarshanam .. 44..\\
ArshyashR^i~NgiM maheShvAsaM mAyAvinamarindamam .
vairiNaM bhImasenasya pUrvaM bakavadhena vai .. 45..\\
pashya vIra yathA hyeSha phalgunasya suto balI .
mAyAvI vipriya.n ghoramakArShInme balakShayam .. 46..\\
tva.n cha kAmagamastAta mAyAstre cha vishAradaH .
kR^itavairashcha pArthena tasmAdena.n raNe jahi .. 47..\\
bADhamityevamuktvA tu rAkShaso ghoradarshanaH .
prayayau si.nhanAdena yatrArjunasuto yuvA .. 48..\\
svArUDhairyuddhakushalairvimalaprAsayodhibhiH .
vIraiH prahAribhiryuktaH svairanIkaiH samAvR^itaH .
nihantukAmaH samare irAvantaM mahAbalam .. 49..\\
irAvAnapi sa~NkruddhastvaramANaH parAkramI .
hantukAmamamitraghno rAkShasaM pratyavArayat .. 50..\\
tamApatanta.n samprekShya rAkShasaH sumahAbalaH .
tvaramANastato mAyAM prayoktumupachakrame .. 51..\\
tena mAyAmayAH kL^iptA hayAstAvanta eva hi .
svArUDhA rAkShasairghoraiH shUlapaTTishapANibhiH .. 52..\\
te sa.nrabdhAH samAgamya dvisAhasrAH prahAriNaH .
achirAdgamayAmAsuH pretalokaM parasparam .. 53..\\
tasmi.nstu nihate sainye tAvubhau yuddhadurmadau .
sa~NgrAme vyavatiShThetA.n yathA vai vR^itravAsavau .. 54..\\
AdravantamabhiprekShya rAkShasa.n yuddhadurmadam .
irAvAnkrodhasa.nrabdhaH pratyadhAvanmahAbalaH .. 55..\\
samabhyAshagatasyAjau tasya khaDgena durmateH .
chichchheda kArmuka.n dIpta.n sharAvApaM cha pa~nchakam .. 56..\\
sa nikR^itta.n dhanurdR^iShTvA khaM javena samAvishat .
irAvantamabhikruddhaM mohayanniva mAyayA .. 57..\\
tato.antarikShamutpatya irAvAnapi rAkShasam .
vimohayitvA mAyAbhistasya gAtrANi sAyakaiH .
chichchheda sarvamarmaGYaH kAmarUpo durAsadaH .. 58..\\
tathA sa rAkShasashreShThaH sharaiH kR^ittaH punaH punaH .
sambabhUva mahArAja samavApa cha yauvanam .. 59..\\
mAyA hi sahajA teShA.n vayo rUpa.n cha kAmajam .
eva.n tadrAkShasasyA~NgaM chhinnaM chhinna.n vyarohata .. 60..\\
irAvAnapi sa~Nkruddho rAkShasa.n taM mahAbalam .
parashvadhena tIkShNena chichchheda cha punaH punaH .. 61..\\
sa tena balinA vIrashchhidyamAna iva drumaH .
rAkShaso vyanadadghora.n sa shabdastumulo.abhavat .. 62..\\
parashvadhakShata.n rakShaH susrAva rudhiraM bahu .
tatashchukrodha balavAMshchakre vega.n cha sa.nyuge .. 63..\\
ArshyashR^i~Ngistato dR^iShTvA samare shatrumUrjitam .
kR^itvA ghoraM mahadrUpa.n grahItumupachakrame .
sa~NgrAmashiraso madhye sarveShA.n tatra pashyatAm .. 64..\\
tA.n dR^iShTvA tAdR^ishIM mAyA.n rAkShasasya mahAtmanaH .
irAvAnapi sa~Nkruddho mAyA.n sraShTuM prachakrame .. 65..\\
tasya krodhAbhibhUtasya sa.nyugeShvanivartinaH .
yo.anvayo mAtR^ikastasya sa enamabhipedivAn .. 66..\\
sa nAgairbahusho rAjansarvataH sa.nvR^ito raNe .
dadhAra sumahadrUpamananta iva bhogavAn .
tato bahuvidhairnAgaishchhAdayAmAsa rAkShasam .. 67..\\
chhAdyamAnastu nAgaiH sa dhyAtvA rAkShasapu~NgavaH .
sauparNa.n rUpamAsthAya bhakShayAmAsa pannagAn .. 68..\\
mAyayA bhakShite tasminnanvaye tasya mAtR^ike .
vimohitamirAvantamasinA rAkShaso.avadhIt .. 69..\\
sakuNDala.n samukuTaM padmendusadR^ishaprabham .
irAvataH shiro rakShaH pAtayAmAsa bhUtale .. 70..\\
tasmi.nstu nihate vIre rAkShasenArjunAtmaje .
vishokAH samapadyanta dhArtarAShTrAH sarAjakAH .. 71..\\
tasminmahati sa~NgrAme tAdR^ishe bhairave punaH .
mahAnvyatikaro ghoraH senayoH samapadyata .. 72..\\
hayA gajAH padAtAshcha vimishrA dantibhirhatAH .
rathAshcha dantinashchaiva pattibhistatra sUditAH .. 73..\\
tathA pattirathaughAshcha hayAshcha bahavo raNe .
rathibhirnihatA rAja.nstava teShA.n cha sa~Nkule .. 74..\\
ajAnannarjunashchApi nihataM putramaurasam .
jaghAna samare shUrAnrAGYastAnbhIShmarakShiNaH .. 75..\\
tathaiva tAvakA rAjansR^i~njayAshcha mahAbalAH .
juhvataH samare prANAnnijaghnuritaretaram .. 76..\\
muktakeshA vikavachA virathAshchhinnakArmukAH .
bAhubhiH samayudhyanta samavetAH parasparam .. 77..\\
tathA marmAtigairbhIShmo nijaghAna mahArathAn .
kampayansamare senAM pANDavAnAM mahAbalaH .. 78..\\
tena yaudhiShThire sainye bahavo mAnavA hatAH .
dantinaH sAdinashchaiva rathino.atha hayAstathA .. 79..\\
tatra bhArata bhIShmasya raNe dR^iShTvA parAkramam .
atyadbhutamapashyAma shakrasyeva parAkramam .. 80..\\
tathaiva bhImasenasya pArShatasya cha bhArata .
raudramAsIttadA yuddha.n sAtvatasya cha dhanvinaH .. 81..\\
dR^iShTvA droNasya vikrAntaM pANDavAnbhayamAvishat .
eka eva raNe shakto hantumasmAnsa sainikAn .. 82..\\
kiM punaH pR^ithivI shUrairyodhavrAtaiH samAvR^itaH .
ityabruvanmahArAja raNe droNena pIDitAH .. 83..\\
vartamAne tathA raudre sa~NgrAme bharatarShabha .
ubhayoH senayoH shUrA nAmR^iShyanta parasparam .. 84..\\
AviShTA iva yudhyante rakShobhUtA mahAbalAH .
tAvakAH pANDaveyAshcha sa.nrabdhAstAta dhanvinaH .. 85..\\
na sma pashyAmahe ka.n chidyaH prANAnparirakShati .
sa~NgrAme daityasa~NkAshe tasminyoddhA narAdhipa .. 86..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 87}
dhr
irAvanta.n tu nihataM dR^iShTvA pArthA mahArathAH .
sa~NgrAme kimakurvanta tanmamAchakSha sa~njaya .. 1..\\
s
irAvanta.n tu nihata.n sa~NgrAme vIkShya rAkShasaH .
vyanadatsumahAnAdaM bhaimasenirghaTotkachaH .. 2..\\
nadatastasya shabdena pR^ithivI sAgarAmbarA .
sa parvata vanA rAjaMshchachAla subhR^isha.n tadA .
antarikSha.n dishashchaiva sarvAshcha pradishastathA .. 3..\\
ta.n shrutvA sumahAnAda.n tava sainyasya bhArata .
UrustambhaH samabhavadvepathuH sveda eva cha .. 4..\\
sarva eva cha rAjendra tAvakA dInachetasaH .
sarpavatsamaveShTanta si.nhabhItA gajA iva .. 5..\\
ninadatsumahAnAdaM nirghAtamiva rAkShasaH .
jvalita.n shUlamudyamya rUpa.n kR^itvA vibhIShaNam .. 6..\\
nAnApraharaNairghorairvR^ito rAkShasapu~NgavaiH .
AjagAma susa~NkruddhaH kAlAntakayamopamaH .. 7..\\
tamApatanta.n samprekShya sa~NkruddhaM bhImadarshanam .
svabala.n cha bhayAttasya prAyasho vimukhIkR^itam .. 8..\\
tato duryodhano rAjA ghaTotchakamupAdravat .
pragR^ihya vipula.n chApa.n si.nhavadvinadanmuhuH .. 9..\\
pR^iShThato.anuyayau chaina.n sravadbhiH parvatopamaiH .
ku~njarairdashasAhasrairva~NgAnAmadhipaH svayam .. 10..\\
tamApatanta.n samprekShya gajAnIkena sa.nvR^itam .
putra.n tava mahArAja chukopa sa nishAcharaH .. 11..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n tumula.n lomaharShaNam .
rAkShasAnA.n cha rAjendra duryodhana balasya cha .. 12..\\
gajAnIka.n cha samprekShya meghavR^indamivodyatam .
abhyadhAvanta sa~NkruddhA rAkShasAH shastrapANayaH .. 13..\\
nadanto vividhAnnAdAnmeghA iva sa vidyutaH .
sharashaktyR^iShTinArAchairnighnanto gajayodhinaH .. 14..\\
bhiNDipAlaistathA shUlairmudgaraiH saparashvadhaiH .
parvatAgraishcha vR^ikShaishcha nijaghnuste mahAgajAn .. 15..\\
bhinnakumbhAnvirudhirAnbhinnagAtrAMshcha vAraNAn .
apashyAma mahArAja vadhyamAnAnnishAcharaiH .. 16..\\
teShu prakShIyamANeShu bhagneShu gajayodhiShu .
duryodhano mahArAja rAkShasAnsamupAdravat .. 17..\\
amarShavashamApannastyaktvA jIvitamAtmanaH .
mumocha nishitAnbANAnrAkShaseShu mahAbalaH .. 18..\\
jaghAna cha maheShvAsaH pradhAnA.nstatra rAkShasAn .
sa~Nkruddho bharatashreShTha putro duryodhanastava .. 19..\\
vegavantaM mahAraudra.n vidyujjihvaM pramAthinam .
sharaishchaturbhishchaturo nijaghAna mahArathaH .. 20..\\
tataH punarameyAtmA sharavarSha.n durAsadam .
mumocha bharatashreShTha nishAcharabalaM prati .. 21..\\
tattu dR^iShTvA mahatkarma putrasya tava mAriSha .
krodhenAbhiprajajvAla bhaimasenirmahAbalaH .. 22..\\
visphArya cha mahachchApamindrAshanisamasvanam .
abhidudrAva vegena duryodhanamarindamam .. 23..\\
tamApatantamudvIkShya kAlasR^iShTamivAntakam .
na vivyathe mahArAja putro duryodhanastava .. 24..\\
athainamabravItkruddhaH krUraH sa.nraktalochanaH .
ye tvayA sunR^isha.nsena dIrghakAlaM pravAsitAH .
yachcha te pANDavA rAjaMshchhala dyUte parAjitAH .. 25..\\
yachchaiva draupadI kR^iShNA ekavastrA rajasvalA .
sabhAmAnIya durbuddhe bahudhA kleshitA tvayA .. 26..\\
tava cha priyakAmena AshramasthA durAtmanA .
saindhavena parikliShTA paribhUya pitR^Inmama .. 27..\\
eteShAmavamAnAnAmanyeShA.n cha kulAdhama .
antamadya gamiShyAmi yadi notsR^ijase raNam .. 28..\\
evamuktvA tu haiDimbo mahadvisphArya kArmukam .
sandashya dashanairoShTha.n sR^ikkiNI parisa.nlihan .. 29..\\
sharavarSheNa mahatA duryodhanamavAkirat .
parvata.n vAridhArAbhiH prAvR^iShIva balAhakaH .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 88}
s
tatastadbANavarSha.n tu duHsahaM dAnavairapi .
dadhAra yudhi rAjendro yathA varShaM mahAdvipaH .. 1..\\
tataH krodhasamAviShTo niHshvasanniva pannagaH .
saMshayaM paramaM prAptaH putraste bharatarShabha .. 2..\\
mumocha nishitA.nstIkShNAnnArAchAnpa~nchaviMshatim .
te.apatansahasA rAja.nstasminrAkShasapu~Ngave .
AshIviShA iva kruddhAH parvate gandhamAdane .. 3..\\
sa tairviddhaH sravanraktaM prabhinna iva ku~njaraH .
dadhre mati.n vinAshAya rAGYaH sa pishitAshanaH .
jagrAha cha mahAshakti.n girINAmapi dAraNIm .. 4..\\
sampradIptAM maholkAbhAmashanIM maghavAniva .
samudyachchhanmahAbAhurjighA.nsustanaya.n tava .. 5..\\
tAmudyatAmabhiprekShya va~NgAnAm adhipastvaran .
ku~njara.n girisa~NkAsha.n rAkShasaM pratyachodayat .. 6..\\
sa nAgapravareNAjau balinA shIghragAminA .
yato duryodhana rathastaM mArgaM pratyapadyata .
ratha.n cha vArayAmAsa ku~njareNa sutasya te .. 7..\\
mArgamAvArita.n dR^iShTvA rAGYA va~Ngena dhImatA .
ghaTotkacho mahArAja krodhasa.nraktalochanaH .
udyatA.n tAM mahAshaktiM tasmiMshchikShepa vAraNe .. 8..\\
sa tayAbhihato rAja.nstena bAhuvimuktayA .
sa~njAtarudhirotpIDaH papAta cha mamAra cha .. 9..\\
patatyatha gaje chApi va~NgAnAmIshvaro balI .
javena samabhidrutya jagAma dharaNItalam .. 10..\\
duryodhano.api samprekShya pAtita.n varavAraNam .
prabhagna.n cha balaM dR^iShTvA jagAma paramA.n vyathAm .. 11..\\
kShatradharmaM puraskR^itya AtmanashchAbhimAnitAm .
prApte.apakramaNe rAjA tasthau giririvAchalaH .. 12..\\
sandhAya cha shitaM bANa.n kAlAgnisamatejasam .
mumocha paramakruddhastasminghore nishAchare .. 13..\\
tamApatanta.n samprekShya bANamindrAshaniprabham .
lAghavAdva~nchayAmAsa mahAkAyo ghaTotkachaH .. 14..\\
bhUya eva nanAdograH krodhasa.nraktalochanaH .
trAsayansarvabhUtAni yugAnte jalado yathA .. 15..\\
ta.n shrutvA ninada.n ghoraM tasya bhIShmasya rakShasaH .
AchAryamupasa~Ngamya bhIShmaH shAntanavo.abravIt .. 16..\\
yathaiSha ninado ghoraH shrUyate rAkShaseritaH .
haiDimbo yudhyate nUna.n rAGYA duryodhanena ha .. 17..\\
naiSha shakyo hi sa~NgrAme jetuM bhUtena kena chit .
tatra gachchhata bhadra.n vo rAjAnaM parirakShata .. 18..\\
abhidrutaM mahAbhAga.n rAkShaShena durAtmanA .
etaddhi parama.n kR^itya.n sarveShAM naH parantapaH .. 19..\\
pitAmahavachaH shrutvA tvaramANA mahArathAH .
uttama.n javamAsthAya prayayuryatra kauravaH .. 20..\\
droNashcha somadattashcha bAhlikashcha jayadrathaH .
kR^ipo bhUrI shravAH shalyashchitraseno viviMshatiH .. 21..\\
ashvatthAmA vikarNashcha Avantyashcha bR^ihadbalaH .
rathAshchAneka sAhasrA ye teShAmanuyAyinaH .
abhidrutaM parIpsantaH putra.n duryodhanaM tava .. 22..\\
tadanIkamanAdhR^iShyaM pAlita.n lokasattamaiH .
AtatAyinamAyAntaM prekShya rAkShasasattamaH .
nAkampata mahAbAhurmainAka iva parvataH .. 23..\\
pragR^ihya vipula.n chApa.n GYAtibhiH parivAritaH .
shUlamudgara hastaishcha nAnApraharaNairapi .. 24..\\
tataH samabhavadyuddha.n tumula.n lomaharShaNam .
rAkShasAnA.n cha mukhyasya duryodhana balasya cha .. 25..\\
dhanuShA.n kUjatA.n shabdaH sarvatastumulo.abhavat .
ashrUyata mahArAja vaMshAnA.n dahyatAm iva .. 26..\\
shastrANAM pAtyamAnAnA.n kavacheShu sharIriNAm .
shabdaH samabhavadrAjannadrINAmiva dIryatAm .. 27..\\
vIrabAhuvisR^iShTAnA.n tomarANA.n vishAM pate .
rUpamAsIdviyatsthAnA.n sarpANAM sarpatAm iva .. 28..\\
tataH paramasa~Nkruddho visphArya sumahaddhanuH .
rAkShasendro mahAbAhurvinadanbhairava.n ravam .. 29..\\
AchAryasyArdha chandreNa kruddhashchichchheda kArmukam .
somadattasya bhallena dhvajamunmathya chAnadat .. 30..\\
bAhlika.n cha tribhirbANairabhyavidhyatstanAntare .
kR^ipamekena vivyAdha chitrasena.n tribhiH sharaiH .. 31..\\
pUrNAyatavisR^iShTena samyakpraNihitena cha .
jatru deshe samAsAdya vikarNa.n samatADayat .
nyaShIdatsa rathopasthe shoNitena pariplutaH .. 32..\\
tataH punarameyAtmA nArAchAndasha pa~ncha cha .
bhUrishravasi sa~NkruddhaH prAhiNodbharatarShabha .
te varma bhittvA tasyAshu prAvishanmedinI talam .. 33..\\
viviMshateshcha drauNeshcha yantArau samatADayat .
tau petatU rathopasthe rashmInutsR^ijya vAjinAm .. 34..\\
sindhurAGYo.ardhachandreNa vArAha.n svarNabhUShitam .
unmamAtha mahArAja dvitIyenAchhinaddhanuH .. 35..\\
chaturbhiratha nArAchairAvantyasya mahAtmanaH .
jaghAna chaturo vAhAnkrodhasa.nraktalochanaH .. 36..\\
pUrNAyatavisR^iShTena pItena nishitena cha .
nirbibheda mahArAja rAjaputraM bR^ihadbalam .
sa gADhaviddho vyathito rathopastha upAvishat .. 37..\\
bhR^isha.n krodhena chAviShTo rathastho rAkShasAdhipaH .
chikShepa nishitA.nstIkShNA~nsharAnAshIviShopamAn .
vibhiduste mahArAja shalya.n yuddhavishAradam .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 89}
s
vimukhIkR^itya tAnsarvA.nstAvakAnyudhi rAkShasaH .
jighA.nsurbharatashreShTha duryodhanamupAdravat .. 1..\\
tamApatanta.n samprekShya rAjAnaM prati vegitam .
abhyadhAvajjighA.nsantastAvakA yuddhadurmadAH .. 2..\\
tAlamAtrANi chApAni vikarShanto mahAbalAH .
tamekamabhyadhAvanta nadantaH si.nhasa~Nghavat .. 3..\\
athaina.n sharavarSheNa samantAtparyavArayan .
parvata.n vAridhArAbhiH sharadIva balAhakAH .. 4..\\
sa gADhaviddho vyathitastottrArdita iva dvipaH .
utpapAta tadAkAsha.n samantAdvainateyavat .. 5..\\
vyanadatsumahAnAda.n jImUta iva shAradaH .
dishaH khaM pradishashchaiva nAdayanbhairavasvanaH .. 6..\\
rAkShasasya tu ta.n shabdaM shrutvA rAjA yudhiShThiraH .
uvAcha bharatashreShTho bhImasenamida.n vachaH .. 7..\\
yudhyate rAkShaso nUna.n dhArtarAShTrairmahArathaiH .
yathAsya shrUyate shabdo nadato bhairava.n svanam .
atibhAra.n cha pashyAmi tatra tAta samAhitam .. 8..\\
pitAmahashcha sa~NkruddhaH pA~nchAlAnhantumudyataH .
teShA.n cha rakShaNArthAya yudhyate phalgunaH paraiH .. 9..\\
etachchhrutvA mahAbAho kAryadvayamupasthitam .
gachchha rakShasva haiDimba.n saMshayaM parama.n gatam .. 10..\\
bhrAturvachanamAGYAya tvaramANo vR^ikodaraH .
prayayau si.nhanAdena trAsayansarvapArthivAn .
vegena mahatA rAjanparvakAle yathodadhiH .. 11..\\
tamanvayAtsatyaghR^itiH sauchittiryuddhadurmadaH .
shreNimAnvasu dAnashcha putraH kAshyasya chAbhibhUH .. 12..\\
abhimanyumukhAshchaiva draupadeyA mahArathAH .
kShatradevashcha vikrAntaH kShatradharmA tathaiva cha .. 13..\\
anUpAdhipatishchaiva nIlaH svabalamAsthitaH .
mahatA rathavaMshena haiDimbaM paryavArayan .. 14..\\
ku~njaraishcha sadAmattaiH ShaTsahasraiH prahAribhiH .
abhyarakShanta sahitA rAkShasendra.n ghaTotkacham .. 15..\\
si.nhanAdena mahatA nemighoSheNa chaiva hi .
khurashabdaninAdaishcha kampayanto vasundharAm .. 16..\\
temAmApatatA.n shrutvA shabda.n taM tAvakaM balam .
bhImasena bhayodvigna.n vivarNavadana.n tathA .
parivR^ittaM mahArAja parityajya ghaTotkacham .. 17..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n tatra tatra mahAtmanAm .
tAvakAnAM pareShA.n cha sa~NgrAmeShvanivartinAm .. 18..\\
nAnArUpANi shastrANi visR^ijanto mahArathAH .
anyonyamabhidhAvantaH samprahAraM prachakrire .
vyatiShaktaM mahAraudra.n yuddhaM bhIru bhayAvaham .. 19..\\
hayA gajaiH samAjagmuH pAdAtA rathibhiH saha .
anyonya.n samare rAjanprArthayAnA mahadyashaH .. 20..\\
sahasA chAbhavattIvra.n saMnipAtAnmahadrajaH .
rathAshvajaga pattInAM padanemi samuddhatam .. 21..\\
dhUmrAruNa.n rajastIvraM raNabhUmiM samAvR^iNot .
naiva sve na pare rAjansamajAnanparasparam .. 22..\\
pitA putraM na jAnIte putro vA pitara.n tathA .
nirmaryAde tathA bhUte vaishase lomaharShaNe .. 23..\\
shastrANAM bharatashreShTha manuShyANA.n cha garjatAm .
sumahAnabhavachchhabdo vaMshAnAmiva dahyatAm .. 24..\\
gajavAjimanuShyANA.n shoNitAntra tara~NgiNI .
prAvartata nadI tatra keshashaivalashAdvalA .. 25..\\
narANA.n chaiva kAyebhyaH shirasAM patatA.n raNe .
shushruve sumahA~nshabdaH patatAmashmanAm iva .. 26..\\
vishiraskairmanuShyaishcha chhinnagAtraishcha vAraNaiH .
ashvaiH sambhinnadehaishcha sa~NkIrNAbhUdvasundharA .. 27..\\
nAnAvidhAni shastrANi visR^ijanto mahArathAH .
anyonyamabhidhAvantaH samprahAraM prachakrire .. 28..\\
hayA hayAnsamAsAdya preShitA hayasAdibhiH .
samAhatya raNe.anyonyaM nipeturgatajIvitAH .. 29..\\
narA narAnsamAsAdya krodharaktekShaNA bhR^isham .
urA.nsyurobhiranyonya.n samAshliShya nijaghnire .. 30..\\
preShitAshcha mahAmAtrairvAraNAH paravAraNAH .
abhighnanti viShANAgrairvAraNAneva sa.nyuge .. 31..\\
te jAtarudhirApIDAH patAkAbhirala~NkR^itAH .
sa.nsaktAH pratyadR^ishyanta meghA iva sa vidyutaH .. 32..\\
ke chidbhinnA viShANAgrairbhinnakumbhAshcha tomaraiH .
vinadanto.abhyadhAvanta garjanto jaladA iva .. 33..\\
kechiddhastairdvidhA chhinnaishchhinnagAtrAstathApare .
nipetustumule tasmiMshchhinnapakShA ivAdrayaH .. 34..\\
pArshvaistu dAritairanye vAraNairvaravAraNAH .
mumuchuH shoNitaM bhUri dhAtUniva mahIdharAH .. 35..\\
nArAchAbhihatAstvanye tathA viddhAshcha tomaraiH .
hatArohA vyadR^ishyanta vishR^i~NgA iva parvatAH .. 36..\\
ke chitkrodhasamAviShTA madAndhA niravagrahAH .
rathAnhayAnpadAtAMshcha mamR^iduH shatasho raNe .. 37..\\
tathA hayA hayArohaistADitAH prAsatomaraiH .
tena tenAbhyavartanta kurvanto vyAkulA dishaH .. 38..\\
rathino rathibhiH sArdha.n kulaputrAstanutyajaH .
parA.n shaktiM samAsthAya chakruH karmANyabhItavat .. 39..\\
svaya.nvara ivAmarde prajahruritaretaram .
prArthayAnA.n yasho rAjansvargaM vA yuddhashAlinaH .. 40..\\
tasmi.nstathA vartamAne sa~NgrAme lomaharShaNe .
dhArtarAShTraM mahatsainyaM prAyasho vimukhIkR^itam .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 90}
s
svasainyaM nihata.n dR^iShTvA rAjA duryodhanaH svayam .
abhyadhAvata sa~Nkruddho bhImasenamarindamam .. 1..\\
pragR^ihya sumahachchApamindrAshanisamasvanam .
mahatA sharavarSheNa pANDava.n samavAkirat .. 2..\\
ardhachandra.n cha sandhAya sutIkShNa.n lomavAhinam .
bhImasenasya chichchheda chApa.n krodhasamanvitaH .. 3..\\
tadantara.n cha samprekShya tvaramANo mahArathaH .
sandadhe nishitaM bANa.n girINAmapi dAraNam .
tenorasi mahAbAhurbhImasenamatADayat .. 4..\\
sa gADhaviddho vyathitaH sR^ikkiNI parisa.nlihan .
samAlalambe tejasvI dhvaja.n hemapariShkR^itam .. 5..\\
tathA vimanasa.n dR^iShTvA bhImasenaM ghaTotkachaH .
krodhenAbhiprajajvAla didhakShanniva pAvakaH .. 6..\\
abhimanyumukhAshchaiva pANDavAnAM mahArathAH .
samabhyadhAvankroshanto rAjAna.n jAtasambhramAH .. 7..\\
samprekShya tAnApatataH sa~NkruddhA~njAtasambhramAn .
bhAradvAjo.abravIdvAkya.n tAvakAnAM mahArathAn .. 8..\\
kShipra.n gachchhata bhadra.n vo rAjAnaM parirakShata .
saMshayaM paramaM prAptaM majjanta.n vyasanArNave .. 9..\\
ete kruddhA maheShvAsAH pANDavAnAM mahArathAH .
bhImasenaM puraskR^itya duryodhanamupadrutAH .. 10..\\
nAnAvidhAni shastrANi visR^ijanto jaye ratAH .
nadanto bhairavAnnAdA.nstrAsayantashcha bhUmimAm .. 11..\\
tadAchArya vachaH shrutvA somadatta purogamAH .
tAvakAH samavartanta pANDavAnAmanIkinIm .. 12..\\
kR^ipo bhUri shvarAH shalyo droNaputro viviMshatiH .
chitraseno vikarNashcha saindhavo.atha bR^ihadbalaH .
Avantyau cha maheShvAsau kauravaM paryavArayan .. 13..\\
te viMshatipada.n gatvA samprahAraM prachakrire .
pANDavA dhArtarAShTrAshcha parasparajighA.nsavaH .. 14..\\
evamuktvA mahAbAhurmahadvisphArya kArmukam .
bhAradbAjastato bhIma.n ShaDviMshatyA samArpayat .. 15..\\
bhUyashchainaM mahAbAhuH sharaiH shIghramavAkirat .
parvata.n vAridhArAbhiH sharadIva balAhakaH .. 16..\\
taM patyavidhyaddashabhirbhImasenaH shilImukhaiH .
tvaramANo maheShvAsaH savye pArshve mahAbalaH .. 17..\\
sa gADhaviddho vyathito vayovR^iddhashcha bhArata .
pranaShTasa~nj~naH sahasA rathopastha upAvishat .. 18..\\
guruM pravyathita.n dR^iShTvA rAjA duryodhanaH svayam .
drauNAyanishcha sa~Nkruddhau bhImasenamabhidrutau .. 19..\\
tAvApatantau samprekShya kAlAntakayamopamau .
bhImaseno mahAbAhurgadAmAdAya sa tvaraH .. 20..\\
avaplutya rathAttUrNa.n tasthau giririvAchalaH .
samudyamya gadA.n gurvI.n yamadaNDopamAM raNe .. 21..\\
tadudyatagada.n dR^iShTvA kailAsamiva shR^i~NgiNam .
kauravo droNaputrashcha sahitAvabhyadhAvatAm .. 22..\\
tAvApatantau sahitau tvaritau balinA.n varau .
abhyadhAvata vegena tvaramANo vR^ikodaraH .. 23..\\
tamApatanta.n samprekShya sa~NkruddhaM bhImadarshanam .
samabhyadhAva.nstvaritAH kauravANAM mahArathAH .. 24..\\
bhAradvAja mukhAH sarve bhImasenajighA.nsayA .
nAnAvidhAni shastrANi bhImasyorasyapAtayan .
sahitAH pANDava.n sarve pIDayantaH samantataH .. 25..\\
ta.n dR^iShTvA saMshayaM prAptaM pIDyamAnaM mahAratham .
abhimanyuprabhR^itayaH pANDavAnAM mahArathAH .
abhyadhAvanparIpsantaH prANA.nstyaktvA sudustyajAn .. 26..\\
anUpAdhipatiH shUro bhImasya dayitaH sakhA .
nIlo nIlAmbudaprakhyaH sa~Nkruddho drauNimabhyayAt .
spardhate hi maheShvAso nitya.n droNasutena yaH .. 27..\\
sa visphArya mahachchApa.n drauNi.n vivyAdha patriNA .
yathA shakro mahArAja purA vivyAdha dAnavam .. 28..\\
viprachitti.n durAdharShaM devatAnAM bhayaM kakam .
yena lokatraya.n krodhAttrAsita.n svena tejasA .. 29..\\
tathA nIlena nirbhinnaH sumukhena patatriNA .
sa~njAtarudhirotpIDo drauNiH krodhasamanvitaH .. 30..\\
sa visphArya dhanushchitramindrAshanisamasvanam .
dadhre nIlavinAshAya matiM matimatA.n varaH .. 31..\\
tataH sandhAya vimalAnbhallAnkarmArapAyitAn .
jaghAna chaturo vAhAnpAtayAmAsa cha dhvajam .. 32..\\
saptamena cha bhallena nIla.n vivyAdha vakShasi .
sa gADhaviddho vyathito rathopastha upAvishat .. 33..\\
mohita.n vIkShya rAjAnaM nIlamabhrachayopamam .
ghaTotkacho.api sa~Nkruddho bhrAtR^ibhiH parivAritaH .. 34..\\
abhidudrAva vegena drauNimAhavashobhinam .
tathetare abhyadhAvanrAkShaso yuddhadurmadAH .. 35..\\
tamApatanta.n samprekShya rAkShasa.n ghoradarshanam .
abhyadhAvata tejasvI bhAradvAjAtmajastvaran .. 36..\\
nijaghAna cha sa~Nkruddho rAkShasAnbhImadarshanAn .
yo.abhavannagrataH kruddhA rAkShasasya puraHsarAH .. 37..\\
vimukhAMshchaiva tAndR^iShTvA drauNichApachyutaiH sharaiH .
akrudhyata mahAkAyo bhaimasenirghaTotkachaH .. 38..\\
prAdushchakre mahAmAyA.n ghorarUpA.n sudAruNAm .
mohayansamare drauNiM mAyAvI rAkShasAdhipaH .. 39..\\
tataste tAvakAH sarve mAyayA vimukhIkR^itAH .
anyonya.n samapashyanta nikR^ittAnmedinI tale .
vicheShTamAnAnkR^ipaNA~nshoNitena samukShitAn .. 40..\\
droNa.n duryodhana.n shalyamashvatthAmAnameva cha .
prAyashashcha maheShvAsA ye pradhAnAshcha kauravAH .. 41..\\
vidhvastA rathinaH sarve gajAshcha vinipAtitAH .
hayAshcha sahayArohA vinikR^ittAH sahasrashaH .. 42..\\
taddR^iShTvA tAvaka.n sainyaM vidrutaM shibiraM prati .
mama prAkroshato rAja.nstathA devavratasya cha .. 43..\\
yudhyadhvaM mA palAyadhvaM mAyaiShA rAkShasI raNe .
ghaTotkacha prayukteti nAtiShThanta vimohitAH .
naiva te shraddadhurbhItA vadatorAvayorvachaH .. 44..\\
tAMshcha pradravato dR^iShTvA jayaM prAptAMshcha pANDavAH .
ghaTotkachena sahitAH si.nhanAdAnprachakrire .
sha~NkhadundubhighoShAshcha samantAtsasvanurbhR^isham .. 45..\\
eva.n tava bala.n sarvaM haiDimbena durAtmanA .
sUryAstamaya velAyAM prabhagna.n vidruta.n dishaH .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 91}
s
tasminmahati sa~Nkrande rAjA duryodhanastadA .
gA~Ngeyamupasa~Ngamya vinayenAbhivAdya cha .. 1..\\
tasya sarva.n yathAvR^ittamAkhyAtumupachakrame .
ghaTotkachasya vijayamAtmanashcha parAjayam .. 2..\\
akthayAmAsa durdharSho viniHshvasya punaH punaH .
abravIchcha tadA rAjanbhIShma.n kurupitAmaham .. 3..\\
bhavanta.n samupAshritya vAsudevaM yathA paraiH .
pANDavairvigraho ghoraH samArabdho mayA prabho .. 4..\\
ekAdasha samAkhyAtA akShauhiNyashcha yA mama .
nideshe tava tiShThanti mayA sArdhaM parantapa .. 5..\\
so.ahaM bharatashArdUla bhImasenapurogamaiH .
ghaTotkacha.n samAshritya pANDavairyudhi nirjitaH .. 6..\\
tanme dahati gAtrANi shuShkavR^ikShamivAnalaH .
tadichchhAmi mahAbhAga tvatprasAdAtparantapa .. 7..\\
rAkShasApasada.n hantuM svayameva pitAmaha .
tvA.n samAshritya durdharSha.n tanme kartuM tvamarhasi .. 8..\\
etachchhrutvA tu vachana.n rAGYo bharatasattama .
duryodhanamida.n vAkyaM bhIShmaH shAntanavo.abravIt .. 9..\\
shR^iNu rAjanmama vacho yattvA vakShyAmi kaurava .
yathA tvayA mahArAja vartitavyaM parantapa .. 10..\\
AtmA rakShyo raNe tAtaH sarvAvasthAsvarindamam .
dharmarAjena sa~NgrAmastvayA kAryaH sadAnagha .. 11..\\
arjunena yamAbhyA.n vA bhImasenena vA punaH .
rAjadharmaM puraskR^itya rAjA rAjAnamR^ichchhati .. 12..\\
aha.n droNaH kR^ipo drauNiH kR^itavarmA cha sAtvataH .
shalyashcha saumadattishcha vikarNashcha mahArathaH .. 13..\\
tava cha bhrAtaraH shUrA duHshAsana purogamAH .
tvadarthaM pratiyotsyAmo rAkShasa.n taM mahAbalam .. 14..\\
tasminraudre rAkShasendre yadi te hR^ichchhayo mahAn .
aya.n vA gachchhatu raNe tasya yuddhAya durmateH .
bhagadatto mahIpAlaH purandarasamo yudhi .. 15..\\
etAvaduktvA rAjAnaM bhagadattamathAbravIt .
samakShaM pArthivendrasya vAkya.n vAkyavishAradaH .. 16..\\
gachchha shIghraM mahArAja haiDimba.n yuddhadurmadam .
vArayasva raNe yatto miShatA.n sarvadhanvinAm .
rAkShasa.n krUrakarmANa.n yathendrastArakaM purA .. 17..\\
tava divyAni chAstrANi vikramashcha parantapa .
samAgamashcha bahubhiH purAbhUdasuraiH saha .. 18..\\
tva.n tasya rAjashArdUla pratiyoddhA mahAhave .
svabalena vR^ito rAja~njahi rAkShasapu~Ngavam .. 19..\\
etachchhrutvA tu vachanaM bhIShmasya pR^itanA pateH .
prayayau si.nhanAdena parAnabhimukho drutam .. 20..\\
tamAdravanta.n samprekShya garjantamiva toyadam .
abhyavartanta sa~NkruddhAH pANDavAnAM mahArathAH .. 21..\\
bhimaseno.abhimanyushcha rAkShasashcha ghaTotkachaH .
draupadeyAH satyadhR^itiH kShatradevashcha mAriSha .. 22..\\
chedipo vasu dAnashcha dashArNAdhipatistathA .
supratIkena tAMshchApi bhagadatto.apyupAdravat .. 23..\\
tataH samabhavadyuddha.n ghorarUpaM bhayAnakam .
pANDUnAM bhagadattena yama rAShTravivardhanam .. 24..\\
pramuktA rathibhirbANA bhImavegAH sutejanAH .
te nipeturmahArAja nAgeShu cha ratheShu cha .. 25..\\
prabhinnAshcha mahAnAgA vinItA hastisAdibhiH .
paraspara.n samAsAdya saMnipeturabhItavat .. 26..\\
madAndhA roShasa.nrabdhA viShANAgrairmahAhave .
vibhidurdantamusalaiH samAsAdya parasparam .. 27..\\
hayAshcha chAmarApIDAH prAsapANibhirAsthitAH .
choditAH sAdibhiH kShipraM nipeturitaretaram .. 28..\\
pAdAtAshcha padAtyoghaistADitAH shaktitomaraiH .
nyapatanta tadA bhUmau shatasho.atha sahasrashaH .. 29..\\
rathinashcha tathA rAjankarNinAlIkasAyakaiH .
nihatya samare vIrAnsi.nhanAdAnvinedire .. 30..\\
tasmi.nstathA vartamAne sa~NgrAme lomaharShaNe .
bhagadatto maheShvAso bhImasenamathAdravat .. 31..\\
ku~njareNa prabhinnena saptadhA sravatA madam .
parvatena yathA toya.n sravamANena sarvataH .. 32..\\
kira~nsharasahasrANi supratIka shiro gataH .
airAvatastho maghavAnvAridhArA ivAnagha .. 33..\\
sa bhIma.n sharadhArAbhistADayAmAsa pArthivaH .
parvata.n vAridhArAbhiH prAvR^iShIva balAhakaH .. 34..\\
bhImasenastu sa~NkruddhaH pAdarakShAnparaHshatAn .
nijaghAna maheShvAsaH sa~NkruddhaH sharavR^iShTibhiH .. 35..\\
tAndR^iShTvA nihatAnkruddho bhagadattaH pratApavAn .
chodayAmAsa nAgendraM bhImasenarathaM prati .. 36..\\
sa nAgaH preShitastena bANo jyA chodito yathA .
abhyadhAvata vegena bhImasenamarindamam .. 37..\\
tamApatanta.n sa~NkrepShya pANDavAnAM mahArathAH .
abhyavartanta vegena bhImasenapurogamAH .. 38..\\
kekayAshchAbhimanyushcha draupadeyAshcha sarvashaH .
dashArNAdhipatiH shUraH kShatradevashcha mAriSha .
chedipashchitraketushcha sa~NkruddhAH sarva eva te .. 39..\\
uttamAstrANi divyAni darshayanto mahAbalAH .
tameka.n ku~njaraM kruddhAH samantAtparyavArayan .. 40..\\
sa viddho bahubhirbANairvyarochata mahAdvipaH .
sa~njAtarudhirotpIDo dhAtuchitra ivAdrirAT .. 41..\\
dashArNAdhipatishchApi gajaM bhUmidharopamam .
samAsthito.abhidudrAva bhagadattasya vAraNam .. 42..\\
tamApatanta.n samare gaja.n gajapatiH sa cha .
dadhAra supratIko.api veleva makarAlayam .. 43..\\
vAritaM prekShya nAgendra.n dashArNasya mahAtmanaH .
sAdhu sAdhviti sainyAni pANDaveyAnyapUjayan .. 44..\\
tataH prAgyotiShaH kruddhastomarAnvai chaturdasha .
prAhiNottasya nAgasya pramukhe nR^ipasattama .. 45..\\
tasya varma mukhatrANa.n shAtakumbhapariShkR^itam .
vidArya prAvishankShipra.n valmIkamiva pannagAH .. 46..\\
sa gADhaviddho vyathito nAgo bharatasattama .
upAvR^itta madaH kShipra.n sa nyavartata vegataH .. 47..\\
pradudrAva cha vegena praNadanbhairava.n svanam .
sa mardamAnaH svabala.n vAyurvR^ikShAnivaujasA .. 48..\\
tasminparAjite nAge pANDavAnAM mahArathAH .
si.nhanAda.n vinadyochchairyuddhAyaivopatasthire .. 49..\\
tato bhImaM puraskR^itya bhagadattamupAdravan .
kiranto vividhAnbANA~nshastrANi vividhAni cha .. 50..\\
teShAmApatatA.n rAjansa~NkruddhAnAmamarShiNAm .
shrutvA sa ninada.n ghoramamarShAdgatasAdhvasaH .
bhagadatto maheShvAsaH svanAgaM pratyachodayat .. 51..\\
a~NkushA~NguShTha nuditaH sa gajapravaro yudhi .
tasminkShaNe samabhavatsa.nvartaka ivAnalaH .. 52..\\
rathasa~NghA.nstathA nAgAnhayAMshcha saha sAdibhiH .
pAdAtAMshcha susa~NkruddhaH shatasho.atha sahasrashaH .
amR^idnAtsamare rAjansampradhAva.nstatastataH .. 53..\\
tena sa.nloDyamAna.n tu pANDUnAM tadvalaM mahat .
sa~ncukopa mahArAja charmevAgnau samAhitam .. 54..\\
bhagna.n tu svabalaM dR^iShTvA bhagadattena dhImatA .
ghaTotkacho.atha sa~Nkruddho bhagadattamupAdravat .. 55..\\
vikaTaH puruSho rAjandIptAsyo dIptalochanaH .
rUpa.n vibhIShaNa.n kR^itvA roSheNa prajvalanniva .. 56..\\
jagrAha vipula.n shUla.n girINAmapi dAruNam .
nAga.n jighA.nsuH sahasA chikShepa cha mahAbalaH .
saviShphuli~Nga jvAlAbhiH samantAtpariveShTitam .. 57..\\
tamApatanta.n sahasA dR^iShTvA jvAlAkulaM raNe .
chikShepa ruchira.n tIkShNamardhachandra.n sa pArthivaH .
chichchheda sumahachchhUla.n tena bANena vegavat .. 58..\\
nipapAta dvidhA chhinna.n shUlaM hemapariShkR^itam .
mahAshaniryathA bhraShTA shakra muktA nabhogatA .. 59..\\
shUlaM nipatita.n dR^iShTvA dvidhAkR^itta.n sa pArthivaH .
rukmadaNDAM mahAshakti.n jagrAhAgnishikhopamAm .
chikShepa tA.n rAkShasasya tiShTha tiShTheti chAbravIt .. 60..\\
tAmApatantI.n samprekShya viyatsthAmashanIm iva .
utpatya rAkShasattUrNa.n jagrAha cha nanAda cha .. 61..\\
babha~nja chainA.n tvarito jAnunyAropya bhArata .
pashyataH pArthivendrasya tadadbhutamivAbhavat .. 62..\\
tadavekShya kR^ita.n karma rAkShasena balIyasA .
divi devAH sa gandharvA munayashchApi vismitAH .. 63..\\
pANDavAshcha maheShvAsA bhImasenapurogamAH .
sAdhu sAdhviti nAdena pR^ithivImanunAdayan .. 64..\\
ta.n tu shrutvA mahAnAdaM prahR^iShTAnAM mahAtmanAm .
nAmR^iShyata maheShvAso bhagadattaH pratApavAn .. 65..\\
sa visphArya mahachchApamindrAshanisamasvanam .
abhidudrAva vegena pANDavAnAM mahArathAn .
visR^ijanvimalA.nstIkShNAnnArAchA~njvalanaprabhAn .. 66..\\
bhImamekena vivyAdha rAkShasaM navabhiH sharaiH .
abhimanyu.n tribhishchaiva kekayAnpa~nchabhistathA .. 67..\\
pUrNAyatavisR^iShTena svarNapu~Nkhena patriNA .
bibheda dakShiNaM bAhu.n kShatradevasya chAhave .
papAta sahasA tasya sa shara.n dhanuruttamam .. 68..\\
draupadeyA.nstataH pa~ncha pa~nchabhiH samatADayat .
bhImasenasya cha krodhAnnijaghAna tura~NgamAn .. 69..\\
dhvaja.n kesariNaM chAsya chichchheda vishikhaistribhiH .
nirbibheda tribhishchAnyaiH sAraithi.n chAsya patribhiH .. 70..\\
sa gADhaviddho vyathito rathopastha upAvishat .
vishoko bharatashreShTha bhagadattena sa.nyuge .. 71..\\
tato bhImo mahArAja viratho rathinA.n varaH .
gadAM pragR^ihya vegena prachaskanda mahArathAt .. 72..\\
tamudyatagada.n dR^iShTvA sa shR^i~Ngamiva parvatam .
tAvakAnAM bhaya.n ghora.n samapadyata bhArata .. 73..\\
etasminneva kAle tu pANDavaH kR^iShNasArathiH .
AjagAma mahArAja nighna~nshatrUnsahasrashaH .. 74..\\
yatra tau puruShavyAghrau pitA putrau parantapau .
prAgjyotiSheNa sa.nsaktau bhImasena ghaTotkachau .. 75..\\
dR^iShTvA tu pANDavo rAjanyudhyamAnAnmahArathAn .
tvarito bharatashreShTha tatrAyAdvikira~nsharAn .. 76..\\
tato duryodhano rAjA tvaramANo mahArathaH .
senAmachodayatkShipra.n rathanAgAshvasa~NkulAm .. 77..\\
tAmApatantI.n sahasA kauravANAM mahAchamUm .
abhidudrAva vegena pANDavaH shvetavAhanaH .. 78..\\
bhagadatto.api samare tena nAgena bhArata .
vimR^idna pANDava bala.n yudhiShThiramupAdravat .. 79..\\
tadAsIttumula.n yuddhaM bhagadattasya mAriSha .
pA~nchAlaiH sR^i~njayaishchaiva kekayaishchodyatAyudhaiH .. 80..\\
bhImaseno.api samare tAvubhau keshavArjunau .
AshrAvayadyathAvR^ittamirAvadvadhamuttamam .. 81..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 92}
s
putra.n tu nihata.n shrutvA irAvantaM dhana~njayaH .
duHkhena mahatAviShTo niHshvasanpannago yathA .. 1..\\
abravItsamare rAjanvAsudevamida.n vachaH .
idaM nUnaM mahAprAGYo viduro dR^iShTavAnpurA .. 2..\\
kurUNAM pANDavAnA.n cha kShayaM ghoraM mahAmatiH .
tato nivArayitavAndhR^itarAShTra.n janeshvaram .. 3..\\
avadhyA bahavo vIrAH sa~NgrAme madhusUdana .
nihatAH kauravaiH sa~Nkhye tathAsmAbhishcha te hatAH .. 4..\\
arthahetornarashreShTha kriyate karma kutsitam .
dhigarthAnyatkR^ite hyeva.n kriyate GYAtisa~NkShayaH .. 5..\\
adhanasya mR^ita.n shreyo na cha GYAtivadhAddhanam .
kiM nu prApsyAmahe kR^iShNa hatvA GYAtInsamAgatAn .. 6..\\
duryodhanAparAdhena shakuneH saubalasya cha .
kShatriyA nidhana.n yAnti karNa durmantritena cha .. 7..\\
idAnI.n cha vijAnAmi sukR^itaM madhusUdana .
kR^ita.n rAGYA mahAbAho yAchatA sma suyodhanam .
rAjyArdhaM pa~ncha vA grAmAnnAkArShItsa cha durmatiH .. 8..\\
dR^iShTvA hi kShatriyA~nshUrA~nshayAnAndharaNItale .
nindAmi bhR^ishamAtmAna.n dhigastu kShatrajIvikAm .. 9..\\
ashaktamiti mAmete GYAsyanti kShatriyA raNe .
yuddhaM mamAbhiruchita.n GYAtibhirmadhusUdana .. 10..\\
sa~ncodaya hayAnkShipra.n dhArtarAShTrachamUM prati .
pratariShya mahApAraM bhujAbhyA.n samarodadhim .
nAya.n klIbayituM kAlo vidyate mAdhava kva chit .. 11..\\
evamuktastu pArthena keshavaH paravIrahA .
chodayAmAsa tAnashvAnpANDurAnvAtara.nhasaH .. 12..\\
atha shabdo mahAnAsIttava sainyasya bhArata .
mArutoddhUta vegasya sAgarasyeva parvaNi .. 13..\\
aparAhNe mahArAja sa~NgrAmaH samapadyata .
parjanyasamanirghoSho bhIShmasya saha pANDavaiH .. 14..\\
tato rAja.nstava sutA bhImasenamupAdravan .
parivArya raNe droNa.n vasavo vAsavaM yathA .. 15..\\
tataH shAntanavo bhIShmaH kR^ipashcha rathinA.n varaH .
bhagadattaH susharmA cha dhana~njayamupAdravan .. 16..\\
hArdikyo bAhlikashchaiva sAtyaki.n samabhidrutau .
ambaShThakastu nR^ipatirabhimanyumavArayat .. 17..\\
sheShAstvanye mahArAja sheShAneva mahArathAn .
tataH pravavR^ite yuddha.n ghorarUpaM bhayAvaham .. 18..\\
bhImasenastu samprekShya putrA.nstava janeshvara .
prajajvAla raNe kruddho haviShA havyavAD iva .. 19..\\
putrAstu tava kaunteya.n chhAdayAM chakrire sharaiH .
prAvR^iShIva mahArAja jaladAH parvata.n yathA .. 20..\\
sa chchhAdyamAno bahudhA putraistava vishAM pate .
sR^ikkiNI vilihanvIraH shArdUla iva darpitaH .. 21..\\
vyUDhoraska.n tato bhImaH pAtayAmAsa pArthiva .
kShurapreNa sutIkShNena so.abhavadgatajIvitaH .. 22..\\
apareNa tu bhallena pItena nishitena cha .
apAtayatkuNDalina.n si.nhaH kShudramR^igaM yathA .. 23..\\
tataH sunishitAnpItAnsamAdatta shilImukhAn .
sa sapta tvarayA yuktaH putrA.nste prApya mAriSha .. 24..\\
preShitA bhImasenena sharAste dR^iDhadhanvanA .
apAtayanta putrA.nste rathebhyaH sumahArathAn .. 25..\\
anAdhR^iShTi.n kuNDa bheda.n vairATaM dIrghalochanam .
dIrghabAhu.n subAhu.n cha tathaiva kanakadhvajam .. 26..\\
prapatanta sma te vIrA virejurbharatarShabha .
vasante puShpashabalAshchUtAH prapatitA iva .. 27..\\
tataH pradudruvuH sheShAH putrAstava vishAM pate .
ta.n kAlamiva manyanto bhImasenaM mahAbalam .. 28..\\
droNastu samare vIraM nirdahanta.n sutA.nstava .
yathAdri.n vAridhArAbhiH samantAdvyakirachchharaiH .. 29..\\
tatrAdbhutamapashyAma kuntIputrasya pauruSham .
droNena vAryamANo.api nijaghne yatsutA.nstava .. 30..\\
yathA hi govR^iSho varSha.n sandhArayati khAtpatat .
bhImastathA droNa mukta.n sharavarShamadIdharat .. 31..\\
adbhuta.n cha mahArAja tatra chakre vR^ikodaraH .
yatputrA.nste.avadhItsa~Nkhye droNa.n chaiva nyayodhayat .. 32..\\
putreShu tava vIreShu chikrIDArjuna pUrvajaH .
mR^igeShviva mahArAja charanvyAghro mahAbalaH .. 33..\\
yathA vA pashumadhyastho drAvayeta pashUnvR^ikaH .
vR^ikodarastava sutA.nstathA vyadrAvayadraNe .. 34..\\
gA~Ngeyo bhagadattashcha gautamashcha mahArathaH .
pANDava.n rabhasaM yuddhe vArayAmAsurarjunam .. 35..\\
astrairastrANi sa.nvArya teShA.n so.atiratho raNe .
pravIrA.nstava sainyeShu preShayAmAsa mR^ityave .. 36..\\
abhimanyushcha rAjAnamambaShTha.n lokavishrutam .
viratha.n rathinAM shreShTha.n kArayAmAsa sAyakaiH .. 37..\\
viratho vadhyamAnaH sa saubhadreNa yashasvinA .
avaplutya rathAttUrNa.n savrIDo manujAdhipaH .. 38..\\
asi.n chikShepa samare saubhadrasya mahAtmanaH .
Aruroha ratha.n chaiva hArdikyasya mahAtmanaH .. 39..\\
Apatanta.n tu nistriMsha.n yuddhamArga vishAradaH .
lAghavAdvya.nsayAmAsa saubhadraH paravIrahA .. 40..\\
vya.nsita.n vIkShya nistriMshaM saubhadreNa raNe tadA .
sAdhu sAdhviti sainyAnAM praNAdo.abhUdvishAM pate .. 41..\\
dhR^iShTadyumnamukhAstvanye tava sainyamayodhayan .
tathaiva tAvakAH sarve pANDusainyamayodhayan .. 42..\\
tatrAkrando mahAnAsIttava teShA.n cha bhArata .
nighnatAM bhR^ishamanyonya.n kurvatAM karma duShkaram .. 43..\\
anyonya.n hi raNe shUrAH kesheShvAkShipya mAriSha .
nakhairdantairayudhyanta muShTibhirjAnubhistathA .. 44..\\
bAhubhishcha talaishchaiva nistriMshaishcha susaMshitaiH .
vivaraM prApya chAnyonyamanayanyamasAdanam .. 45..\\
nyahanachcha pitA putraM putrashcha pitara.n raNe .
vyAkulIkR^itasa~NkalpA yuyudhustatra mAnavAH .. 46..\\
raNe chArUNi chApAni hemapR^iShThAni bhArata .
hatAnAmapaviddhAni kalApAshcha mahAdhanAH .. 47..\\
jAtarUpamayaiH pu~Nkhai rAjataishcha shitAH sharAH .
tailadhautA vyarAjanta nirmuktabhujagopamAH .. 48..\\
hastidanta tsarUnkhaDgA~njAtarUpapariShkR^itAn .
charmANi chApaviddhAni rukmapR^iShThAni dhanvinAm .. 49..\\
suvarNavikR^itaprAsAnpaTTishAnhemabhUShitAn .
jAtarUpamayAshcharShTIH shaktyashcha kanakojjvalAH .. 50..\\
apakR^ittAshcha patitA musalAni gurUNi cha .
parighAnpaTTishAMshchaiva bhiNDipAlAMshcha mAriSha .. 51..\\
patitA.nstomarAMshchApi chitrA hemapariShkR^itAH .
kuthAshcha bahudhAkArAshchAmaravyajanAni cha .. 52..\\
nAnAvidhAni shastrANi visR^ijya patitA narAH .
jIvanta iva dR^ishyante gatasattvA mahArathAH .. 53..\\
gadA vimathitairgAtrairmusalairbhinnamastakAH .
gajavAjirathakShuNNAH sherate sma narAH kShitau .. 54..\\
tathaivAshvanR^inAgAnA.n sharIrairAbabhau tadA .
sa~nchannA vasudhA rAjanparvatairiva sarvataH .. 55..\\
samare patitaishchaiva shaktyR^iShTi sharatomaraiH .
nistriMshaiH paTTishaiH prAsairayaH kuntaiH parashvadhaiH .. 56..\\
parighairbhiNDipAlaishcha shataghnIbhistathaiva cha .
sharIraiH shastrabhinnaishcha samAstIryata medinI .. 57..\\
niHshabdairalpashabdaishcha shoNitaughapariplutaiH .
gatAsubhiramitraghna vibabhau sa.nvR^itA mahI .. 58..\\
sa talatraiH sa keyUrairbAhubhishchandanokShitaiH .
hastihastopamaishchhinnairUrubhishcha tarasvinAm .. 59..\\
baddhachUDA maNidharaiH shirobhishcha sakuNDalaiH .
patitairvR^iShabhAkShANAM babhau bhArata medinI .. 60..\\
kavachaiH shoNitAdigdhairviprakIrNaishcha kA~nchanaiH .
rarAja subhR^ishaM bhUmiH shAntArchibhirivAnalaiH .. 61..\\
vipraviddhaiH kalApaishcha patitaishcha sharAsanaiH .
viprakIrNaiH sharaishchApi rukmapu~NkhaiH samantataH .. 62..\\
rathaishcha bahubhirbhagnaiH ki~NkiNIjAlamAlibhiH .
vAjibhishcha hataiH kIrNaiH srastajihvaiH sa shoNitaiH .. 63..\\
anukarShaiH patAkAbhirupAsa~Ngairdhvajairapi .
pravIrANAM mahAsha~NkhairviprakIrNaishcha pANDuraiH .. 64..\\
srastahastaishcha mAta~NgaiH shayAnairvibabhau mahI .
nAnArUpairala~NkAraiH pramadevAbhyala~NkR^itA .. 65..\\
dantibhishchAparaistatra sa prAsairgADhavedanaiH .
karaiH shabda.n vimu~nchadbhiH shIkara.n cha muhurmuhuH .
vibabhau tadraNasthAna.n dhamyamAnairivAchalaiH .. 66..\\
nAnA rAgaiH kambalaishcha paristomaishcha dantinAm .
vaiDUya maNidaNDaishcha patitaira~NkushaiH shubhaiH .. 67..\\
ghaNTAbhishcha gajendrANAM patitAbhiH samantataH .
vighATita vichitrAbhiH kuthAbhI rA~NkavaistathA .. 68..\\
graiveyaishchitrarUpaishcha rukmakakShyAbhireva cha .
yantraishcha bahudhA chhinnaistomaraishcha sa kampanaiH .. 69..\\
ashvAnA.n reNukapilai rukmachchhannairurashchhadaiH .
sAdinA.n cha bhujaishchhinnaiH patitaiH sA~NgadaistathA .. 70..\\
prAsaishcha vimalaistIkShNairvimalAbhistatharShTibhiH .
uShNIShaishcha tathA chhinnaiH praviddhaishcha tatastataH .. 71..\\
vichitrairardhachandraishcha jAtarUpapariShkR^itaiH .
ashvAstara paristomai rA~NkavairmR^iditaistathA .. 72..\\
narendra chUDAmaNibhirvichitraishcha mahAdhanaiH .
chhatraistathApaviddhaishcha chAmaravyajanairapi .. 73..\\
padmendu dyutibhishchaiva vadanaishchArukuNDalaiH .
kL^ipta shmashrubhiratyartha.n vIrANAM samala~NkR^itaiH .. 74..\\
apaviddhairmahArAja suvarNojjvala kuNDalaiH .
grahanakShatrashabalA dyaurivAsIdvasundharAH .. 75..\\
evamete mahAsene mR^idite tatra bhArata .
paraspara.n samAsAdya tava teShA.n cha sa.nyuge .. 76..\\
teShu shrAnteShu bhagneShu mR^iditeShu cha bhArata .
rAtriH samabhavadghorA nApashyAma tato raNam .. 77..\\
tato.avahAra.n sainyAnAM prachakruH kurupANDavAH .
ghore nishAmukhe raudre vartamAne sudAruNe .. 78..\\
avahAra.n tataH kR^itvA sahitAH kurupANDavAH .
nyavishanta yathAkAla.n gatvA svashibiraM tadA .. 79..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 93}
s
tato duryodhano rAjA shakunishchApi saubalaH .
duHshAsanashcha putraste sUtaputrashcha durjayaH .. 1..\\
samAgamya mahArAja mantra.n chakrUrvivakShitam .
kathaM pANDusutA yuddhe jetavyAH sagaNA iti .. 2..\\
tato duryodhano rAjA sarvA.nstAnAha mantriNaH .
sUtaputra.n samAbhAShya saubala.n cha mahAbalam .. 3..\\
droNo bhIShmaH kR^ipaH shalyaH saumadattishcha sa.nyuge .
na pArthAnpratibAdhante na jAne tatra kAraNam .. 4..\\
avadhyamAnAste chApi kShapayanti balaM mama .
so.asmi kShINabalaH karNa kShINashastrashcha sa.nyuge .. 5..\\
nikR^itaH pANDavaiH shUrairavadhyairdaivatairapi .
so.aha.n saMshayamApannaH prakariShye kathaM raNam .. 6..\\
tama bravInmahArAja sUtaputro narAdhipam .
mA shucho bharatashreShTha prakariShye priya.n tava .. 7..\\
bhIShmaH shAntanavastUrNamapayAtu mahAraNAt .
nivR^itte yudhi gA~Ngeye nyastashastre cha bhArata .. 8..\\
ahaM pArthAnhaniShyAmi sanitAnsarvasomakaiH .
pashyato yudhi bhIShmasya shape satyena te nR^ipa .. 9..\\
pANDaveShu dayA.n rAjansadA bhIShmaH karoti vai .
ashaktashcha raNe bhIShmo jetumetAnmahArathAn .. 10..\\
abhimAnI raNe bhIShmo nitya.n chApi raNapriyaH .
sa kathaM pANDavAnyuddhe jeShyate tAta sa~NgatAn .. 11..\\
sa tva.n shIghramito gatvA bhIShmasya shibiraM prati .
anumAnya raNe bhIShma.n shastraM nyAsaya bhArata .. 12..\\
nyastashaste tato bhIShme nihatAnpashya pANDavAn .
mayaikena raNe rAjansasuhR^idgaNabAndhavAn .. 13..\\
evamuktastu karNena putro duryodhanastava .
abravIdbhrAtara.n tatra duHshAsanamida.n vachaH .. 14..\\
anuyAtra.n yathA sajjaM sarvaM bhavati sarvataH .
duHshAsana tathA kShipra.n sarvamevopapAdaya .. 15..\\
evamuktvA tato rAjankarNamAha janeshvaraH .
anumAnya raNe bhIShmamito.aha.n dvipadA.n varam .. 16..\\
AgamiShye tataH kShipra.n tvatsakAshamarindama .
tatastvaM puruShavyAghra prakariShyasi sa.nyugam .. 17..\\
niShpapAta tatastUrNaM putrastava vishAM pate .
sahito bhrAtR^ibhiH sarvairdevairiva shatakratuH .. 18..\\
tatastaM nR^ipashArdUla.n shArdUlasamavikramam .
Arohayaddhaya.n tUrNaM bhrAtA duHshAsanastadA .. 19..\\
a~NgadI baddhamukuTo hastAbharaNavAnnR^ipaH .
dhArtarAShTro mahArAja vibabhau sa mahendravat .. 20..\\
bhANDI puShpanikAshena tapanIyanibhena cha .
anuliptaH parArghyena chandanena sugandhinA .. 21..\\
arajo.ambarasa.nvItaH si.nhakhela gatirnR^ipaH .
shushubhe vimalArchiShma~nsharadIva divAkaraH .. 22..\\
taM prayAntaM naravyAghraM bhIShmasya shibiraM prati .
anujagmurmaheShvAsAH sarvalokasya dhanvinaH .
bhrAtarashcha maheShvAsAstridashA iva vAsavam .. 23..\\
hayAnanye samAruhya gajAnanye cha bhArata .
rathairanye narashreShThAH parivavruH samantataH .. 24..\\
AttashastrAshcha suhR^ido rakShaNArthaM mahIpateH .
prAdurbahUvuH sahitAH shakrasyevAmarA divi .. 25..\\
sampUjyamAnaH kurubhiH kauravANAM mahArathaH .
prayayau sadana.n rAjangA~Ngeyasya yashasvinaH .
anvIyamAnaH sahitau sodaraiH sarvato nR^ipaH .. 26..\\
dakShiNa.n dakShiNaH kAle sambhR^itya svabhujaM tadA .
hastihastopama.n shaikShaM sarvashatrunibarhaNam .. 27..\\
pragR^ihNanna~njalInnR^INAmudyatAnsarvatodisham .
shushrAva madhurA vAcho nAnAdeshanivAsinAm .. 28..\\
sa.nstUyamAnaH sUtaishcha mAgadhaishcha mahAyashAH .
pUjayAnashcha tAnsarvAnsarvalokeshvareshvaraH .. 29..\\
pradIpaiH kA~nchanaistatra gandhatailAvasechanaiH .
parivavrurmahAtmAnaM prajvaladbhiH samantataH .. 30..\\
sa taiH parivR^ito rAjA pradIpaiH kA~nchanaiH shubhaiH .
shushubhe chandramA yukto dIptairiva mahAgrahaiH .. 31..\\
ka~nchukoShNIShiNastatra vetrajharjhara pANayaH .
protsArayantaH shanakaista.n jana.n sarvatodisham .. 32..\\
samprApya tu tato rAjA bhIShmasya sadana.n shubham .
avatIrya hayAchchApi bhIShmaM prApya janeshvaraH .. 33..\\
abhivAdya tato bhIShmaM niShaNNaH paramAsane .
kA~nchane sarvatobhadre spardhyAstaraNa sa.nvR^ite .
uvAcha prA~njalirbhIShmaM bAShpakaNTho.ashrulochanaH .. 34..\\
tvA.n vayaM samupAshritya sa.nyuge shatrusUdana .
utsahema raNe jetu.n sendrAnapi surAsurAn .. 35..\\
kimu pANDusutAnvIrAnsasuhR^idgaNabAndhavAn .
tasmAdarhasi gA~Ngeya kR^ipA.n kartuM mayi prabho .
jahi pANDusutAnvIrAnmahendra iva dAnavAn .. 36..\\
pUrvamuktaM mahAbAho nihaniShyAmi somakAn .
pA~nchAlAnpANDavaiH sArdha.n karUShAMshcheti bhArata .. 37..\\
tadvachaH satyamevAstu jahi pArthAnsamAgatAn .
somakAMshcha maheShvAsAnsatyavAgbhava bhArata .. 38..\\
dayayA yadi vA rAjandveShyabhAvAnmama prabho .
mandabhAgyatayA vApi mama rakShasi pANDavAn .. 39..\\
anujAnIhi samare karNamAhavashobhinam .
sa jeShyati raNe pArthAnsasuhR^idgaNabAndhavAn .. 40..\\
etAvaduktvA nR^ipatiH putro duryodhanastava .
novAcha vachana.n kiM chidbhIShmaM bhImaparAkramam .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 94}
s
vAkshalyaistava putreNa so.atividdhaH pitAmahaH .
duHkhena mahatAviShTo novAchApriyamaNvapi .. 1..\\
sa dhyAtvA suchira.n kAlaM duHkharoShasamanvitaH .
shvasamAno yathA nAgaH praNunno vai shalAkayA .. 2..\\
udvR^itya chakShuShI kopAnnirdahanniva bhArata .
sa devAsuragandharva.n lokaM lokavidAM varaH .
abravIttava putra.n tu sAmapUrvamida.n vachaH .. 3..\\
kiM nu duryodhanaivaM mA.n vAkshalyairupavidhyasi .
ghaTamAna.n yathAshakti kurvANa.n cha tava priyam .
juhvAna.n samare prANA.nstavaiva hitakAmyayA .. 4..\\
yadA tu pANDavaH shUraH khANDave.agnimatarpayat .
parAjitya raNe shakraM paryApta.n tannidarshanam .. 5..\\
yadA cha tvAM mahAbAho gandharvairhR^itamojasA .
amochayatpANDusutaH paryApta.n tannidarshanam .. 6..\\
dravamANeShu shUreShu sodareShu tathAbhibho .
sUtaputre cha rAdheye paryApta.n tannidarshanam .. 7..\\
yachcha naH sahitAnsarvAnvirATanagare tadA .
eka eva samudyAtaH paryApta.n tannidarshanam .. 8..\\
droNa.n cha yudhi sa.nrabdhaM mAM cha nirjitya sa.nyuge .
karNa.n cha tvAM cha drauNiM cha kR^ipaM cha sumahAratham .
vAsA.nsi sa samAdatta paryApta.n tannidarshanam .. 9..\\
nivAtakavachAnyuddhe vAsavenApi durjayAn .
jitavAnsamare pArthaH paryApta.n tannidarshanam .. 10..\\
ko hi shakto raNe jetuM pANDava.n rabhasaM raNe .
tva.n tu mohAnna jAnIShe vAchyAvAchya.n suyodhana .. 11..\\
mumUrShurhi naraH sarvAnvR^ikShAnpashyati kA~nchanAn .
tathA tvamapi gAndhAre viparItAni pashyasi .. 12..\\
svaya.n vairaM mahatkR^itvA pANDavaiH saha sR^i~njayaiH .
yudhyasva tAnadya raNe pashyAmaH puruSho bhava .. 13..\\
aha.n tu somakAnsarvAnsapA~nchAlAnsamAgatAn .
nihaniShye naravyAghra varjayitvA shikhaNDinam .. 14..\\
tairvAhaM nihataH sa~Nkhye gamiShye yamasAdanam .
tAnvA nihatya sa~NgrAme prIti.n dAsyAmi vai tava .. 15..\\
pUrva.n hi strI samutpannA shikhaNDI rAjaveshmani .
varadAnAtpumA~njAtaH saiShA vai strI shikhaNDinI .. 16..\\
tAmahaM na haniShyAmi prANatyAge.api bhArata .
yAsau prA~NnirmitA dhAtrA saiShA vai strI shikhaNDinI .. 17..\\
sukha.n svapihi gAndhAre shvo.asmi kartA mahAraNam .
yajjanAH kathayiShyanti yAvatsthAsyati medinI .. 18..\\
evamuktastava suto nirjagAma janeshvara .
abhivAdya guruM mUrdhnA prayayau svaM niveshanam .. 19..\\
Agamya tu tato rAjA visR^ijya cha mahAjanam .
pravivesha tatastUrNa.n kShaya.n shatrukShayaM karaH .
praviShTaH sa nishA.n tAM cha gamayAmAsa pArthivaH .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 95}
s
prabhAtAyA.n tu sharvaryAM prAtarutthAya vai nR^ipaH .
rAGYaH samAGYApayata senA.n yojayateti ha .
adya bhIShmo raNe kruddho nihaniShyati somakAn .. 1..\\
duryodhanasya tachchhrutvA rAtrau vilapitaM bahu .
manyamAnaH sa ta.n rAjanpratyAdeshamivAtmanaH .. 2..\\
nirvedaM parama.n gatvA vinindya paravAchyatAm .
dIrgha.n dadhyau shAntanavo yoddhukAmo.arjuna.n raNe .. 3..\\
i~Ngitena tu tajGYAtvA gA~Ngeyena vichintitam .
duryodhano mahArAja duHshAsanamachodayat .. 4..\\
duHshAsana rathAstUrNa.n yujyantAM bhIShmarakShiNaH .
dvAtriMshattvamanIkAni sarvANyevAbhichodaya .. 5..\\
ida.n hi samanuprAptaM varShapUgAbhichintitam .
pANDavAnA.n sa sainyAnAM vadho rAjyasya chAgamaH .. 6..\\
tatra kAryamahaM manye bhIShmasyaivAbhirakShaNam .
sA no guptaH sukhAya syAddhanyAtpArthAMshcha sa.nyuge .. 7..\\
abravIchcha vishuddhAtmA nAha.n hanyAM shikhaNDinam .
strIpUrvako hyasau jAtastasmAdvarjyo raNe mayA .. 8..\\
lokastadveda yadahaM pituH priyachikIrShayA .
rAjya.n sphItaM mahAbAho striyashcha tyaktavAnpurA .. 9..\\
naiva chAha.n striya.n jAtu na strIpUrvaM kathaM chana .
hanyA.n yudhi narashreShTha satyametadbravImi te .. 10..\\
aya.n strIpUrvako rAja~nshikhaNDI yadi te shrutaH .
udyoge kathita.n yattattathA jAtA shikhaNDinI .. 11..\\
kanyA bhUtvA pumA~njAtaH sa cha yotsyati bhArata .
tasyAhaM pramukhe bANAnna mu~ncheya.n kathaM chana .. 12..\\
yuddhe tu kShatriyA.nstAta pANDavAnA.n jayaiShiNaH .
sarvAnanyAnhaniShyAmi samprAptAnbANagocharAn .. 13..\\
evaM mAM bharatashreShTho gA~NgeyaH prAha shAstravit .
tatra sarvAtmanA manye bhIShmasyaivAbhipAlanam .. 14..\\
arakShyamANa.n hi vR^iko hanyAtsi.nhaM mahAvane .
mA vR^ikeNeva shArdUla.n ghAtayema shikhaNDinA .. 15..\\
mAtulaH shakuniH shalyaH kR^ipo droNo viviMshatiH .
yattA rakShantu gA~Ngeya.n tasmingupte dhruvo jayaH .. 16..\\
etachchhrutvA tu rAjAno duryodhana vachastadA .
sarvato rathavaMshena gA~NgeyaM paryavArayan .. 17..\\
putrAshcha tatra gA~NgeyaM parivArya yayurmudA .
kampayanto bhuva.n dyAM cha kShobhayantashcha pANDavAn .. 18..\\
tai rathaishcha susa.nyuktairdantibhishcha mahArathAH .
parivArya raNe bhIShma.n daMshitAH samavasthitAH .. 19..\\
yathA devAsure yuddhe tridashA vajradhAriNam .
sarve te sma vyatiShThanta rakShantastaM mahAratham .. 20..\\
tato duryodhano rAjA punarbhrAtaramabravIt .
savya.n chakra.n yudhAmanyuruttamaujAshcha dakShiNam .
goptArAvarjunasyaitAvarjuno.api shikhaNDinaH .. 21..\\
sa rakShyamANaH pArthena tathAsmAbhirvivarjitaH .
yathA bhIShmaM na no hanyAdduHshAsana tathA kuru .. 22..\\
bhrAtustadvachana.n shrutvA putro duHshAsanastava .
bhIShmaM pramukhataH kR^itvA prayayau senayA saha .. 23..\\
bhIShma.n tu rathavaMshena dR^iShTvA tamabhisa.nvR^itam .
arjuno rathinA.n shreShTho dhR^iShTadyumnamuvAcha ha .. 24..\\
shikhaNDinaM naravyAghra bhIShmasya pramukhe.anagha .
sthApayasvAdya pA~nchAlya tasya goptAhamapyuta .. 25..\\
tataH shAntanavo bhIShmo niryayau senayA saha .
vyUha.n chAvyUhata mahatsarvatobhadramAhave .. 26..\\
kR^ipashcha kR^itavarmA cha shaibyashchaiva mahArathaH .
shakuniH saindhavashchaiva kAmbojashcha sudakShiNaH .. 27..\\
bhIShmeNa sahitAH sarve putraishcha tava bhArata .
agrataH sarvasainyAnA.n vyUhasya pramukhe sthitAH .. 28..\\
droNo bhUrishravAH shalyo bhagadattashcha mAriSha .
dakShiNaM pakShamAshritya sthitA vyUhasya daMshitAH .. 29..\\
ashvatthAmA somadatta Avantyau cha mahArathau .
mahatyA senayA yuktA vAmaM pakShamapAlayan .. 30..\\
duryodhano mahArAja trigartaiH sarvatovR^itaH .
vyUhamadhye sthito rAjanpANDavAnprati bhArata .. 31..\\
alambuso rathashreShThaH shrutAyushcha mahArathaH .
pR^iShThataH sarvasainyAnA.n sthitau vyUhasya daMshitau .. 32..\\
evamete tadA vyUha.n kR^itvA bhArata tAvakAH .
saMnaddhAH samadR^ishyanta pratapanta ivAgnayaH .. 33..\\
tathA yudhiShThiro rAjA bhImasenashcha pANDavaH .
nakulaH sahadevashcha mAdrIputrAvubhAvapi .
agrataH sarvasainyAnA.n sthitA vyUhasya daMshitAH .. 34..\\
dhR^iShTadyumno virATashcha sAtyakishcha mahArathaH .
sthitAH sainyena mahatA parAnIka vinAshanAH .. 35..\\
shikhaNDI vijayashchaiva rAkShasashcha ghaTotkachaH .
chekitAno mahAbAhuH kuntibhojashcha vIryavAn .
sthitA raNe mahArAja mahatyA senayA vR^itAH .. 36..\\
abhimanyurmaheShvAso drupadashcha mahArathaH .
kekayA bhrAtaraH pa~ncha sthitA yuddhAya daMshitAH .. 37..\\
eva.n te.api mahAvyUhaM prativyUhya sudurjayam .
pANDavAH samare shUrAH sthitA yuddhAya mAriSha .. 38..\\
tAvakAstu raNe yattAH saha senA narAdhipAH .
abhyudyayU raNe pArthAnbhIShma.n kR^itvAgrato nR^ipa .. 39..\\
tathaiva pANDavA rAjanbhImasenapurogamAH .
bhIShma.n yuddhapariprepsuM sa~NgrAme vijigIShavaH .. 40..\\
kShveDAH kila kilA shabdAnkrakachAngoviShANikAH .
bherImR^ida~NgapaNavAnnAdayantashcha puShkarAn .
pANDavA abhyadhAvanta nadanto bhairavAnravAn .. 41..\\
bherImR^ida~Ngasha~NkhAnA.n dundubhInAM cha nisvanaiH .
utkruShTa si.nhanAdaishcha valgitaishcha pR^ithagvidhaiH .. 42..\\
vayaM pratinadantastAnabhyagachchhAma sa tvarAH .
sahasaivAbhisa~NkruddhAstadAsIttumulaM mahat .. 43..\\
tato.anyonyaM pradhAvantaH samprahAraM prachakrire .
tataH shabdena mahatA prachakampe vasundharA .. 44..\\
pakShiNashcha mahAghora.n vyAharanto vibabhramuH .
saprabhashchoditaH sUryo niShprabhaH samapadyate .. 45..\\
vavushcha tumulA vAtAH sha.nsantaH sumahadbhayam .
ghorAshcha ghoranirhrAdAH shivAstatra vavAshire .
vedayantyo mahArAja mahadvaishasamAgatam .. 46..\\
dishaH prajvalitA rAjanpA.nsuvarShaM papAta cha .
rudhireNa samunmishramasthi varSha.n tathaiva cha .. 47..\\
rudatA.n vAhanAnA.n cha netrebhyaH prApatajjalam .
susruvushcha shakR^inmUtraM pradhyAyanto vishAM pate .. 48..\\
antarhitA mahAnAdAH shrUyante bharatarShabha .
rakShasAM puruShAdAnAM nadatAM bhairavAnravAn .. 49..\\
sampatantaH sma dR^ishyante gomAyubakavAyasAH .
shvAnashcha vividhairnAdairbhaShantastatra tasthire .. 50..\\
jvalitAshcha maholkA vai samAhatya divAkaram .
nipetuH sahasA bhUmau vedayAnA mahadbhayam .. 51..\\
mahAntyanIkAni mahAsamuchchhraye
samAgame pANDava dhArtarAShTrayoH .
prakAshire sha~NkhamR^ida~Nga nisvanaiH
prakampitAnIva vanAni vAyunA .. 52..\\
narendra nAgAshvasamAkulAnAm
abhyAyatInAmashive muhUrte .
babhUva ghoShastumulashchamUnAM
vAtoddhutAnAmiva sAgarANAm .. 53..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 96}
s
abhimanyU rathodAraH pisha~NgaisturagottamaiH .
abhidudrAva tejasvI duryodhana balaM mahat .
vikira~nsharavarShANi vAridhArA ivAmbudaH .. 1..\\
na shekuH samare kruddha.n saubhadramarisUdanam .
shastraughiNa.n gAhamAna.n senAsAgaramakShayam .
nivArayitumapyAjau tvadIyAH kurupu~NgavAH .. 2..\\
tena muktA raNe rAja~nsharAH shatrunivarhaNAH .
kShatriyAnanaya~nshUrAnpretarAjaniveshanam .. 3..\\
yamadaNDopamAnghorA~njvalanAshIviShopamAn .
saubhadraH samare kruddhaH preShayAmAsa sAyakAn .. 4..\\
rathina.n cha rathAttUrNa.n hayapR^iShThA cha sAdinam .
gajArohAMshcha sa gajAnpAtayAmAsa phAlguniH .. 5..\\
tasya tatkurvataH karma mahatsa~Nkhye.adbhutaM nR^ipAH .
pUjayA.n chakrire hR^iShTAH prashasha.nsushcha phAlgunim .. 6..\\
tAnyanIkAni saubhadro drAvayanbahvashobhata .
tUlarAshimivAdhUya mArutaH sarvatodisham .. 7..\\
tena vidrAvyamANAni tava sainyAni bhArata .
trAtAraM nAdhyagachchhanta pa~Nke magnA iva dvipAH .. 8..\\
vidrAvya sarvasainyAni tAvakAni narottamaH .
abhimanyuH sthito rAjanvidhUmo.agniriva jvalan .. 9..\\
na chaina.n tAvakAH sarve viShehurarighAtinam .
pradIptaM pAvaka.n yadvatpata~NgAH kAlachoditAH .. 10..\\
praharansarvashatrubhyaH pANDavAnAM mahArathaH .
adR^ishyata maheShvAsaH savajra iva vajrabhR^it .. 11..\\
hemapR^iShTha.n dhanushchAsya dadR^ishe charato dishaH .
toyadeShu yathA rAjanbhrAjamAnAH shatahvadAh .. 12..\\
sharAshcha nishitAH pItA nishcharanti sma sa.nyuge .
vanAtphulladrumAdrAjanbhramarANAmiva vrajAH .. 13..\\
tathaiva charatastasya saubhadrasya mahAtmanaH .
rathena meghaghoSheNa dadR^ishurnAntara.n janAH .. 14..\\
mohayitvA kR^ipa.n droNaM drauNiM cha sa bR^ihadbalam .
saindhava.n cha maheShvAsa.n vyacharallaghu suShThu cha .. 15..\\
maNDalIkR^itamevAsya dhanuH pashyAma mAriSha .
sUryamaNDala sa~NkAsha.n tapatastava vAhinIm .. 16..\\
ta.n dR^iShTvA kShatriyAH shUrAH pratapanta.n sharArchibhiH .
dviphalgunamima.n lokaM menire tasya karmabhiH .. 17..\\
tenArditA mahArAja bhAratI sA mahAchamUH .
babhrAma tatra tatraiva yoShinmadavashAdiva .. 18..\\
drAvayitvA cha tatsainya.n kampayitvA mahArathAn .
nandayAmAsa suhR^ido maya.n jitveva vAsavaH .. 19..\\
tena vidrAvyamANAni tava sainyAni sa.nyuge .
chakrurArtasvara.n ghoraM parjanyaninadopamam .. 20..\\
ta.n shrutvA ninada.n ghoraM tava sainyasya mAriSha .
mArutoddhUta vegasya samudrasyeva parvaNi .
duryodhanastadA rAjA Arshya shR^i~NgimabhAShata .. 21..\\
eSha kArShNirmaheShvAso dvitIya iva phalgunaH .
chamU.n drAvayate krodhAdvR^itro deva chamUm iva .. 22..\\
tasya nAnyaM prapashyAmi sa.nyuge bheShajaM mahat .
R^ite tvA.n rAkShasashreShTha sarvavidyAsu pAragam .. 23..\\
sa gatvA tvarita.n vIra.n jahi saubhadramAhave .
vayaM pArthAnhaniShyAmo bhIShmadroNapuraHsarAH .. 24..\\
sa evamukto balavAnrAkShasendraH pratApavAn .
prayayau samare tUrNa.n tava putrasya shAsanAt .
nardamAno mahAnAdaM prAvR^iShIva balAhakaH .. 25..\\
tasya shabdena mahatA pANDavAnAM mahadbalam .
prAchalatsarvato rAjanpUryamANa ivArNavaH .. 26..\\
bahavashcha narA rAja.nstasya nAdena bhIShitAH .
priyAnprANAnparityajya nipeturdharaNItale .. 27..\\
kArShNishchApi mudA yuktaH pragR^ihItasharAsanaH .
nR^ityanniva rathopasthe tadrakShaH samupAdravat .. 28..\\
tataH sa rAkShasaH kruddhaH samprApyaivArjuni.n raNe .
nAtidUre sthitastasya drAvayAmAsa vai chamUm .. 29..\\
sA vadhyamAnA samare pANDavAnAM mahAchamUH .
pratyudyayau raNe rakSho deva senA yathAbalim .. 30..\\
vimardaH sumahAnAsIttasya sainyasya mAriSha .
rakShasA ghorarUpeNa vadhyamAnasya sa.nyuge .. 31..\\
tataH sharasahasraistAM pANDavAnAM mahAchamUm .
vyadrAvayadraNe rakSho darshayadvai parAkramam .. 32..\\
sA vAdhyamAnA cha tathA pANDavAnAmanIkinI .
rakShasA ghorarUpeNa pradudrAva raNe bhayAt .. 33..\\
tAM pramR^idya tataH senAM padminI.n vAraNo yathA .
tato.abhidudrAva raNe draupadeyAnmahAbalAn .. 34..\\
te tu kruddhA maheShvAsA draupadeyAH prahAriNaH .
rAkShasa.n dudruvuH sarve grahAH pa~ncha yathA ravim .. 35..\\
vIryavadbhistatastaistu pIDito rAkShasottamaH .
yathA yugakShaye ghore chandramAH pa~nchabhirgrahaiH .. 36..\\
prativindhyastato rakSho bibheda nishitaiH sharaiH .
sarvapArashavaistUrNamakuNThAgrairmahAbalaH .. 37..\\
sa tairbhinnatanu trANaH shushubhe rAkShasottamaH .
marIchibhirivArkasya sa.nsyUto jalado mahAn .. 38..\\
viShaktaiH sa sharaishchApi tapanIyaparichchhadaiH .
ArshyashR^i~Ngirbabhau rAjandIptashR^i~Nga ivAchalaH .. 39..\\
tataste bhrAtaraH pa~ncha rAkShasendraM mahAhave .
vivyadhurnishitairbANaistapanIyavibhUShitaiH .. 40..\\
sa nirbhinnaH sharairghorairbhujagaiH kopitairiva .
alambuso bhR^isha.n rAjannAgendra iva chukrudhe .. 41..\\
so.atividdho mahArAja muhUrtamatha mAriSha .
pravivesha tamo dIrghaM pIDitastairmahArathaiH .. 42..\\
pratilabhya tataH sa~nj~nA.n krodhena dviguNIkR^itaH .
chichchheda sAyakaisteShA.n dhvajAMshchaiva dhanUMShi cha .. 43..\\
ekaika.n cha tribhirbANairAjaghAna smayanniva .
alambuso rathopasthe nR^ityanniva mahArathaH .. 44..\\
tvaramANashcha sa~Nkruddho hayA.nsteShAM mahAtmanAm .
jaghAna rAkShasaH kruddhaH sArathIMshcha mahAbalaH .. 45..\\
bibheda cha susa.nhR^iShTaH punashchainAnsusaMshitaiH .
sharairbahuvidhAkAraiH shatasho.atha sahasrashaH .. 46..\\
virathAMshcha maheShvAsAnkR^itvA tatra sa rAkShasaH .
abhidudrAva vegena hantukAmo nishAcharaH .. 47..\\
tAnarditAnraNe tena rAkShasena durAtmanA .
dR^iShTvArjuna sutaH sa~Nkhye rAkShasa.n samupAdravat .. 48..\\
tayoH samabhavadyuddha.n vR^itravAsavayoriva .
dadR^ishustAvakAH sarve pANDavAshcha mahArathAH .. 49..\\
tau sametau mahAyuddhe krodhadIptau parasparam .
mahAbalau mahArAja krodhasa.nraktalochanau .
parasparamavekShetA.n kAlAnalasamau yudhi .. 50..\\
tayoH samAgamo ghoro babhUva kaTukodayaH .
yathA devAsure yuddhe shakrashambarayoriva .. 51..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 97}
dhr
Arjuni.n samare shUraM vinighnantaM mahAratham .
alambusaH katha.n yuddhe pratyayudhyata sa~njaya .. 1..\\
ArshyashR^i~Ngi.n kathaM chApi saubhadraH paravIrahA .
tanmamAchakShva tattvena yathAvR^itta.n sma sa.nyuge .. 2..\\
dhana~njayashcha ki.n chakre mama sainyeShu sa~njaya .
bhImo vA balinA.n shreShTho rAkShaso vA ghaTotkachaH .. 3..\\
nakulaH sahadevo vA sAtyakirvA mahArathaH .
etadAchakShva me sarva.n kushalo hyasi sa~njaya .. 4..\\
s
hanta te.ahaM pravakShyAmi sa~NgrAma.n lomaharShaNam .
yathAbhUdrAkShasendrasya saubhadrasya cha mAriSha .. 5..\\
arjunashcha yathA sa~Nkhye bhImasenashcha pANDavaH .
nakulaH sahadevashcha raNe chakruH parAkramam .. 6..\\
tathaiva tAvakAH sarve bhIShmadroNapurogamAH .
adbhutAni vichitrANi chakruH karmANyabhItavat .. 7..\\
alambusastu samare abhimanyuM mahAratham .
vinadya sumahAnAda.n tarjayitvA muhurmuhuH .
abhidudrAva vegena tiShTha tiShTheti chAbravIt .. 8..\\
saubhadro.api raNe rAjansi.nhavadvinadanmuhuH .
ArshyashR^i~NgiM maheShvAsaM pituratyantavairiNam .. 9..\\
tataH sameyatuH sa~Nkhye tvaritau nararAkShasau .
rathAbhyA.n rathinAM shreShThau yathA vai devadAnavau .
mAyAvI rAkShasashreShTho divyAstraGYashcha phAlguniH .. 10..\\
tataH kArShNirmahArAja nishitaiH sAyakaistribhiH .
ArshyashR^i~Ngi.n raNe viddhvA punarvivyAdha pa~nchabhiH .. 11..\\
alambuso.api sa~NkruddhaH kArShNiM navabhirAshugaiH .
hR^idi vivyAdha vegena tottrairiva mahAdvipam .. 12..\\
ataH sharasahasreNa kShiprakArI nishAcharaH .
arjunasya suta.n sa~Nkhye pIDayAmAsa bhArata .. 13..\\
abhimanyustataH kruddho navatiM nataparvaNAm .
chikShepa nishitAnbANAnrAkShasasya mahorasi .. 14..\\
te tasya vivishustUrNa.n kAyaM nirbhidya marmaNi .
sa tairvibhinnasarvA~NgaH shushubhe rAkShasottamaH .
puShpitaiH kiMshukai rAjansa.nstIrNa iva parvataH .. 15..\\
sa dhAraya~nsharAnhemapu~NkhAnapi mahAbalaH .
vibabhau rAkShasashreShThaH sa jvAla iva parvataH .. 16..\\
tataH kruddho mahArAja ArshyashR^i~NgirmahAbalaH .
mahendrapratima.n kArShNiM chhAdayAmAsa patribhiH .. 17..\\
tena te vishikhA muktA yamadaNDopamAH shitAH .
abhimanyu.n vinirbhidya prAvishandharaNItalam .. 18..\\
tathaivArjuninirmuktAH sharAH kA~nchanabhUShaNAH .
alambusa.n vinirbhidya prAvishanta dharAtalam .. 19..\\
saubhadrastu raNe rakShaH sharaiH saMnataparvabhiH .
chakre vimukhamAsAdya maya.n shakra ivAhave .. 20..\\
vimukha.n cha tato rakSho vadhyamAna.n raNe.ariNA .
prAdushchakre mahAmAyA.n tAmasIM paratApanaH .. 21..\\
ataste tamasA sarve hR^itA hyAsanmahItale .
nAbhimanyumapashyanta naiva syAnna parAnraNe .. 22..\\
abhimanyushcha taddR^iShTvA ghorarUpaM mahattamaH .
prAdushchakre.astramatyugraM bhAskara.n kurunandanaH .. 23..\\
tataH prakAshamabhavajjagatsarvaM mahIpate .
tA.n chApi jaghnivAnmAyA.n rAkShasasya durAtmanaH .. 24..\\
sa~Nkruddhashcha mahAvIryo rAkShasendraM narottamaH .
chhAdayAmAsa samare sharaiH saMnataparvabhiH .. 25..\\
bahvIstathAnyA mAyAshcha prayuktAstena rakShasA .
sarvAstravidameyAtmA vArayAmAsa phAlguniH .. 26..\\
hatamAya.n tato rakSho vadhyamAnaM cha sAyakaiH .
ratha.n tatraiva santyajya prAdravanmahato bhayAt .. 27..\\
tasminvinirjite tUrNa.n kUTayodhini rAkShase .
ArjuniH samare sainya.n tAvaka.n saMmamarda ha .
madAndho vanyanAgendraH sa padmAM padminIm iva .. 28..\\
tataH shAntanavo bhIShmaH sainya.n dR^iShTvAbhividrutam .
mahatA rathavaMshena saubhadraM paryavArayat .. 29..\\
koShThakI kR^ityata.n vIra.n dhArtarAShTrA mahArathAH .
eka.n subahavo yuddhe tatakShuH sAyakairdR^iDham .. 30..\\
sa teShA.n rathinAM vIraH pitustulyaparAkramaH .
sadR^isho vAsudevasya vikrameNa balena cha .. 31..\\
ubhayoH sadR^isha.n karma sa piturmAtulasya cha .
raNe bahuvidha.n chakre sarvashastrabhR^itA.n varaH .. 32..\\
tato dhana~njayo rAjanvinighna.nstava sainikAn .
AsasAda raNe bhIShmaM putra prepsuramarShaNaH .. 33..\\
tathaiva samare rAjanpitA devavratastava .
AsasAda raNe pArtha.n svarbhAnuriva bhAskaram .. 34..\\
tataH sarathanAgAshvAH putrAstava vishAM pate .
parivavrU raNe bhIShma.n jugupushcha samantataH .. 35..\\
tathaiva pANDavA rAjanparivArya dhana~njayam .
raNAya mahate yuktA daMshitA bharatarShabha .. 36..\\
shAdadvatastato rAjanbhIShmasya pramukhe sthitam .
arjunaM pa~nchaviMshatyA sAyakAnA.n samAchinot .. 37..\\
patyudgamyAtha vivyAdha sAtyakista.n shitaiH sharaiH .
pANDava priyakAmArtha.n shArdUla iva ku~njaram .. 38..\\
gautamo.api tvarAyukto mAdhavaM navabhiH sharaiH .
hR^idi vivyAdha sa~NkruddhaH ka~Nkapatra parichchhadaiH .. 39..\\
shaineyo.api tataH kruddho bhR^isha.n viddho mahArathaH .
gautamAnta kara.n ghora.n samAdatta shilImukham .. 40..\\
tamApatanta.n vegena shakrAshanisamadyutim .
dvidhA chichchheda sa~Nkruddho drauNiH paramakopanaH .. 41..\\
samutsR^ijyAtha shaineyo gautama.n rathinAM varam .
abhyadravadraNe drauNi.n rAhuH khe shashinaM yathA .. 42..\\
tasya droNasutashchApa.n dvidhA chichchheda bhArata .
athaina.n chhinnadhanvAnaM tADayAmAsa sAyakaiH .. 43..\\
so.anyatkArmukamAdAya shatrughnaM bhArasAdhanam .
drauNi.n ShaShTyA mahArAja bAhvorurasi chArpayat .. 44..\\
sa viddho vyathitashchaiva muhUrta.n kashmalAyutaH .
niShasAda rathopasthe dhvajayaShTimupAshritaH .. 45..\\
pratilabhya tataH sa~nj~nA.n droNaputraH pratApavAn .
vArShNeya.n samare kruddho nArAchena samardayat .. 46..\\
shaineya.n sa tu nirbhidya prAvishaddharaNItalam .
vasanta kAle balavAnbila.n sarvashishuryathA .. 47..\\
tato.apareNa bhallena mAdhavasya dhvajottamam .
chichchheda samare drauNiH si.nhanAdaM nanAda cha .. 48..\\
punarchaina.n sharairghoraishchhAdayAmAsa bhArata .
nidAghAnte mahArAja yathA megho divAkaram .. 49..\\
sAtyakishcha mahArAja sharajAlaM nihatya tat .
drauNimabhyapatattUrNa.n sharajAlairanekadhA .. 50..\\
tApayAmAsa cha drauNi.n shaineyaH paravIrahA .
vimukto meghajAlena yathaiva tapanastathA .. 51..\\
sharANA.n cha sahasreNa punarena.n samudyatam .
sAtyakishchhAdayAmAsa nanAda cha mahAbalaH .. 52..\\
dR^iShTvA putra.n tathA grasta.n rAhuNeva nishAkaram .
abhyadravata shaineyaM bhAradvAjaH pratApavAn .. 53..\\
vivyAdha cha pR^iShatkena sutIkShNena mahAmR^idhe .
parIpsansvasuta.n rAjanvArShNeyenAbhitApitam .. 54..\\
sAtyakistu raNe jitvA guruputraM mahAratham .
droNa.n vivyAdha viMshatyA sarvapArashavaiH sharaiH .. 55..\\
tadantaramameyAtmA kaunteyaH shvetavAhanaH .
abhyadravadraNe kruddho droNaM prati mahArathaH .. 56..\\
tato droNashcha pArthashcha sameyAtAM mahAmR^idhe .
yathA budhashcha shukrashcha mahArAja nabhastale .. 57..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 98}
dhr
katha.n droNo maheShvAsaH pANDavashcha dhana~njayaH .
samIyatU raNe shUrau tanmamAchakShva sa~njaya .. 1..\\
priyo hi pANDavo nityaM bhAradvAjasya dhImataH .
AchAryaHshcha raNe nityaM priyaH pArthasya sa~njaya .. 2..\\
tAvubhau rathinau sa~Nkhye dR^iptau si.nhAvivotkaTau .
katha.n samIyaturyuddhe bhAradvAja dhana~njayau .. 3..\\
s
na droNaH samare pArtha.n jAnIte priyamAtmanaH .
kShatradharmaM puraskR^itya pArtho vA gurumAhave .. 4..\\
na kShatriyA raNe rAjanvarjayanti parasparam .
nirmaryAda.n hi yudhyante pitR^ibhirbhrAtR^ibhiH saha .. 5..\\
raNe bhArata pArthena droNo viddhastribhiH sharaiH .
nAchintayata tAnbANAnpArtha chApachyutAnyudhi .. 6..\\
sharavR^iShTya punaH pArthashchhAdayAmAsa ta.n raNe .
prajajvAla cha roSheNa gahane.agnirivotthitaH .. 7..\\
tato.arjuna.n raNe droNaH sharaiH saMnataparvabhiH .
vArayAmAsa rAjendra nachirAdiva bhArata .. 8..\\
tato duryodhano rAjA susharmANamachodayat .
droNasya samare rAjanpArShNigrahaNa kAraNAt .. 9..\\
trigartarADapi kruddho bhR^ishamAyamya kArmukam .
chhAdayAmAsa samare pArthaM bANairayomukhaiH .. 10..\\
tAbhyAM muktAH sharA rAjannantarikShe virejire .
ha.nsA iva mahArAja sharatkAle nabhastale .. 11..\\
te sharAH prApya kaunteya.n samastA vivishuH prabho .
phalabhAra nata.n yadvatsvAdu vR^ikShaM viha~NgamAH .. 12..\\
arjunastu raNe nAda.n vinadya rathinAM varaH .
trigartarAja.n samare saputraM vivyadhe sharaiH .. 13..\\
te vadhyamAnAH pArthena kAleneva yugakShaye .
pArthamevAbhyavartanta maraNe kR^itanishchayAH .
mumuchuH sharavR^iShTi.n cha pANDavasya rathaM prati .. 14..\\
sharavR^iShTi.n tatastAM tu sharavarSheNa pANDavaH .
pratijagrAha rAjendra toyavR^iShTimivAchalaH .. 15..\\
tatrAdbhutamapashyAma bIbhatsorhastalAghavam .
vimuktAM bahubhiH shUraiH shastravR^iShTi.n durAsadam .. 16..\\
yadeko vArayAmAsa mAruto.abhragaNAniva .
karmaNA tena pArthasya tutuShurdevadAnavAH .. 17..\\
atha kruddho raNe pArthastrigartAnprati bhArata .
mumochAstraM mahArAja vAyavyaM pR^itanA mukhe .. 18..\\
prAdurAsIttato vAyuH kShobhayANo nabhastalam .
pAtayanvai tarugaNAnvinighnaMshchaiva sainikAn .. 19..\\
tato droNo.abhivIkShyaiva vAyavyAstra.n sudAruNam .
shailamanyanmahArAja ghoramastraM mumocha ha .. 20..\\
droNena yudhi nirmukte tasminnastre mahAmR^idhe .
prashashAma tato vAyuH prasannAshchAbhavandishaH .. 21..\\
tataH pANDusuto vIrastrigartasya rathavrajAn .
nirutsAhAnraNe chakre vimukhAnviparAkramAn .. 22..\\
tato duryodhano rAjA kR^ipashcha rathinA.n varaH .
ashvatthAmA tataH shalyaH kAmbojashcha sudakShiNaH .. 23..\\
vindAnuvindAvAvantyau bAhlikashcha sa bAhlikaH .
mahatA rathavaMshena pArthasyAvArayandishaH .. 24..\\
tathaiva bhagadattashcha shrutAyushcha mahAbalaH .
gajAnIkena bhImasya tAvavArayatA.n dishaH .. 25..\\
bhUrishravAH shalashchaiva saubalashcha vishAM pate .
sharaughairvividhaistUrNaM mAdrIputrAvavArayan .. 26..\\
bhIShmastu sahitaH sarvairdhArtarAShTrasya sainikaiH .
yudhiShThira.n samAsAdya sarvataH paryavArayat .. 27..\\
Apatanta.n gajAnIkaM dR^iShTvA pArtho vR^ikodaraH .
lelihansR^ikkiNI vIro mR^igarADiva kAnane .. 28..\\
tatastu rathinA.n shreShTho gadA.n gR^ihya mahAhave .
avaplutya rathAttUrNa.n tava sainyamabhIShayat .. 29..\\
tamudIkShya gadAhasta.n tataste gajasAdinaH .
parivavrU raNe yattA bhImasena.n samantataH .. 30..\\
gamamadhyamanuprAptaH pANDavashcha vyarAjata .
meghajAlasya mahato yathA madhyagato raviH .. 31..\\
vyadhamatsa gajAnIka.n gadayA pANDavarShabhaH .
mahAbhrajAlamatulaM mAtarishveva santatam .. 32..\\
te vadhyamAnA balinA bhImasenena dantinaH .
ArtanAda.n raNe chakrurgarjanto jaladA iva .. 33..\\
bahudhA dAritashchaiva viShANaistatra dantibhiH .
phullAshoka nibhaH pArthaH shushubhe raNamUrdhani .. 34..\\
viShANe dantina.n gR^ihya nirviShANamathAkarot .
viShANena cha tenaiva kumbhe.abhyAhatya dantinam .
pAtayAmAsa samare daNDahasta ivAntakaH .. 35..\\
shoNitAktA.n gadAM bibhranmedo majjA kR^itachchhaviH .
kR^itA~NgadaH shoNitena rudravatpratyadR^ishyata .. 36..\\
eva.n te vadhyamAnAstu hatasheShA mahAgajAH .
prAdravanta disho rAjanvimR^idnantaH svakaM balam .. 37..\\
dravadbhistairmahAnAgaiH samantAdbharatarShabha .
duryodhana bala.n sarvaM punarAsItparAnukham .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 99}
s
madhyAhne tu mahArAja sa~NgrAmaH samapadyata .
lokakShayakaro raudro bhIShmasya saha somakaiH .. 1..\\
gA~Ngeyo rathinA.n shreShThaH pANDavAnAmanIkinIm .
vyadhamannishitairbANaiH shatasho.atha sahasrashaH .. 2..\\
saMmamarda cha tatsainyaM pitA devavratastava .
dhAnyAnAmiva lUnAnAM prakara.n gogaNA iva .. 3..\\
dhR^iShTadyumnaH shikhaNDI cha virATo drupadastathA .
bhIShmamAsAdya samare sharairjaghnurmahAratham .. 4..\\
dhR^iShTadyumna.n tato viddhvA virATaM cha tribhiH sharaiH .
drupadasya cha nArAchaM preShayAmAsa bhArata .. 5..\\
tena viddhA maheShvAsA bhIShmeNAmitrakarshinA .
chukrudhuH samare rAjanpAdaspR^iShTA ivoragAH .. 6..\\
shikhaNDI ta.n cha vivyAdha bharatAnAM pitAmaham .
strImayaM manasA dhyAtvA nAsmai prAharadachyutaH .. 7..\\
dhR^iShTadyumnastu samare krodhAdagniriva jvalan .
pitAmaha.n tribhirbANairbAhvorurasi chArpayat .. 8..\\
drupadaH pa~nchaviMshatyA virATo dashabhiH sharaiH .
shikhaNDI pa~nchaviMshatyA bhIShma.n vivyAdha sAyakaiH .. 9..\\
so.atividdho mahArAja bhIShmaH sa~Nkhye mahAtmabhiH .
vasante puShpashabalo raktAshoka ivAbabhau .. 10..\\
tAnpratyavidhyadgA~NgeyastribhistribhirajihmagaiH .
drupadasya cha bhallena dhanushchichchheda mAriSha .. 11..\\
so.anyatkArmukamAdAya bhIShma.n vivyAdha pa~nchabhiH .
sArathi.n cha tribhirbANaiH sushitai raNamUrdhani .. 12..\\
tato bhImo mahArAja draupadyAH pa~ncha chAtmajAH .
kekayA bhrAtaraH pa~ncha sAtyakishchaiva sAtvataH .. 13..\\
abhyadravanta gA~Ngeya.n yudhiShThira hitepsayA .
rirakShiShantaH pA~nchAlya.n dhR^iTa dyumna mukhanraNe .. 14..\\
tathaiva tAvakAH sarve bhIShmarakShArthamudyatAH .
pratyudyayuH pANDusenA.n saha sainyA narAdhipa .. 15..\\
tatrAsItsumahadyuddha.n tava teShAM cha sa~Nkulam .
narAshvarathanAgAnA.n yama rAShTravivardhanam .. 16..\\
rathI rathinamAsAdya prAhiNodyamasAdanam .
tathetarAnsamAsAdya naranAgAshvasAdinaH .. 17..\\
anayanparalokAya sharaiH saMnataparvabhiH .
astraishcha vividhairghoraistatra tatra vishAM pate .. 18..\\
rathAshcha rathibhirhInA hatasArathayastathA .
vipradrutAshvAH samare disho jagmuH samantataH .. 19..\\
mardamAnA narAnrAjanhayAMshcha subahUnraNe .
vAtAyamAnA dR^ishyante gandharvanagaropamAH .. 20..\\
rathinashcha rathairhInA varmiNastejasA yutAH .
kuNDaloShNIShiNaH sarve niShkA~NgadavibhUShitAH .. 21..\\
devaputrasamA rUpo shaurye shakrasamA yudhi .
R^iddhyA vaishravaNa.n chAti nayena cha bR^ihaspatim .. 22..\\
sarvalokeshvarAH shUrAstatra tatra vishAM pate .
vipradrutA vyadR^ishyanta prAkR^itA iva mAnavAH .. 23..\\
dantinashcha narashreShTha vihInA varasAdibhiH .
mR^idnantaH svAnyanIkAni sampetuH sarvashabdagAH .. 24..\\
varmabhishchAmaraishchhatraiH patAkAbhishcha mAriSha .
kakShyAbhiratha tottraishcha ghaNTAbhistomaraistathA .. 25..\\
vishIrNairvipradhAvanto dR^ishyante sma disho dasha .
nagameghapratIkAshairjaladodaya nisvanaiH .. 26..\\
tathaiva dantibhirhInAngajArohAnvishAM pate .
pradhAvanto.anvapashyAma tava teShA.n cha sa~Nkule .. 27..\\
nAnAdeshasamutthAMshcha turagAnhemabhUShitAn .
vAtAyamAnAnadrAkSha.n shatasho.atha sahasrashaH .. 28..\\
ashvArohAnhatairashvairgR^ihItAsInsamantataH .
dravamANAnapashyAma drAvyamANAMshcha sa.nyuge .. 29..\\
gajo gaja.n samAsAdya dravamANaM mahAraNe .
yayau vimR^idna.nstarasA padAtInvAjinastathA .. 30..\\
tathaiva cha rathAnrAjansaMmamarda raNe gajaH .
rathashchaiva samAsAdya padAti.n turagaM tathA .. 31..\\
vyamR^idnAtsamare rAja.nsturagAMshcha narAnraNe .
eva.n te bahudhA rAjanpramR^idnantaH parasparam .. 32..\\
tasminraudre tathA yuddhe vartamAne mahAbhaye .
prAvartata nadI ghorA shoNitAntra tara~NgiNI .. 33..\\
asthi sa~ncayasa~NghATA keshashaivalashAdvalA .
rathahradA sharAvartA hayamInA durAsadA .. 34..\\
shIrShopala samAkIrNA hastigrAhasamAkulA .
kavachoShNISha phenADhyA dhanurdvIpAsi kachchhapA .. 35..\\
patAkAdhvajavR^ikShADhyA martyakUlApahAriNI .
kravyAdasa~Nghasa~NkIrNA yama rAShTravivardhinI .. 36..\\
tAM nadI.n kShatriyAH shUrA hayanAgarathaplavaiH .
praterurbahavo rAjanbhaya.n tyaktvA mahAhave .. 37..\\
apovAha raNe bhIrUnkashmalenAbhisa.nvR^itAn .
yathA vaitaraNI pretAnpretarAjapuraM prati .. 38..\\
prAkroshankShatriyAstatra dR^iShTvA tadvaishasaM mahat .
duryodhanAparAdhena kShaya.n gachchhanti kauravAH .. 39..\\
guNavatsu katha.n dveShaM dhArtarAShTro janeshvaraH .
kR^itavAnpANDuputreShu pApAtmA lobhamohitaH .. 40..\\
evaM bahuvidhA vAchaH shrUyante smAtra bhArata .
pANDava svata sa.nyuktAH putrANA.n te sudAruNAH .. 41..\\
tA nishamya tadA vAchaH sarvayodhairudAhR^itAH .
AgaskR^itsarvalokasya putro duryodhanastava .. 42..\\
bhIShma.n droNaM kR^ipaM chaiva shalyaM chovAcha bhArata .
yudhyadhvamanaha~NkArAH ki.n chiraM kurutheti cha .. 43..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n kurUNAM pANDavaiH saha .
akShadyUtakR^ita.n rAjansughoraM vaishasa.n tadA .. 44..\\
yatpurA na nigR^ihNIShe vAryamANo mahAtmabhiH .
vaichitravIrya tasyedaM phalaM pashya tathAvidham .. 45..\\
na hi pANDusutA rAjansa sainyAH sapadAnugAH .
rakShanti samare prANAnkauravA vA vishAM pate .. 46..\\
etasmAtkAraNAdghoro vartate sma janakShayaH .
daivAdvA puruShavyAghra tava chApanayAnnR^ipa .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 100}
s
arjunastu naravyAghra susharmapramukhAnnR^ipAn .
anayatpretarAjasya bhavana.n sAyakaiH shitaiH .. 1..\\
susharmApi tato bANaiH pArtha.n vivyAdha sa.nyuge .
vAsudeva.n cha saptatyA pArthaM cha navabhiH punaH .. 2..\\
tAnnivArya sharaugheNa shakrasUnurmahArathaH .
susharmaNo raNe yodhAnprAhiNodyamasAdanam .. 3..\\
te vadhyamAnAH pArthena kAleneva yugakShaye .
vyadravanta raNe rAjanbhaye jAte mahArathAH .. 4..\\
utsR^ijya turagAnke chidrathAnke chichcha mAriSha .
gajAnanye samutsR^ijya prAdravanta disho dasha .. 5..\\
apare tudyamAnAstu vAjinAra rathA raNAt .
tvarayA parayA yuktAH prAdravanta vishAM pate .. 6..\\
pAdAtAshchApi shastrANi samutsR^ijya mahAraNe .
nirapekShA vyadhAvanta tena tena sma bhArata .. 7..\\
vAryamANAH sma bahushastraigartena susharmaNA .
tathAnyaiH pArthivashreShThairna vyatiShThanta sa.nyuge .. 8..\\
tadbalaM pradruta.n dR^iShTvA putro duryodhanastava .
puraskR^itya raNe bhIShma.n sarvasainyapuraskR^itam .. 9..\\
sarvodyogena mahatA dhana~njayamupAdravat .
trigartAdhipaterarthe jIvitasya vishAM pate .. 10..\\
sa ekaH samare tasthau kiranbahuvidhA~nsharAn .
bhrAtR^ibhiH sahitaH sarvaiH sheShA vipradrutA narAH .. 11..\\
tathaiva paNDavA rAjansarvodyogena daMshitAH .
prayayuH phalgunArthAya yatra bhIShmo vyavasthitaH .. 12..\\
jAnanto.api raNe shaurya.n ghoraM gANDIvadhanvanaH .
hAhAkArakR^itotsAhA bhIShma.n jagmuH samantataH .. 13..\\
tatastAladhvajaH shUraH pANDavAnAmanIkinIm .
chhAdayAmAsa samare sharaiH saMnataparvabhiH .. 14..\\
ekIbhUtAstataH sarve kuravaH pANDavaiH saha .
ayudhyanta mahArAja madhyaM prApte divAkare .. 15..\\
sAtyakiH kR^itavarmANa.n viddhvA pa~nchabhirAyasaiH .
atiShThadAhave shUraH kiranbANAnsahasrashaH .. 16..\\
tathaiva drupado rAjA droNa.n viddhvA shitaiH sharaiH .
punarvivyAdha saptatyA sArathi.n chAsya saptabhiH .. 17..\\
bhImasenastu rAjAnaM bAhlikaM prapitAmaham .
viddhvAnadanmahAnAda.n shArdUla iva kAnane .. 18..\\
Arjunishchitrasenena viddho bahubhirAshugaiH .
chitrasena.n tribhirbANairvivyAdha hR^idaye bhR^isham .. 19..\\
samAgatau tau tu raNe mahAmAtrau vyarochatAm .
yathA divi mahAghorau rAjanbudha shanaishcharau .. 20..\\
tasyAshvAMshchaturo hatvA sUta.n cha navabhiH sharaiH .
nanAda balavannAda.n saubhadraH paravIrahA .. 21..\\
hatAshvAttu rathAttUrNamavaplutya mahArathaH .
Aruroha ratha.n tUrNaM durmukhasya vishAM pate .. 22..\\
droNashcha drupada.n viddhvA sharaiH saMnataparvabhiH .
sArathi.n chAsya vivyAdha tvaramANaH parAkramI .. 23..\\
pIDyamAnastato rAjA drupado vAhinImukhe .
apAyAjjavanairashvaiH pUrvavairamanusmaran .. 24..\\
bhImasenastu rAjAnaM muhUrAdiva bAhlikam .
vyashva sUta ratha.n chakre sarvasainyasya pashyataH .. 25..\\
sa sambhramo mahArAja saMshayaM parama.n gataH .
avaplutya tato vAhAdbAhlikaH puruShottamaH .
Aruroha ratha.n tUrNa.n lakShmaNasya mahArathaH .. 26..\\
sAtyakiH kR^itavarmANa.n vArayitvA mahArathaH .
shArairbahuvidhai rAjannAsasAda pitAmaham .. 27..\\
sa viddhvA bhArata.n ShaShTyA nishitairlomavAhibhiH .
nanarteva rathopasthe vidhunvAno mahaddhanuH .. 28..\\
tasyAyasIM mahAshakti.n chikShepAtha pitAmahaH .
hemachitrAM mahAvegAM nAgakanyopamA.n shubhAm .. 29..\\
tAmApatantI.n sahasA mR^ityukalpAM sutejanAm .
dhva.nsayAmAsa vArShNeyo lAghavena mahAyashAH .. 30..\\
anAsAdya tu vArShNeya.n shaktiH paramadAruNA .
nyapataddharaNI pR^iShThe maholkeva gataprabhA .. 31..\\
vArShNeyastu tato rAjansvA.n shakti.n ghoradarshanAm .
vegavadgR^ihya chikShepa pitAmaha rathaM prati .. 32..\\
vArShNeya bhujavegena praNunnA sA mahAhave .
abhidudrAva vegena kAlarAtriryathA naram .. 33..\\
tAmApatantI.n sahasA dvidhA chichchheda bhArata .
kShuraprAbhyA.n sutIkShNAbhyAM sAnvakIryata bhUtale .. 34..\\
chhittvA tu shakti.n gA~NgeyaH sAtyakiM navabhiH sharaiH .
AjaghAnorasi kruddhaH prahasa~nshatrukarshanaH .. 35..\\
tataH sarathanAgAshvAH pANDavAH pANDupUrvaja .
parivavrU raNe bhIShmaM mAdhavatrANakAraNAt .. 36..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n tumula.n lomaharShaNam .
pANDavAnA.n kurUNAM cha samare vijayaiShiNAm .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 101}
s
dR^iShTvA bhIShma.n raNe kruddhaM pANDavairabhisa.nvR^itam .
yathA meghairmahArAja tapAnte divi bhAskaram .. 1..\\
duryodhano mahArAja duHshAsanamabhAShata .
eSha shUro maheShvAso bhIShmaH shatruniShUdanaH .. 2..\\
chhAditaH pANDavaiH shUraiH samantAdbharatarShabha .
tasya kArya.n tvayA vIra rakShaNa.n sumahAtmanaH .. 3..\\
rakShyamANo hi samare bhIShmo.asmAkaM pitAmahaH .
nihanyAtsamare yattAnpA~nchAlAnpANDavaiH saha .. 4..\\
tatra kAryamahaM manye bhIShmasyaivAbhirakShaNam .
goptA hyeSha maheShvAso bhIShmo.asmAkaM pitAmahaH .. 5..\\
sa bhavAnsarvasainyena parivArya pitAmaham .
samare duShkara.n karma kurvANaM parirakShatu .. 6..\\
evamuktastu samare putro duHshAsanastava .
parivArya sthito bhIShma.n sainyena mahatA vR^itaH .. 7..\\
tataH shatasahasreNa hayAnA.n subalAtmajaH .
vimalaprAsahastAnAmR^iShTitomaradhAriNAm .. 8..\\
darpitAnA.n suvegAnAM balasthAnAM patAkinAm .
shikShitairyuddhakushalairupetAnAM narottamaiH .. 9..\\
nakula.n sahadeva.n cha dharmarAjaM cha pANDavam .
nyavArayannarashreShThaM parivArya samantataH .. 10..\\
tato duryodhano rAjA shUrANA.n hayasAdinAm .
ayutaM preShayAmAsa pANDavAnAM nivAraNe .. 11..\\
taiH praviShTairmahAvegairgarutmadbhirivAhave .
khurAhatA dharA rAjaMshchakampe cha nanAda cha .. 12..\\
khurashabdashcha sumahAnvAjinA.n shushruve tadA .
mahAvaMshavanasyeva dahyamAnasya parvate .. 13..\\
utpatadbhishcha taistatra samuddhUtaM mahadrajaH .
divAkarapathaM prApya chhAdayAmAsa bhAskaram .. 14..\\
vegavadbhirhayaistaistu kShobhitaM pANDavaM balam .
nipatadbhirmahAvegairha.nsairiva mahatsaraH .
heShatA.n chaiva shabdena na prAGYAyata kiM chana .. 15..\\
tato yudhiShThiro rAjA mAdrIputrau cha pANDavau .
pratyaghna.nstarasA vega.n samare hayasAdinAm .. 16..\\
udvR^ittasya mahArAja prAvR^iTkAlena pUryataH .
paurNamAsyAmambuvega.n yathA velA mahodadheH .. 17..\\
tataste rathino rAja~nsharaiH saMnataparvabhiH .
nyakR^intannuttamA~NgAni kAyebhyo hayasAdinAm .. 18..\\
te nipeturmahArAja nihatA dR^iDhadhanvibhiH .
nAgairiva mahAnAgA yathA syurgirigahvare .. 19..\\
te.api prAsaiH sunishitaiH sharaiH saMnataparvabhiH .
nyakR^intannuttamA~NgAni vicharanto disho dasha .. 20..\\
atyAsannA hayArohA R^iShTibhirbharatarShabha .
achchhinannuttamA~NgAni phalAnIva mahAdrumAt .. 21..\\
sa sAdino hayA rAja.nstatra tatra niShUditAH .
patitAH pAtyamAnAshcha shatasho.atha sahasrashaH .. 22..\\
vadhyamAnA hayAste tu prAdravanta bhayArditAH .
yathA si.nhAnsamAsAdya mR^igAH prANaparAyaNAH .. 23..\\
pANDavAstu mahArAja jitvA shatrUnmahAhave .
dadhmuH sha~NkhAMshcha bherIshcha tADayAmAsurAhave .. 24..\\
tato duryodhano dR^iShTvA dIna.n sainyamavasthitam .
abravIdbharatashreShTha madrarAjamida.n vachaH .. 25..\\
eSha pANDusuto jyeShTho jitvA mAtulamAmakAn .
pashyatAM no mahAbAho senA.n drAvayate balI .. 26..\\
ta.n vAraya mahAbAho veleva makarAlayam .
tva.n hi saMshrUyase.atyarthamasahya balavikramaH .. 27..\\
putrasya tava tadvAkya.n shrutvA shalyaH pratApavAn .
prayayau rathavaMshena yatra rAjA yudhiShThiraH .. 28..\\
tadApatadvai sahasA shalyasya sumahadbalam .
mahaughavega.n samare vArayAmAsa pANDavaH .. 29..\\
madrarAja.n cha samare dharmarAjo mahArathaH .
dashabhiH sAyakaistUrNamAjaghAna stanAntare .
nakulaH sahadevashcha tribhistribhirajihmagaiH .. 30..\\
madrarAjo.api tAnsarvAnAjaghAna tribhistribhiH .
yudhiShThiraM punaH ShaShTyA vivyAdha nishitaiH sharaiH .
mAdrIputrau cha sa.nrabdhau dvAbhyA.n dvAbhyAmatADayat .. 31..\\
tato bhImo mahAbAhurdR^iShTvA rAjAnamAhave .
madrarAjavashaM prAptaM mR^ityorAsya gata.n yathA .
abhyadravata sa~NgrAme yudhiShThiramamitrajit .. 32..\\
tato yuddhaM mahAghoraM prAvartata sudAruNam .
aparA.n dishamAsthAya dyotamAne divAkare .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 102}
sa~njaya uvAcha
tataH pitA tava kruddho nishitaiH sAyakottamaiH .
AjaghAna raNe pArthAnsahasenAnsamantataH .. 1..\\
bhIma.n dvAdashabhirviddhvA sAtyakiM navabhiH sharaiH .
nakula.n cha tribhirbANaiH sahadevaM cha saptabhiH .. 2..\\
yudhiShThira.n dvAdashabhirbAhvorurasi chArpayat .
dhR^iShTadyumna.n tato viddhvA vinanAda mahAbalaH .. 3..\\
ta.n dvAdashArdhairnakulo mAdhavashcha tribhiH sharaiH .
dhR^iShTadyumnashcha saptatyA bhImasenashcha pa~nchabhiH .
yudhiShThiro dvAdashabhiH pratyavidhyatpitAmaham .. 4..\\
droNastu sAtyaki.n viddhvA bhImasenamavidhyata .
ekaikaM pa~nchabhirbANairyamadaNDopamaiH shitaiH .. 5..\\
tau cha taM pratyavidhyetA.n tribhistribhirajihmagaiH .
tottrairiva mahAnAga.n droNaM brAhmaNapu~Ngavam .. 6..\\
sauvIrAH kitavAH prAchyAH pratIchyodIchyamAlavAH .
abhIShAhAH shUrasenAH shibayo.atha vasAtayaH .
sa~NgrAme nAjahurbhIShma.n vadhyamAnAH shitaiH sharaiH .. 7..\\
tathaivAnye vadhyamAnAH pANDaveyairmahAtmabhiH .
pANDavAnabhyavartanta vividhAyudhapANayaH .
tathaiva pANDavA rAjanparivavruH pitAmaham .. 8..\\
sa samantAtparivR^ito rathaughairaparAjitaH .
gahane.agnirivotsR^iShTaH prajajvAla dahanparAn .. 9..\\
rathAgnyagArashchApArchirasishaktigadendhanaH .
sharasphuli~Ngo bhIShmAgnirdadAha kShatriyarShabhAn .. 10..\\
suvarNapu~NkhairiShubhirgArdhrapakShaiH sutejanaiH .
karNinAlIkanArAchaishchhAdayAmAsa tadbalam .. 11..\\
apAtayaddhvajAMshchaiva rathinashcha shitaiH sharaiH .
muNDatAlavanAnIva chakAra sa rathavrajAn .. 12..\\
nirmanuShyAnrathAnrAjangajAnashvAMshcha sa.nyuge .
akarotsa mahAbAhuH sarvashastrabhR^itA.n varaH .. 13..\\
tasya jyAtalanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
nishamya sarvabhUtAni samakampanta bhArata .. 14..\\
amoghA hyapatanbANAH pituste bharatarShabha .
nAsajjanta tanutreShu bhIShmachApachyutAH sharAH .. 15..\\
hatavIrAnrathAnrAjansa.nyuktA~njavanairhayaiH .
apashyAma mahArAja hriyamANAnraNAjire .. 16..\\
chedikAshikarUShANA.n sahasrANi chaturdasha .
mahArathAH samAkhyAtAH kulaputrAstanutyajaH .
aparAvartinaH sarve suvarNavikR^itadhvajAH .. 17..\\
sa~NgrAme bhIShmamAsAdya vyAditAsyamivAntakam .
nimagnAH paralokAya sa vAjirathaku~njarAH .. 18..\\
bhagnAkShopaskarAnkAMshchidbhagnachakrAMshcha sarvashaH .
apashyAma rathAnrAja~nshatasho.atha sahasrashaH .. 19..\\
savarUthai rathairbhagnai rathibhishcha nipAtitaiH .
sharaiH sukavachaishchhinnaiH paTTishaishcha vishAM pate .. 20..\\
gadAbhirmusalaishchaiva nistriMshaishcha shilImukhaiH .
anukarShairupAsa~Ngaishchakrairbhagnaishcha mAriSha .. 21..\\
bAhubhiH kArmukaiH khaDgaiH shirobhishcha sakuNDalaiH .
talatraira~Ngulitraishcha dhvajaishcha vinipAtitaiH .
chApaishcha bahudhA chhinnaiH samAstIryata medinI .. 22..\\
hatArohA gajA rAjanhayAshcha hatasAdinaH .
paripeturdruta.n tatra shatasho.atha sahasrashaH .. 23..\\
yatamAnAshcha te vIrA dravamANAnmahArathAn .
nAshaknuvanvArayituM bhIShmabANaprapIDitAn .. 24..\\
mahendrasamavIryeNa vadhyamAnA mahAchamUH .
abhajyata mahArAja na cha dvau saha dhAvataH .. 25..\\
AviddharathanAgAshvaM patitadhvajakUbaram .
anIkaM pANDuputrANA.n hAhAbhUtamachetanam .. 26..\\
jaghAnAtra pitA putraM putrashcha pitara.n tathA .
priya.n sakhAya.n chAkrande sakhA daivabalAtkR^itaH .. 27..\\
vimuchya kavachAnanye pANDuputrasya sainikAH .
prakIrya keshAndhAvantaH pratyadR^ishyanta bhArata .. 28..\\
tadgokulamivodbhrAntamudbhrAntarathaku~njaram .
dadR^ishe pANDuputrasya sainyamArtasvara.n tadA .. 29..\\
prabhajyamAna.n sainya.n tu dR^iShTvA yAdavanandanaH .
uvAcha pArthaM bIbhatsuM nigR^ihya rathamuttamam .. 30..\\
aya.n sa kAlaH samprAptaH pArtha yaH kA~NkShitastava .
praharAsmai naravyAghra na chenmohAtpramuhyase .. 31..\\
yatpurA kathita.n vIra tvayA rAGYAM samAgame .
virATanagare pArtha sa~njayasya samIpataH .. 32..\\
bhIShmadroNamukhAnsarvAndhArtarAShTrasya sainikAn .
sAnubandhAnhaniShyAmi ye mA.n yotsyanti sa.nyuge .. 33..\\
iti tatkuru kaunteya satya.n vAkyamarindama .
kShatradharmamanusmR^itya yudhyasva bharatarShabha .. 34..\\
ityukto vAsudevena tiryagdR^iShTiradhomukhaH .
akAma iva bIbhatsurida.n vachanamabravIt .. 35..\\
avadhyAnA.n vadha.n kR^itvA rAjyaM vA narakottaram .
duHkhAni vanavAse vA kiM nu me sukR^itaM bhavet .. 36..\\
chodayAshvAnyato bhIShmaH kariShye vachana.n tava .
pAtayiShyAmi durdharSha.n vR^iddha.n kurupitAmaham .. 37..\\
tato.ashvAnrajataprakhyAMshchodayAmAsa mAdhavaH .
yato bhIShmastato rAjanduShprekShyo rashmivAniva .. 38..\\
tatastatpunarAvR^itta.n yudhiShThirabalaM mahat .
dR^iShTvA pArthaM mahAbAhuM bhIShmAyodyantamAhave .. 39..\\
tato bhIShmaH kurushreShThaH si.nhavadvinadanmuhuH .
dhana~njayaratha.n shIghraM sharavarShairavAkirat .. 40..\\
kShaNena sa rathastasya sahayaH sahasArathiH .
sharavarSheNa mahatA na praGYAyata ki.n chana .. 41..\\
vAsudevastvasambhrAnto dhairyamAsthAya sAtvataH .
chodayAmAsa tAnashvAnvitunnAnbhIShmasAyakaiH .. 42..\\
tataH pArtho dhanurgR^ihya divya.n jaladanisvanam .
pAtayAmAsa bhIShmasya dhanushchhittvA shitaiH sharaiH .. 43..\\
sa chchhinnadhanvA kauravyaH punaranyanmahaddhanuH .
nimeShAntaramAtreNa sajya.n chakre pitA tava .. 44..\\
vichakarSha tato dorbhyA.n dhanurjaladanisvanam .
athAsya tadapi kruddhashchichchheda dhanurarjunaH .. 45..\\
tasya tatpUjayAmAsa lAghava.n shantanoH sutaH .
sAdhu pArtha mahAbAho sAdhu kuntIsuteti cha .. 46..\\
samAbhAShyainamaparaM pragR^ihya ruchira.n dhanuH .
mumocha samare bhIShmaH sharAnpArtharathaM prati .. 47..\\
adarshayadvAsudevo hayayAne paraM balam .
moghAnkurva~nsharA.nstasya maNDalAni vidarshayan .. 48..\\
shushubhAte naravyAghrau bhIShmapArthau sharakShatau .
govR^iShAviva sa.nrabdhau viShANollikhitA~Nkitau .. 49..\\
vAsudevastu samprekShya pArthasya mR^iduyuddhatAm .
bhIShma.n cha sharavarShANi sR^ijantamanisha.n yudhi .. 50..\\
pratapantamivAdityaM madhyamAsAdya senayoH .
varAnvarAnvinighnantaM pANDuputrasya sainikAn .. 51..\\
yugAntamiva kurvANaM bhIShma.n yaudhiShThire bale .
nAmR^iShyata mahAbAhurmAdhavaH paravIrahA .. 52..\\
utsR^ijya rajataprakhyAnhayAnpArthasya mAriSha .
kruddho nAma mahAyogI prachaskanda mahArathAt .
abhidudrAva bhIShma.n sa bhujapraharaNo balI .. 53..\\
pratodapANistejasvI si.nhavadvinadanmuhuH .
dArayanniva padbhyA.n sa jagatI.n jagatIshvaraH .. 54..\\
krodhatAmrekShaNaH kR^iShNo jighA.nsuramitadyutiH .
grasanniva cha chetA.nsi tAvakAnAM mahAhave .. 55..\\
dR^iShTvA mAdhavamAkrande bhIShmAyodyantamAhave .
hato bhIShmo hato bhIShma iti tatra sma sainikAH .
kroshantaH prAdravansarve vAsudevabhayAnnarAH .. 56..\\
pItakausheyasa.nvIto maNishyAmo janArdanaH .
shushubhe vidravanbhIShma.n vidyunmAlI yathAmbudaH .. 57..\\
sa si.nha iva mAta~Nga.n yUtharShabha ivarShabham .
abhidudrAva tejasvI vinadanyAdavarShabhaH .. 58..\\
tamApatanta.n samprekShya puNDarIkAkShamAhave .
asambhrama.n raNe bhIShmo vichakarSha mahaddhanuH .
uvAcha chaina.n govindamasambhrAntena chetasA .. 59..\\
ehyehi puNDarIkAkSha devadeva namo.astu te .
mAmadya sAtvatashreShTha pAtayasva mahAhave .. 60..\\
tvayA hi deva sa~NgrAme hatasyApi mamAnagha .
shreya eva para.n kR^iShNa loke.amuShminnihaiva cha .
sambhAvito.asmi govinda trailokyenAdya sa.nyuge .. 61..\\
anvageva tataH pArthastamanudrutya keshavam .
nijagrAha mahAbAhurbAhubhyAmparigR^ihya vai .. 62..\\
nigR^ihyamANaH pArthena kR^iShNo rAjIvalochanaH .
jagAma chainamAdAya vegena puruShottamaH .. 63..\\
pArthastu viShTabhya balAchcharaNau paravIrahA .
nijaghrAha hR^iShIkesha.n kathaM chiddashame pade .. 64..\\
tata enamuvAchArtaH krodhaparyAkulekShaNam .
niHshvasanta.n yathA nAgamarjunaH paravIrahA .. 65..\\
nivartasva mahAbAho nAnR^ita.n kartumarhasi .
yattvayA kathitaM pUrvaM na yotsyAmIti keshava .. 66..\\
mithyAvAdIti lokastvA.n kathayiShyati mAdhava .
mamaiSha bhAraH sarvo hi haniShyAmi yatavratam .. 67..\\
shape mAdhava sakhyena satyena sukR^itena cha .
anta.n yathA gamiShyAmi shatrUNAM shatrukarshana .. 68..\\
adyaiva pashya durdharShaM pAtyamAnaM mahAvratam .
tArApatimivApUrNamantakAle yadR^ichchhayA .. 69..\\
mAdhavastu vachaH shrutvA phalgunasya mahAtmanaH .
na ki.n chiduktvA sakrodha Aruroha rathaM punaH .. 70..\\
tau rathasthau naravyAghrau bhIShmaH shAntanavaH punaH .
vavarSha sharavarSheNa megho vR^iShTyA yathAchalau .. 71..\\
prANAMshchAdatta yodhAnAM pitA devavratastava .
gabhastibhirivAdityastejA.nsi shishirAtyaye .. 72..\\
yathA kurUNA.n sainyAni babha~nja yudhi pANDavaH .
tathA pANDavasainyAni babha~nja yudhi te pitA .. 73..\\
hatavidrutasainyAstu nirutsAhA vichetasaH .
nirIkShituM na shekuste bhIShmamapratima.n raNe .
madhya.n gatamivAdityaM pratapanta.n svatejasA .. 74..\\
te vadhyamAnA bhIShmeNa kAleneva yugakShaye .
vIkShA.n chakrurmahArAja pANDavA bhayapIDitAH .. 75..\\
trAtAraM nAdhyagachchhanta gAvaH pa~NkagatA iva .
pipIlikA iva kShuNNA durbalA balinA raNe .. 76..\\
mahArathaM bhArata duShpradharShaM
sharaughiNaM pratapantaM narendrAn .
bhIShmaM na shekuH prativIkShitu.n te
sharArchiSha.n sUryamivAtapantam .. 77..\\
vimR^idnatastasya tu pANDusenAm
asta.n jagAmAtha sahasrarashmiH .
tato balAnA.n shramakarshitAnAM
mano.avahAraM prati sambabhUva .. 78..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 103}
sa~njaya uvAcha
yudhyatAmeva teShA.n tu bhAskare.astamupAgate .
sandhyA samabhavadghorA nApashyAma tato raNam .. 1..\\
tato yudhiShThiro rAjA sandhyA.n sandR^ishya bhArata .
vadhyamAnaM bala.n chApi bhIShmeNAmitraghAtinA .. 2..\\
muktashastraM parAvR^ittaM palAyanaparAyaNam .
bhIShma.n cha yudhi sa.nrabdhamanuyAntaM mahArathAn .. 3..\\
somakAMshcha jitAndR^iShTvA nirutsAhAnmahArathAn .
chintayitvA chira.n dhyAtvA avahAramarochayat .. 4..\\
tato.avahAra.n sainyAnA.n chakre rAjA yudhiShThiraH .
tathaiva tava sainyAnAmavahAro hyabhUttadA .. 5..\\
tato.avahAra.n sainyAnA.n kR^itvA tatra mahArathAH .
nyavishanta kurushreShTha sa~NgrAme kShatavikShatAH .. 6..\\
bhIShmasya samare karma chintayAnAstu pANDavAH .
nAlabhanta tadA shAntiM bhR^ishaM bhIShmeNa pIDitAH .. 7..\\
bhIShmo.api samare jitvA pANDavAnsaha sR^i~njayaiH .
pUjyamAnastava sutairvandyamAnashcha bhArata .. 8..\\
nyavishatkurubhiH sArdha.n hR^iShTarUpaiH samantataH .
tato rAtriH samabhavatsarvabhUtapramohinI .. 9..\\
tasminrAtrimukhe ghore pANDavA vR^iShNibhiH saha .
sR^i~njayAshcha durAdharShA mantrAya samupAvishan .. 10..\\
AtmaniHshreyasa.n sarve prAptakAlaM mahAbalAH .
mantrayAmAsuravyagrA mantranishchayakovidAH .. 11..\\
tato yudhiShThiro rAjA mantrayitvA chiraM nR^ipa .
vAsudeva.n samudvIkShya vAkyametaduvAcha ha .. 12..\\
pashya kR^iShNa mahAtmAnaM bhIShmaM bhImaparAkramam .
gajaM nalavanAnIva vimR^idnantaM balaM mama .. 13..\\
na chaivainaM mahAtmAnamutsahAmo nirIkShitum .
lelihyamAna.n sainyeShu pravR^iddhamiva pAvakam .. 14..\\
yathA ghoro mahAnAgastakShako vai viSholbaNaH .
tathA bhIShmo raNe kR^iShNa tIShkNashastraH pratApavAn .. 15..\\
gR^ihItachApaH samare vimu~nchaMshcha shitA~nsharAn .
shakyo jetu.n yamaH kruddho vajrapANishcha devarAT .. 16..\\
varuNaH pAshabhR^idvApi sagado vA dhaneshvaraH .
na tu bhIShmaH susa~NkruddhaH shakyo jetuM mahAhave .. 17..\\
so.ahameva.n gate kR^iShNa nimagnaH shokasAgare .
Atmano buddhidaurbalyAdbhIShmamAsAdya sa.nyuge .. 18..\\
vana.n yAsyAmi durdharSha shreyo me tatra vai gatam .
na yuddha.n rochaye kR^iShNa hanti bhIShmo hi naH sadA .. 19..\\
yathA prajvalita.n vahniM pata~NgaH samabhidravan .
ekato mR^ityumabhyeti tathAhaM bhIShmamIyivAn .. 20..\\
kShayaM nIto.asmi vArShNeya rAjyahetoH parAkramI .
bhrAtarashchaiva me shUrAH sAyakairbhR^ishapIDitAH .. 21..\\
matkR^ite bhrAtR^isauhArdAdrAjyAtprabhraMshana.n gatAH .
parikliShTA yathA kR^iShNA matkR^ite madhusUdana .. 22..\\
jIvitaM bahu manye.aha.n jIvita.n hyadya durlabham .
jIvitasyAdya sheSheNa chariShye dharmamuttamam .. 23..\\
yadi te.ahamanugrAhyo bhrAtR^ibhiH saha keshava .
svadharmasyAvirodhena tadudAhara keshava .. 24..\\
etachchhrutvA vachastasya kAruNyAdbahuvistaram .
pratyuvAcha tataH kR^iShNaH sAntvayAno yudhiShThiram .. 25..\\
dharmaputra viShAda.n tvaM mA kR^ithAH satyasa~Ngara .
yasya te bhrAtaraH shUrA durjayAH shatrusUdanAH .. 26..\\
arjuno bhImasenashcha vAyvagnisamatejasau .
mAdrIputrau cha vikrAntau tridashAnAmiveshvarau .. 27..\\
mA.n vA niyu~NkShva sauhArdAdyotsye bhIShmeNa pANDava .
tvatprayukto hyaha.n rAjankiM na kuryAM mahAhave .. 28..\\
haniShyAmi raNe bhIShmamAhUya puruSharShabham .
pashyatA.n dhArtarAShTrANA.n yadi nechchhati phalgunaH .. 29..\\
yadi bhIShme hate rAja~njayaM pashyasi pANDava .
hantAsmyekarathenAdya kuruvR^iddhaM pitAmaham .. 30..\\
pashya me vikrama.n rAjanmahendrasyeva sa.nyuge .
vimu~nchantaM mahAstrANi pAtayiShyAmi ta.n rathAt .. 31..\\
yaH shatruH pANDuputrANAM machchhatruH sa na saMshayaH .
madarthA bhavadarthA ye ye madIyAstavaiva te .. 32..\\
tava bhrAtA mama sakhA sambandhI shiShya eva cha .
mA.nsAnyutkR^itya vai dadyAmarjunArthe mahIpate .. 33..\\
eSha chApi naravyAghro matkR^ite jIvita.n tyajet .
eSha naH samayastAta tArayema parasparam .
sa mAM niyu~NkShva rAjendra yAvaddvIpo bhavAmyaham .. 34..\\
pratiGYAtamupaplavye yattatpArthena pUrvataH .
ghAtayiShyAmi gA~NgeyamityulUkasya saMnidhau .. 35..\\
parirakShya.n cha mama tadvachaH pArthasya dhImataH .
anuGYAta.n tu pArthena mayA kAryaM na saMshayaH .. 36..\\
atha vA phalgunasyaiSha bhAraH parimito raNe .
nihaniShyati sa~NgrAme bhIShmaM parapura~njayam .. 37..\\
ashakyamapi kuryAddhi raNe pArthaH samudyataH .
tridashAnvA samudyuktAnsahitAndaityadAnavaiH .
nihanyAdarjunaH sa~Nkhye kimu bhIShmaM narAdhipa .. 38..\\
viparIto mahAvIryo gatasattvo.alpajIvitaH .
bhIShmaH shAntanavo nUna.n kartavyaM nAvabudhyate .. 39..\\
yudhiShThira uvAcha
evametanmahAbAho yathA vadasi mAdhava .
sarve hyete na paryAptAstava veganivAraNe .. 40..\\
niyata.n samavApsyAmi sarvameva yathepsitam .
yasya me puruShavyAghra bhavAnnAtho mahAbalaH .. 41..\\
sendrAnapi raNe devA~njayeya.n jayatA.n vara .
tvayA nAthena govinda kimu bhIShmaM mahAhave .. 42..\\
na tu tvAmanR^ita.n kartumutsahe svArthagauravAt .
ayudhyamAnaH sAhAyya.n yathokta.n kuru mAdhava .. 43..\\
samayastu kR^itaH kashchidbhIShmeNa mama mAdhava .
mantrayiShye tavArthAya na tu yotsye katha.n chana .
duryodhanArthe yotsyAmi satyametaditi prabho .. 44..\\
sa hi rAjyasya me dAtA mantrasyaiva cha mAdhava .
tasmAddevavrataM bhUyo vadhopAyArthamAtmanaH .
bhavatA sahitAH sarve pR^ichchhAmo madhusUdana .. 45..\\
tadvaya.n sahitA gatvA bhIShmamAshu narottamam .
ruchite tava vArShNeya mantraM pR^ichchhAma kauravam .. 46..\\
sa vakShyati hita.n vAkya.n tathyaM chaiva janArdana .
yathA sa vakShyate kR^iShNa tathA kartAsmi sa.nyuge .. 47..\\
sa no jayasya dAtA cha mantrasya cha dhR^itavrataH .
bAlAH pitrA vihInAshcha tena sa.nvardhitA vayam .. 48..\\
ta.n chetpitAmaha.n vR^iddhaM hantumichchhAmi mAdhava .
pituH pitaramiShTa.n vai dhigastu kShatrajIvikAm .. 49..\\
sa~njaya uvAcha
tato.abravInmahArAja vArShNeyaH kurunandanam .
rochate me mahAbAho satata.n tava bhAShitam .. 50..\\
devavrataH kR^itI bhIShmaH prekShitenApi nirdahet .
gamyatA.n sa vadhopAyaM praShTuM sAgaragAsutaH .
vaktumarhati satya.n sa tvayA pR^iShTo visheShataH .. 51..\\
te vaya.n tatra gachchhAmaH praShTuM kurupitAmaham .
praNamya shirasA chainaM mantraM pR^ichchhAma mAdhava .
sa no dAsyati yaM mantra.n tena yotsyAmahe parAn .. 52..\\
eva.n saMmantrya vai vIrAH pANDavAH pANDupUrvaja .
jagmuste sahitAH sarve vAsudevashcha vIryavAn .
vimuktashastrakavachA bhIShmasya sadanaM prati .. 53..\\
pravishya cha tadA bhIShma.n shirobhiH pratipedire .
pUjayanto mahArAja pANDavA bharatarShabha .
praNamya shirasA chainaM bhIShma.n sharaNamanvayuH .. 54..\\
tAnuvAcha mahAbAhurbhIShmaH kurupitAmahaH .
svAgata.n tava vArShNeya svAgataM te dhana~njaya .
svAgata.n dharmaputrAya bhImAya yamayostathA .. 55..\\
ki.n kArya.n vaH karomyadya yuShmatprItivivardhanam .
sarvAtmanA cha kartAsmi yadyapi syAtsuduShkaram .. 56..\\
tathA bruvANa.n gA~NgeyaM prItiyuktaM punaH punaH .
uvAcha vAkya.n dInAtmA dharmaputro yudhiShThiraH .. 57..\\
katha.n jayema dharmaGYa katha.n rAjyaM labhemahi .
prajAnA.n sa~NkShayo na syAtkatha.n tanme vadAbhibho .. 58..\\
bhavAnhi no vadhopAyaM bravItu svayamAtmanaH .
bhavanta.n samare rAjanviShahema kathaM vayam .. 59..\\
na hi te sUkShmamapyasti randhra.n kurupitAmaha .
maNDalenaiva dhanuShA sadA dR^ishyo.asi sa.nyuge .. 60..\\
nAdadAnamsandadhAna.n vikarShanta.n dhanurna cha .
pashyAmastvA mahAbAho rathe sUryamiva sthitam .. 61..\\
narAshvarathanAgAnA.n hantAraM paravIrahan .
ka ivotsahate hantu.n tvAM pumAnbharatarShabha .. 62..\\
varShatA sharavarShANi mahAnti puruShottama .
kShayaM nItA hi pR^itanA bhavatA mahatI mama .. 63..\\
yathA yudhi jayeya.n tvA.n yathA rAjyaM bhavenmama .
bhavetsainyasya vA shAntistanme brUhi pitAmaha .. 64..\\
tato.abravIchchhAntanavaH pANDavAnpANDupUrvaja .
na katha.n chana kaunteya mayi jIvati sa.nyuge .
yuShmAsu dR^ishyate vR^iddhiH satyametadbravImi vaH .. 65..\\
nirjite mayi yuddhe tu dhruva.n jeShyatha kauravAn .
kShipraM mayi praharata yadIchchhatha raNe jayam .
anujAnAmi vaH pArthAH praharadhva.n yathAsukham .. 66..\\
eva.n hi sukR^itaM manye bhavatAM vidito hyaham .
hate mayi hata.n sarva.n tasmAdevaM vidhIyatAm .. 67..\\
yudhiShThira uvAcha
brUhi tasmAdupAyaM no yathA yuddhe jayemahi .
bhavanta.n samare kruddha.n daNDapANimivAntakam .. 68..\\
shakyo vajradharo jetu.n varuNo.atha yamastathA .
na bhavAnsamare shakyaH sendrairapi surAsuraiH .. 69..\\
bhIShma uvAcha
satyametanmahAbAho yathA vadasi pANDava .
nAha.n shakyo raNe jetuM sendrairapi surAsuraiH .. 70..\\
Attashastro raNe yatto gR^ihItavarakArmukaH .
nyastashastra.n tu mA.n rAjanhanyuryudhi mahArathAH .. 71..\\
niShkiptashastre patite vimuktakavachadhvaje .
dravamANe cha bhIte cha tavAsmIti cha vAdini .. 72..\\
striyA.n strInAmadheye cha vikale chaikaputrake .
aprasUte cha duShprekShye na yuddha.n rochate mama .. 73..\\
ima.n cha shR^iNu me pArtha sa~NkalpaM pUrvachintitam .
ama~Ngalyadhvaja.n dR^iShTvA na yudhyeyaM kathaM chana .. 74..\\
ya eSha draupado rAja.nstava sainye mahArathaH .
shikhaNDI samarAkA~NkShI shUrashcha samiti~njayaH .. 75..\\
yathAbhavachcha strI pUrvaM pashchAtpu.nstvamupAgataH .
jAnanti cha bhavanto.api sarvametadyathAtatham .. 76..\\
arjunaH samare shUraH puraskR^itya shikhaNDinam .
mAmeva vishikhaistUrNamabhidravatu daMshitaH .. 77..\\
ama~Ngalyadhvaje tasminstrIpUrve cha visheShataH .
na prahartumabhIpsAmi gR^ihIteShu.n kathaM chana .. 78..\\
tadantara.n samAsAdya pANDavo mA.n dhana~njayaH .
sharairghAtayatu kShipra.n samantAdbharatarShabha .. 79..\\
na taM pashyAmi lokeShu yo mA.n hanyAtsamudyatam .
R^ite kR^iShNAnmahAbhAgAtpANDavAdvA dhana~njayAt .. 80..\\
eSha tasmAtpurodhAya ka.n chidanyaM mamAgrataH .
mAM pAtayatu bIbhatsureva.n te vijayo bhavet .. 81..\\
etatkuruShva kaunteya yathokta.n vachanaM mama .
tato jeShyasi sa~NgrAme dhArtarAShTrAnsamAgatAn .. 82..\\
sa~njaya uvAcha
te.anuGYAtAstataH pArthA jagmuH svashibiraM prati .
abhivAdya mahAtmAnaM bhIShma.n kurupitAmaham .. 83..\\
tathoktavati gA~Ngeye paralokAya dIkShite .
arjuno duHkhasantaptaH savrIDamidamabravIt .. 84..\\
guruNA kulavR^iddhena kR^itapraGYena dhImatA .
pitAmahena sa~NgrAme katha.n yotsyAmi mAdhava .. 85..\\
krIDatA hi mayA bAlye vAsudeva mahAmanAH .
pA.nsurUShitagAtreNa mahAtmA paruShIkR^itaH .. 86..\\
yasyAhamadhiruhyA~NkaM bAlaH kila gadAgraja .
tAtetyavochaM pitaraM pituH pANDormahAtmanaH .. 87..\\
nAha.n tAtastava pitustAto.asmi tava bhArata .
iti mAmabravIdbAlye yaH sa vadhyaH kathaM mayA .. 88..\\
kAma.n vadhyatu me sainyaM nAhaM yotsye mahAtmanA .
jayo vAstu vadho vA me katha.n vA kR^iShNa manyase .. 89..\\
shrIkR^iShNa uvAcha
pratiGYAya vadha.n jiShNo purA bhIShmasya sa.nyuge .
kShatradharme sthitaH pArtha kathaM naina.n haniShyasi .. 90..\\
pAtayaina.n rathAtpArtha vajrAhatamiva drumam .
nAhatvA yudhi gA~Ngeya.n vijayaste bhaviShyati .. 91..\\
diShTametatpurA devairbhaviShyatyavashasya te .
hantA bhIShmasya pUrvendra iti tanna tadanyathA .. 92..\\
na hi bhIShma.n durAdharSha.n vyAttAnanamivAntakam .
tvadanyaH shaknuyAddhantumapi vajradharaH svayam .. 93..\\
jahi bhIShmaM mahAbAho shR^iNu cheda.n vacho mama .
yathovAcha purA shakraM mahAbuddhirbR^ihaspatiH .. 94..\\
jyAyA.nsamapi chechchhakra guNairapi samanvitam .
AtatAyinamAmantrya hanyAdghAtakamAgatam .. 95..\\
shAshvato.aya.n sthito dharmaH kShatriyANA.n dhana~njaya .
yoddhavya.n rakShitavya.n cha yaShTavyaM chAnasUyubhiH .. 96..\\
arjuna uvAcha
shikhaNDI nidhana.n kR^iShNa bhIShmasya bhavitA dhruvam .
dR^iShTvaiva hi sadA bhIShmaH pA~nchAlya.n vinivartate .. 97..\\
te vayaM pramukhe tasya sthApayitvA shikhaNDinam .
gA~NgeyaM pAtayiShyAma upAyeneti me matiH .. 98..\\
ahamanyAnmaheShvAsAnvArayiShyAmi sAyakaiH .
shikhaNDyapi yudhA.n shreShTho bhIShmamevAbhiyAsyatu .. 99..\\
shruta.n te kurumukhyasya nAha.n hanyAM shikhaNDinam .
kanyA hyeShA purA jAtA puruShaH samapadyata .. 100..\\
sa~njaya uvAcha
ityevaM nishchaya.n kR^itvA pANDavAH sahamAdhavAH .
shayanAni yathAsvAni bhejire puruSharShabhAH .. 101..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 104}
dhr
katha.n shikhaNDI gA~Ngeyamabhyavartata sa.nyuge .
pANDavAshcha tathA bhIShma.n tanmamAchakShva sa~njaya .. 1..\\
s
tataH prabhAte vimale sUryasyodayanaM prati .
vAdyamAnAsu bherIShu mR^ida~NgeShvAnakeShu cha .. 2..\\
dhmAyatsu dadhi varNeShu jalajeShu samantataH .
shikhaNDinaM puraskR^itya niryAtAH pANDavA yudhi .. 3..\\
kR^itvA vyUhaM mahArAja sarvashatrunibarhaNam .
shikhaNDI sarvasainyAnAmagra AsIdvishAM pate .. 4..\\
chakrarakShau tatastasya bhimasena dhana~njayau .
pR^iShThato draupadeyAshcha saubhadrashchaiva vIryavAn .. 5..\\
sAtyakishchekitAnashcha teShA.n goptA mahArathaH .
dhR^iShTadyumnastataH pashchAtpA~nchAlairabhirakShitaH .. 6..\\
tato yudhiShThiro rAjA yamAbhyA.n sahitaH prabhuH .
prayayau si.nhanAdena nAdayanbharatarShabha .. 7..\\
virATastu tataH pashchAtsvena sainyena sa.nvR^itaH .
drupadashcha mahArAja tataH pashchAdupAdravat .. 8..\\
kekayA bhrAtaraH pa~ncha dhR^iShTaketushcha vIryavAn .
jaghanaM pAlayAmAsa pANDusainyasya bhArata .. 9..\\
eva.n vyUhya mahatsainyaM pANDavAstava vAhinIm .
abhyadravanta sa~NgrAme tyaktvA jIvitamAtmanaH .. 10..\\
tathaiva kuravo rAjanbhIShma.n kR^itvA mahAbalam .
agrataH sarvasainyAnAM prayayuH pANDavAnprati .. 11..\\
putraistava durAdharShai rakShitaH sumahAbalaiH .
tato droNo maheShvAsaH putrashchAsya mahArathaH .. 12..\\
bhagadattastataH pashchAdgajAnIkena sa.nvR^itaH .
kR^ipashcha kR^ipa varmA cha bhagadattamanuvratau .. 13..\\
kAmbojarAjo balavA.nstataH pashchAtsudakShiNaH .
mAgadhashcha jayatsenaH saubalashcha bR^ihadbalaH .. 14..\\
tathetere maheShvAsAH susharmapramukhA nR^ipAH .
jaghanaM pAlayAmAsustava sainyasya bhArata .. 15..\\
divase divase prApte bhIShmaH shAntanavo yudhi .
AsurAnakarodvyUhAnpaishAchAnatha rAkShasAn .. 16..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n tava teShAM cha bhArata .
anyonyaM nighnatA.n rAjanyamarAShTra vivardhanam .. 17..\\
arjuna pramukhAH pArthAH puraskR^itya shikhaNDinam .
bhIShma.n yuddhe.abhyavartanta kiranto vividhA~nsharAn .. 18..\\
tatra bhArata bhImena pIDitAstAvakAH sharaiH .
rudhiraughapariklinnAH paraloka.n yayustadA .. 19..\\
nakulaH sahadevashcha sAtyakishcha mahArathaH .
tava sainya.n samAsAdya pIDayAmAsurojasA .. 20..\\
te vadhyamAnAH samare tAvakA bharatarShabha .
nAshaknuvanvArayituM pANDavAnAM mahadbalam .. 21..\\
tatastu tAvaka.n sainyaM vadhyamAnaM samantataH .
samprAdravaddisho rAjankAlyamAnaM mahArathaiH .. 22..\\
trAtAraM nAdhyagachchhanta tAvakA bharatarShabha .
vadhyamAnAH shitairANaiH pANDavaiH saha sR^i~njayaiH .. 23..\\
dhr
pIDyamAnaM balaM pArthairdR^iShTvA bhIShmaH parAkramI .
yadakArShIdraNe kruddhastanmamAchakShva sa~njaya .. 24..\\
katha.n vA pANDavAnyuddhe pratyudyAtaH parantapaH .
vinighnansomakAnvIrA.nstanmamAchakShva sa~njaya .. 25..\\
s
AchakShe te mahArAja yadakArShItpitAmahaH .
pIDite tava putrasya sainye pANDava sR^i~njayaiH .. 26..\\
prahR^iShTamanasaH shUrAH pANDavAH pANDupUrvaja .
abhyavartanta nighnantastava putrasya vAhinIm .. 27..\\
ta.n vinAshaM manuShyendra naravAraNavAjinAm .
nAmR^iShyata tadA bhIShmaH sainyaghAta.n raNe paraiH .. 28..\\
sa pANDavAnmaheShvAsaH pA~nchAlAMshcha sa sR^i~njayAn .
abhyadravata durdharShastyaktvA jIvitamAtmanaH .. 29..\\
sa pANDavAnAM pravarAnpa~ncha rAjanmahArathAn .
AttashastrAnraNe yattAnvArayAmAsa sAyakaiH .
nArAchairvatsadantaishcha shitaira~njalikaistathA .. 30..\\
nijaghne samare kruddho hastyashvamamitaM bahu .
rathino.apAtayadrAjanrathebhyaH puruSharShabhaH .. 31..\\
sAdinashchAshvapR^iShThebhyaH padAtIMshcha samAgatAn .
gajArohAngajebhyashcha pareShA.n vidadhadbhayam .. 32..\\
tameka.n samare bhIShma.n tvaramANaM mahAratham .
pANDavAH samavartanta vajrapANimivAsurAH .. 33..\\
shakrAshanisamasparshAnvimu~nchannishikA~nsharAn .
dikShvadR^ishyata sarvAsu ghora.n sandharayanvapuH .. 34..\\
maNDalIkR^itamevAsya nitya.n dhanuradR^ishyata .
sa~NgrAme yudhyamAnasya shakrachApanibhaM mahat .. 35..\\
taddR^iShTvA samare karma tava putrA vishAM pate .
vismayaM paramaM prAptAH pitAmahamapUjayan .. 36..\\
pArthA vimanaso bhUtvA praikShanta pitara.n tava .
yudhyamAna.n raNe shUraM viprachItimivAmarAH .
na chaina.n vArayAmAsurvyAttAnanamivAntakam .. 37..\\
dashame.ahani samprApte rathAnIka.n shikhaNDinaH .
adahannishitairbANaiH kR^iShNa vartmeva kAnanam .. 38..\\
ta.n shikhaNDI tribhirbANairabhyavidhyatstanAntare .
AshIviShamiva kruddha.n kAlasR^iShTamivAntakam .. 39..\\
sa tenAtibhR^isha.n viddhaH prekShya bhIShmaH shikhaNDinam .
anichchhannapi sa~NkruddhaH prahasannidamabravIt .. 40..\\
kAmamabhyAsavA mA vA na tvA.n yotsye katha.n chana .
yaiva hi tva.n kR^itA dhAtrA saiva hi tva.n shikhaNDinI .. 41..\\
tasya tadvachana.n shrutvA shikhaNDI krodhamUrchhitaH .
uvAcha bhIShma.n samare sR^ikkiNI parilehihan .. 42..\\
jAnAmi tvAM mahAbAho kShatriyANA.n kShayaM karam .
mayA shruta.n cha te yuddhaM jAmadagnyena vai saha .. 43..\\
divyashcha te prabhAvo.aya.n sa mayA bahushaH shrutaH .
jAnannapi prabhAva.n te yotsye.adyAhaM tvayA saha .. 44..\\
pANDavAnAM priya.n kurvannAtmanash cha narottama .
adya tvA yodhayiShyAmi raNe puruShasattama .. 45..\\
dhruva.n cha tvA haniShyAmi shape satyena te.agrataH .
etachchhrutvA vacho mahya.n yatkShama.n tatsamAchara .. 46..\\
kAmamabhyAsavA mA vA na me jIvanvimokShyase .
sudR^iShTaH kriyatAM bhIShma loko.aya.n samiti~njaya .. 47..\\
evamuktvA tato bhIShmaM pa~nchabhirnataparvabhiH .
avidhyata raNe rAjanpraNunna.n vAkyasAyakaiH .. 48..\\
tasya tadvachana.n shrutvA savyasAchI parantapaH .
kAlo.ayamiti sa~ncintya shikhaNDinamachodayat .. 49..\\
aha.n tvAmanuyAsyAmi parAnvidrAvaya~nsharaiH .
abhidrava susa.nrabdho bhIShmaM bhImaparAkramam .. 50..\\
na hi te sa.nyuge pIDA.n shaktaH kartuM mahAbalaH .
tasmAdadya mahAbAho vIra bhIShmamabhidrava .. 51..\\
ahatvA samare bhIShma.n yadi yAsyasi mAriSha .
avahAsyo.asya lokasya bhaviShyasi mayA saha .. 52..\\
nAvahAsyA yathA vIra bhavema paramAhave .
tathA kuru raNe yatna.n sAdhayasva pitAmaham .. 53..\\
aha.n te rakShaNa.n yuddhe kariShyAmi parantapa .
vArayanrathinaH sarvAnsAdhayasva pitAmaham .. 54..\\
droNa.n cha droNaputraM cha kR^ipaM chAtha suyodhanam .
chitrasena.n vikarNa.n cha saindhavaM cha jayadratham .. 55..\\
vindAnuvindAvAvantyau kAmboja.n cha sudakShiNam .
bhagadatta.n tathA shUraM mAgadhaM cha mahAratham .. 56..\\
saumadatti.n raNe shUramArshyashR^i~Ngi.n cha rAkShasam .
trigartarAja.n cha raNe saha sarvairmahArathaiH .
ahamAvArayiShyAmi veleva makarAkayam .. 57..\\
kurUMshcha sahitAnsarvAnye chaiShA.n sainikAH sthitAH .
nivArayiShyAmi raNe sAdhayasva pitAmaham .. 58..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 105}
dhr
katha.n shikhaNDI gA~NgeyamabhyadhAvatpitAmaham .
pA~nchAlyaH samare kruddho dharmAtmAna.n yatavratam .. 1..\\
ke.arakShanpANDavAnIke shikhaNDinamudAyudham .
tvaramANAstvarA kAle jigIShanto mahArathAH .. 2..\\
katha.n shAntanavo bhIShmaH sa tasmindamashe.ahani .
ayudhyata mahAvIryaH pANDavaiH saha sR^i~njayaiH .. 3..\\
na mR^iShyAmi raNe bhIShmaM pratyudyAta.n shikhaNDinam .
kachchinna rathabha~Ngo.asya dhanurvAshIryatAsyataH .. 4..\\
s
nAshIryata dhanustasya rathabha~Ngo nachApyabhUt .
yudhyamAnasya sa~NgrAme bhIShmasya bharatarShabha .
nighnataH samare shatrU~nsharaiH saMnataparvabhiH .. 5..\\
anekashatasAhasrAstAvakAnAM mahArathAH .
rathadanti gaNA rAjanhayAshchaiva susajjitAH .
abhyavartanta yuddhAya puraskR^itya pitAmaham .. 6..\\
yathApratiGYa.n kauravya sa chApi samiti~njayaH .
pArthAnAmakarodbhIShmaH satata.n samitikShayam .. 7..\\
yudhyamAnaM maheShvAsa.n vinighnantaM parA~nsharaiH .
pA~nchAlAH pANDavaiH sArdha.n sarva evAbhyavArayan .. 8..\\
dashame.ahani samprApte tatApa ripuvAhinIm .
kIryamANA.n shitairbANaiH shatasho.atha sahasrashaH .. 9..\\
na hi bhIShmaM maheShvAsaM pANDavAH pANDupUrvaja .
ashaknuvanraNe jetuM pAshahastamivAntakam .. 10..\\
athopAyAnmahArAja savyasAchI parantapaH .
trAsayanrathinaH sarvAnbIbhatsuraparAjitaH .. 11..\\
sinhavadvinadannuchchairdhanurjyA.n vikShipanmuhuH .
sharaughAnvisR^ijanpArtho vyacharatkAlavadraNe .. 12..\\
tasya shabdena vitrastAstAvakA bharatarShabha .
si.nhasyeva mR^igA rAjanvyadravanta mahAbhayAt .. 13..\\
jayantaM pANDava.n dR^iShTvA tvatsainyaM chAbhipIDitam .
duryodhanastato bhIShmamabravIdbhR^ishapIDitaH .. 14..\\
eSha pANDurutastAta shvetAshvaH kR^iShNasArathiH .
dahate mAmakAnsarvAnkR^iShNa vartmeva kAnanam .. 15..\\
pashya sainyAni gA~Ngeya dravamANAni sarvashaH .
pANDavena yudhA.n shreShTha kAlyamAnAni sa.nyuge .. 16..\\
yathA pashugaNAnAlaH sa~NkAlayati kAnane .
tathedaM mAmaka.n sainya.n kAlyate shatrutApana .. 17..\\
dhana~njaya sharairbhagna.n dravamANamitastataH .
bhImo hyeSha durAdharSho vidrAvayati me balam .. 18..\\
sAtyakishchekitAnashcha mAdrIputrau cha pANDavau .
abhimanyushcha vikrAnto vAhinI.n dahate mama .. 19..\\
dhR^iShTadyumnastathA shUro rAkShasashcha ghaTotkachaH .
vyadrAvayetA.n sahasA sainyaM mama mahAbalau .. 20..\\
vadhyamAnasya sainyasya sarvairetairmahAbalaiH .
nAnyA.n gatiM prapashyAmi sthAne yuddhe cha bhArata .. 21..\\
R^ite tvAM puruShavyAghra devatulyaparAkrama .
paryAptashcha bhavAnkShipraM pIDitAnA.n gatirbhava .. 22..\\
evamukto mahArAja pitA devavratastava .
chintayitvA muhUrta.n tu kR^itvA nishchayamAtmanaH .
tava sandharayanputramabravIchchhantanoH sutaH .. 23..\\
duryodhana vijAnIhi sthiro bhava vishAM pate .
pUrvakAla.n tava mayA pratiGYAtaM mahAbala .. 24..\\
hatvA dashasahasrANi kShatriyANAM mahAtmanAm .
sa~NgrAmAdvyapayAtavyametatkarma mamAhnikam .
iti tatkR^itavAMshchAha.n yathoktaM bharatarShabha .. 25..\\
adya chApi mahatkarma prakariShye mahAhave .
aha.n vA nihataH shiShye haniShye vAdya pANDavAn .. 26..\\
adya te puruShavyAghra pratimokShye R^iNaM mahat .
bhartR^ipiNDa kR^ita.n rAjannihataH pR^itanA mukhe .. 27..\\
ityuktvA bharatashreShThaH kShatriyAnpratapa~nsharaiH .
AsasAda durAdharShaH pANDavAnAmanIkinIm .. 28..\\
anIkamadhye tiShThanta.n gA~NgeyaM bharatarShabha .
AshIviShamiva kruddhaM pANDavAH paryavArayan .. 29..\\
dashame.ahani tasmi.nstu darshaya~nshaktimAtmanaH .
rAja~nshatasahasrANi so.avadhItkurunandana .. 30..\\
pa~nchAlAnA.n cha ye shreShThA rAjaputrA mahAbalAH .
teShAmAdatta tejA.nsi jala.n sUrya ivAMshubhiH .. 31..\\
hatvA dashasahasrANi ku~njarANA.n tarasvinAm .
sArohaNAM mahArAja hayAnA.n chAyutaM punaH .. 32..\\
pUrNe shatasahasre dve padAtInAM narottamaH .
prajajvAla raNe bhIShmo vidhUma iva pAvakaH .. 33..\\
na chainaM pANDaveyAnA.n ke chichchhekurnirIkShitum .
uttaraM mArgamAsthAya tapantamiva bhAskaram .. 34..\\
te pANDaveyAH sa.nrabdhA maheShvAsena pIDitAH .
vadhAyAbhyadravanbhIShma.n sR^i~njayAshcha mahArathAH .. 35..\\
sa yudhyamAno bahubhirbhIShmaH shAntanavastadA .
avakIrNo mahAbAhuH shailo meghairivAsitaiH .. 36..\\
putrAstu tava gA~Ngeya.n samantAtparyavArayan .
mahatyA senayA sArdha.n tato yuddhamavartata .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 106}
s
arjunastu raNe rAjandR^iShTvA bhIShmasya vikramam .
shikhaNDinamathovAcha samabhyehi pitAmaham .. 1..\\
na chApi bhIstvayA kAryA bhIShmAdadya katha.n chana .
ahamena.n sharaistIkShNaiH pAtayiShye rathottamAt .. 2..\\
evamuktastu pArthena shikhaNDI bharatarShabha .
abhyadravata gA~Ngeya.n shrutvA pArthasya bhAShitam .. 3..\\
dhR^iShTadyumnastathA rAjansaubhadrashcha mahArathaH .
hR^iShTAvAdravatAM bhIShma.n shrutvA pArthasya bhAShitam .. 4..\\
virATadrupadau vR^iddhau kuntibhojashcha daMshitaH .
abhyadravata gA~NgeyaM putrasya tava pashyataH .. 5..\\
nakulaH sahadevashcha dharmarAjashcha vIryavAn .
tathetarANi sainyAni sarvANyeva vishAM pate .
samAdravanta gA~Ngeya.n shrutvA pArthasya bhAShitam .. 6..\\
pratyudyayustAvakAshcha sametAstAnmahArathAn .
yathAshakti yathotsAha.n tanme nigadataH shR^iNu .. 7..\\
chitraseno mahArAja chekitAna.n samabhyayAt .
bhIShma prepsu.n raNe yAntaM vR^iShaM vyAghrashishuryathA .. 8..\\
dhR^iShTadyumnaM mahArAja bhIShmAntikamupAgamam .
tvaramANo raNe yatta.n kR^itavarmA nyavArayat .. 9..\\
bhImasena.n susa~Nkruddha.n gA~Ngeyasya vadhaiShiNam .
tvaramANo mahArAja saumadattirnyavArayat .. 10..\\
tathaiva nakula.n vIra.n kirantaM sAyakAnbahUn .
vikarNo vArayAmAsa ichchhanbhIShmasya jIvitam .. 11..\\
sahadeva.n tathA yAnta.n yattaM bhIShmarathaM prati .
vArayAmAsa sa~NkruddhaH kR^ipaH shAradvato yudhi .. 12..\\
rAkShasa.n krUrakarmANaM bhaimaseniM mahAbalam .
bhIShmasya nidhanaM prepsu.n durmukho.abhyadravadbalI .. 13..\\
sAtyaki.n samare kruddhamArshyashR^i~NgiravArayat .
abhimanyuM mahArAja yAntaM bhIShmarathaM prati .
sudakShiNo mahArAja kAmbojaH pratyavArayat .. 14..\\
virATadrupadau vR^iddhau sametAvarimardanau .
ashvatthAmA tataH kruddho vArayAmAsa bhArata .. 15..\\
tathA pANDusuta.n jyeShThaM bhIShmasya vadhakA~NkShiNam .
bhAradvAjo raNe yatto dharmaputramavArayat .. 16..\\
arjuna.n rabhasaM yuddhe puraskR^itya shikhaNDinam .
bhIShma prepsuM mahArAja tApayanta.n disho dasha .
duHshAsano maheShvAso vArayAmAsa sa.nyuge .. 17..\\
anye cha tAvakA yodhAH pANDavAnAM mahArathAn .
bhIShmAyAbhimukha.n yAtAnvArayAmAsurAhave .. 18..\\
dhR^iShTadyumnastu sainyAni prAkroshata punaH punaH .
abhidravata sa.nrabdhA bhIShmamekaM mahAbalam .. 19..\\
eSho.arjuno raNe bhIShmaM prayAti kurunandanaH .
abhidravata mA bhaiShTa bhIShmo na prApsyate hi vaH .. 20..\\
arjuna.n samare yoddhuM notsahetApi vAsavaH .
kimu bhIShmo raNe vIrA gatasattvo.alpajIvitaH .. 21..\\
iti senApateH shrutvA pANDavAnAM mahArathAH .
abhyadravanta sa.nhR^iShTA gA~Ngeyasya rathaM prati .. 22..\\
AgachchhatastAnsamare vAryoghAnprabalAniva .
nyavArayanta sa.nhR^iShTAstAvakAH puruSharShabhAH .. 23..\\
duHshAsano mahArAja bhaya.n tyaktvA mahArathaH .
bhIShmasya jIvitAkA~NkShI dhana~njayamupAdravat .. 24..\\
tathaiva pANDavAH shUrA gA~Ngeyasya rathaM prati .
abhyadravanta sa~NgrAme tava putrAnmahArathAn .. 25..\\
tatrAdbhutamapashyAma chitrarUpa.n vishAM pate .
duHshAsana rathaM prApto yatpArtho nAtyavartata .. 26..\\
yathA vArayate velA kShubhita.n vai mahArNavam .
tathaiva pANDava.n kruddhaM tava putro nyavArayat .. 27..\\
ubhau hi rathinA.n shreShThAvubhau bhArata durjayau .
ubhau chandrArkasadR^ishau kAntyA dIptyA cha bhArata .. 28..\\
tau tathA jAtasa.nrambhAvanyonyavadhakA~NkShiNau .
samIyaturmahAsa~Nkhye maya shakrau yathA purA .. 29..\\
duHshAsano mahArAja pANDava.n vishikhaistribhiH .
vAsudeva.n cha viMshatyA tADayAmAsa sa.nyuge .. 30..\\
tato.arjuno shatenAjau nArAchAnA.n samArpayat .
te tasya kavachaM bhittvA papuH shoNitamAhave .. 31..\\
duHshAsanastataH kruddhaH pArtha.n vivyAdha pa~nchabhiH .
lalATe bharatashreShTha sharaiH saMnataparvabhiH .. 32..\\
lalaTasthaistu tairbANaiH shushubhe pANDavottamaH .
yathA merurmahArAja shR^i~NgairatyarthamuchchhritaiH .. 33..\\
so.atividdho maheShvAsaH putreNa tava dhanvinA .
vyarAjata raNe pArthaH kiMshukaH puShpavAniva .. 34..\\
duHshAsana.n tataH kruddhaH pIDayAmAsa pANDavaH .
parvaNIva susa~Nkruddho rAhurugro nishAkaram .. 35..\\
pIDyamAno balavatA putrastava vishAM pate .
vivyAdha samare pArtha.n ka~NkapatraiH shilAshitaiH .. 36..\\
tasya pArtho dhanushchhittvA tvaramANaH parAkramI .
AjaghAna tataH pashchAtputra.n te navabhiH sharaiH .. 37..\\
so.anyatkArmukamAdAya bhIShmasya pramukhe sthitaH .
arjunaM pa~nchaviMshatyA bAhvorurasi chArpayat .. 38..\\
tasya kruddho mahArAja pANDavaH shatrukarshanaH .
apraiShIdvishikhAnghorAnyamadaNDopamAnbahUn .. 39..\\
aprAptAneva tAnbANAMsh chichchheda tanayastava .
yatamAnasya pArthasya tadadbhutamivAbhavat .
pArtha.n cha nishitairbANairavidhyattanayastava .. 40..\\
tataH kruddho raNe pArthaH sharAnsandhAya kArmuke .
preShayAmAsa samare svarNapu~NkhA~nshilAshitAn .. 41..\\
nyamajja.nste mahArAja tasya kAye mahAtmanaH .
yathA ha.nsA mahArAja taDAgaM prApya bhArata .. 42..\\
pIDitashchaiva putraste pANDavena mahAtmanA .
hitvA pArtha.n raNe tUrNaM bhIShmasya rathamAshrayat .
agAdhe majjatastasya dvIpo bhIShmo.abhavattadA .. 43..\\
pratilabhya tataH sa~nj~nAM putrastava vishAM pate .
avArayattataH shUro bhUya eva parAkramI .. 44..\\
sharaiH sunishitaiH pArtha.n yathA vR^itraH purandaram .
nirbibheda mahAvIryo vivyathe naiva chArjunAt .. 45..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 107}
s
sAtyaki.n daMshita.n yuddhe bhIShmAyAbhyudyataM tadA .
ArshyashR^i~NgirmaheShvAso vArayAmAsa sa.nyuge .. 1..\\
mAdhavastu susa~Nkruddho rAkShasaM navabhiH sharaiH .
AjaghAna raNe rAjanprahasanniva bhArata .. 2..\\
tathaiva rAkShaso rAjanmAdhavaM nishitaiH sharaiH .
ardayAmAsa rAjendra sa~NkruddhaH shinipu~Ngavam .. 3..\\
shaineyaH sharasa~Ngha.n tu preShayAmAsa sa.nyuge .
rAkShasAya susa~Nkruddho mAdhavaH pari vIrahA .. 4..\\
tato rakSho mahAbAhu.n sAtyaktiM satyavikramam .
vivyAdha vishikhairtIkShNaiH si.nhanAdaM nanAda cha .. 5..\\
mAdhavastu bhR^isha.n viddho rAkShasena raNe tadA .
dhairyamAlambya tejasvI jahAsa cha nanAda cha .. 6..\\
bhagadattastataH kruddho mAdhavaM nishitaiH sharaiH .
tADayAmAsa samare tottrairiva mahAgajam .. 7..\\
vihAya rAkShasa.n yuddhe shaineyo rathinAM varaH .
prAgjyotiShAya chikShepa sharAnsaMnataparvaNaH .. 8..\\
tasya prAgjyotiSho rAjA mAdhavasya mahaddhanuH .
chichchheda shitadhAreNa bhallena hR^itahastavat .. 9..\\
athAnyaddhanurAdAya vegavatparavIrahA .
bhagadatta.n raNe kruddho vivyAdha nishitaiH sharaiH .. 10..\\
so.atividdho maheShvAsaH sR^ikkiNI sa.nlihanmuhuH .
shakti.n kanakavaiDUrya bhUShitAmAyasI dR^iDhAm .
yamadaNDopamA.n ghorAM prAhiNotsAtyakAya vai .. 11..\\
tAmApatantA.n sahasA tasya bAhorbaleritAm .
sAtyakiH samare rAja.nstridhA chichchheda sAyakaiH .
sA papAta tadA bhUmau maholkeva hataprabhA .. 12..\\
shakti.n vinihatA.n dR^iShTvA putrastava vishAM pate .
mahatA rathavaMshena vArayAmAsa mAdhavam .. 13..\\
tathA parivR^ita.n dR^iShTvA vArShNeyAnAM mahAratham .
duryodhano bhR^isha.n hR^iShTo bhrAtR^InsarvAnuvAcha ha .. 14..\\
tathA kuruta kauravyA yathA vaH sAtyako yudhi .
na jIvanpratiniryAti mahato.asmAdrathavrajAt .
asminhate hataM manye pANDavAnAM mahadbalam .. 15..\\
tattatheti vachastasya parigR^ihya mahArathAH .
shaineya.n yodhayAmAsurbhIShmasya pramukhe tadA .. 16..\\
abhimanyu.n tadAyAntaM bhIShmAyAbhyudyataM mR^idhe .
kAmbojarAjo balavAnvArayAmAsa sa.nyuge .. 17..\\
ArjunirnR^ipati.n viddhvA shairaH saMnataparvabhiH .
punareva chatuHShaShTyA rAjanvivyAdha taM nR^ipam .. 18..\\
sudakShiNastu samare kArShNi.n vivyAdha pa~nchabhiH .
sArathi.n chAsya navabhirichchhanbhIShmasya jIvitam .. 19..\\
tadyuddhamAsItsumahattayostatra parAkrame .
yadabhyadhAvadgA~Ngeya.n shikhaNDI shatrutApanaH .. 20..\\
virATadrupadau vR^iddhau vArayantau mahAchamUm .
bhIShma.n cha yudhi sa.nrabdhAvAdravantau mahArathau .. 21..\\
ashvatthAmA tataH kruddhaH samAyAdrathasattamaH .
tataH pravavR^ite yuddha.n tava teShAM cha bhArata .. 22..\\
virATo dashabhirbhallairAjaghAna parantapa .
yatamAnaM maheShvAsa.n drauNimAhavashobhinam .. 23..\\
drupadashcha tribhirbANairvivyAdha nishitaistathA .
guruputra.n samAsAdya bhIShmasya purataH sthitam .. 24..\\
ashvatthAmA tatastau tu vivyAdha dashabhiH sharaiH .
virATadrupadau vR^iddhau bhIShmaM prati samudyatau .. 25..\\
tatrAdbhutamapashyAma vR^iddhayoshcharitaM mahat .
yaddrauNeH sAyakAnghorAnpratyavArayatA.n yudhi .. 26..\\
sahadeva.n tathA yAntaM kR^ipaH shAradvato.abhyayAt .
yathA nAgo vane nAgaM matto mattamupAdravat .. 27..\\
kR^ipashcha samare rAjanmAdrIputraM mahAratham .
AjaghAna sharaistUrNa.n saptatyA rukmabhUShaNaiH .. 28..\\
tasya mAdrI sutashchApa.n dvidhA chichchheda sAyakaiH .
athaina.n chinna dhanvAna.n vivyAdha navabhiH sharaiH .. 29..\\
so.anyatkArmukamAdAya samare bhArasAdhanam .
mAdrIputra.n susa.nhR^iShTo dashabhirnishitaiH sharaiH .
AjaghAnorasi kruddha ichchhanbhIShmasya jIvitam .. 30..\\
tathaiva pANDavo rAja~nshAradvatamamarShaNam .
AjaghAnorasi kruddho bhIShmasya vadhakA~NkShayA .
tayoryuddha.n samabhavadghorarUpaM bhayAvaham .. 31..\\
nakula.n tu raNe kruddha.n vikarNaH shatrutApanaH .
vivyAdha sAyakaiH ShaShTyA rakShanbhIShmasya jIvitam .. 32..\\
nakulo.api bhR^isha.n viddhastava putreNa dhanvinA .
vikarNa.n sapta saptatyA nirbibheda shilImukhaiH .. 33..\\
tatra tau narashArdUlau goShThe govR^iShabhAviva .
anyonya.n jaghnaturvIrau goShThe govR^iShabhAviva .. 34..\\
ghaTotkacha.n raNe yattaM nighnanta.n tava vAhinIm .
durmukhaH samare prAyAdbhIShmahetoH parAkramI .. 35..\\
haiDimbastu tato rAjandurmukha.n shatrutApanam .
AjaghAnorasi kruddho navatyA nishitaiH sharaiH .. 36..\\
bhImasena suta.n chApi durmukhaH sumukhaiH sharaiH .
ShaShTyA vIro nadanhR^iShTo vivyAdha raNamUrdhani .. 37..\\
dhR^iShTadyumna.n raNe yAntaM bhIShmasya vadhakA~NkShiNam .
hArdikyo vArayAmAsa rakShanbhIShmasya jIvitam .. 38..\\
vArShNeyaH pArShata.n shUraM viddhvA pa~nchabhirAyasaiH .
punaH pa~nchAshatA tUrNamAjaghAna stanAntare .. 39..\\
tathaiva pArShato rAjanhArdikyaM navabhiH sharaiH .
vivyAdha nishitaistIkShNaiH ka~Nkapatra parichchhadaiH .. 40..\\
tayoH samabhavadyuddhaM bhIShmahetormahAraNe .
anyonyAtishayairyukta.n yathA vR^itra mahendrayoH .. 41..\\
bhImasenamathAyAntaM bhIShmaM prati mahAbalam .
bhUrishravAbhyayAttUrNa.n tiShTha tiShTheti chAbravIt .. 42..\\
saumadattiratho bhImamAjaghAna stanAntare .
nArAchena sutIkShNena rukmapu~Nkhena sa.nyuge .. 43..\\
uraHsthena babhau tena bhImasenaH pratApavAn .
skanda shaktyA yathA krau~nchaH purA nR^ipatisattama .. 44..\\
tau sharAnsUryasa~NkAshAnkarmAra parimArjitAn .
anyonyasya raNe kruddhau chikShipAte muhurmuhuH .. 45..\\
bhImo bhIShma vadhAkAnShkI saumadattiM mahAratham .
tathA bhIShma jaye gR^idhnuH saumadattishcha pANDavam .
kR^itapratikR^ite yattau yodhayAmAsatU raNe .. 46..\\
yudhiShThiraM mahArAja mahatyA senayA vR^itam .
bhIShmAyAbhimukha.n yAntaM bhAradvAjo nyavArayat .. 47..\\
droNasya rathanirghoShaM parjanyaninadopamam .
shrutvA prabhadrakA rAjansamakampanta mAriSha .. 48..\\
sA senA mahatI rAjanpANDuputrasya sa.nyuge .
droNena vAritA yattA na chachAla padAtpadam .. 49..\\
chekitAna.n raNe kruddhaM bhIShmaM prati janeshvara .
chitrasenastava sutaH kruddha rUpamavArayat .. 50..\\
bhIShmahetoH parAkrAntashchitraseno mahArathaH .
chekitAnaM para.n shaktyA yodhayAmAsa bhArata .. 51..\\
tathaiva chekitAno.api chitrasenamayodhayat .
tadyuddhamAsItsumahattayostatra parAkrame .. 52..\\
arjuno vAryamANastu bahushastanayena te .
vimukhIkR^itya putra.n te tava senAM mamarda ha .. 53..\\
duHshAsano.api parayA shaktyA pArthamavArayat .
kathaM bhIShmaM paro hanyAditi nishchitya bhArata .. 54..\\
sA vadhyamAnA samare putrasya tava vAhinI .
loDyate rathibhiH shreShThaistatra tatraiva bhArata .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 108}
s
atha vIro maheShvAso mattavAraNavikramaH .
samAdAya mahachchApaM mattavAraNavAraNam .. 1..\\
vidhunvAno dhanuHshreShTha.n drAvayANo mahArathAn .
pR^itanAM pANDaveyAnAM pAtayAno mahArathaH .. 2..\\
nimittAni nimittaGYaH sarvato vIkShya vIryavAn .
pratapantamanIkAni droNaH putramabhAShata .. 3..\\
aya.n sa divasastAta yatra pArtho mahArathaH .
jighA.nsuH samare bhIShmaM para.n yatna.n kariShyati .. 4..\\
utpatanti hi me bANA dhanuH prasphuratIva me .
yogamastANi gachchhanti krUre me vartate matiH .. 5..\\
dikShu shAntAsu ghorANi vyAharanti mR^igadvijAH .
nIchairgR^idhrA nilIyante bhAratAnA.n chamUM prati .. 6..\\
naShTaprabha ivAdityaH sarvato lohitA dishaH .
rasate vyathate bhUmiranuShTanati vAhanam .. 7..\\
ka~NkA gR^idhrA balAkAshcha vyAharanti muhurmuhuH .
shivAshchAshiva nirghoShA vedayantyo mahadbhayam .. 8..\\
papAta mahatI choklA madhyenAditya maNDalAt .
sa kabandhashcha parigho bhAnumAvR^itya tiShThati .. 9..\\
pariveShastathA ghorashchandrabhAskarayorabhUt .
vedayAno bhaya.n ghora.n rAGYAM dehAvakartanam .. 10..\\
devatAyatanasthAshcha kauravendrasya devatAH .
kampante cha hasante cha nR^ityanti cha rudanti cha .. 11..\\
apasavya.n grahAshchakruralakShmANaM nishAkaram .
avAkshirAshcha bhagavAnudatiShThata chandramAH .. 12..\\
vapUMShi cha narendrANA.n vigatAnIva lakShaye .
dhArtarAShTrasya sainyeShu na cha bhrAjanti daMshitaH .. 13..\\
senayorubhayoshchaiva samantAchchhrUyate mahAn .
pA~nchajanyasya nirghoSho gANDIvasya cha nisvanaH .. 14..\\
dhruvamAsthAya bIbhatsuruttamAstrANi sa.nyuge .
apAsyAnyAnraNe yodhAnabhyasyati pitAmaham .. 15..\\
hR^iShyanti romakUpAni sIdatIva cha me manaH .
chintayitvA mahAbAho bhIShmArjunasamAgamam .. 16..\\
ta.n chaiva nikR^itipraGYaM pA~nchAlyaM pApachetasam .
puraskR^itya raNe pArtho bhIShmasyAyodhana.n gataH .. 17..\\
abravIchcha purA bhIShmo nAha.n hanyAM shikhaNDinam .
strI hyeShA vihitA dhAtrA daivAchcha sa punaH pumAn .. 18..\\
ama~Ngalyadhvajashchaiva yAGYasenirmahArathaH .
na chAma~Ngala ketoH sa praharedApagA sutaH .. 19..\\
etadvichintayAnasya praGYA sIdati me bhR^isham .
adyaiva tu raNe pArthaH kuruvR^iddhamupAdravat .. 20..\\
yudhiShThirasya cha krodho bhIShmArjunasamAgamaH .
mama chAstrAbhisa.nrambhaH prajAnAmashubha.n dhruvam .. 21..\\
manasvI balavA~nshUraH kR^itAstro dR^iDhavikramaH .
dUrapAtI dR^iDheShushcha nimittaGYashcha pANDavaH .. 22..\\
ajeyaH samare chaiva devairapi sa vAsavaiH .
balavAnbuddhimAMshchaiva jitaklesho yudhA.n varaH .. 23..\\
vijayI cha raNe nityaM bhairavAstrashcha pANDavaH .
tasya mArgaM pariharandruta.n gachchha yatavratam .. 24..\\
pashya chaitanmahAbAho vaishasa.n samupasthitam .
hemachitrANi shUrANAM mahAnti cha shubhAni cha .. 25..\\
kavachAnyavadIryante sharaiH saMnataparvabhiH .
chhidyante cha dhvajAgrANi tomarANi dhanUMShi cha .. 26..\\
prAsAshcha vimalAstIkShNAH shaktyashcha kanakojjvalAH .
vaijayantyashcha nAgAnA.n sa~Nkruddhena kirITinA .. 27..\\
nAya.n sa.nrakShitu.n kAlaH prANAnputropajIvibhiH .
yAhi svargaM puraskR^itya yashase vijayAya cha .. 28..\\
hayanAgarathAvartAM mahAghorA.n sudustarAm .
rathena sa~NgrAmanadI.n taratyeSha kapidhvajaH .. 29..\\
brahmaNyatA damo dAna.n tapashcha charitaM mahat .
ihaiva dR^ishyate rAGYo bhrAtA yasya dhana~njayaH .. 30..\\
bhImasenashcha balavAnmAdrIputrau cha pANDavau .
vAsudevashcha vArShNeyo yasya nAtho vyavasthitaH .. 31..\\
tasyaiSha manyuprabhavo dhArtarAShTrasya durmateH .
tapo dagdhasharIrasya kopo dahati bhAratAn .. 32..\\
eSha sandR^ishyate pArtho vAsudeva vyapAshrayaH .
dArayansarvasainyAni dhArtarAShTrANi sarvashaH .. 33..\\
etadAlokyate sainya.n kShobhyamANaM kirITinA .
mahorminaddha.n sumahattimineva nadI mukham .. 34..\\
hAhA kila kilA shabdAH shrUyante cha chamUmukhe .
yAhi pA~nchAla dAyAdamaha.n yAsye yudhiShThiram .. 35..\\
durlabha.n hyantaraM rAGYo vyUhasyAmita tejasaH .
samudrakukShipatima.n sarvato.atirathaiH sthitaiH .. 36..\\
sAtyakishchAbhimanyushcha dhR^iShTadyumnavR^ikodarau .
parirakShanti rAjAna.n yamau cha manujeshvaram .. 37..\\
upendra sadR^ishaH shyAmo mahAshAla ivodgataH .
eSha gachchhatyanIkAni dvitIya iva phalgunaH .. 38..\\
uttamAstrANi chAdatsva gR^ihItvAnyanmahaddhanuH .
pArshvato yAhi rAjAna.n yudhyasva cha vR^ikodaram .. 39..\\
ko hi nechchhetpriyaM putra.n jIvanta.n shAshvatIH samAH .
kShatradharmaM puraskR^itya tatastvA viniyujmahe .. 40..\\
eSha chApi raNe bhIShmo dahate vai mahAchamUm .
yuddhe susadR^ishastAta yamasya varuNasya cha .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 109}
s
bhagadattaH kR^ipaH shalyaH kR^itavarmA cha sAtvataH .
vindAnuvindAvAvantyau saindhavashcha jayadrathaH .. 1..\\
chitraseno vikarNashcha tathA durmarShaNo yuvA .
dashaite tAvakA yodhA bhImasenamayodhayan .. 2..\\
mahatyA senayA yuktA nAnAdeshasamutthayA .
bhIShmasya samare rAjanprArthayAnA mahadyashaH .. 3..\\
shalyastu navabhirbANairbhImasenamatADayat .
kR^itavarmA tribhirbANaiH kR^ipashcha navabhiH sharaiH .. 4..\\
chitraseno vikarNashcha bhagadattashcha mAriSha .
dashabhirdashabhirbhallairbhImasenamatADayan .. 5..\\
saindhavashcha tribhirbANairjatru deshe.abhyatAdayat .
vindAnuvindAvAvantyau pa~nchabhiH pa~nchabhiH sharaiH .
durmarShaNashcha viMshatyA pANDavaM nishitaiH sharaiH .. 6..\\
sa tAnsarvAnmahArAja bhrAjamAnAnpR^ithakpR^ithak .
pravIrAnsarvalokasya dhArtarAShTrAnmahArathAn .
vivyAdha bahubhirbANairbhImaseno mahAbalaH .. 7..\\
shalyaM pa~nchAshatA viddhvA kR^itavarmANamaShTabhiH .
kR^ipasya sa shara.n chApaM madhye chichchheda bhArata .
athaina.n chhinnadhanvAnaM punarvivyAdha pa~nchabhiH .. 8..\\
vindAnuvindau cha tathA tribhistribhiratATayat .
durmarShaNa.n cha viMshatyA chitrasenaM cha pa~nchabhiH .. 9..\\
vikarNa.n dashabhirbANaiH pa~nchabhish cha jayadratham .
viddhvA bhImo.anadaddhR^iShTaH saindhava.n cha punastribhiH .. 10..\\
athAnyaddhanurAdAya gautamo rathinA.n varaH .
bhIma.n vivyAdha sa.nrabdho dashabhirnishitaiH sharaiH .. 11..\\
sa viddho bahubhirbANaistottrairiva mahAdvipaH .
tataH kruddho mahAbAhurbhImasenaH pratApavAn .
gautama.n tADayAmAsa sharairbahubhirAhave .. 12..\\
saindhavasya tathAshvAMshcha sArathi.n cha tribhiH sharaiH .
prAhiNonmR^ityulokAya kAlAntakasamadyutiH .. 13..\\
hatAshvAttu rathAttUrNamavaplutya mahArathaH .
sharAMshchikShepa nishitAnbhImasenasya sa.nyuge .. 14..\\
tasya bhImo dhanurmadhye dvAbhyA.n chichchheda bhArata .
bhallAbhyAM bharatashreShTha saindhavasya mahAtmanaH .. 15..\\
sa chhinnadhanvA viratho hatAshvo hatasArathiH .
chitrasenaratha.n rAjannAruroha tvarAnvitaH .. 16..\\
atyadbhuta.n raNe karmakR^itavA.nstatra pANDavaH .
mahArathA~nsharairviddhvA vArayitvA mahArathaH .
viratha.n saindhava.n chakre sarvalokasya pashyataH .. 17..\\
nAtIva mamR^iShe shalyo bhImasenasya vikramam .
sa sandhAya sharA.nstIkShNAnkarmAra parimArjitAn .
bhIma.n vivyAdha saptatyA tiShTha tiShTheti chAbravIt .. 18..\\
kR^ipashcha kR^itavarmA cha bhagadattashcha mAriSha .
vindAnuvindAvAvantyau chitrasenashcha sa.nyuge .. 19..\\
durmarShaNo vikarNashcha sindhurAjashcha vIryavAn .
bhIma.n te vivyadhustUrNa.n shalya hetorarindamAH .. 20..\\
sa tu tAnprativivyAdha pa~nchabhiH pa~nchabhiH sharaiH .
shalya.n vivyAdha saptatyA punashcha dashabhiH sharaiH .. 21..\\
ta.n shalyo navabhirviddhvA punarvivyAdha pa~nchabhiH .
sArathi.n chAsya bhallena gADha.n vivyAdha marmaNi .. 22..\\
vishoka.n vIkShya nirbhinnaM bhImasenaH pratApavAn .
madrarAja.n tribhirbANairbAhvorurasi chArpayat .. 23..\\
tathetarAnmaheShvAsA.nstribhirtribhirajihmagaiH .
tADayAmAsa samare si.nhavachcha nanAda cha .. 24..\\
te hi yattA maheShvAsAH pANDava.n yuddhadurmadam .
tribhistribhirakuNThAgrairbhR^ishaM marmasvatADayan .. 25..\\
to.atividdho maheShvAso bhImaseno na vivyathe .
parvato vAridhArAbhirvarShamANairivAmbudaiH .. 26..\\
shalya.n cha navabhirbANairbhR^isha.n viddhvA mahAyashAH .
prAgjyotiSha.n shatenAjau rAjanvivyAdha vai dR^iDham .. 27..\\
tatastu sa shara.n chApa.n sAtvatasya mahAtmanaH .
kShurapreNa sutIkShNena chichchheda hR^itahastavat .. 28..\\
athAnyaddhanurAdAya kR^itavarmA vR^ikodaram .
AjaghAna bhruvormadhye nArAchena parantapa .. 29..\\
bhImastu samare viddhvA shalyaM navabhirAyasaiH .
bhagadatta.n tribhishchaiva kR^itavarmANamaShTabhiH .. 30..\\
dvAbhyA.n dvAbhyAM cha vivyAdha gautamaprabhR^itInrathAn .
te tu ta.n samare rAjanvivyadhurnishitaiH sharaiH .. 31..\\
sa tathA pIDyamAno.api sarvatastairmahArathaiH .
matvA tR^iNena tA.nstulyAnvichachAra gatavyathaH .. 32..\\
te chApi rathinA.n shreShThA bhImAya nishitA~nsharAn .
preShayAmAsuravyagrAH shatasho.atha sahasrashaH .. 33..\\
tasya shaktiM mahAvegaM bhagadatto mahArathaH .
chikShepa samare vIraH svarNadaNDAM mahAdhanAm .. 34..\\
tomara.n saindhavo rAjA paTTiSha.n cha mahAbhuvaH .
shataghnI.n cha kR^ipo rAja~nshara.n shalyashcha sa.nyuge .. 35..\\
athetare maheShvAsAH pa~ncha pa~ncha shilImukhAn .
bhImasena.n samuddishya preShayAmAsurojasA .. 36..\\
tomara.n sa dvidhA chakre kShurapreNAnilAtmajaH .
paTTisha.n cha tribhirbANaishchichchheda tilakANDavat .. 37..\\
sa bibheda shataghnI.n cha navabhiH ka~NkapatribhiH .
madrarAjaprayukta.n cha sharaM chhittvA mahAbalaH .. 38..\\
shakti.n chichchheda sahasA bhagadatteritA.n raNe .
tathetarA~nsharAnghorA~nsharaiH saMnataparvabhiH .. 39..\\
bhImaseno raNashlAghI tridhaikaika.n samAchchhinat .
tAMshcha sarvAnmaheShvAsA.nstribhistribhiratADayat .. 40..\\
tato dhana~njayastatra vartamAne mahAraNe .
jagAma sa rathenAjau bhIma.n dR^iShTvA mahAratham .
nighnanta.n samare shatrUnyodhayAna.n cha sAyakaiH .. 41..\\
tau tu tatra mahAtmAnau sametau vIkShya pANDavau .
nAshasha.nsurjaya.n tatra tAvakAH puruSharShabha .. 42..\\
athArjuno raNe bhIShma.n yodhayanvai mahAratham .
bhIShmasya nidhanAkA~NkShI puraskR^itya shikhaNDinam .. 43..\\
AsasAda raNe yodhA.nstAvakAndasha bhArata .
ye sma bhIma.n raNe rAjanyodhayanto vyavasthitAH .
bIbhatsustAnathAvidhyadbhImasya priyakAmyayA .. 44..\\
tato duryodhano rAjA susharmANamachodayat .
arjunasya vadhArthAya bhImasenasya chobhayoH .. 45..\\
susharmangachchha shIghra.n tvaM balaughaiH parivAritaH .
jahi pANDusutAvetau dhana~njaya vR^ikodarau .. 46..\\
tachchhrutvA shAsana.n tasya trigartaH prasthalAdhipaH .
abhidrutya raNe bhImamarjuna.n chaiva dhanvinau .. 47..\\
rathairanekasAhasraiH parivavre samantataH .
tataH pravavR^ite yuddhamarjunasya paraiH saha .. 48..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 110}
s
arjunastu raNe shalya.n yatamAnaM mahAratham .
chhAdayAmAsa samare sharaiH saMnataparvabhiH .. 1..\\
susharmANa.n kR^ipaM chaiva tribhistribhiravidhyata .
prAgjyotiSha.n cha samare saindhavaM cha jayadratham .. 2..\\
chitrasena.n vikarNa.n cha kR^itavarmANameva cha .
durmarShaNa.n cha rAjendra Avantyau cha mahArathau .. 3..\\
ekaika.n tribhirAnarchhatka~NkabarhiNa vAjitaiH .
sharairatiratho yuddhe pIDayanvAhinI.n tava .. 4..\\
jayadratho raNe pArthaM bhittvA bhArata sAyakaiH .
bhIma.n vivyAdha tarasA chitrasena rathe sthitaH .. 5..\\
shalyashcha samare jiShNu.n kR^ipashcha rathinA.n varaH .
vivyadhAte mahAbAhuM bahudhA marmabhedibhiH .. 6..\\
chitrasenAdayashchaiva putrAstava vishAM pate .
pa~nchabhiH pa~nchabhistUrNa.n sa.nyuge nishitaiH sharaiH .
Ajaghnurarjuna.n sa~Nkhye bhImasena.n cha mAriSha .. 7..\\
tau tatra rathinA.n shreShThau kaunteyau bharatarShabhau .
apIDayetA.n samare trigartAnAM mahadbalam .. 8..\\
susharmApi raNe pArtha.n viddhvA bahubhirAyasaiH .
nanAda balavannAdaM nAdayanvai nabhastalam .. 9..\\
anye cha rathinaH shUrA bhImasenadhana~njayau .
vivyadhurnishitairbANai rukmapu~NkhairajihmagaiH .. 10..\\
teShA.n tu rathinAM madhye kaunteyau rathinA.n varau .
krIDamAnau rathodArau chitrarUpau vyarochatAm .
AmiShepsU gavAM madhye si.nhAviva balotkaTau .. 11..\\
chhittvA dhanUMShi vIrANA.n sharAMshcha bahudhA raNe .
pAtayAmAsaturvIrau shirA.nsi shatasho nR^iNAm .. 12..\\
rathAshcha bahavo bhagnA hayAshcha shatasho hatAH .
gajAshcha sa gajArohAH petururvyAM mahAmR^idhe .. 13..\\
rathinaH sAdinashchaiva tatra tatra nisUditAH .
dR^ishyante bahudhA rAjanveShTamAnAH samantataH .. 14..\\
hatairgajapadAtyoghairvAjibhishcha nisUditaiH .
rathaishcha bahudhA bhagnaiH samAstIryata medinI .. 15..\\
chhatraishcha bahudhA chhinnairdhvajaishcha vinipAtitaiH .
a~Nkushairapaviddhaishcha paristomaishcha bhArata .. 16..\\
keyUraira~NgadairhArai rA~NkavairmR^iditaistathA .
uShNIShairapaviddhaishcha chAmaravyajanairapi .. 17..\\
tatra tatrApaviddhaishcha bAhubhishchandanokShitaiH .
Urubhishcha narendrANA.n samAstIryata medinI .. 18..\\
tatrAdbhutamapashyAma raNe pArthasya vikramam .
sharaiH sa.nvArya tAnvIrAnnijaghAna bala.n tava .. 19..\\
putrastu tava ta.n dR^iShTvA bhImArjunasamAgamam .
gA~Ngeyasya rathAbhyAshamupajagme mahAbhaye .. 20..\\
kR^ipashcha kR^itavarmA cha saindhavashcha jayadrathaH .
vindAnuvindAvAvantyAvAjagmuH sa.nyuga.n tadA .. 21..\\
tato bhImo maheShvAsaH phalgunashcha mahArathaH .
kauravANA.n chamUM ghorAM bhR^ishaM dudruvatU raNe .. 22..\\
tato barhiNavAjAnAmayutAnyarbudAni cha .
dhana~njayarathe tUrNaM pAtayanti sma sa.nyuge .. 23..\\
tatastA~nsharajAlena saMnivArya mahArathAn .
pArthaH samantAtsamare preShayAmAsa mR^ityave .. 24..\\
shalyastu samare jiShNu.n krIDanniva mahArathaH .
AjaghAnorasi kruddho bhallaiH saMnataparvabhiH .. 25..\\
tasya pArtho dhanushchhittvA hastAvApa.n cha pa~nchabhiH .
athaina.n sAyakaistIkShNairbhR^ishaM vivyAdha marmaNi .. 26..\\
athAnyaddhanurAdAya samare bhara sAdhanam .
madreshvaro raNe jiShNu.n tADayAmAsa roShitaH .. 27..\\
tribhiH sharairmahArAja vAsudeva.n cha pa~nchabhiH .
bhImasena.n cha navabhirbAhvorurasi chArpayat .. 28..\\
tato droNo mahArAja mAgadhashcha mahArathaH .
duryodhana samAdiShTau ta.n deshamupajagmatuH .. 29..\\
yatra pArtho mahArAja bhImasenashcha pANDavaH .
kauravyasya mahAsenA.n jaghnatustau mahArathau .. 30..\\
jayatsenastu samare bhImaM bhImAyudha.n yuvA .
vivyAdha nishitairbANairaShTabhirbharatarShabha .. 31..\\
taM bhImo dashabhirviddhvA punarvivyAdha saptabhiH .
sArathi.n chAsya bhallena rathanIDAdapAharat .. 32..\\
udbhrAntaisturagaiH so.ata dravamANaiH samantataH .
mAgadho.apahR^ito rAjA sarvasainyasya pashyataH .. 33..\\
droNastu vivara.n labdhvA bhImasenaM shilImukhaiH .
vivyAdha bANaiH sushitaiH pa~nchaShaShTyA tamAyasaiH .. 34..\\
taM bhImaH samarashlAghI guruM pitR^isama.n raNe .
vivyAdha navabhirbhallaistathA ShaShTyA cha bhArata .. 35..\\
arjunastu susharmANa.n viddhvA bahubhirAyasaiH .
vyadhamattasya tatsainyaM mahAbhrANi yathAnilaH .. 36..\\
tato bhIShmashcha rAjA cha saubalashcha bR^ihadbalaH .
abhyadravanta sa~NkruddhA bhImasenadhana~njayau .. 37..\\
tathaiva pANDavAH shUrA dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
abhyadravanraNe bhIShma.n vyAditAsyamivAntakam .. 38..\\
shikhaNDI tu samAsAdya bhAratAnAM pitAmaham .
abhyadravata sa.nhR^iShTo bhaya.n tyaktvA yatavratam .. 39..\\
yudhiShThira mukhAH pArthAH puraskR^itya shikhaNDinam .
ayodhayanraNe bhIShma.n sa.nhatA saha sR^i~njayaiH .. 40..\\
tathaiva tAvakAH sarve puraskR^itya yatavratam .
shikhaNDipramukhAnpArthAnyodhayanti sma sa.nyuge .. 41..\\
tataH pravavR^ite yuddha.n kauravANAM bhayAvaham .
tatra pANDusutaiH sArdhaM bhIShmasya vijayaM prati .. 42..\\
tAvakAnA.n raNe bhIShmo glaha AsIdvishAM pate .
tatra hi dyUtamAyAta.n vijayAyetarAya vA .. 43..\\
dhR^iShTadyumno mahArAja sarvasainyAnyachodayat .
abhidravata gA~NgeyaM mA bhaiShTa narasattamAH .. 44..\\
senApativachaH shrutvA pANDavAnA.n varUthinI .
bhIShmamevAbhyayAttUrNaM prANA.nstyaktvA mahAhave .. 45..\\
bhIShmo.api rathinA.n shreShThaH pratijagrAha tA.n chamUm .
ApatantIM mahArAja velAmiva mahodadhiH .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 111}
dhR^itarAShTra uvAcha
katha.n shAntanavo bhIShmo dashame.ahani sa~njaya .
ayudhyata mahAvIryaiH pANDavaiH sahasR^i~njayaiH .. 1..\\
kuravashcha katha.n yuddhe pANDavAnpratyavArayan .
AchakShva me mahAyuddhaM bhIShmasyAhavashobhinaH .. 2..\\
sa~njaya uvAcha
kuravaH pANDavaiH sArdha.n yathAyudhyanta bhArata .
yathA cha tadabhUdyuddha.n tatte vakShyAmi shR^iNvataH .. 3..\\
preShitAH paralokAya paramAstraiH kirITinA .
ahanyahani samprAptAstAvakAnA.n rathavrajAH .. 4..\\
yathApratiGYa.n kauravyaH sa chApi samiti~njayaH .
pArthAnAmakarodbhIShmaH satata.n samitikShayam .. 5..\\
kurubhiH sahitaM bhIShma.n yudhyamAnaM mahAratham .
arjuna.n cha sapA~nchAlyaM dR^iShTvA saMshayitA janAH .. 6..\\
dashame.ahani tasmi.nstu bhIShmArjunasamAgame .
avartata mahAraudraH satata.n samitikShayaH .. 7..\\
tasminnayutasho rAjanbhUyashcha sa parantapaH .
bhIShmaH shAntanavo yodhA~njaghAna paramAstravit .. 8..\\
yeShAmaGYAtakalpAni nAmagotrANi pArthiva .
te hatAstatra bhIShmeNa shUrAH sarve.anivartinaH .. 9..\\
dashAhAni tatastaptvA bhIShmaH pANDavavAhinIm .
niravidyata dharmAtmA jIvitena parantapaH .. 10..\\
sa kShipra.n vadhamanvichchhannAtmano.abhimukhaM raNe .
na hanyAM mAnavashreShThAnsa~NgrAme.abhimukhAniti .. 11..\\
chintayitvA mahAbAhuH pitA devavratastava .
abhyAshasthaM mahArAja pANDava.n vAkyamabravIt .. 12..\\
yudhiShThira mahAprAGYa sarvashAstravishArada .
shR^iNu me vachana.n tAta dharmya.n svargyaM cha jalpataH .. 13..\\
nirviNNo.asmi bhR^isha.n tAta dehenAnena bhArata .
ghnatashcha me gataH kAlaH subahUnprANino raNe .. 14..\\
tasmAtpArthaM purodhAya pA~nchAlAnsR^i~njayA.nstathA .
madvadhe kriyatA.n yatno mama chedichchhasi priyam .. 15..\\
tasya tanmatamAGYAya pANDavaH satyadarshanaH .
bhIShmaM pratiyayau yattaH sa~NgrAme saha sR^i~njayaiH .. 16..\\
dhR^iShTadyumnastato rAjanpANDavashcha yudhiShThiraH .
shrutvA bhIShmasya tA.n vAcha.n chodayAmAsaturbalam .. 17..\\
abhidravata yudhyadhvaM bhIShma.n jayata sa.nyuge .
rakShitAH satyasandhena jiShNunA ripujiShNunA .. 18..\\
aya.n chApi maheShvAsaH pArShato vAhinIpatiH .
bhImasenashcha samare pAlayiShyati vo dhruvam .. 19..\\
na vai bhIShmAdbhaya.n kiM chitkartavya.n yudhi sR^i~njayAH .
dhruvaM bhIShma.n vijeShyAmaH puraskR^itya shikhaNDinam .. 20..\\
tathA tu samaya.n kR^itvA dashame.ahani pANDavAH .
brahmalokaparA bhUtvA sa~njagmuH krodhamUrchhitAH .. 21..\\
shikhaNDinaM puraskR^itya pANDava.n cha dhana~njayam .
bhIShmasya pAtane yatnaM parama.n te samAsthitAH .. 22..\\
tatastava sutAdiShTA nAnAjanapadeshvarAH .
droNena sahaputreNa sahasenA mahAbalAH .. 23..\\
duHshAsanashcha balavAnsaha sarvaiH sahodaraiH .
bhIShma.n samaramadhyasthaM pAlayA.n chakrire tadA .. 24..\\
tatastu tAvakAH shUrAH puraskR^itya yatavratam .
shikhaNDipramukhAnpArthAnyodhayanti sma sa.nyuge .. 25..\\
chedibhishcha sapA~nchAlaiH sahito vAnaradhvajaH .
yayau shAntanavaM bhIShmaM puraskR^itya shikhaNDinam .. 26..\\
droNaputra.n shinernaptA dhR^iShTaketustu pauravam .
yudhAmanyuH sahAmAtya.n duryodhanamayodhayat .. 27..\\
virATastu sahAnIkaH sahasena.n jayadratham .
vR^iddhakShatrasya dAyAdamAsasAda parantapaH .. 28..\\
madrarAjaM maheShvAsa.n sahasainyaM yudhiShThiraH .
bhImasenAbhiguptashcha nAgAnIkamupAdravat .. 29..\\
apradhR^iShyamanAvArya.n sarvashastrabhR^itAM varam .
droNaM prati yayau yattaH pA~nchAlyaH saha somakaiH .. 30..\\
karNikAradhvaja.n chApi si.nhaketurarindamaH .
pratyujjagAma saubhadra.n rAjaputro bR^ihadbalaH .. 31..\\
shikhaNDina.n cha putrAste pANDavaM cha dhana~njayam .
rAjabhiH samare sArdhamabhipeturjighA.nsavaH .. 32..\\
tasminnatimahAbhIme senayorvai parAkrame .
sampradhAvatsvanIkeShu medinI samakampata .. 33..\\
tAnyanIkAnyanIkeShu samasajjanta bhArata .
tAvakAnAM pareShA.n cha dR^iShTvA shAntanava.n raNe .. 34..\\
tatasteShAM prayatatAmanyonyamabhidhAvatAm .
prAdurAsInmahA~nshabdo dikShu sarvAsu bhArata .. 35..\\
sha~NkhadundubhighoShaishcha vAraNAnA.n cha bR^i.nhitaiH .
si.nhanAdaishcha sainyAnA.n dAruNaH samapadyata .. 36..\\
sA cha sarvanarendrANA.n chandrArkasadR^ishI prabhA .
vIrA~NgadakirITeShu niShprabhA samapadyata .. 37..\\
rajomeghAshcha sa~njaGYuH shastravidyudbhirAvR^itAH .
dhanuShA.n chaiva nirghoSho dAruNaH samapadyata .. 38..\\
bANasha~NkhapraNAdAshcha bherINA.n cha mahAsvanAH .
rathagoShashcha sa~njagmuH senayorubhayorapi .. 39..\\
prAsashaktyR^iShTisa~Nghaishcha bANaughaishcha samAkulam .
niShprakAshamivAkAsha.n senayoH samapadyata .. 40..\\
anyonya.n rathinaH peturvAjinashcha mahAhave .
ku~njarAH ku~njarA~njaghnuH padAtIMshcha padAtayaH .. 41..\\
tadAsItsumahadyuddha.n kurUNAM pANDavaiH saha .
bhIShmahetornaravyAghra shyenayorAmiShe yathA .. 42..\\
tayoH samAgamo ghoro babhUva yudhi bhArata .
anyonyasya vadhArthAya jigIShUNA.n raNAjire .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 112}
s
abhimanyurmahArAja tava putramayodhayat .
mahatyA senayA yukto bhIShmahetoH parAkramI .. 1..\\
duryodhano raNe kArShNiM navabhirnava parvabhiH .
AjaghAna raNe kruddhaH punashchaina.n tribhiH sharaiH .. 2..\\
tasya shakti.n raNe kArShNirmR^ityorghorAmiva svasAm .
preShayAmAsa sa~Nkruddho duryodhana rathaM prati .. 3..\\
tAmApatantI.n sahasA ghorarUpAM vishAM pate .
dvidhA chichchheda te putraH kShurapreNa mahArathaH .. 4..\\
tA.n shaktiM patitA.n dR^iShTvA kArShNiH paramakopanaH .
duryodhana.n tribhirbANairbAhvorurasi chArpayat .. 5..\\
punashchaina.n sharairghorairAjaghAna stanAntare .
dashabhirbharatashreShTha duryodhanamamarShaNam .. 6..\\
tadyuddhamabhavadghora.n chitrarUpaM cha bhArata .
IkShitR^iprItijanana.n sarvapArthivapUjitam .. 7..\\
bhIShmasya nidhanArthAya pArthasya vijayAya cha .
yuyudhAte raNe vIrau saubhadra kurupu~Ngavau .. 8..\\
sAtyaki.n rabhasaM yuddhe drauNirbrAhmaNapu~NgavaH .
AjaghAnorasi kruddho nArAchena parantapaH .. 9..\\
shaineyo.api guroH putra.n sarvamarmasu bhArata .
atADayadameyAtmA navabhiH ka~NkapatribhiH .. 10..\\
ashvatthAmA tu samare sAtyakiM navabhiH sharaiH .
triMshatA cha punastUrNaM bAhvorurasi chArpayat .. 11..\\
so.atividdho maheShvAso droNaputreNa sAtvataH .
droNaputra.n tribhirbANairAjaghAna mahAyashAH .. 12..\\
pauravo dhR^iShTaketu.n cha sharairAsAdya sa.nyuge .
bahudhA dArayA.n chakre maheShvAsaM mahAratham .. 13..\\
tathaiva paurava.n yuddhe dhR^iShTaketurmahArathaH .
triMshatA nishitairbANairvivyAdha sumahAbalaH .. 14..\\
pauravastu dhanushchhittvA dhR^iShTaketormahArathaH .
nanAda balavannAda.n vivyAdha dashabhiH sharaiH .. 15..\\
so.anyatkArmukamAdAya pauravaM nishitaiH sharaiH .
AjaghAna mahArAja trisaptatyA shilImukhaiH .. 16..\\
tau tu tatra maheShvAsau mahAmAtrau mahArathau .
mahatA sharavarSheNa parasparamavarShatAm .. 17..\\
anyonyasya dhanushchhittvA hayAnhatvA cha bhArata .
virathAvasiyuddhAya sa~Ngatau tau mahArathau .. 18..\\
ArShabhe charmaNI chitre shatachandra pariShkR^ite .
tArakA shatachitrau cha nistriMshau sumahAprabhau .. 19..\\
pragR^ihya vimalau rAja.nstAvanyonyamabhidrutau .
vAshitA sa~Ngame yattau si.nhAviva mahAvane .. 20..\\
maNDalAni vichitrANi gatapratyAgatAni cha .
cheraturdarshayantau cha prArthayantau parasparam .. 21..\\
pauravo dhR^iShTaketu.n tu sha~Nkhadeshe mahAsinA .
tADayAmAsa sa~NkruddhastiShTha tiShTheti chAbravIt .. 22..\\
chedirAjo.api samare pauravaM puruSharShabham .
AjaghAna shitAgreNa jatru deshe mahAsinA .. 23..\\
tAvanyonyaM mahArAja samAsAdya mahAhave .
anyonyavegAbhihatau nipetaturarindamau .. 24..\\
tataH svarathamAropya paurava.n tanayastava .
jayatseno rathe rAjannapovAha raNAjirAt .. 25..\\
dhR^iShTaketu.n cha samare mAdrIputraH parantapaH .
apovAha raNe rAjansahadevaH pratApavAn .. 26..\\
chitrasenaH susharmANa.n viddhvA navabhirAshugaiH .
punarvivyAdha ta.n ShaShTyA punashcha navabhiH sharaiH .. 27..\\
susharmA tu raNe kruddhastava putra.n vishAM pate .
dashabhirdashabhishchaiva vivyAdha nishitaiH sharaiH .. 28..\\
chitrasenashcha ta.n rAja.nstriMshatA nataparvaNAm .
AjaghAna raNe kruddhaH sa cha taM pratyavidhyata .
bhIShmasya samare rAjanyasho mAna.n cha vardhayan .. 29..\\
saubhadro rAjaputra.n tu bR^ihadbalamayodhayat .
Arjuni.n kosalendrastu viddhvA pa~nchabhirAyasaiH .
punarvivyAdha viMshatyA sharaiH saMnataparvabhiH .. 30..\\
bR^ihadbala.n cha saubhadro viddhvA navabhirAyasaiH .
nAkampayata sa~NgrAme vivyAdha cha punaH punaH .. 31..\\
kausalyasya punashchApi dhanushchichchheda phAlguNiH .
AjaghAna sharaishchaiva triMshatA ka~NkapatribhiH .. 32..\\
so.anyatkArmukamAdAya rAjaputro bR^ihadbalaH .
phAlguNi.n samare kruddho vivyAdhabahubhiH sharaiH .. 33..\\
tayoryuddha.n samabhavadbhIShmahetoH parantapa .
sa.nrabdhayormahArAja samare chitrayodhinoH .
yathA devAsure yuddhe maya vAsavayorabhUt .. 34..\\
bhImaseno gajAnIka.n yodhayanbahvashobhata .
yathA shakro vajrapANirdArayanparvatottamAn .. 35..\\
te vadhyamAnA bhImena mAta~NgA girisaMnibhAH .
nipetururvyA.n sahitA nAdayanto vasundharAm .. 36..\\
girimAtrA hi te nAgA bhinnA~njanachayopamAH .
virejurvasudhAM prApya vikIrNA iva parvataH .. 37..\\
yudhiShThiro maheShvAso madrarAjAnamAhave .
mahatyA senayA guptaM pIDayAmAsa sa~NgataH .. 38..\\
madreshvarashcha samare dharmaputraM mahAratham .
pIDayAmAsa sa.nrabdho bhIShmahetoH parAkramI .. 39..\\
virATa.n saindhavo rAjA viddhvA saMnataparvabhiH .
navabhiH sAyakaistIkShNaistriMshatA punarardayat .. 40..\\
virATashcha mahArAja saindhava.n vAhinImukhe .
triMshatA nishitairbANairAjaghAna stanAntare .. 41..\\
chitrakArmukanistriMshau chitravarmAyudha dhvajau .
rejatushchitrarUpau tau sa~NgrAme matsyasaindhavau .. 42..\\
droNaH pA~nchAla putreNa samAgamya mahAraNe .
mahAsamudaya.n chakre sharaiH saMnataparvabhiH .. 43..\\
tato droNo mahArAja pArShatasya mahaddhanuH .
chhittvA pa~nchAshateShUNAM pArShata.n samavidhyata .. 44..\\
so.anyatkArmukamAdAya pArShataH paravIrahA .
droNasya miShato yuddhe preShayAmAsa sAyakAn .. 45..\\
tA~nsharA~nsharasa~Nghaistu saMnivArya mahArathaH .
droNo drupadaputrAya prAhiNotpa~ncha sAyakAn .. 46..\\
tasya kruddho mahArAja pArShataH paravIrahA .
droNAya chikShepa gadA.n yamadaNDopamaM raNe .. 47..\\
tAmApatantI.n sahasA hemapaTTa vibhUShitAm .
sharaiH pa~nchAshatA droNo vArayAmAsa sa.nyuge .. 48..\\
sA chhinnA bahudhA rAjandroNa chApachyutaiH sharaiH .
chUrNIkR^itA vishIryantI papAta vasudhAtale .. 49..\\
gadA.n vinihatA.n dR^iShTvA pArShataH shatrusUdanaH .
droNAya shakti.n chikShepa sarvapArashavI.n shubhAm .. 50..\\
tA.n droNo navabhirbANaishchichchheda yudhi bhArata .
pArShata.n cha maheShvAsaM pIDayAmAsa sa.nyuge .. 51..\\
evametanmahadyuddha.n droNa pArShatayorabhUt .
bhIShmaM prati mahArAja ghorarUpAM bhayAnakam .. 52..\\
arjunaH prApya gA~NgeyaM pIDayannishitaiH sharaiH .
abhyadravata sa.nyatta.n vane mattamiva dvipam .. 53..\\
pratyudyayau cha taM pArthaM bhagadattaH pratApavAn .
tridhA bhinnena nAgena madAndhena mahAbalaH .. 54..\\
tamApatanta.n sahasA mahendra gajasaMnibham .
para.n yatnaM samAsthAya bIbhatsuH pratyapadyata .. 55..\\
tato gajagato rAjA bhagadattaH pratApavAn .
arjuna.n sharavarSheNa vArayAmAsa sa.nyuge .. 56..\\
arjunastu raNe nAgamAyAnta.n rajatopamam .
vimalairAyasaistIkShNairavidhyata mahAraNe .. 57..\\
shikhaNDina.n cha kaunteyo yAhi yAhItyachodayat .
bhIShmaM prati mahArAja jahyenamiti chAbravIt .. 58..\\
prAgjyotiShastato hitvA pANDavaM pANDupUrvaja .
prayayau tvarito rAjandrupadasya rathaM prati .. 59..\\
tato.arjuno mahArAja bhIShmamabhyadravaddrutam .
shikhaNDinaM puraskR^itya tato yuddhamavartata .. 60..\\
tataste tAvakAH shUrAH pANDava.n rabhasaM raNe .
sarve.abhyadhAvankroshantastadadbhutamivAbhavat .. 61..\\
nAnAvidhAnyanIkAni putrANA.n te janAdhipa .
arjuno vyadhamatkAle divIvAbhrANi mArutaH .. 62..\\
shikhaNDI tu samAsAdya bharatAnAM pitAmaham .
iShubhistUrNamavyagro bahubhiH sa samAchinot .. 63..\\
somakAMshcha raNe bhIShmo jaghne pArtha padAnugAn .
nyavArayata sainya.n cha pANDavAnAM mahArathaH .. 64..\\
rathAgnyagArashchApArchirasishaktigadendhanaH .
sharasa~Ngha mahAjvAlaH kShatriyAnsamare.adahat .. 65..\\
yathA hi sumahAnagniH kakShe charati sAnilaH .
tathA jajvAla bhIShmo.api divyAnyastrANyudIrayan .. 66..\\
suvarNapu~NkhairiShubhiH shitaiH saMnataparvabhiH .
nAdayansa disho bhIShmaH pradishashcha mahAyashAH .. 67..\\
pAtayanrathino rAjangajAMshcha saha sAdibhiH .
muNDatAlavanAnIva chakAra sa rathavrajAn .. 68..\\
nirmanuShyAnrathAnrAjangajAnashvAMshcha sa.nyuge .
chakAra sa tadA bhIShmaH sarvashastrabhR^itA.n varaH .. 69..\\
tasya jyAtalanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
nishamya sarvato rAjansamakampanta sainikAH .. 70..\\
amoghA hyapatanbANAH pituste manujeshvara .
nAsajjanta sharIreShu bhIShmachApachyutAH sharAH .. 71..\\
nirmanuShyAnrathAnrAjansuyuktA~njavanairhayaiH .
vAtAyamAnAnpashyAma hriyamANAnvishAM pate .. 72..\\
chedikAshikarUShANA.n sahasrANi chaturdasha .
mahArathAH samAkhyAtAH kulu putrAstanutyajaH .. 73..\\
aparAvartinaH shUrAH suvarNavikR^itadhvajAH .
sa~NgrAme bhIShmamAsAdya sa vAjirathaku~njarAH .
jagmuste paralokAya vyAditAsyamivAntakam .. 74..\\
na tatrAsInmahArAja somakAnAM mahArathaH .
yaH samprApya raNe bhIShma.n jIvite sma mano dadhe .. 75..\\
tAMshcha sarvAnraNe yodhAnpretarAjapuraM prati .
nItAnamanyanta janA dR^iShTvA bhIShmasya vikramam .. 76..\\
na kashchidena.n samare pratyudyAti mahArathaH .
R^ite pANDusuta.n vIraM shvetAshva.n kR^iShNasArathim .
shikhaNDina.n cha samare pA~nchAlyamamitaujasam .. 77..\\
shikhaNDI tu raNe bhIShmamAsAdya bharatarShabha .
dashabhirdashabhirbANairAjaghAna mahAhave .. 78..\\
shikhaNDina.n tu gA~NgeyaH krodhadIptena chakShuShA .
avaikShata kaTAkSheNa nirdahanniva bhArata .. 79..\\
strItva.n tatsa.nsmaranrAjansarvalokasya pashyataH .
na jaghAna raNe bhIShmaH sa cha taM nAvabuddhavAn .. 80..\\
arjunastu mahArAja shikhaNDinamabhAShata .
abhitvarasva tvarito jahi chainaM pitAmaham .. 81..\\
ki.n te vivakShayA vIra jahi bhIShmaM mahAratham .
na hyanyamanupashyAmi ka.n chidyaudhiShThire bale .. 82..\\
yaH shaktaH samare bhIShma.n yodhayeta pitAmaham .
R^ite tvAM puruShavyAghra satyametadbravImi te .. 83..\\
evamuktastu pArthena shikhaNDI bharatarShabha .
shanairnAnAvidhaistUrNaM pitAmahamupAdravat .. 84..\\
achintayitvA tAnbANAnpitA devavratastava .
arjuna.n samare kruddhaM vArayAmAsa sAyakaiH .. 85..\\
tathaiva cha chamU.n sarvAM pANDavAnAM mahArathaH .
apraiShItsamare tIkShNaiH paralokAya mAriSha .. 86..\\
tathaiva pANDavA rAjansainyena mahatA vR^itAH .
bhIShmaM prachchhAdayAmAsurmeghA iva divAkaram .. 87..\\
sa samantAtparivR^ito bhArato bharatarShabha .
nirdadAha raNe shUrAnvana.n vahniriva jvalan .. 88..\\
tatAdbhutamapashyAma tava putrasya pauruSham .
ayodhayata yatpArtha.n jugopa cha yatavratam .. 89..\\
karmaNA tena samare tava putrasya dhanvinaH .
duHshAsanasya tutuShuH sarve lokA mahAtmanaH .. 90..\\
yadekaH samare pArthAnsAnugAnsamayodhayat .
na chainaM pANDavA yuddhe vAyarAmAsurulbaNam .. 91..\\
duHshAsanena samare rathino virathI kR^itAH .
sAdinashcha mahArAja dantinashcha mahAbalAH .. 92..\\
vinirbhinnAH sharaistIkShNairnipeturdharaNItale .
sharAturAstathaivAnye dantino vidrutA dishaH .. 93..\\
yathAgnirindhanaM prApya jvaleddIptArchirulbaNaH .
tathA jajvAla putraste pANDavAnvai vinirdahan .. 94..\\
taM bhArata mahAmAtraM pANDavAnAM mahArathaH .
jetuM notsahate kashchinnApyudyAtu.n kathaM chana .
R^ite mahendra tanaya.n shvetAshva.n kR^iShNasArathim .. 95..\\
sa hi ta.n samare rAjanvijitya vijayo.arjunaH .
bhIShmamevAbhidudrAva sarvasainyasya pashyataH .. 96..\\
vijitastava putro.api bhIShma bAhuvyapAshrayaH .
punaH punaH samAshvasya prAyudhyata raNotkaTaH .
arjuna.n cha raNe rAjanyodhayansa vyarAjata .. 97..\\
shikhaNDI tu raNe rAjanvivyAdhaiva pitAmaham .
sharairashanisa.nsparshaistathA sarpaviShopamaiH .. 98..\\
na cha te.asya ruja.n chakruH pitustava janeshvara .
smayamAnashcha gA~NgeyastAnbANA~njagR^ihe tadA .. 99..\\
uShNArtho hi naro yadvajjaladhArAH patIchchhati .
tathA jagrAha gA~NgeyaH sharadhArAH shikhaNDinaH .. 100..\\
ta.n kShatriyA mahArAja dadR^ishurghoramAhave .
bhIShma.n dahanta.n sainyAni pANDavAnAM mahAtmanAm .. 101..\\
tato.abravIttava sutaH sarvasainyAni mAriSha .
abhidravata sa~NgrAme phalguna.n sarvato rathaiH .. 102..\\
bhIShmo vaH samare sarvAnpalayiShyati dharmavit .
te bhaya.n sumahattvaktvA pANDavAnpratiyudhyata .. 103..\\
eSha tAlena dIptena bhIShmastiShThati pAlayan .
sarveShA.n dhArtarAShTrANA.n raNe sharma cha varma cha .. 104..\\
tridashApi samudyuktA nAlaM bhIShma.n samAsitum .
kimu pArthA mahAtmAnaM martyabhUtAstathAbalAH .
tasmAddravata he yodhAH phalgunaM prApya sa.nyuge .. 105..\\
ahamadya raNe yatto yodhayiShyAmi phalgunam .
sahitaH sarvato yattairbhavadbhirvasudhAdhipAH .. 106..\\
tachchhrutvA tu vacho rAja.nstava putrasya dhanvinaH .
arjunaM prati sa.nyattA balavanti mahArathAH .. 107..\\
te videhAH kali~NgAshcha dAsheraka gaNaiH saha .
abhipeturniShAdAshcha sauvIrAshcha mahAraNe .. 108..\\
bAhlikA daradAshchaiva prAchyodIchyAshcha mAlavAH .
abhIShAhAH shUrasenAH shibayo.atha vasAtayaH .. 109..\\
shAlvAshrayAstrigartAshcha ambaShThAH kekayaiH saha .
abhipetU raNe pArthaM pata~NgA iva pAvakam .. 110..\\
sa tAnsarvAnsahAnIkAnmahArAja mahArathAn .
divyAnyastrANi sa~ncintya prasandhAya dhana~njayaH .. 111..\\
sa tairastrairmahAvegairdadAhAshu mahAbalaH .
sharapratApairbIbhatsuH pata~NgAniva pAvakaH .. 112..\\
tasya bANasahasrANi sR^ijato dR^iDhadhanvinaH .
dIpyamAnamivAkAshe gANDIva.n samadR^ishyata .. 113..\\
te sharArtA mahArAja viprakIrNarathadhvajAH .
nAbyavartanta rAjAnaH sahitA vAnaradhvajam .. 114..\\
sa dhvajA rathinaH peturhayArohA hayaiH saha .
gajAH saha gajArohaiH kirITisharatADitAH .. 115..\\
tato.arjuna bhujotsR^iShTairAvR^itAsIdvasundharA .
vidravadbhishcha bahudhA balai rAGYA.n samantataH .. 116..\\
atha pArtho mahAbAhurdrAvayitvA varUthinIm .
duHshAsanAya samare preShayAmAsa sAyakAn .. 117..\\
te tu bhittvA tava suta.n duHShAsanamayomukhAH .
dharaNI.n vivishuH sarve valmIkamiva pannagAH .
hayAMshchAsya tato jaghne sArathi.n chanyapAtayat .. 118..\\
viviMshati.n cha viMshatyA virathaM kR^itavAnprabho .
AjaghAna bhR^isha.n chaiva pa~nchabhirnataparvabhiH .. 119..\\
kR^ipa.n shalyaM vikarNa.n cha viddhvA bahubhirAyasaiH .
chakAra virathAMshchaiva kaunteyaH shvetavAhanaH .. 120..\\
eva.n te virathAH pa~ncha kR^ipaH shalyashcha mAriSha .
duHshAsano vikarNashcha tathaiva cha viviMshatiH .
samprAdravanta samare nirjitAH savyasAchinA .. 121..\\
pUrvAhNe tu tathA rAjanparAjitya mahArathAn .
prajajvAla raNe pArtho vidhUma iva pAvakaH .. 122..\\
tathaiva sharavarSheNa bhAskaro rashmivAniva .
anyAnapi mahArAja pAtayAmAsa pArthivAn .. 123..\\
parA~NmukhI kR^ityatadA sharavarShairmahArathAn .
prAvartayata sa~NgrAme shoNitodAM mahAnadIm .
madhyena kurusainyAnAM pANDavAnA.n cha bhArata .. 124..\\
gajAshcha rathasa~NghAshcha bahudhA rathibhirhatAH .
rathAshcha nihatA nAgairnAgA hayapadAtibhiH .. 125..\\
antarA chhidhyamAnAni sharIrANi shirA.nsi cha .
nipeturdikShu sarvAsu gajAshvarathayodhinAm .. 126..\\
chhannamAyodhana.n reje kuNDalA~Ngada dhAribhiH .
patitaiH pAtyamAnaishcha rAjaputrairmahArathaiH .. 127..\\
rathanemi nikR^ittAshcha gajaishchaivAvapothitAH .
pAdAtAshchApyadR^ishyanta sAshvAH sahayasAdinaH .. 128..\\
gajAshvarathasa~NghAshcha paripetuH samantataH .
vishIrNAshcha rathA bhUmau bhagnachakrayugadhvajAH .. 129..\\
tadgajAshvarathaughAnA.n rudhireNa samukShitam .
chhannamAyodhana.n reje raktAbhramiva shAradam .. 130..\\
shvAnaH kAkAshcha gR^idhrAshcha vR^ikA gomAyubhiH saha .
praNedurbhakShyamAsAdya vikR^itAshcha mR^igadvijAH .. 131..\\
vavurbahuvidhAshchaiva dikShu sarvAsu mArutAH .
dR^ishyamAneShu rakShaHsu bhUteShu vinadatsu cha .. 132..\\
kA~nchanAni cha dAmAni patAkAshcha mahAdhanAH .
dhUmAyamAnA dR^ishyante sahasA mAruteritAH .. 133..\\
shvetachchhatrasahasrANi sa dhvajAshcha mahArathAH .
vinikIrNAH sma dR^ishyante shatasho.atha sahasrashaH .
sa patAkAshcha mAta~NgA disho jagmuH sharAturAH .. 134..\\
kShatriyAshcha manuShyendra gadA shaktidhanurdharAH .
samantato vyadR^ishyanta patitA dharaNItale .. 135..\\
tato bhIShmo mahArAja divyamastramudIrayan .
abhyadhAvata kaunteyaM miShatA.n sarvadhanvinAm .. 136..\\
ta.n shikhaNDI raNe yattamabhyadhAvata daMshitaH .
sa~njahAra tato bhIShmastadastraM pAvakopamam .. 137..\\
etasminneva kAle tu kaunteyaH shvetavAhanaH .
nijaghne tAvaka.n sainyaM mohayitvA pitAmaham .. 138..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 113}
s
eva.n vyUDheShvanIkeShu bhUyiShThamanuvartiShu .
brahmalokaparAH sarve samapadyanta bhArata .. 1..\\
na hyanIkamanIkena samasajjata sa~Nkule .
na rathA rathibhiH sArdhaM na padAtAH padAtibhiH .. 2..\\
ashvA nAshvairayudhyanta na gajA gajayodhibhiH .
mahAnvyatikaro raudraH senayoH samapadyata .. 3..\\
naranAgaratheShveva.n vyavakIrNeShu sarvashaH .
kShaye tasminmahAraudre nirvisheShamajAyata .. 4..\\
tataH shalyaH kR^ipashchaiva chitrasenashcha bhArata .
duHshAsano vikarNashcha rathAnAsthAya sa tvarAH .
pANDavAnA.n raNe shUrA dhvajinIM samakampayan .. 5..\\
sA vadhyamAnA samare pANDusenA mahAtmabhiH .
trAtAraM nAdhyagachchhadvai majjamAneva nairjale .. 6..\\
yathA hi shaishiraH kAlo gavAM marmANi kR^intati .
tathA pANDusutAnA.n vai bhIShmo marmANyakR^intata .. 7..\\
atIva tava sainyasya pArthena cha mahAtmanA .
nagameghapratIkAshAH patitA bahudhA gajAH .. 8..\\
mR^idyamAnAshcha dR^ishyante pArthena narayUthapAH .
iShubhistADyamAnAshcha nArAchaishcha sahasrashaH .. 9..\\
peturArtasvara.n kR^itvA tatra tatra mahAgajAH .
AbaddhAbharaNaiH kAyairnihatAnAM mahAtmanAm .. 10..\\
chhannamAyodhana.n reje shirobhishcha sakuNDalaiH .
tasminnatimahAbhIme rAjanvIravarakShaye .
bhIShme cha yudhi vikrAnte pANDave cha dhana~njaye .. 11..\\
te parAkrAntamAlokya rAjanyudhi pitAmaham .
na nyavartanta kauravyA brahmalokapuraskR^itAH .. 12..\\
ichchhanto nidhana.n yuddhe svarga.n kR^itvA parAyaNam .
pANDavAnabhyavartanta tasminvIravarakShaye .. 13..\\
pANDavApi mahArAja smaranto vividhAnbahUn .
kleshAnkR^itAnsaputreNa tvayA pUrvaM narAdhipa .. 14..\\
bhaya.n tyaktvA raNe shUrA brahmalokapuraskR^itAH .
tAvakA.nstava putrAMshcha yodhayanti sma hR^iShTavat .. 15..\\
senApatistu samare prAha senAM mahArathaH .
abhidravata gA~Ngeya.n somakAH sR^i~njayaiH saha .. 16..\\
senApativachaH shrutvA somakAH saha sR^i~njayaiH .
abhyadravanta gA~Ngeya.n shastravR^iShTyA samantataH .. 17..\\
vadhyamAnastato rAjanpitA shAntanavastava .
amarShavashamApanno yodhayAmAsa sR^i~njayAn .. 18..\\
tasya kIrtimatastAta purA rANema dhImatA .
sampradattAstra shikShA vai parAnIka vinAshinI .. 19..\\
sa tA.n shikShAmadhiShThAya kR^itvA parabalakShayam .
ahanyahani pArthAnA.n vR^iddhaH kurupitAmahaH .
bhIShmo dashasahasrANi jaghAna paravIrahA .. 20..\\
tasmi.nstu divase prApte dashame bharatarShabha .
bhIShmeNaikena matsyeShu pA~nchAleShu cha sa.nyuge .
gajAshvamamita.n hatvA hatAH sapta mahArathAH .. 21..\\
hatvA pa~ncha sahasrANi rathinAM prapitAmahaH .
narANA.n cha mahAyuddhe sahasrANi chaturdasha .. 22..\\
tathA danti sahasra.n cha hayAnAmayutaM punaH .
shikShA balena nihataM pitrA tava vishAM pate .. 23..\\
tataH sarvamahIpAnA.n kShobhayitvA varUthinIm .
virATasya priyo bhrAtA shatAnIko nipAtitaH .. 24..\\
shatAnIka.n cha samare hatvA bhIShmaH pratApavAn .
sahasrANi mahArAja rAGYAM bhallairnyapAtayat .. 25..\\
ye cha ke chana pArthAnAmabhiyAtA dhana~njayam .
rAjAno bhIShmamAsAdya gatAste yamasAdanam .. 26..\\
eva.n dasha disho bhIShmaH sharajAlaiH samantataH .
atItya senAM pArthAnAmavatasthe chamUmukhe .. 27..\\
sa kR^itA sumahatkarma tasminvai dashame.ahani .
senayorantare tiShThanpragR^ihItasharAsanaH .. 28..\\
na chainaM pAthivA rAja~nshekuH ke chinnirIkShitum .
madhyaM prApta.n yathA grIShme tapantaM bhAskara.n divi .. 29..\\
yathA daitya chamU.n shakrastApayAmAsa sa.nyuge .
tathA bhIShmaH pANDaveyA.nstApayAmAsa bhArata .. 30..\\
tathA cha taM parAkrAntamAlokya madhusUdanaH .
uvAcha devakIputraH prIyamANo dhana~njayam .. 31..\\
eSha shAntanavo bhIShmaH senayorantare sthitaH .
nAnihatya balAdena.n vijayaste bhaviShyati .. 32..\\
yattaH sa.nstambhayasvaina.n yatraiShA bhidyate chamUH .
na hi bhIShma sharAnanyaH soDhumutsahate vibho .. 33..\\
tatastasminkShaNe rAjaMshchodito vAnaradhvajaH .
sa dhvaja.n sa rathaM sAshvaM bhIShmamantardadhe sharaiH .. 34..\\
sa chApi kurumukhyAnAmR^iShabhaH pANDaveritAn .
sharavrAtaiH sharavrAtAnbahudhA vidudhAva tAn .. 35..\\
tena pA~nchAlarAjashcha dhR^iShTaketushcha vIryavAn .
pANDavo bhImasenashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 36..\\
yamau cha chekitAnashcha kekayAH pa~ncha chaiva ha .
sAtyakishcha mahArAja saubhadro.atha ghaTotkachaH .. 37..\\
draupadeyAH shikhaNDI cha kuntibhojashcha vIryavAn .
susharmA cha virATashcha pANDaveyA mahAbalAH .. 38..\\
eta chAnye cha bahavaH pIDitA bhIShmasAyakaiH .
samuddhR^itAH phalgunena nimagnAH shokasAgare .. 39..\\
tataH shikhaNDI vegena pragR^ihya paramAyudham .
bhIShmamevAbhidudrAva rakShyamANaH kirITinA .. 40..\\
tato.asyAnucharAnhatva sarvAnraNavibhAgavit .
bhIShmamevAbhidudrAva bIbhatsuraparAjitaH .. 41..\\
sAtyakishchekitAnashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
virATo drupadashchaiva mAdrIputrau cha pANDavau .
dudruvurbhIShmamevAjau rakShitA dR^iDhadhanvanA .. 42..\\
abhimanyushcha samare draupadyAH pa~ncha chAtmajAH .
dudruvuH samare bhIShma.n samudyatamahAyudhAH .. 43..\\
te sarve dR^iDhadhanvAnaH sa.nyugeShvapalAyinaH .
bahudhA bhIShmamAnarchhanmArgaNaiH kR^itamArgaNAH .. 44..\\
vidhUya tAnbANagaNAnye muktAH pArthivottamaiH .
pANDavAnAmadInAtmA vyagAhata varUthinIm .
kR^itvA sharavighAta.n cha krIDanniva pitAmahaH .. 45..\\
nAbhisandhatta pA~nchAlya.n smayamAno muhurmuhuH .
strItva.n tasyAnusa.nsmR^itya bhIShmo bANA~nshikhaNDinaH .
jaghAna drupadAnIke rathAnsapta mahArathaH .. 46..\\
tataH kila kilA shabdaH kShaNena samapadyata .
matsyapA~nchAla chedInA.n tamekamabhidhAvatAm .. 47..\\
te varAshvarathavrAtairvAraNaiH sa padAtibhiH .
tameka.n chhAdayAmAsurmeghA iva divAkaram .
bhIShmaM bhAgirathI putraM pratapanta.n raNe ripUn .. 48..\\
tatastasya cha teShA.n cha yuddhe devAsuropame .
kirITI bhIShmamAnarchhatpuraskR^itya shikhaNDinam .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 114}
sa~njaya uvAcha
eva.n te paNDavAH sarve puraskR^itya shikhaNDinam .
vivyadhuH samare bhIShmaM parivArya samantataH .. 1..\\
shataghnIbhiH sughorAbhiH paTTishaiH saparashvadhaiH .
mudgarairmusalaiH prAsaiH kShepaNIbhishcha sarvashaH .. 2..\\
sharaiH kanakapu~Nkhaishcha shaktitomarakampanaiH .
nArAchairvatsadantaishcha bhushuNDIbhishcha bhArata .
atADayanraNe bhIShme sahitAH sarvasR^i~njayAH .. 3..\\
sa vishIrNAtanutrANaH pIDito bahubhistadA .
vivyathe naiva gA~Ngeyo bhidyamAneShu marmasu .. 4..\\
sa dIptasharachApArchirastraprasR^itamArutaH .
neminirhrAdasaMnAdo mahAstrodayapAvakaH .. 5..\\
chitrachApamahAjvAlo vIrakShayamahendhanaH .
yugAntAgnisamo bhIShmaH pareShA.n samapadyata .. 6..\\
nipatya rathasa~NghAnAmantareNa viniHsR^itaH .
dR^ishyate sma narendrANAM punarmadhyagatash charan .. 7..\\
tataH pA~nchAlarAja.n cha dhR^iShTaketumatItya cha .
pANDavAnIkinImadhyamAsasAda sa vegitaH .. 8..\\
tataH sAtyakibhImau cha pANDava.n cha dhana~njayam .
drupada.n cha virATaM cha dhR^iShTadyumnaM cha pArShatam .. 9..\\
bhImaghoShairmahAvegairvairivAraNabhedibhiH .
ShaDetAnShaDbhirAnarchhadbhAskarapratimaiH sharaiH .. 10..\\
tasya te nishitAnbANAnsaMnivArya mahArathAH .
dashabhirdashabhirbhIShmamardayAmAsurojasA .. 11..\\
shikhaNDI tu raNe bANAnyAnmumocha mahAvrate .
te bhIShma.n vivishustUrNaM svarNapu~NkhAH shilAshitAH .. 12..\\
tataH kirITI sa.nrabdho bhIShmamevAbhyavartata .
shikhaNDinaM puraskR^itya dhanushchAsya samAchchhinat .. 13..\\
bhIShmasya dhanuShashchhedaM nAmR^iShyanta mahArathAH .
droNashcha kR^itavarmA cha saindhavashcha jayadrathaH .. 14..\\
bhUrishravAH shalaH shalyo bhagadattastathaiva cha .
saptaite paramakruddhAH kirITinamabhidrutAH .. 15..\\
uttamAstrANi divyAni darshayanto mahArathAH .
abhipeturbhR^isha.n kruddhAshchhAdayanta sma pANDavAn .. 16..\\
teShAmApatatA.n shabdaH shushruve phalgunaM prati .
udvR^ittAnA.n yathA shabdaH samudrANAM yugakShaye .. 17..\\
hatAnayata gR^ihNIta yudhyatApi cha kR^intata .
ityAsIttumulaH shabdaH phalgunasya rathaM prati .. 18..\\
ta.n shabda.n tumulaM shrutvA pANDavAnAM mahArathAH .
abhyadhAvanparIpsantaH phalgunaM bharatarShabha .. 19..\\
sAtyakirbhImasenashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .
virATadrupadau chobhau rAkShasashcha ghaTotkachaH .. 20..\\
abhimanyushcha sa~NkruddhaH saptaite krodhamUrchhitAH .
samabhyadhAva.nstvaritAshchitrakArmukadhAriNaH .. 21..\\
teShA.n samabhavadyuddha.n tumulaM lomaharShaNam .
sa~NgrAme bharatashreShTha devAnA.n dAnavairiva .. 22..\\
shikhaNDI tu rathashreShTho rakShyamANaH kirITinA .
avidhyaddashabhirbhIShma.n chhinnadhanvAnamAhave .
sArathi.n dashabhishchAsya dhvajaM chaikena chichchhide .. 23..\\
so.anyatkArmukamAdAya gA~Ngeyo vegavattaram .
tadapyasya shitairbhallaistribhishchichchheda phalgunaH .. 24..\\
eva.n sa pANDavaH kruddha AttamAttaM punaH punaH .
dhanurbhIShmasya chichchheda savyasAchI parantapaH .. 25..\\
sa chchhinnadhanvA sa~NkruddhaH sR^ikkiNI parisa.nlihan .
shakti.n jagrAha sa~Nkruddho girINAmapi dAraNIm .
tA.n cha chikShepa sa~NkruddhaH phalgunasya rathaM prati .. 26..\\
tAmApatantI.n samprekShya jvalantImashanIm iva .
samAdatta shitAnbhallAnpa~ncha pANDavanandanaH .. 27..\\
tasya chichchheda tA.n shaktiM pa~nchadhA pa~nchabhiH sharaiH .
sa~Nkruddho bharatashreShTha bhIShmabAhubaleritAm .. 28..\\
sA papAta parichchhinnA sa~Nkruddhena kirITinA .
meghavR^indaparibhraShTA vichchhinneva shatahradA .. 29..\\
chhinnA.n tA.n shaktimAlokya bhIShmaH krodhasamanvitaH .
achintayadraNe vIro buddhyA parapura~njayaH .. 30..\\
shakto.aha.n dhanuShaikena nihantu.n sarvapANDavAn .
yadyeShAM na bhavedgoptA viShvakseno mahAbalaH .. 31..\\
kAraNadvayamAsthAya nAha.n yotsyAmi pANDavaiH .
avadhyatvAchcha pANDUnA.n strIbhAvAchcha shikhaNDinaH .. 32..\\
pitrA tuShTena me pUrva.n yadA kAlImudAvahat .
svachchhandamaraNa.n dattamavadhyatva.n raNe tathA .
tasmAnmR^ityumahaM manye prAptakAlamivAtmanaH .. 33..\\
eva.n GYAtvA vyavasitaM bhIShmasyAmitatejasaH .
R^iShayo vasavashchaiva viyatsthA bhIShmamabruvan .. 34..\\
yatte vyavasita.n vIra asmAkaM sumahatpriyam .
tatkuruShva maheShvAsa yuddhAdbuddhiM nivartaya .. 35..\\
tasya vAkyasya nidhane prAdurAsIchchhivo.anilaH .
anulomaH sugandhI cha pR^iShataishcha samanvitaH .. 36..\\
devadundubhayashchaiva sampraNedurmahAsvanAH .
papAta puShpavR^iShTishcha bhIShmasyopari pArthiva .. 37..\\
na cha tachchhushruve kashchitteShA.n sa.nvadatAM nR^ipa .
R^ite bhIShmaM mahAbAhuM mA.n chApi munitejasA .. 38..\\
sambhramashcha mahAnAsIttridashAnA.n vishAM pate .
patiShyati rathAdbhIShme sarvalokapriye tadA .. 39..\\
iti devagaNAnA.n cha shrutvA vAkyaM mahAmanAH .
tataH shAntanavo bhIShmo bIbhatsuM nAbhyavartata .
bhidyamAnaH shitairbANaiH sarvAvaraNabhedibhiH .. 40..\\
shikhaNDI tu mahArAja bharatAnAM pitAmaham .
AjaghAnorasi kruddho navabhirnishitaiH sharaiH .. 41..\\
sa tenAbhihataH sa~Nkhye bhIShmaH kurupitAmahaH .
nAkampata mahArAja kShitikampe yathAchalaH .. 42..\\
tataH prahasya bIbhatsurvyAkShipangANDiva.n dhanuH .
gA~NgeyaM pa~nchaviMshatyA kShudrakANA.n samarpayat .. 43..\\
punaH sharashatenaiva.n tvaramANo dhana~njayaH .
sarvagAtreShu sa~NkruddhaH sarvamarmasvatADayat .. 44..\\
evamanyairapi bhR^isha.n vadhyamAno mahAraNe .
na chakruste ruja.n tasya rukmapu~NkhAH shilAshitAH .. 45..\\
tataH kirITI sa.nrabdho bhIShmamevAbhyavartata .
shikhaNDinaM puraskR^itya dhanushchAsya samAchchhinat .. 46..\\
athaina.n dashabhirviddhvA dhvajamekena chichchhide .
sArathi.n vishikhaishchAsya dashabhiH samakampayat .. 47..\\
so.anyatkArmukamAdatta gA~Ngeyo balavattaram .
tadapyasya shitairbhallaistridhA tribhirupAnudat .
nimeShAntaramAtreNa AttamAttaM mahAraNe .. 48..\\
evamasya dhanUMShyAjau chichchheda subahUnyapi .
tataH shAntanavo bhIShmo bIbhatsuM nAbhyavartata .. 49..\\
athainaM pa~nchaviMshatyA kShudrakANA.n samardayat .
so.atividdho maheShvAso duHshAsanamabhAShata .. 50..\\
eSha pArtho raNe kruddhaH pANDavAnAM mahArathaH .
sharairanekasAhasrairmAmevAbhyasate raNe .. 51..\\
na chaiSha shakyaH samare jetu.n vajrabhR^itA api .
na chApi sahitA vIrA devadAnavarAkShasAH .
mA.n chaiva shaktA nirjetuM kimu martyAH sudurbalAH .. 52..\\
eva.n tayoH sa.nvadatoH phalguno nishitaiH sharaiH .
shikhaNDinaM puraskR^itya bhIShma.n vivyAdha sa.nyuge .. 53..\\
tato duHshAsanaM bhUyaH smayamAno.abhyabhAShata .
atividdhaH shitairbANairbhR^isha.n gANDIvadhanvanA .. 54..\\
vajrAshanisamasparshAH shitAgrAH sampraveshitAH .
vimuktA avyavachchhinnA neme bANAH shikhaNDinaH .. 55..\\
nikR^intamAnA marmANi dR^iDhAvaraNabhedinaH .
musalAnIva me ghnanti neme bANAH shikhaNDinaH .. 56..\\
brahmadaNDasamasparshA vajravegA durAsadAH .
mama prANAnArujanti neme bANAH shikhaNDinaH .. 57..\\
bhujagA iva sa~NkruddhA lelihAnA viSholbaNAH .
mamAvishanti marmANi neme bANAH shikhaNDinaH .. 58..\\
nAshayantIva me prANAnyamadUtA ivAhitAH .
gadAparighasa.nsparshA neme bANAH shikhaNDinaH .. 59..\\
kR^intanti mama gAtrANi mAghamAse gavAm iva .
arjunasya ime bANA neme bANAH shikhaNDinaH .. 60..\\
sarve hyapi na me duHkha.n kuryuranye narAdhipAH .
vIra.n gaNDIvadhanvAnamR^ite jiShNuM kapidhvajam .. 61..\\
iti bruva~nshAntanavo didhakShuriva pANDavam .
saviShphuli~NgA.n dIptAgrA.n shaktiM chikShepa bhArata .. 62..\\
tAmasya vishikhaishchhittvA tridhA tribhirapAtayat .
pashyatA.n kuruvIrANA.n sarveShAM tatra bhArata .. 63..\\
charmAthAdatta gA~Ngeyo jAtarUpapariShkR^itam .
khaDga.n chAnyataraM prepsurmR^ityoragre jayAya vA .. 64..\\
tasya tachchhatadhA charma vyadhamaddaMshitAtmanaH .
rathAdanavarUDhasya tadadbhutamivAbhavat .. 65..\\
vinadyochchaiH si.nha iva svAnyanIkAnyachodayat .
abhidravata gA~NgeyaM mA.n vo.astu bhayamaNvapi .. 66..\\
atha te tomaraiH prAsairbANaughaishcha samantataH .
paTTishaishcha sanistriMshairnAnApraharaNaistathA .. 67..\\
vatsadantaishcha bhallaishcha tamekamabhidudruvuH .
si.nhanAdastato ghoraH pANDavAnAmajAyata .. 68..\\
tathaiva tava putrAshcha rAjanbhIShmajayaiShiNaH .
tamekamabhyavartanta si.nhanAdAMsh cha nedire .. 69..\\
tatrAsIttumula.n yuddha.n tAvakAnAM paraiH saha .
dashame.ahani rAjendra bhIShmArjunasamAgame .. 70..\\
AsIdgA~Nga ivAvarto muhUrtamudadheriva .
sainyAnA.n yudhyamAnAnAM nighnatAm itaretaram .. 71..\\
agamyarUpA pR^ithivI shoNitAktA tadAbhavat .
sama.n cha viShamaM chaiva na prAGYAyata kiM chana .. 72..\\
yodhAnAmayuta.n hatvA tasminsa dashame.ahani .
atiShThadAhave bhIShmo bhidyamAneShu marmasu .. 73..\\
tataH senAmukhe tasminsthitaH pArtho dhana~njayaH .
madhyena kurusainyAnA.n drAvayAmAsa vAhinIm .. 74..\\
vaya.n shvetahayAdbhItAH kuntIputrAddhana~njayAt .
pIDyamAnAH shitaiH shastraiH pradravAma mahAraNAt .. 75..\\
sauvIrAH kitavAH prAchyAH pratIchyodIchyamAlavAH .
abhIShAhAH shUrasenAH shibayo.atha vasAtayaH .. 76..\\
shAlvAshrayAstrigartAshcha ambaShThAH kekayaiH saha .
dvAdashaite janapadAH sharArtA vraNapIDitAH .
sa~NgrAme na jahurbhIShma.n yudhyamAna.n kirITinA .. 77..\\
tatastamekaM bahavaH parivArya samantataH .
parikAlya kurUnsarvA~nsharavarShairavAkiran .. 78..\\
nipAtayata gR^ihNIta vidhyatAtha cha karShata .
ityAsIttumulaH shabdo rAjanbhIShmarathaM prati .. 79..\\
abhihatya sharaughaista.n shatasho.atha sahasrashaH .
na tasyAsIdanirbhinna.n gAtreShva~NgulamAtrakam .. 80..\\
eva.nvibho tava pitA sharairvishakalI kR^itaH .
shitAgraiH phalgunenAjau prAkshirAH prApatadrathAt .
ki~ncichchheShe dinakare putrANA.n tava pashyatAm .. 81..\\
hAheti divi devAnAM pArthivAnA.n cha sarvashaH .
patamAne rathAdbhIShme babhUva sumahAnsvanaH .. 82..\\
taM patantamabhiprekShya mahAtmAnaM pitAmaham .
saha bhIShmeNa sarveShAM prApatanhR^idayAni naH .. 83..\\
sa papAta mahAbAhurvasudhAmanunAdayan .
indradhvaja ivotsR^iShTaH ketuH sarvadhanuShmatAm .
dharaNIM nAspR^ishachchApi sharasa~NghaiH samAchitaH .. 84..\\
sharatalpe maheShvAsa.n shayAnaM puruSharShabham .
rathAtprapatita.n chainaM divyo bhAvaH samAvishat .. 85..\\
abhyavarShata parjanyaH prAkampata cha medinI .
patansa dadR^ishe chApi kharvita.n cha divAkaram .. 86..\\
sa~nj~nA.n chaivAlabhadvIraH kAla.n sa~ncintya bhArata .
antarikShe cha shushrAva divyA.n vAchaM samantataH .. 87..\\
kathaM mahAtmA gA~NgeyaH sarvashastrabhR^itA.n varaH .
kAla.n kartA naravyAghraH samprApte dakShiNAyane .. 88..\\
sthito.asmIti cha gA~NgeyastachchhrutvA vAkyamabravIt .
dhArayAmAsa cha prANAnpatito.api hi bhUtale .
uttarAyaNamanvichchhanbhIShmaH kurupitAmahaH .. 89..\\
tasya tanmatamAGYAya ga~NgA himavataH sutA .
maharShInha.nsarUpeNa preShayAmAsa tatra vai .. 90..\\
tataH sampAtino ha.nsAstvaritA mAnasaukasaH .
AjagmuH sahitA draShTuM bhIShma.n kurupitAmaham .
yatra shete narashreShThaH sharatalpe pitAmahaH .. 91..\\
te tu bhIShma.n samAsAdya munayo ha.nsarUpiNaH .
apashya~nsharatalpasthaM bhIShma.n kurupitAmaham .. 92..\\
te ta.n dR^iShTvA mahAtmAnaM kR^itvA chApi pradakShiNam .
gA~NgeyaM bharatashreShTha.n dakShiNena cha bhAskaram .. 93..\\
itaretaramAmantrya prAhustatra manIShiNaH .
bhIShma eva mahAtmA sansa.nsthAtA dakShiNAyane .. 94..\\
ityuktvA prasthitAnha.nsAndakShiNAmabhito disham .
samprekShya vai mahAbuddhishchintayitvA cha bhArata .. 95..\\
tAnabravIchchhAntanavo nAha.n gantA kathaM chana .
dakShiNAvR^itta Aditya etanmama manaiH sthitam .. 96..\\
gamiShyAmi svaka.n sthAnamAsIdyanme purAtanam .
udagAvR^itta Aditye ha.nsAH satyaM bravImi vaH .. 97..\\
dhArayiShyAmyahaM prANAnuttarAyaNakA~NkShayA .
aishvaryabhUtaH prANAnAm utsarge niyato hyaham .
tasmAtprANAndhArayiShye mumUrShurudagAyane .. 98..\\
yashcha datto varo mahyaM pitrA tena mahAtmanA .
chhandato mR^ityurityeva.n tasya chAstu varastathA .. 99..\\
dhArayiShye tataH prANAnutsarge niyate sati .
ityuktvA tA.nstadA ha.nsAnasheta sharatalpagaH .. 100..\\
eva.n kurUNAM patite shR^i~Nge bhIShme mahaujasi .
pANDavAH sR^i~njayAshchaiva si.nhanAdaM prachakrire .. 101..\\
tasminhate mahAsattve bharatAnAm amadhyame .
na ki.n chitpratyapadyanta putrAste bharatarShabha .
saMmohashchaiva tumulaH kurUNAmabhavattadA .. 102..\\
nR^ipA duryodhanamukhA niHshvasya rurudustataH .
viShAdAchcha chira.n kAlamatiShThanvigatendriyAH .. 103..\\
dadhyushchaiva mahArAja na yuddhe dadhire manaH .
UrugrAhagR^ihItAshcha nAbhyadhAvanta pANDavAn .. 104..\\
avadhye shantanoH putre hate bhIShme mahaujasi .
abhAvaH sumahAnrAjankurUnAgAdatandritaH .. 105..\\
hatapravIrAshcha vayaM nikR^ittAshcha shitaiH sharaiH .
kartavyaM nAbhijAnImo nirjitAH savyasAchinA .. 106..\\
pANDavAstu jaya.n labdhvA paratra cha parA.n gatim .
sarve dadhmurmahAsha~NkhA~nshUrAH parighabAhavaH .
somakAshcha sapa~nchAlAH prAhR^iShyanta janeshvara .. 107..\\
tatastUryasahasreShu nadatsu sumahAbalaH .
AsphoTayAmAsa bhR^ishaM bhImaseno nanarta cha .. 108..\\
senayorubhayoshchApi gA~Ngeye vinipAtite .
saMnyasya vIrAH shastrANi prAdhyAyanta samantataH .. 109..\\
prAkroshanprApataMshchAnye jagmurmoha.n tathApare .
kShatra.n chAnye.abhyanindanta bhIShmaM chaike.abhyapUjayan .. 110..\\
R^iShayaH pitarashchaiva prashasha.nsurmahAvratam .
bharatAnA.n cha ye pUrve te chainaM prashasha.nsire .. 111..\\
mahopaniShada.n chaiva yogamAsthAya vIryavAn .
japa~nshAntanavo dhImAnkAlAkA~NkShI sthito.abhavat .. 112..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 115}
dhR^itarAShTra uvAcha
kathamAsa.nstadA yodhA hInA bhIShmeNa sa~njaya .
balinA devakalpena gurvarthe brahmachAriNA .. 1..\\
tadaiva nihatAnmanye kurUnanyAMshcha pArthivAn .
na prAharadyadA bhIShmo ghR^iNitvAddrupadAtmaje .. 2..\\
tato duHkhataraM manye kimanyatprabhaviShyati .
yadadya pitara.n shrutvA nihataM mama durmateH .. 3..\\
ashmasAramayaM nUna.n hR^idayaM mama sa~njaya .
shrutvA vinihataM bhIShma.n shatadhA yanna dIryate .. 4..\\
punaH punarna mR^iShyAmi hata.n devavrata.n raNe .
na hato jAmadagnyena divyairastraiH sma yaH purA .. 5..\\
yadadya nihatenAjau bhIShmeNa jayamichchhatA .
cheShTitaM narasi.nhena tanme kathaya sa~njaya .. 6..\\
sa~njaya uvAcha
sAyAhne nyapatadbhUmau dhArtarAShTrAnviShAdayan .
pA~nchAlAnA.n dadaddharShaM kuruvR^iddhaH pitAmahaH .. 7..\\
sa shete sharatalpastho medinImaspR^isha.nstadA .
bhIShmo rathAtprapatitaH prachyuto dharaNItale .. 8..\\
hAheti tumulaH shabdo bhUtAnA.n samapadyata .
sImAvR^ikShe nipatite kurUNA.n samitikShaye .. 9..\\
ubhayoH senayo rAjankShatriyAnbhayamAvishat .
bhIShma.n shantanava.n dR^iShTvA vishIrNakavachadhvajam .
kuravaH paryavartanta pANDavAshcha vishAM pate .. 10..\\
kha.n tamovR^itamAsIchcha nAsIdbhAnumataH prabhA .
rarAsa pR^ithivI chaiva bhIShme shAntanave hate .. 11..\\
ayaM brahmavidA.n shreShTho ayaM brahmavidA.n gatiH .
ityabhAShanta bhUtAni shayAnaM bharatarShabham .. 12..\\
ayaM pitaramAGYAya kAmArta.n shantanuM purA .
UrdhvaretasamAtmAna.n chakAra puruSharShabhaH .. 13..\\
iti sma sharatalpasthaM bharatAnAm amadhyamam .
R^iShayaH paryadhAvanta sahitAH siddhachAraNaiH .. 14..\\
hate shAntanave bhIShme bharatAnAM pitAmahe .
na ki.n chitpratyapadyanta putrAstava cha bhArata .. 15..\\
vivarNavadanAshchAsangatashrIkAshcha bhArata .
atiShThanvrIDitAshchaiva hriyA yuktA hyadhomukhAH .. 16..\\
pANDavAshcha jaya.n labdhvA sa~NgrAmashirasi sthitAH .
sarve dadhmurmahAsha~NkhAnhemajAlapariShkR^itAn .. 17..\\
bhR^isha.n tUryaninAdeShu vAdyamAneShu chAnagha .
apashyAma raNe rAjanbhImasenaM mahAbalam .
AkrIDamAna.n kaunteya.n harSheNa mahatA yutam .. 18..\\
nihatya samare shatrUnmahAbalasamanvitAn .
saMmohashchApi tumulaH kurUNAmabhavattadA .. 19..\\
karNaduryodhanau chApi niHshvasetAM muhurmuhuH .
tathA nipatite bhIShme kauravANA.n dhurandhare .
hAhAkAramabhUtsarvaM nirmaryAdamavartata .. 20..\\
dR^iShTvA cha patitaM bhIShmaM putro duHshAsanastava .
uttama.n javamAsthAya droNAnIka.n samAdravat .. 21..\\
bhrAtrA prasthApito vIraH svenAnIkena daMshitaH .
prayayau puruShavyAghraH svasainyamabhichodayan .. 22..\\
tamAyAntamabhiprekShya kuravaH paryavArayan .
duHshAsanaM mahArAja kimaya.n vakShyatIti vai .. 23..\\
tato droNAya nihataM bhIShmamAchaShTa kauravaH .
droNastadapriya.n shrutvA sahasA nyapatadrathAt .. 24..\\
sa sa~nj~nAmupalabhyAtha bhAradvAjaH pratApavAn .
nivArayAmAsa tadA svAnyanIkAni mAriSha .. 25..\\
vinivR^ittAnkurUndR^iShTvA pANDavApi svasainikAn .
dUtaiH shIghrAshvasa.nyuktairavahAramakArayan .. 26..\\
vinivR^itteShu sainyeShu pAramparyeNa sarvashaH .
vimuktakavachAH sarve bhIShmamIyurnarAdhipAH .. 27..\\
vyupAramya tato yuddhAdyodhAH shatasahasrashaH .
upatasthurmahAtmAnaM prajApatimivAmarAH .. 28..\\
te tu bhIShma.n samAsAdya shayAnaM bharatarShabham .
abhivAdya vyatiShThanta pANDavAH kurubhiH saha .. 29..\\
atha pANDUnkurUMshchaiva praNipatyAgrataH sthitAn .
abhyabhAShata dharmAtmA bhIShmaH shAntanavastadA .. 30..\\
svAgata.n vo mahAbhAgAH svAgataM vo mahArathAH .
tuShyAmi darshanAchchAha.n yuShmAkamamaropamAH .. 31..\\
abhinandya sa tAneva.n shirasA lambatAbravIt .
shiro me lambate.atyarthamupadhAnaM pradIyatAm .. 32..\\
tato nR^ipAH samAjahrustanUni cha mR^idUni cha .
upadhAnAni mukhyAni naichchhattAni pitAmahaH .. 33..\\
abravIchcha naravyAghraH prahasanniva tAnnR^ipAn .
naitAni vIrashayyAsu yuktarUpANi pArthivAH .. 34..\\
tato vIkShya narashreShThamabhyabhAShata pANDavam .
dhana~njaya.n dIrghabAhu.n sarvalokamahAratham .. 35..\\
dhana~njaya mahAbAho shiraso me.asya lambataH .
dIyatAmupadhAna.n vai yadyuktamiha manyase .. 36..\\
sa saMnyasya mahachchApamabhivAdya pitAmaham .
netrAbhyAmashrupUrNAbhyAmida.n vachanamabravIt .. 37..\\
AGYApaya kurushreShTha sarvashastrabhR^itA.n vara .
preShyo.aha.n tava durdharSha kriyatAM kiM pitAmaha .. 38..\\
tamabravIchchhAntanavaH shiro me tAta lambate .
upadhAna.n kurushreShTha phalgunopanayasva me .
shayanasyAnurUpa.n hi shIghraM vIra prayachchha me .. 39..\\
tva.n hi pArtha mahAbAho shreShThaH sarvadhanuShmatAm .
kShatradharmasya vettA cha buddhisattvaguNAnvitaH .. 40..\\
phalgunastu tathetyuktvA vyavasAyapurojavaH .
pragR^ihyAmantrya gANDIva.n sharAMshcha nataparvaNaH .. 41..\\
anumAnya mahAtmAnaM bharatAnAm amadhyamam .
tribhistIkShNairmahAvegairudagR^ihNAchchhiraH sharaiH .. 42..\\
abhiprAye tu vidite dharmAtmA savyasAchinA .
atuShyadbharatashreShTho bhIShmo dharmArthatattvavit .. 43..\\
upadhAnena dattena pratyanandaddhana~njayam .
kuntIputra.n yudhAM shreShThaM suhR^idAM prItivardhanam .. 44..\\
anurUpa.n shayAnasya pANDavopahita.n tvayA .
yadyanyathA pravartethAH shapeya.n tvAmaha.n ruShA .. 45..\\
evametanmahAbAho dharmeShu pariniShThitam .
svaptavya.n kShatriyeNAjau sharatalpagatena vai .. 46..\\
evamuktvA tu bIbhatsu.n sarvA.nstAnabravIdvachaH .
rAGYashcha rAjaputrAMshcha pANDavenAbhi sa.nsthitAn .. 47..\\
shayeyamasyA.n shayyAyAM yAvadAvartanaM raveH .
ye tadA pArayiShyanti te mA.n drakShyanti vai nR^ipAH .. 48..\\
disha.n vaishravaNAkrAntAM yadA gantA divAkaraH .
archiShmAnpratapa.NllokAnrathenottamatejasA .
vimoShkye.aha.n tadA prANAnsuhR^idaH supriyAnapi .. 49..\\
parikhA khanyatAmatra mamAvasadane nR^ipAH .
upAsiShye vivasvantameva.n sharashatAchitaH .
upAramadhva.n sa~NgrAmAdvairANyutsR^ijya pArthivAH .. 50..\\
upAtiShThannatho vaidyAH shalyoddharaNakovidAH .
sarvopakaraNairyuktAH kushalAste sushikShitAH .. 51..\\
tAndR^iShTvA jAhnavIputraH provAcha vachana.n tadA .
dattadeyA visR^ijyantAM pUjayitvA chikitsakAH .. 52..\\
eva~Ngate na hIdAnI.n vaidyaiH kAryamihAsti me .
kShatradharmaprashastA.n hi prApto.asmi paramA.n gatim .. 53..\\
naiSha dharmo mahIpAlAH sharatalpagatasya me .
etaireva sharaishchAha.n dagdhavyo.ante narAdhipAH .. 54..\\
tachchhrutvA vachana.n tasya putro duryodhanastava .
vaidyAnvisarjayAmAsa pUjayitvA yathArhataH .. 55..\\
tataste vismaya.n jagmurnAnAjanapadeshvarAH .
sthiti.n dharme parAM dR^iShTvA bhIShmasyAmitatejasaH .. 56..\\
upadhAna.n tato dattvA pitustava janeshvara .
sahitAH pANDavAH sarve kuravashcha mahArathAH .. 57..\\
upagamya mahAtmAna.n shayAnaM shayane shubhe .
te.abhivAdya tato bhIShma.n kR^itvA chAbhipradakShiNam .. 58..\\
vidhAya rakShAM bhIShmasya sarva eva samantataH .
vIrAH svashibirANyeva dhyAyantaH paramAturAH .
niveshAyAbhyupAgachchhansAyAhne rudhirokShitAH .. 59..\\
niviShTAnpANDavAMshchApi prIyamANAnmahArathAn .
bhIShmasya patanAddhR^iShTAnupagamya mahArathAn .
uvAcha yAdavaH kAle dharmaputra.n yudhiShThiram .. 60..\\
diShTyA jayasi kauravya diShTyA bhIShmo nipAtitaH .
avadhyo mAnuShaireSha satyasandho mahArathaH .. 61..\\
atha vA daivataiH pArtha sarvashastrAstrapAragaH .
tvA.n tu chakShurhaNaM prApya dagdho ghoreNa chakShuShA .. 62..\\
evamukto dharmarAjaH pratyuvAcha janArdanam .
tava prasAdAdvijayaH krodhAttava parAjayaH .
tva.n hi naH sharaNa.n kR^iShNa bhaktAnAmabhaya~NkaraH .. 63..\\
anAshcharyo jayasteShA.n yeShA.n tvamasi keshava .
raShkitA samare nityaM nitya.n chApi hite rataH .
sarvathA tvA.n samAsAdya nAshcharyamiti me matiH .. 64..\\
evamuktaH pratyuvAcha smayamAno janArdanaH .
tvayyevaitadyuktarUpa.n vachanaM pArthivottama .. 65..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 116}
sa~njaya uvAcha
vyuShTAyA.n tu mahArAja rajanyA.n sarvapArthivAH .
pANDavA dhArtarAShTrAshcha abhijagmuH pitAmaham .. 1..\\
ta.n vIrashayane vIraM shayAna.n kurusattamam .
abhivAdyopatasthurvai kShatriyAH kShatriyarShabham .. 2..\\
kanyAshchandanachUrNaishcha lAjairmAlyaishcha sarvashaH .
striyo bAlAstathA vR^iddhAH prekShakAshcha pR^ithagjanAH .
samabhyayuH shAntanavaM bhUtAnIva tamonudam .. 3..\\
tUryANi gaNikA vArAstathaiva naTanartakAH .
upAnR^itya~njagushchaiva vR^iddha.n kurupitAmaham .. 4..\\
upAramya cha yuddhebhyaH saMnAhAnvipramuchya cha .
AyudhAni cha nikShipya sahitAH kurupANDavAH .. 5..\\
anvAsata durAdharSha.n devavratamarindamam .
anyonyaM prItimantaste yathApUrva.n yathAvayaH .. 6..\\
sA pArthivashatAkIrNA samitirbhIShmashobhitA .
shushubhe bhAratI dIptA divIvAdityamaNDalam .. 7..\\
vibabhau cha nR^ipANA.n sA pitAmahamupAsatAm .
devAnAmiva deveshaM pitAmahamupAsatAm .. 8..\\
bhIShmastu vedanA.n dhairyAnnigR^ihya bharatarShabha .
abhitaptaH sharaishchaiva nAtihR^iShTamanAbravIt .. 9..\\
sharAbhitaptakAyo.aha.n sharasantApamUrchhitaH .
pAnIyamabhikA~NkShe.aha.n rAGYastAnpratyabhAShata .. 10..\\
tataste kShatriyA rAjansamAjahruH samantataH .
bhakShyAnuchchAvachA.nstatra vArikumbhAMshcha shItalAn .. 11..\\
upanIta.n cha taddR^iShTvA bhIShmaH shAntanavo.abravIt .
nAdya tAta mayA shakyaM bhogAnkAMshchana mAnuShAn .. 12..\\
upabhoktuM manuShyebhyaH sharashayyAgate hyaham .
pratIkShamANastiShThAmi nivR^itti.n shashisUryayoH .. 13..\\
evamuktvA shAntanavo dInavAksarvapArthivAn .
dhana~njayaM mahAbAhumabhyabhAShata bhArata .. 14..\\
athopetya mahAbAhurabhivAdya pitAmaham .
atiShThatprA~njaliH prahvaH ki.n karomIti chAbravIt .. 15..\\
ta.n dR^iShTvA pANDava.n rAjannabhivAdyAgrataH sthitam .
abhyabhAShata dharmAtmA bhIShmaH prIto dhana~njayam .. 16..\\
dahyate.adaH sharIraM me sa.nsyUto.asmi maheShubhiH .
marmANi paridUyante vadanaM mama shuShyati .. 17..\\
hlAdanArtha.n sharIrasya prayachchhApo mamArjuna .
tva.n hi shakto maheShvAsa dAtumambho yathAvidhi .. 18..\\
arjunastu tathetyuktvA rathamAruhya vIryavAn .
adhijyaM balavatkR^itvA gANDIva.n vyAkShipaddhanuH .. 19..\\
tasya jyAtalanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
vitresuH sarvabhUtAni shrutvA sarve cha pArthivAH .. 20..\\
tataH pradakShiNa.n kR^itvA rathena rathinA.n varaH .
shayAnaM bharatashreShTha.n sarvashastrabhR^itAM varam .. 21..\\
sandhAya cha shara.n dIptamabhimantrya mahAyashAH .
parjanyAstreNa sa.nyojya sarvalokasya pashyataH .
avidhyatpR^ithivIM pArthaH pArshve bhIShmasya dakShiNe .. 22..\\
utpapAta tato dhArA vimalA vAriNaH shivA .
shItasyAmR^itakalpasya divyagandharasasya cha .. 23..\\
atarpayattataH pArthaH shItayA vAridhArayA .
bhIShma.n kurUNAmR^iShabhaM divyakarmaparAkramaH .. 24..\\
karmaNA tena pArthasya shakraShyeva vikurvataH .
vismayaM parama.n jagmustataste vasudhAdhipAH .. 25..\\
tatkarma prekShya bIbhatsoratimAnuShamadbhutam .
samprAvepanta kuravo gAvaH shItArditA iva .. 26..\\
vismayAchchottarIyANi vyAvidhyansarvato nR^ipAH .
sha~NkhadundubhinirghoShaistumula.n sarvato.abhavat .. 27..\\
tR^ipta.n shAntanavashchApi rAjanbIbhatsumabravIt .
sarvapArthivavIrANA.n saMnidhau pUjayanniva .. 28..\\
naitachchitraM mahAbAho tvayi kauravanandana .
kathito nAradenAsi pUrvarShiramitadyutiH .. 29..\\
vAsudevasahAyastvaM mahatkarma kariShyasi .
yannotsahati devendraH saha devairapi dhruvam .. 30..\\
vidustvAM nidhanaM pArtha sarvakShatrasya tadvidaH .
dhanurdharANAmekastvaM pR^ithivyAM pravaro nR^iShu .. 31..\\
manuShyA jagati shreShThAH pakShiNA.n garuDo varaH .
sarasA.n sAgaraH shreShTho gaurvariShThA chatuShpadAm .. 32..\\
AdityastejasA.n shreShTho girINAM himavAnvaraH .
jAtInAM brAhmaNaH shreShThaH shreShThastvamasi dhanvinAm .. 33..\\
na vai shruta.n dhArtarAShTreNa vAkyaM
sambodhyamAna.n vidureNa chaiva .
droNena rAmeNa janArdanena
muhurmuhuH sa~njayenApi choktam .. 34..\\
parItabuddhirhi visa~nj~nakalpo
duryodhano nAbhyanandadvacho me .
sa sheShyate vai nihatashchirAya
shAstAtigo bhImabalAbhibhUtaH .. 35..\\
tataH shrutvA tadvachaH kauravendro
duryodhano dInamanA babhUva .
tamabravIchchhAntanavo.abhivIkShya
nibodha rAjanbhava vItamanyuH .. 36..\\
dR^iShTa.n duryodhanedaM te yathA pArthena dhImatA .
jalasya dhArA janitA shItasyAmR^itagandhinaH .
etasya kartA loke.asminnAnyaH kash chana vidyate .. 37..\\
Agneya.n vAruNaM saumyaM vAyavyamatha vaiShNavam .
aindraM pAshupataM brAhmaM pArameShThyaM prajApateH .
dhAtustvaShTushcha saviturdivyAnyastrANi sarvashaH .. 38..\\
sarvasminmAnuShe loke vettyeko hi dhana~njayaH .
kR^iShNo vA devakIputro nAnyo vai veda kash chana .
na shakyAH pANDavAstAta yuddhe jetu.n kathaM chana .. 39..\\
amAnuShANi karmANi yasyaitAni mahAtmanaH .
tena sattvavatA sa~Nkhye shUreNAhavashobhinA .
kR^itinA samare rAjansandhiste tAta yujyatAm .. 40..\\
yAvatkR^iShNo mahAbAhuH svAdhInaH kurusa.nsadi .
tAvatpArthena shUreNa sandhiste tAta yujyatAm .. 41..\\
yAvachchamUM na te sheShA.n sharaiH saMnataparvabhiH .
nAshayatyarjunastAvatsandhiste tAta yujyatAm .. 42..\\
yAvattiShThanti samare hatasheShAH sahodarAH .
nR^ipAshcha bahavo rAja.nstAvatsandhiH prayujyatAm .. 43..\\
na nirdahati te yAvatkrodhadIptekShaNashchamUm .
yudhiShThiro hi tAvadvai sandhiste tAta yujyatAm .. 44..\\
nakulaH sahadevashcha bhImasenashcha pANDavaH .
yAvachchamUM mahArAja nAshayanti na sarvashaH .
tAvatte pANDavaiH sArdha.n saubhrAtra.n tAta rochatAm .. 45..\\
yuddhaM madantamevAstu tAta saMshAmya pANDavaiH .
etatte rochatA.n vAkyaM yadukto.asi mayAnagha .
etatkShemamahaM manye tava chaiva kulasya cha .. 46..\\
tyaktvA manyumupashAmyasva pArthaiH
paryAptametadyatkR^itaM phalgunena .
bhIShmasyAntAdastu vaH sauhR^ida.n vA
samprashleShaH sAdhu rAjanprasIda .. 47..\\
rAjyasyArdha.n dIyatAM pANDavAnAm
indraprastha.n dharmarAjo.anushAstu .
mA mitradhrukpArthivAnA.n jaghanyaH
pApA.n kIrtiM prApsyase kauravendra .. 48..\\
mamAvasAnAchchhAntirastu prajAnAM
sa~NgachchhantAM pArthivAH prItimantaH .
pitA putraM mAtulaM bhAgineyo
bhrAtA chaiva bhrAtaraM praitu rAjan .. 49..\\
na chedevaM prAptakAla.n vacho me
mohAviShTaH pratipatsyasyabuddhyA .
bhIShmasyAntAdetadantAH stha sarve
satyAmetAM bhAratImIrayAmi .. 50..\\
etadvAkya.n sauhR^idAdApageyo
madhye rAGYAM bhArata.n shrAvayitvA .
tUShNImAsIchchhalyasantaptamarmA
yatvAtmAna.n vedanAM saMnigR^ihya .. 51..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 117}
s
tataste pArthivAH sarve jagmuH svAnAlayAnpunaH .
tUShNImbhUte mahArAje bhIShme shantanunandane .. 1..\\
shrutvA tu nihataM bhIShma.n rAdheyaH puruSharShabhaH .
IShadAgatasantrAsastvarayopajagAma ha .. 2..\\
sa dadarsha mahAtmAna.n sharatalpagata.n tadA .
janma shayyA gata.n devaM kArttikeyamiva prabhum .. 3..\\
nimIlitAkSha.n ta.n vIraM sAshrukaNThastadA vR^iShaH .
abhyetya pAdayostasya nipapAta mahAdyutiH .. 4..\\
rAdheyo.aha.n kurushreShTha nityaM chAShki gatastava .
dveShyo.atyantamanAgAH sanniti chainamuvAcha ha .. 5..\\
tachchhrutvA kuruvR^iddhaH sabalAtsa.nvR^itta lochanaH .
shanairudvIkShya sa snehamida.n vachanamabravIt .. 6..\\
rahita.n dhiShNyamAlokya samutsArya cha rakShiNaH .
piteva putra.n gA~NgeyaH pariShvajyaika bAhunA .. 7..\\
ehyehi me vipratIpa spardhase tvaM mayA saha .
yadi mAM nAbhigachchhethA na te shreyo bhaveddhruvam .. 8..\\
kaunteyastvaM na rAdheyo vidito nAradAnmama .
kR^iShNadvaipAyanAchchaiva keshavAchcha na saMshayaH .. 9..\\
na cha dveSho.asti me tAta tvayi satyaM bravImi te .
tejovadhanimitta.n tu paruShANyahamuktavAn .. 10..\\
akasmAtpANDavAnhi tva.n dviShasIti matirmama .
yenAsi bahuSho rUkSha.n choditaH sUryanandana .. 11..\\
jAnAmi samare vIrya.n shatrubhirduHsaha.n tava .
brahmaNyatA.n cha shauryaM cha dAne cha paramAM gatim .. 12..\\
na tvayA sadR^ishaH kashchitpuruSheShvamaropama .
kulabheda.n cha matvAha.n sadA paruShamuktavAn .. 13..\\
iShvaste bhArasandhAne lAghave.astrabale tathA .
sadR^ishaH phalgunenAsi kR^iShNena cha mahAtmanA .. 14..\\
karNa rAjapura.n gatvA tvayaikena dhanuShmatA .
tasyArthe kururAjasya rAjAno mR^iditA yudhi .. 15..\\
tathA cha balavAnrAjA jalA sandho durAsadaH .
samare samarashlAghI tvayA na sadR^isho.abhavat .. 16..\\
brahmaNyaH satyavAdI cha tejasArka ivAparaH .
devagarbho.ajitaH sa~Nkhye manuShyairadhiko bhuvi .. 17..\\
vyapanIto.adya manyurme yastvAM prati purA kR^itaH .
daivaM puruShakAreNa na shakyamativartitum .. 18..\\
sodaryAH pANDavA vIrA bhrAtaraste.arisUdana .
sa~Ngachchha tairmahAbAho mama chedichchhasi priyam .. 19..\\
mayA bhavatu nirvR^itta.n vairamAdityanandana .
pR^ithivyA.n sarvarAjAno bhavantvadya nirAmayAH .. 20..\\
karna
jAnAmyahaM mahAprAGYa sarvametanna saMshayaH .
yathA vadasi durdharSha kaunteyo.ahaM na sUtajaH .. 21..\\
avakIrNastvaha.n kuntyA sUtena cha vivardhitaH .
bhuktvA duryodhanaishvaryaM na mithyA kartumutsahe .. 22..\\
vasu chaiva sharIra.n cha yadudAraM tathA yashaH .
sarva.n duryodhanasyArthe tyaktaM me bhUridakShiNa .
kopitAH pANDavA nityaM mayAshritya suyodhanam .. 23..\\
avashya bhAvI vai yo.artho na sa shakyonivartitum .
daivaM puruShakAreNa ko nivartitumutsahet .. 24..\\
pR^ithivI kShayasha.nsIni nimittAni pitAmaha .
bhavadbhirupalabdhAni kathitAni cha sa.nsadi .. 25..\\
pANDavA vAsudevashcha viditA mama sarvashaH .
ajeyAH puruShairanyairiti tAMshchotsahAmahe .. 26..\\
anujAnIShva mA.n tAta yuddhe prItamanAH sadA .
anuGYAtastvayA vIra yudhyeyamiti me matiH .. 27..\\
durukta.n vipratIpaM vA sa.nrambhAchchApalAttathA .
yanmayApakR^ita.n kiM chittadanukShantumarhasi .. 28..\\
bhs
na chechchhakyamathotsraShTu.n vairametatsudAruNam .
anujAnAmi karNa tvA.n yudhyasva svargakAmyayA .. 29..\\
vimanyurgatasa.nrambhaH kuru karma nR^ipasya hi .
yathAshakti yathotsAha.n satAM vR^itteShu vR^ittavAn .. 30..\\
aha.n tvAmanujAnAmi yadichchhasi tadApnuhi .
kShatradharmajitA.NllokAnsamprApsyasi na saMshayaH .. 31..\\
yudhyasva niraha~NkAro balavIrya vyapAshrayaH .
dharmo hi yuddhAchchhreyo.anyatkShatriyasya na vidyate .. 32..\\
prashame hi kR^ito yatnaH suchirAtsuchiraM mayA .
na chaiva shakitaH kartu.n yato dharmastato jayaH .. 33..\\
s
evaM bruvanta.n gA~NgeyamabhivAdya prasAdya cha .
rAdheyo rathamAruhya prAyAttava sutaM prati .. 34..\\
##\end{multicols}##
##
\medskip\hrule\medskip
Last updated on \today ; Send corrections to sanskrit@cheerful.com
\end{document}