j
hate duryodhane chaiva hate sainye cha sarvashaH .
dhR^itarAShTro mahArAjaH shrutvA kimakaronmune .. 1..\\
tathaiva kauravo rAjA dharmaputro mahAmanAH .
kR^ipaprabhR^itayashchaiva kimakurvata te trayaH .. 2..\\
ashvatthAmnaH shruta.n karma shApashchAnyonya kAritaH .
vR^ittAntamuttaraM brUhi yadabhAShata sa~njayaH .. 3..\\
v
hate putrashate dIna.n chhinnashAkhamiva drumam .
putrashokAbhisantapta.n dhR^itarAShTraM mahIpatim .. 4..\\
dhyAnamUkatvamApanna.n chintayA samabhiplutam .
abhigamya mahAprAGYaH sa~njayo vAkyamabravIt .. 5..\\
ki.n shochasi mahArAja nAsti shoke sahAyatA .
akShauhiNyo hatAshchAShTau dasha chaiva vishAM pate .
nirjaneya.n vasumatI shUnyA samprati kevalA .. 6..\\
nAnAdigbhyaH samAgamya nAnAdeshyA narAdhipAH .
sahitAstava putreNa sarve vai nidhana.n gatAH .. 7..\\
pitR^INAM putrapautrANA.n GYAtInAM suhR^idA.n tathA .
gurUNA.n chAnupUrvyeNa pretakAryANi kAraya .. 8..\\
v
tachchhrutvA karuNa.n vAkyaM putrapautra vadhArditaH .
papAta bhuvi durdharSho vAtAhata iva drumaH .. 9..\\
dhr
hataputro hatAmAtyo hatasarvasuhR^ijjanaH .
duHkhaM nUnaM bhaviShyAmi vicharanpR^ithivImimAm .. 10..\\
kiM nu bandhuvihInasya jIvitena mamAdya vai .
lUnapakShasya iva me jarA jIrNasya pakShiNaH .. 11..\\
hR^itarAjyo hatasuhR^iddhatachakShushcha vai tathA .
na bhrAjiShye mahAprAGYa kShINarashmirivAMshumAn .. 12..\\
na kR^ita.n suhR^ido vAkya.n jAmadagnyasya jalpataH .
nAradasya cha devarSheH kR^iShNadvaipAyanasya cha .. 13..\\
sabhAmadhye tu kR^iShNena yachchhreyo.abhihitaM mama .
ala.n vaireNa te rAjanputraH sa~NgR^ihyatAm iti .. 14..\\
tachcha vAkyamakR^itvAhaM bhR^isha.n tapyAmi durmatiH .
na hi shrotAsmi bhIShmasya dharmayuktaM prabhAShitam .. 15..\\
duryodhanasya cha tathA vR^iShabhasyeva nardataH .
duHshAsana vadha.n shrutvA karNasya cha viparyayam .
droNa sUryoparAga.n cha hR^idayaM me vidIryate .. 16..\\
na smarAmyAtmanaH ki.n chitpurA sa~njaya duShkR^itam .
yasyedaM phalamadyeha mayA mUDhena bhujyate .. 17..\\
nUna.n hyapakR^ita.n kiM chinmayA pUrveShu janmasu .
yena mA.n duHkhabhAgeShu dhAtA karmasu yuktavAn .. 18..\\
pariNAmashcha vayasaH sarvabandhukShayash cha me .
suhR^inmitra vinAshashcha daivayogAdupAgataH .
ko.anyo.asti duHkhitataro mayA loke pumAniha .. 19..\\
tanmAmadyaiva pashyantu pANDavAH saMshitavratam .
vivR^itaM brahmalokasya dIrghamadhvAnamAsthitam .. 20..\\
v
tasya lAlapyamAnasya bahu shoka.n vichinvataH .
shokApahaM narendrasya sa~njayo vAkyamabravIt .. 21..\\
shoka.n rAjanvyapanuda shrutAste veda nishchayAH .
shAstrAgamAshcha vividhA vR^iddhebhyo nR^ipasattama .
sR^i~njaye putrashokArte yadUchurmunayaH purA .. 22..\\
tathA yauvanaja.n darpamAsthite te sute nR^ipa .
na tvayA suhR^idA.n vAkyaM bruvatAmavadhAritam .
svArthashcha na kR^itaH kashchillubdhena phalagR^iddhinA .. 23..\\
tava duHshAsano mantrI rAdheyashcha durAtmavAn .
shakunishchaiva duShTAtmA chitrasenashcha durmatiH .
shalyashcha yena vai sarva.n shalya bhUta.n kR^itaM jagat .. 24..\\
kuruvR^iddhasya bhIShmasya gAndhAryA vidurasya cha .
na kR^ita.n vachana.n tena tava putreNa bhArata .. 25..\\
na dharmaH satkR^itaH kashchinnitya.n yuddhamiti bruvan .
kShapitAH kShatriyAH sarve shatrUNA.n vardhitaM yashaH .. 26..\\
madhyastho hi tvamapyAsIrna kShama.n kiM chiduktavAn .
dhUrdhareNa tvayA bhArastulayA na sama.n dhR^itaH .. 27..\\
AdAveva manuShyeNa vartitavya.n yathA kShamam .
yathA nAtItamartha.n vai pashchAttApena yujyate .. 28..\\
putragR^iddhyA tvayA rAjanpriya.n tasya chikIrShatA .
pashchAttApamidaM prAptaM na tva.n shochitumarhasi .. 29..\\
madhu yaH kevala.n dR^iShTvA prapAtaM nAnupashyati .
sa bhraShTo madhu lobhena shochatyeva yathA bhavAn .. 30..\\
arthAnna shochanprApnoti na shochanvindate sukham .
na shocha~nshriyamApnoti na shochanvindate param .. 31..\\
svayamutpAdayitvAgni.n vastreNa pariveShTayet .
dahyamAno manastApaM bhajate na sa paNDitaH .. 32..\\
tvayaiva sa sutenAya.n vAkyavAyusamIritaH .
lobhAjyena cha sa.nsikto jvalitaH pArtha pAvakaH .. 33..\\
tasminsamiddhe patitAH shalabhA iva te sutAH .
tAnkeshavArchirnirdagdhAnna tva.n shochitumarhasi .. 34..\\
yachchAshrupAta kalila.n vadanaM vahase nR^ipa .
ashAstradR^iShTametaddhi na prasha.nsanti paNDitAH .. 35..\\
visphuli~NgA iva hyetAndahanti kila mAnavAn .
jahIhi manyuM buddhyA vai dhArayAtmAnamAtmanA .. 36..\\
evamAshvAsitastena sa~njayena mahAtmanA .
viduro bhUya evAha buddhipUrvaM parantapa .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
v
tato.amR^itasamairvAkyairhlAdayanpuruSharShabham .
vaichitra vIrya.n viduro yaduvAcha nibodha tat .. 1..\\
vidura
uttiShTha rAjanki.n sheShe dhArayAtmAnamAtmanA .
sthiraja~Ngama martyAnA.n sarveShAmeSha nirNayaH .. 2..\\
sarve kShayAntA nichayAH patanAntAH samuchchhrayAH .
sa.nyogA viprayogAntA maraNAnta.n hi jIvitam .. 3..\\
yadA shUra.n cha bhIruM cha yamaH karShati bhArata .
tatkiM na yotsyanti hi te kShatriyAH kShatriyarShabha .. 4..\\
ayudhyamAno mriyate yudhyamAnashcha jIvati .
kAlaM prApya mahArAja na kash chidativartate .. 5..\\
na chApyetAnhatAnyuddhe rAja~nshochitumarhasi .
pramANa.n yadi shAstrANi gatAste paramA.n gatim .. 6..\\
sarve svAdhyAyavanto hi sarve cha charitavratAH .
sarve chAbhimukhAH kShINAstatra kA paridevanA .. 7..\\
adarshanAdApatitAH punashchAdarshana.n gatAH .
na te tava na teShA.n tvaM tatra kA paridevanA .. 8..\\
hato.api labhate svarga.n hatvA cha labhate yashaH .
ubhayaM no bahuguNaM nAsti niShphalatA raNe .. 9..\\
teShA.n kAmadughA.NllokAnindraH sa~NkalpayiShyati .
indrasyAtithayo hyete bhavanti puruSharShabha .. 10..\\
na yaGYairdakShiNAvadbhirna tapobhirna vidyayA .
svarga.n yAnti tathA martyA yathA shUrA raNe hatAH .. 11..\\
mAtA pitR^isahasrANi putradArashatAni cha .
sa.nsAreShvanubhUtAni kasya te kasya vA vayam .. 12..\\
shokasthAna sahasrANi bhayasthAna shatAni cha .
divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam .. 13..\\
na kAlasya priyaH kashchinna dveShyaH kurusattama .
na madhyasthaH kva chitkAlaH sarva.n kAlaH prakarShati .. 14..\\
anitya.n jIvita.n rUpaM yauvanaM dravyasa~ncayaH .
ArogyaM priya sa.nvAso gR^idhyedeShu na paNDitaH .. 15..\\
na jAnapadika.n duHkhamekaH shochitumarhasi .
apyabhAvena yujyeta tachchAsya na nivartate .. 16..\\
ashochanpratikurvIta yadi pashyetparAkramam .
bhaiShajyametadduHkhasya yadetannAnuchintayet .
chintyamAna.n hi na vyeti bhUyashchApi vivardhate .. 17..\\
aniShTa samprayogAchcha viprayogAtpriyasya cha .
manuShyA mAnasairduHkhairyujyante ye.alpabuddhayaH .. 18..\\
nArtho na dharmo na sukha.n yadetadanushochasi .
na cha nApaiti kAryArthAttrivargAchchaiva bhrashyate .. 19..\\
anyAmanyA.n dhanAvasthAM prApya vaisheShikIM narAH .
asantuShTAH pramuhyanti santoSha.n yAnti paNDitAH .. 20..\\
praGYayA mAnasa.n duHkha.n hanyAchchhArIramauShadhaiH .
etajGYAnasya sAmarthyaM na bAlaiH samatAmiyAt .. 21..\\
shayAna.n chAnushayati tiShThantaM chAnutiShThati .
anudhAvati dhAvanta.n karma pUrvakR^itaM naram .. 22..\\
yasyA.n yasyAmavasthAyAM yatkaroti shubhAshubham .
tasyA.n tasyAmavasthAyAM tattatphalamupAshnute .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
dhr
subhAShitairmahAprAGYa shoko.aya.n vigato mama .
bhuya eva tu vAkyAni shrotumichchhAmi tattvataH .. 1..\\
aniShTAnA.n cha sa.nsargAdiShTAnAM cha vivarjanAt .
katha.n hi mAnasairduHkhaiH pramuchyante.atra paNDitAH .. 2..\\
vidura
yato yato manoduHkhAtsukhAdvApi pramuchyate .
tatastataH shama.n labdhvA sugatiM vindate budhaH .. 3..\\
ashAshvatamida.n sarva.n chintyamAnaM nararShabha .
kadalI saMnibho lokaH sAro hyasya na vidyate .. 4..\\
gR^ihANyeva hi martyAnAmAhurdehAni paNDitAH .
kAlena viniyujyante sattvameka.n tu shobhanam .. 5..\\
yathA jIrNamajIrNa.n vA vastra.n tyaktvA tu vai naraH .
anyadrochayate vastrameva.n dehAH sharIriNAm .. 6..\\
vaichitra vIryavAsa.n hi duHkhaM vAyadi vA sukham .
prApnuvantIha bhUtAni svakR^itenaiva karmaNA .. 7..\\
karmaNA prApyate svarga.n sukha.n duHkhaM cha bhArata .
tato vahati taM bhAramavashaH svavasho.api vA .. 8..\\
yathA cha mR^inmayaM bhANDa.n chakrArUDha.n vipadyate .
ki.n chitprakiryamANa.n vA kR^itamAtramathApi vA .. 9..\\
chhinna.n vApyavaropyantamavatIrNamathApi vA .
Ardra.n vApyatha vA shuShkaM pachyamAnamathApi vA .. 10..\\
avatAryamANamApAkAduddhR^ita.n vApi bhArata .
atha vA paribhujyantameva.n dehAH sharIriNAm .. 11..\\
garbhastho vA prasUto vApyatha vA divasAntaraH .
ardhamAsa gato vApi mAsamAtragato.api vA .. 12..\\
sa.nvatsaragato vApi dvisa.nvatsara eva vA .
yauvanastho.api madhyastho vR^iddho vApi vipadyate .. 13..\\
prAkkarmabhistu bhUtAni bhavanti na bhavanti cha .
eva.n sA.nsiddhike loke kimarthamanutapyase .. 14..\\
yathA cha salile rAjankrIDArthamanusa~ncaran .
unmajjechcha nimajjechcha ki.n chitsattvaM narAdhipa .. 15..\\
eva.n sa.nsAragahanAdunmajjana nimajjanAt .
karma bhogena badhyantaH klishyante ye.alpabuddhayaH .. 16..\\
ye tu prAGYAH sthitAH satye sa.nsArAnta gaveShiNaH .
samAgamaGYA bhUtAnA.n te yAnti paramAM gatim .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
dhr
katha.n sa.nsAragahanaM viGYeyaM vadatAM vara .
etadichchhAmyaha.n shrotu.n tattvamAkhyAhi pR^ichchhataH .. 1..\\
vidura
janmaprabhR^iti bhUtAnA.n kriyAH sarvAH shR^iNu prabho .
pUrvameveha kalale vasate ki.n chidantaram .. 2..\\
tataH sa pa~nchame.atIte mAse mAsaM prakalpayet .
tataH sarvA~NgasampUrNo garbho mAse prajAyate .. 3..\\
amedhyamadhye vasati mA.nsashoNitalepane .
tatastu vAyuvegena UrdhvapAdo hyadhaHshirAH .. 4..\\
yonidvAramupAgamya bahUnkleshAnsamR^ichchhati .
yonisampIDanAchchaiva pUrvakarmabhiranvitaH .. 5..\\
tasmAnmuktaH sa sa.nsArAdanyAnpashyatyupadravAn .
grahAstamupasarpanti sArameyA ivAmiSham .. 6..\\
tataH prAptottare kAle vyAdhayashchApi ta.n tathA .
upasarpanti jIvantaM badhyamAna.n svakarmabhiH .. 7..\\
baddhamindriyapAshaista.n sa~NgasvAdubhirAturam .
vyasanAnyupavartante vividhAni narAdhipa .
badhyamAnashcha tairbhUyo naiva tR^iptimupaiti saH .. 8..\\
ayaM na budhyate tAvadyama lokamathAgatam .
yamadUtairvikR^iShyaMshcha mR^ityu.n kAlena gachchhati .. 9..\\
vAgghInasya cha yanmAtramiShTAniShTa.n kR^itaM mukhe .
bhUya evAtmanAtmAnaM badhyamAnamupekShate .. 10..\\
aho vinikR^ito loko lobhena cha vashIkR^itaH .
lobhakrodhamadonmatto nAtmAnamavabudhyate .. 11..\\
kulInatvena ramate duShkulInAnvikutsayan .
dhanadarpeNa dR^iptashcha daridrAnparikutsayan .. 12..\\
mUrkhAniti parAnAha nAtmAna.n samavekShate .
shikShA.n kShipati chAnyeShAM nAtmAna.n shAstumichchhati .. 13..\\
adhruve jIvaloke.asminyo dharmamanupAlayan .
janmaprabhR^iti varteta prApnuyAtparamA.n gatim .. 14..\\
eva.n sarvaM viditvA vai yastattvamanuvartate .
sa pramokShAya labhate panthAnaM manujAdhipa .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
dhr
yadida.n dharmagahanaM buddhyA samanugamyate .
etadvistarashaH sarvaM buddhimArgaM prasha.nsa me .. 1..\\
vidura
atra te vartayiShyAmi nama H kR^itvA svayaM bhuve .
yathA sa.nsAragahana.n vadanti paramarShayaH .. 2..\\
kashchinmahati sa.nsAre vartamAno dvijaH kila .
vana.n durgamanuprApto mahatkravyAdasa~Nkulam .. 3..\\
si.nhavyAghra gajAkArairatighorairmahAshanaiH .
samantAtsamparikShiptaM mR^ityorapi bhayapradam .. 4..\\
tadasya dR^iShTvA hR^idayamudvegamagamatparam .
abhyuchchhrayashcha romNA.n vai vikriyAshcha parantapa .. 5..\\
sa tadvana.n vyanusaranvipradhAvanitastataH .
vIkShamANo dishaH sarvAH sharaNa.n kva bhavediti .. 6..\\
sa teShA.n chhidramanvichchhanpradruto bhayapIDitaH .
na cha niryAti vai dUraM na cha tairviprayujyate .. 7..\\
athApashyadvana.n ghora.n samantAdvAgurAvR^itam .
bAhubhyA.n sampariShvaktaM striyA paramaghorayA .. 8..\\
pa~nchashIrSha dharairnAgaiH shailairiva samunnataiH .
nabhaHspR^ishairmahAvR^ikShaiH parikShiptaM mahAvanam .. 9..\\
vanamadhye cha tatrAbhUdudapAnaH samAvR^itaH .
vallIbhistR^iNachhannAbhirgUDhAbhirabhisa.nvR^itaH .. 10..\\
papAta sa dvijastatra nigUDhe salilAshaye .
vilagnashchAbhavattasmi.NllatA santAnasa~NkaTe .. 11..\\
panasasya yathA jAta.n vR^inta baddhaM mahAphalam .
sa tathA lambate tatra UrdhvapAdo hyadhaHshirAH .. 12..\\
atha tatrApi chAnyo.asya bhUyo jAta upadravaH .
kUpavInAha velAyAmapashyata mahAgajam .. 13..\\
ShaDvaktra.n kR^iShNa shabalaM dviShaTka padachAriNam .
krameNa parisarpanta.n vallI vR^ikShasamAvR^itam .. 14..\\
tasya chApi prashAkhAsu vR^ikShashAkhAvalambinaH .
nAnArUpA madhukarA ghorarUpA bhayAvahAH .
Asate madhu sambhR^itya pUrvameva niketajAH .. 15..\\
bhUyo bhUyaH samIhante madhUni bharatarShabha .
svAdanIyAni bhUtAnAM na yairbAlo.api tR^ipyate .. 16..\\
teShAM madhUnAM bahudhA dhArA prasravate sadA .
tA.n lambamAnaH sa pumAndhArAM pibati sarvadA .
na chAsya tR^iShNA viratA pibamAnasya sa~NkaTe .. 17..\\
abhIpsati cha tAM nityamatR^iptaH sa punaH punaH .
na chAsya jIvite rAjannirvedaH samajAyata .. 18..\\
tatraiva cha manuShyasya jIvitAshA pratiShThitA .
kR^iShNAH shvetAshcha ta.n vR^ikSha.n kuTTayanti sma mUShakAH .. 19..\\
vyAlaishcha vanadurgAnte striyA cha paramograyA .
kUpAdhastAchcha nAgena vInAhe ku~njareNa cha .. 20..\\
vR^ikShaprapAtAchcha bhayaM mUShakebhyashcha pa~nchamam .
madhu lobhAnmadhukaraiH ShaShThamAhurmahadbhayam .. 21..\\
eva.n sa vasate tatra kShiptaH sa.nsArasAgare .
na chaiva jIvitAshAyAM nirvedamupagachchhati .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
dhr
aho khalu mahadduHkha.n kR^ichchhravAsa.n vasatyasau .
katha.n tasya ratistatra tuShTirvA vadatA.n vara .. 1..\\
sa deshaH kva nu yatrAsau vasate dharmasa~NkaTe .
katha.n vA sa vimuchyeta narastasmAnmahAbhayAt .. 2..\\
etanme sarvamAchakShva sAdhu cheShTAmahe tathA .
kR^ipA me mahatI jAtA tasyAbhyuddharaNena hi .. 3..\\
vidura
upamAnamida.n rAjanmokShavidbhirudAhR^itam .
sugati.n vindate yena paralokeShu mAnavaH .. 4..\\
yattaduchyati kAntAraM mahatsa.nsAra eva saH .
vana.n durga.n hi yattvetatsa.nsAragahanaM hi tat .. 5..\\
ye cha te kathitA vyAlA vyAdhayaste prakIrtitAH .
yA sA nArI bR^ihatkAyA adhitiShThati tatra vai .
tAmAhustu jarAM prAGYA varNarUpavinAshinIm .. 6..\\
yastatra kUpo nR^ipate sa tu dehaH sharIriNAm .
yastatra vasate.adhastAnmahAhiH kAla eva saH .
antakaH sarvabhUtAnA.n dehinA.n sarvahAryasau .. 7..\\
kUpamadhye cha yA jAtA vallI yatra sa mAnavaH .
pratAne lambate sA tu jIvitAshA sharIriNAm .. 8..\\
sa yastu kUpavInAhe ta.n vR^ikShaM parisarpati .
ShaDvaktraH ku~njaro rAjansa tu sa.nvatsaraH smR^itaH .
mukhAni R^itavo mAsAH pAdA dvAdasha kIrtitAH .. 9..\\
ye tu vR^ikShaM nikR^intanti mUShakAH satatotthitAH .
rAtryahAni tu tAnyAhurbhUtAnAM parichintakAH .
ye te madhukarAstatra kAmAste parikIrtitAH .. 10..\\
yAstu tA bahusho dhArAH sravanti madhu nisravam .
tA.nstu kAmarasAnvidyAdyatra majjanti mAnavAH .. 11..\\
eva.n sa.nsArachakrasya parivR^ittiM sma ye viduH .
te vai sa.nsArachakrasya pAshAMshchhindanti vai budhAH .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
dhr
aho.abhihitamAkhyAnaM bhavatA tattvadarshinA .
bhUya eva tu me harShaH shrotu.n vAgamR^ita.n tava .. 1..\\
vidura
shR^iNu bhUyaH pravakShyAmi mArgasyaitasya vistaram .
yachchhrutvA vipramuchyante sa.nsArebhyo vichakShaNAH .. 2..\\
yathA tu puruSho rAjandIrghamadhvAnamAsthitaH .
kva chitkva chichchhramAtsthAtA kurute vAsameva vA .. 3..\\
eva.n sa.nsAraparyAye garbhavAseShu bhArata .
kurvanti durbudhA vAsaM muchyante tatra paNDitAH .. 4..\\
tasmAdadhvAnamevaitamAhuH shAstravido janAH .
yattu sa.nsAragahana.n vanamAhurmanIShiNaH .. 5..\\
so.aya.n lokasamAvarto martyAnAM bharatarShabha .
charANA.n sthAvarANA.n cha gR^idhyettatra na paNDitaH .. 6..\\
shArIrA mAnasAshchaiva martyAnA.n ye tu vyAdhayaH .
pratyakShAshcha parokShAshcha te vyAlAH kathitA budhaiH .. 7..\\
klishyamAnAshcha tairnitya.n hanyamAnAshcha bhArata .
svakarmabhirmahAvyAlairnodvijantyalpabuddhayaH .. 8..\\
athApi tairvimuchyeta vyAdhibhiH puruSho nR^ipa .
AvR^iNotyeva taM pashchAjjarA rUpavinAshinI .. 9..\\
shabdarUparasasparshairgandhairsh cha vividhairapi .
majjamAnaM mahApa~Nke nirAlambe samantataH .. 10..\\
sa.nvatsarartavo mAsAH pakShAho rAtrasandhayaH .
krameNAsya pralumpanti rUpamAyustathaiva cha .. 11..\\
ete kAlasya nidhayo naitAjjAnanti durbudhAH .
atrAbhilikhitAnyAhuH sarvabhUtAni karmaNA .. 12..\\
ratha.n sharIraM bhUtAnAM sattvamAhustu sArathim .
indriyANi hayAnAhuH karma buddhishcha rashmayaH .. 13..\\
teShA.n hayAnAM yo vega.n dhAvatAmanudhAvati .
sa tu sa.nsArachakre.asmiMsh chakravatparivartate .. 14..\\
yastAnyamayate buddhyA sa yantA na nivartate .
yAmyamAhU ratha.n hyenaM muhyante yena durbudhAH .. 15..\\
sa chaitatprApnute rAjanyattvaM prApto narAdhipa .
rAjyanAsha.n suhR^innAshaM suta nAsha.n cha bhArata .. 16..\\
anutarShulamevaitadduHkhaM bhavati bhArata .
sAdhuH paramaduHkhAnA.n duHkhabhaiShajyamAcharet .. 17..\\
na vikramo na chApyartho na mitraM na suhR^ijjanaH .
tathonmochayate duHkhAdyathAtmA sthirasa.nyamaH .. 18..\\
tasmAnmaitra.n samAsthAya shIlamApadya bhArata .
damastyAgo.apramAdashcha te trayo brahmaNo hayAH .. 19..\\
shIlarashmi samAyukte sthito yo mAnase rathe .
tyaktvA mR^ityubhaya.n rAjanbrahmalokaM sa gachchhati .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
v
vidurasya tu tadvAkyaM nishamya kurusattamaH .
putrashokAbhisantaptaH papAta bhuvi mUrchhitaH .. 1..\\
ta.n tathA patitaM bhUmau niHsa~nj~naM prekShya bAndhavAH .
kR^iShNadvaipAyanashchaiva kShattA cha vidurastathA .. 2..\\
sa~njayaH suhR^idashchAnye dvAHsthA ye chAsya saMmatAH .
jalena sukhashItena tAlavR^intaishcha bhArata .. 3..\\
paspR^ishushcha karairgAtra.n vIjamAnAshcha yatnataH .
anvAsansuchira.n kAlaM dhR^itarAShTraM tathAgatam .. 4..\\
atha dIrghasya kAlasya labdhasa~nj~no mahIpatiH .
vilalApa chira.n kAlaM putrAdhi bhirabhiplutaH .. 5..\\
dhigastu khalu mAnuShyaM mAnuShye cha parigraham .
yatomUlAni duHkhAni sambhavanti muhurmuhuH .. 6..\\
putra nAshe.arthanAshe cha GYAtisambandhinAm api .
prApyate sumahadduHkha.n viShAgnipratimaM vibho .. 7..\\
yena dahyanti gAtrANi yena praGYA vinashyati .
yenAbhibhUtaH puruSho maraNaM bahu manyate .. 8..\\
tadida.n vyasanaM prAptaM mayA bhAgyavivaryayAt .
tachchaivAha.n kariShyAmi adyaiva dvijasattama .. 9..\\
ityuktvA tu mahAtmAnaM pitaraM brahmavittamam .
dhR^itarAShTro.abhavanmUDhaH shoka.n cha paramaM gataH .
abhUchcha tUShNI.n rAjAsau dhyAyamAno mahIpate .. 10..\\
tasya tadvachana.n shrutvA kR^iShNadvaipAyanaH prabhuH .
putrashokAbhisantaptaM putra.n vachanamabravIt .. 11..\\
dhR^itarAShTra mahAbAho yattvA.n vakShyAmi tachchhR^iNu .
shrutavAnasi medhAvI dharmArthakushalastathA .. 12..\\
na te.astyavidita.n kiM chidveditavyaM parantapa .
anityatA.n hi martyAnAM vijAnAsi na saMshayaH .. 13..\\
adhruve jIvaloke cha sthAne vAshAshvate sati .
jIvite maraNAnte cha kasmAchchhochasi bhArata .. 14..\\
pratyakSha.n tava rAjendra vairasyAsya samudbhavaH .
putra.n te kAraNaM kR^itvA kAlayogena kAritaH .. 15..\\
avashyaM bhavitavye cha kurUNA.n vaishase nR^ipa .
kasmAchchhochasi tA~nshUrAngatAnparamikA.n gatim .. 16..\\
jAnatA cha mahAbAho vidureNa mahAtmanA .
yatita.n sarvayatnena shamaM prati janeshvara .. 17..\\
na cha daivakR^ito mArgaH shakyo bhUtena kena chit .
ghaTatApi chira.n kAlaM niyantumiti me matiH .. 18..\\
devatAnA.n hi yatkAryaM mayA pratyakShataH shrutam .
tatte.aha.n sampravakShyAmi kathaM sthairyaM bhavettava .. 19..\\
purAha.n tvarito yAtaH sabhAmaindrIM jitaklamaH .
apashya.n tatra cha tadA samavetAndivaukasaH .
nAradapramukhAMshchApi sarvAndeva R^iShI.nstathA .. 20..\\
tatra chApi mayA dR^iShTA pR^ithivI pR^ithivIpate .
kAryArthamupasamprAptA devatAnA.n samIpataH .. 21..\\
upagamya tadA dhAtrI devAnAha samAgatAn .
yatkAryaM mama yuShmAbhirbrahmaNaH sadane tadA .
pratiGYAtaM mahAbhAgAstachchhIghra.n sa.nvidhIyatAm .. 22..\\
tasyAstadvachana.n shrutvA viShNurlokanamaskR^itaH .
uvAcha prahasanvAkyaM pR^ithivI.n deva sa.nsadi .. 23..\\
dhR^itarAShTrasya putrANA.n yastu jyeShThaH shatasya vai .
duryodhana iti khyAtaH sa te kArya.n kariShyati .
ta.n cha prApya mahIpAlaM kR^itakR^ityA bhaviShyasi .. 24..\\
tasyArthe pR^ithivIpAlAH kurukShetre samAgatAH .
anyonya.n ghAtayiShyanti dR^iDhaiH shastraiH prahAriNaH .. 25..\\
tataste bhavitA devi bhArasya yudhi nAshanam .
gachchha shIghra.n svakaM sthAnaM lokAndhAraya shobhane .. 26..\\
sa eSha te suto rAja.Nllokasa.nhAra kAraNAt .
kaleraMshaH samutpanno gAndhAryA jaThare nR^ipa .. 27..\\
amarShI chapalashchApi krodhano duShprasAdhanaH .
daivayogAtsamutpannA bhrAtarashchAsya tAdR^ishAH .. 28..\\
shakunirmAtulashchaiva karNashcha paramaH sakhA .
samutpannA vinAshArthaM pR^ithivyA.n sahitA nR^ipAH .
etamarthaM mahAbAho nArado veda tattvataH .. 29..\\
AtmAparAdhAtputrAste vinaShTAH pR^ithivIpate .
mA tA~nshochasva rAjendra na hi shoke.asti kAraNam .. 30..\\
na hi te pANDavAH svalpamaparAdhyanti bhArata .
putrAstava durAtmAnoyairiya.n ghAtitA mahI .. 31..\\
nAradena cha bhadra.n te pUrvameva na saMshayaH .
yudhiShThirasya samitau rAjasUye niveditam .. 32..\\
pANDavAH kauravAshchaiva samAsAdya parasparam .
na bhaviShyanti kaunteya yatte kR^itya.n tadAchara .. 33..\\
nAradasya vachaH shrutvA tadAshochanta pANDavAH .
etatte sarvamAkhyAta.n deva guhya.n sanAtanam .. 34..\\
katha.n te shokanAshaH syAtprANeShu cha dayA prabho .
snehashcha pANDuputreShu GYAtvA daivakR^ita.n vidhim .. 35..\\
eSha chArtho mahAbAho pUrvameva mayA shrutaH .
kathito dharmarAjasya rAjasUye kratUttame .. 36..\\
yatita.n dharmaputreNa mayA guhye nivedite .
avigrahe kauravANA.n daivaM tu balavattaram .. 37..\\
anatikramaNIyo hi vidhI rAjankatha.n chana .
kR^itAntasya hi bhUtena sthAvareNa trasena cha .. 38..\\
bhavAnkarma paro yatra buddhishreShThashcha bhArata .
muhyate prANinA.n GYAtvA gati.n chAgatimeva cha .. 39..\\
tvA.n tu shokena santaptaM muhyamAnaM muhurmuhuH .
GYAtvA yudhiShThiro rAjA prANAnapi parityajet .. 40..\\
kR^ipAlurnityasho vIrastiryagyonigateShvapi .
sa katha tvayi rAjendra kR^ipA.n vai na kariShyati .. 41..\\
mama chaiva niyogena vidheshchApyanivartanAt .
pANDavAnA.n cha kAruNyAtprANAndhAraya bhArata .. 42..\\
eva.n te vartamAnasya loke kIrtirbhaviShyati .
dharmashcha sumahA.nstAta tapta.n syAchcha tapashchirAt .. 43..\\
putrashokasamutpanna.n hutAsha.n jvalitaM yathA .
praGYAmbhasA mahArAja nirvApaya sadA sadA .. 44..\\
etachchhrutvA tu vachana.n vyAsasyAmita tejasaH .
muhUrta.n samanudhyAya dhR^itarAShTro.abhyabhAShata .. 45..\\
mahatA shokajAlena praNunno.asmi dvijottama .
nAtmAnamavabudhyAmi muhyamAno muhurmuhuH .. 46..\\
ida.n tu vachana.n shrutvA tava daivaniyogajam .
dhArayiShyAmyahaM prANAnyatiShye cha na shochitum .. 47..\\
etachchhrutvA tu vachana.n vyAsaH satyavatI sutaH .
dhR^itarAShTrasya rAjendra tatraivAntaradhIyata .. 48..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
j
gate bhagavati vyAse dhR^itarAShTro mahIpatiH .
kimacheShTata viprarShe tanme vyAkhyAtumarhasi .. 1..\\
v
etachchhrutvA narashreShTha chira.n dhyAtvA tvachetanaH .
sa~njaya.n yojayetyuktvA viduraM pratyabhAShata .. 2..\\
kShipramAnaya gAndhArI.n sarvAshcha bharata striyaH .
vadhU.n kuntImupAdAya yAshchAnyAstatra yoShitaH .. 3..\\
evamuktvA sa dharmAtmA vidura.n dharmavittamam .
shokaviprahata GYAno yAnamevAnvapadyata .. 4..\\
gAndhArI chaiva shokArtA bharturvachanachoditA .
saha kuntyA yato rAjA saha strIbhirupAdravat .. 5..\\
tAH samAsAdya rAjAnaM bhR^isha.n shokasamanvitAH .
AmantryAnyonyamIyuH sma bhR^ishamuchchukrushustataH .. 6..\\
tAH samAshvAsayatkShattA tAbhyashchArtataraH svayam .
ashrukaNThIH samAropya tato.asau niryayau purAt .. 7..\\
tataH praNAdaH sa~njaGYe sarveShu kuru veshmasu .
A kumAraM pura.n sarvamabhavachchhokakarshitam .. 8..\\
adR^iShTapUrvA yA nAryaH purA devagaNairapi .
pR^ithagjanena dR^ishyanta tAstadA nihateshvarAH .. 9..\\
prakIrya keshAnsushubhAnbhUShaNAnyavamuchya cha .
ekavastradharA nAryaH paripeturanAthavat .. 10..\\
shvetaparvata rUpebhyo gR^ihebhyastAstvapAkraman .
guhAbhya iva shailAnAM pR^iShatyo hatayUthapAH .. 11..\\
tAnyudIrNAni nArINA.n tadA vR^indAnyanekashaH .
shokArtAnyadravAnrAjankishorINAmivA~Ngane .. 12..\\
pragR^ihya bAhUnkroshantyaH putrAnbhrAtR^InpitR^Inapi .
darshayantIva tA ha sma yugAnte lokasa~NkShayam .. 13..\\
vilapantyo rudantyashcha dhAvamAnAstatastataH .
shokenAbhyAhata GYAnAH kartavyaM na prajaGYire .. 14..\\
vrIDA.n jagmuH purA yAH sma sakhInAmapi yoShitaH .
tA ekavastrA nirlajjAH shvashrUNAM purato.abhavan .. 15..\\
paraspara.n susUkShmeShu shokeShvAshvAsayansma yAH .
tAH shokavihvalA rAjannupaikShanta parasparam .. 16..\\
tAbhiH parivR^ito rAjA rudatIbhiH sahasrashaH .
niryayau nagarAddInastUrNamA yodhanaM prati .. 17..\\
shilpino vaNijo vaishyAH sarvakarmopajIvinaH .
te pArthivaM puraskR^itya niryayurnagarAdbahiH .. 18..\\
tAsA.n vikroshamAnAnAmArtAnA.n kuru sa~NkShaye .
prAdurAsInmahA~nshabdo vyathayanbhuvanAnyuta .. 19..\\
yugAntakAle samprApte bhUtAnA.n dahyatAm iva .
abhAvaH syAdayaM prApta iti bhUtAni menire .. 20..\\
bhR^ishamudvignamanasaste paurAH kuru sa~NkShaye .
prAkroshanta mahArAja svanuraktAstadA bhR^isham .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
v
kroshamAtra.n tato gatvA dadR^ishustAnmahArathAn .
shAradvata.n kR^ipaM drauNiM kR^itavarmANameva cha .. 1..\\
te tu dR^iShTvaiva rAjAnaM praGYA chakShuShamIshvaram .
ashrukaNThA viniHshvasya rudantamidamabruvan .. 2..\\
putrastava mahArAja kR^itvA karma suduShkaram .
gataH sAnucharo rAja~nshakra lokaM mahIpatiH .. 3..\\
duryodhana balAnmuktA vayameva trayo rathAH .
sarvamanyatparikShINa.n sainya.n te bharatarShabha .. 4..\\
ityevamuktvA rAjAna.n kR^ipaH shAradvatastadA .
gAndhArIM putrashokArtAmida.n vachanamabravIt .. 5..\\
abhItA yudhyamAnAste ghnantaH shatrugaNAnbahUn .
vIrakarmANi kurvANAH putrAste nidhana.n gatAH .. 6..\\
dhruva.n samprApya lokA.nste nirmalA~nshastranirjitAn .
bhAsvara.n dehamAsthAya viharantyamarA iva .. 7..\\
na hi kashchiddhi shUrANA.n yudhyamAnaH parA~NmukhaH .
shastreNa nidhanaM prApto na cha kashchitkR^itA~njaliH .. 8..\\
etA.n tAM kShatriyasyAhuH purANAM paramAM gatim .
shastreNa nidhana.n sa~Nkhye tAnna shochitumarhasi .. 9..\\
na chApi shatravasteShAmR^idhyante rAGYi pANDavAH .
shR^iNu yatkR^itamasmAbhirashvatthAma purogamaiH .. 10..\\
adharmeNa hata.n shrutvA bhImasenena te sutam .
supta.n shibiramAvishya pANDUnA.n kadanaM kR^itam .. 11..\\
pA~nchAlA nihatAH sarve dhR^iShTadyumnapurogamAH .
drupadasyAtmajAshchaiva draupadeyAshcha pAtitAH .. 12..\\
tathA vishasana.n kR^itvA putrashatrugaNasya te .
prAdravAma raNe sthAtuM na hi shakyAmahe trayaH .. 13..\\
te hi shUrA maheShvAsAH kShiprameShyanti pANDavAH .
amarShavashamApannA vairaM pratijihIrShavaH .. 14..\\
nihatAnAtmajA~nshrutvA pramattAnpuruSharShabhAH .
ninIShantaH pada.n shUrAH kShiprameva yashasvini .. 15..\\
pANDUnA.n kilbiShaM kR^itvA sa.nsthAtuM notsahAmahe .
anujAnIhi no rAGYi mA cha shoke manaH kR^ithAH .. 16..\\
rAja.nstvamanujAnIhi dhairyamAtiShTha chottamam .
niShThAntaM pashya chApi tva.n kShatradharmaM cha kevalam .. 17..\\
ityevamuktvA rAjAna.n kR^itvA chAbhipradakShiNam .
kR^ipashcha kR^itavarmA cha droNaputrashcha bhArata .. 18..\\
avekShamANA rAjAna.n dhR^itarAShTraM manIShiNam .
ga~NgAmanu mahAtmAnastUrNamashvAnachodayan .. 19..\\
apakramya tu te rAjansarva eva mahArathAH .
AmantryAnyonyamudvignAstridhA te prayayustataH .. 20..\\
jagAma hAstinapura.n kR^ipaH shAradvatastadA .
svameva rAShTra.n hArdikyo drauNirvyAsAshramaM yayau .. 21..\\
eva.n te prayayurvIrA vIkShamANAH parasparam .
bhayArtAH pANDuputrANAmAgaH kR^itvA mahAtmanAm .. 22..\\
sametya vIrA rAjAna.n tadA tvanudite ravau .
viprajagmurmahArAja yathechchhakamarindamAH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
v
hateShu sarvasainyeShu dharmarAjo yudhiShThiraH .
shushruve pitara.n vR^iddhaM niryAta.n gajasAhvayAt .. 1..\\
so.abhyayAtputrashokArtaH putrashokapariplutam .
shochamAno mahArAja bhrAtR^ibhiH sahitastadA .. 2..\\
anvIyamAno vIreNa dAshArheNa mahAtmanA .
yuyudhAnena cha tathA tathaiva cha yuyutsunA .. 3..\\
tamanvagAtsuduHkhArtA draupadI shokakarshitA .
saha pA~nchAla yoShidbhiryAstatrAsansamAgatAH .. 4..\\
sa ga~NgAmanu vR^indAni strINAM bharatasattama .
kurarINAmivArtAnA.n kroshantInAM dadarsha ha .. 5..\\
tAbhiH parivR^ito rAjA rudatIbhiH sahasrashaH .
UrdhvabAhubhirArtAbhirbruvatIbhiH priyApriye .. 6..\\
kva nu dharmaGYatA rAGYaH kva nu sAdya nR^isha.nsatA .
yadAvadhItpitR^InbhrAtR^IngurUnputrAnsakhInapi .. 7..\\
ghAtayitvA katha.n droNaM bhIShmaM chApi pitAmaham .
manaste.abhUnmahAbAho hatvA chApi jayadratham .. 8..\\
kiM nu rAjyena te kAryaM pitR^InbhrAtR^InapashyataH .
abhimanyu.n cha durdharShaM draupadeyAMshcha bhArata .. 9..\\
atItya tA mahAbAhuH kroshantIH kurarIriva .
vavande pitara.n jyeShThaM dharmarAjo yudhiShThiraH .. 10..\\
tato.abhivAdya pitara.n dharmeNAmitrakarshanAH .
nyavedayanta nAmAni pANDavAste.api sarvashaH .. 11..\\
tamAtmajAnta karaNaM pitA putravadhArditaH .
aprIyamANaH shokArtaH pANDavaM pariShasvaje .. 12..\\
dharmarAjaM pariShvajya sAntvayitvA cha bhArata .
duShTAtmA bhImamanvaichchhaddidhakShuriva pAvakaH .. 13..\\
sa kopapAvakastasya shokavAyusamIritaH .
bhImasena maya.n dAvaM didhakShuriva dR^ishyate .. 14..\\
tasya sa~NkalpamAGYAya bhImaM pratyashubha.n hariH .
bhImamAkShipya pANibhyAM pradadau bhImamAyasam .. 15..\\
prAgeva tu mahAbuddhirbuddhvA tasye~Ngira.n hariH .
sa.nvidhAnaM mahAprAGYastatra chakre janArdanaH .. 16..\\
ta.n tu gR^ihyaiva pANibhyAM bhImasenamayasmayam .
babha~nja balavAnrAjA manyamAno vR^ikodaram .. 17..\\
nAgAyuta balaprANaH sa rAjA bhImamAyasam .
bha~NktvA vimathitoraskaH susrAva rudhiraM mukhAt .. 18..\\
tataH papAta medinyA.n tathaiva rudhirokShitaH .
prapuShpitAgra shikharaH pArijAta iva drumaH .. 19..\\
paryagR^ihNata ta.n vidvAnsUto gAvalgaNistadA .
maivamityabravIchchaina.n shamayansAntvayanniva .. 20..\\
sa tu kopa.n samutsR^ijya gatamanyurmahAmanAH .
hAhA bhImeti chukrosha bhUyaH shokasamanvitaH .. 21..\\
ta.n viditvA gatakrodhaM bhImasenavadhArditam .
vAsudevo varaH pu.nsAmida.n vachanamabravIt .. 22..\\
mA shucho dhR^itarAShTra tvaM naiSha bhImastvayA hataH .
AyasI pratimA hyeShA tvayA rAjannipAtitA .. 23..\\
tvA.n krodhavashamApanna.n viditvA bharatarShabha .
mayApakR^iShTaH kaunteyo mR^ityordaMShTrAntara.n gataH .. 24..\\
na hi te rAjashArdUla bale tulyo.asti kash chana .
kaH saheta mahAbAho bAhvornigrahaNaM naraH .. 25..\\
yathAntakamanuprApya jIvankash chinna muchyate .
evaM bAhvantaraM prApya tava jIvenna kash chana .. 26..\\
tasmAtputreNa yA sA te pratimA kAritAyasI .
bhImasya seya.n kauravya tavaivopahR^itA mayA .. 27..\\
putrashokAbhisantApAddharmAdapahR^itaM manaH .
tava rAjendra tena tvaM bhImasena.n jighA.nsasi .. 28..\\
na cha te tatkShama.n rAjanhanyAstvaM yadvR^ikodaram .
na hi putrA mahArAja jIveyuste katha.n chana .. 29..\\
tasmAdyatkR^itamasmAbhirmanyamAnaiH kShamaM prati .
anumanyasva tatsarvaM mA cha shoke manaH kR^ithAH .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
v
tata enamupAtiShTha~nshauchArthaM parichArakAH .
kR^itashauchaM punashchainaM provAcha madhusUdanaH .. 1..\\
rAjannadhItA vedAste shAstrANi vividhAni cha .
shrutAni cha purANAni rAjadharmAshcha kevalAH .. 2..\\
eva.n vidvAnmahAprAGYa nAkArShIrvachana.n tadA .
pANDavAnadhikA~njAnabale shaurye cha kaurava .. 3..\\
rAjA hi yaH sthirapraGYaH svaya.n doShAnavekShate .
deshakAlavibhAga.n cha para.n shreyaH sa vindati .. 4..\\
uchyamAna.n cha yaH shreyo gR^ihNIte no hitAhite .
Apada.n samanuprApya sa shochatyanaye sthitaH .. 5..\\
tato.anyavR^ittamAtmAna.n samavekShasva bhArata .
rAja.nstva.n hyavidheyAtmA duryodhana vashe sthitaH .. 6..\\
AtmAparAdhAdAyastastatkiM bhIma.n jighA.nsasi .
tasmAtsa.nyachchha kopa.n tva.n svamanusmR^itya duShkR^itam .. 7..\\
yastu tA.n spardhayA kShudraH pA~nchAlImAnayatsabhAm .
sa hato bhImasenena vairaM pratichikIrShatA .. 8..\\
Atmano.atikramaM pashya putrasya cha durAtmanaH .
yadanAgasi pANDUnAM parityAgaH parantapa .. 9..\\
evamuktaH sa kR^iShNena sarva.n satya.n janAdhipa .
uvAcha devakIputra.n dhR^itarAShTro mahIpatiH .. 10..\\
evametanmahAbAho yathA vadasi mAdhava .
putrasnehastu dharmAtmandhairyAnmA.n samachAlayat .. 11..\\
diShTyA tu puruShavyAghro balavAnsatyavikramaH .
tvadgupto nAgamatkR^iShNa bhImo bAhvantaraM mama .. 12..\\
idAnI.n tvahamekAgro gatamanyurgatajvaraH .
madhyamaM pANDava.n vIraM spraShTumichchhAmi keshava .. 13..\\
hateShu pArthivendreShu putreShu nihateShu cha .
pANDuputreShu me sharma prItishchApyavatiShThate .. 14..\\
tataH sa bhIma.n cha dhana~njayaM cha
mAdryAshcha putrau puruShapravIrau .
pasparsha gAtraiH prarudansugAtrAn
AshvAsya kalyANamuvAcha chainAn .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
b
dhR^itarAShTrAbhyanuGYAtAstataste kurupu~NgavAH .
abhyayurbhrAtaraH sarve gAndhArI.n saha keshavAH .. 1..\\
tato GYAtvA hatAmitra.n dharmarAja.n yudhiShThiram .
gAndhArI putrashokArtA shaptumaichchhadaninditA .. 2..\\
tasyAH pApamabhiprAya.n viditvA pANDavAnprati .
R^iShiH satyavatI putraH prAgeva samabudhyata .. 3..\\
sa ga~NgAyAmupaspR^ishya puNyagandhaM payaH shuchi .
ta.n deshamupasampede paramarShirmanojavaH .. 4..\\
divyena chakShuShA pashyanmanasAnuddhatena cha .
sarvaprANabhR^itAM bhAva.n sa tatra samabudhyata .. 5..\\
sa snuShAmabravItkAle kalya vAdI mahAtapAH .
shApakAlamavAkShipya shama kAlamudIrayan .. 6..\\
na kopaH kANDave kAryo gAndhAri shamamApnuhi .
rajo nigR^ihyatAmetachchhR^iNu cheda.n vacho mama .. 7..\\
uktAsyaShTAdashAhAni putreNa jayamichchhatA .
shivamAshAssva me mAtaryudhyamAnasya shatrubhiH .. 8..\\
sA tathA yAchyamAnA tva.n kAle kAle jayaiShiNA .
uktavatyasi gAndhAri yato dharmastato jayaH .. 9..\\
na chApyatItA.n gAndhAri vAchaM te vitathAm aham .
smarAmi bhAShamANAyAstathA praNihitA hyasi .. 10..\\
sA tva.n dharmaM parismR^itya vAchA choktvA manasvini .
kopa.n sa.nyachchha gAndhAri maivaM bhUH satyavAdini .. 11..\\
g
bhagavannAbhyasUyAmi naitAnichchhAmi nashyataH .
putrashokena tu balAnmano vihvalatIva me .. 12..\\
yathaiva kuntyA kaunteyA rakShitavyAstathA mayA .
yathaiva dhR^itarAShTreNa rakShitavyAstathA mayA .. 13..\\
duryodhanAparAdhena shakuneH saubalasya cha .
karNa duHshAsanAbhyA.n cha vR^itto.ayaM kuru sa~NkShayaH .. 14..\\
nAparAdhyati bIbhatsurna cha pArtho vR^ikodaraH .
nakulaH sahadevo vA naiva jAtu yudhiShThiraH .. 15..\\
yudhyamAnA hi kauravyAH kR^intamAnAH parasparam .
nihatAH sahitAshchAnyaistatra nAstyapriyaM mama .. 16..\\
yattu karmAkarodbhImo vAsudevasya pashyataH .
duryodhana.n samAhUya gadAyuddhe mahAmanAH .. 17..\\
shikShayAmyadhika.n GYAtvA charantaM bahudhA raNe .
adho nAbhyAM prahR^itavA.nstanme kopamavardhayat .. 18..\\
kathaM nu dharma.n dharmaGYaiH samuddhiShTaM mahAtmabhiH .
tyajeyurAhave shUrAH prANahetoH katha.n chana .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
v
tachchhrutvA vachana.n tasyA bhImaseno.atha bhItavat .
gAndhArIM pratyuvAcheda.n vachaH sAnunaya.n tadA .. 1..\\
adharmo yadi vA dharmastrAsAttatra mayA kR^itaH .
AtmAna.n trAtukAmena tanme tvaM kShantumarhasi .. 2..\\
na hi yuddhena putraste dharmeNa sa mahAbalaH .
shakyaH kena chidudyantumato viShamamAcharam .. 3..\\
sainyasyaiko.avashiShTo.aya.n gadAyuddhe cha vIryavAn .
mA.n hatvA na haredrAjyamiti chaitatkR^itaM mayA .. 4..\\
rAjaputrI.n cha pA~nchAlImekavastrA.n rajasvalAm .
bhavatyA vidita.n sarvamuktavAnyatsutastava .. 5..\\
suyodhanamasa~NgR^ihya na shakyA bhUH sa sAragA .
kevalA bhoktumasmAbhiratashchaitatkR^itaM mayA .. 6..\\
tachchApyapriyamasmAkaM putraste samupAcharat .
draupadyA yatsabhAmadhye savyamUrumadarshayat .. 7..\\
tatraiva vadhyaH so.asmAka.n durAchAro.amba te sutaH .
dharmarAjAGYayA chaiva sthitAH sma samaye tadA .. 8..\\
vairamuddhukShita.n rAGYi putreNa tava tanmahat .
kleshitAshcha vane nitya.n tata etatkR^itaM mayA .. 9..\\
vairasyAsya gataH pAra.n hatvA duryodhanaM raNe .
rAjya.n yudhiShThiraH prApto vaya.n cha gatamanyavaH .. 10..\\
gaandhaarii
na tasyaiSha vadhastAta yatprasha.nsasi me sutam .
kR^itavAMshchApi tatsarva.n yadidaM bhAShase mayi .. 11..\\
hatAshve nakule yattadvR^iShasenena bhArata .
apibaH shoNita.n sa~Nkhye duHshAsana sharIrajam .. 12..\\
sadbhirvigarhita.n ghoramanArya janasevitam .
krUra.n karmAkaroH kasmAttadayukta.n vR^ikodara .. 13..\\
bhiima
anyasyApi na pAtavya.n rudhira.n kiM punaH svakam .
yathaivAtmA tathA bhrAtA visheSho nAsti kash chana .. 14..\\
rudhiraM na vyatikrAmaddantauShThaM me.amba mA shuchaH .
vaivasvatastu tadveda hastau me rudhirokShitau .. 15..\\
hatAshvaM nakula.n dR^iShTvA vR^iShasenena sa.nyuge .
bhrAtR^INA.n samprahR^iShTAnA.n trAsaH sa~njanito mayA .. 16..\\
keshapakShaparAmarshe draupadyA dyUtakArite .
krodhAdyadabruva.n chAhaM tachcha me hR^idi vartate .. 17..\\
kShatradharmAchchyuto rAGYi bhaveya.n shAsvatIH samAH .
pratiGYA.n tAmanistIrya tatastatkR^itavAnaham .. 18..\\
na mAmarhasi gAndhAri doSheNa parisha~Nkitum .
anigR^ihya purA putrAnasmAsvanapakAriShu .. 19..\\
g
vR^iddhasyAsya shataM putrAnnighna.nstvamaparAjitaH .
kasmAnna sheShayaH ka.n chidyenAlpamaparAdhitam .. 20..\\
santAnamAvayostAta vR^iddhayorhR^itarAjyayoH .
akthamandhadvayasyAsya yaShTirekA na varjitA .. 21..\\
sheShe hyavasthite tAta putrANAm antake tvayi .
na me duHkhaM bhavedetadyadi tva.n dharmamAcharaH .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
v
evamuktvA tu gAndhArI yudhiShThiramapR^ichchhata .
kva sa rAjeti sakrodhA putrapautra vadhArditA .. 1..\\
tAmabhyagachchhadrAjendro vepamAnaH kR^itA~njaliH .
yudhiShThira ida.n chainAM madhura.n vAkyamabravIt .. 2..\\
putra hantA nR^isha.nso.aha.n tava devi yudhiShThiraH .
shApArhaH pR^ithivI nAshe hetubhUtaH shapasva mAm .. 3..\\
na hi me jIvitenArtho na rAjyena dhanena vA .
tAdR^ishAnsuhR^ido hatvA mUDhasyAsya suhR^iddruhaH .. 4..\\
tameva.n vAdinaM bhItaM saMnikarSha gata.n tadA .
novAcha ki.n chidgAndhArI niHshvAsaparamA bhR^isham .. 5..\\
tasyAvanata dehasya pAdayornipatiShyataH .
yudhiShThirasya nR^ipaterdharmaGYA dharmadarshinI .
a~NgulyagrANi dadR^ishe devI paTTAntareNa sA .. 6..\\
tataH sa ku nakI bhUto darshanIyanakho nR^ipaH .
ta.n dR^iShTvA chArjuno.agachchhadvAsudevasya pR^iShThataH .. 7..\\
eva.n sa~nceShTamAnA.nstAnitashchetashcha bhArata .
gAndhArI vigatakrodhA sAntvayAmAsa mAtR^ivat .. 8..\\
tayA te samanuGYAtA mAtara.n vIramAtaram .
abhyagachchhanta sahitAH pR^ithAM pR^ithula vakShasaH .. 9..\\
chirasya dR^iShTvA putrAnsA putrAdhibhirabhiplutA .
bAShpamAhArayaddevI vastreNAvR^itya vai mukham .. 10..\\
tato bAShpa.n samutsR^ijya saha putraistathA pR^ithA .
apashyadetA~nshastraughairbahudhA parivikShatAn .. 11..\\
sA tAnekaikashaH putrAnsa.nspR^ishantI punaH punaH .
anvashochanta duHkhArtA draupadI.n cha hatAtmajAm .
rudatImatha pA~nchAlI.n dadarsha patitAM bhuvi .. 12..\\
dr
Arye pautrAH kva te sarve saubhadra sahitA gatAH .
na tvA.n te.adyAbhigachchhanti chiradR^iShTAM tapasvinIm .
kiM nu rAjyena vai kArya.n vihInAyAH sutairmama .. 13..\\
v
tA.n samAshvAsayAmAsa pR^ithA pR^ithula lochanA .
utthApya yAGYasenI.n tu rudatI.n shokakarshitAm .. 14..\\
tayaiva sahitA chApi putrairanugatA pR^ithA .
abhyagachchhata gAndhArImArtAmArtatarA svayam .. 15..\\
tAmuvAchAtha gAndhArI saha vadhvA yashasvinIm .
maivaM putrIti shokArtA pashya mAmapi duHkhitAm .. 16..\\
manye lokavinAsho.aya.n kAlaparyAya choditaH .
avashya bhAvI samprAptaH svabhAvAllomaharShaNaH .. 17..\\
ida.n tatsamanuprApta.n vidurasya vacho mahat .
asiddhAnunaye kR^iShNe yaduvAcha mahAmatiH .. 18..\\
tasminnaparihArye.arthe vyatIte cha visheShataH .
mA shucho na hi shochyAste sa~NgrAme nidhana.n gatAH .. 19..\\
yathaiva tva.n tathaivAhaM ko vA mAshvAsayiShyati .
mamaiva hyaparAdhena kulamagrya.n vinAshitam .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
v
evamuktvA tu gAndhArI kurUNAmAvikartanam .
apashyattatra tiShThantI sarva.n divyena chakShuShA .. 1..\\
pativratA mahAbhAgA samAnavratachAriNI .
ugreNa tapasA yuktA satata.n satyavAdinI .. 2..\\
varadAnena kR^iShNasya maharSheH puNyakarmaNaH .
divyaGYAnabalopetA vividhaM paryadevayat .. 3..\\
dadarsha sA buddhimatI dUrAdapi yathAntike .
raNAjiraM nR^ivIrANAmadbhuta.n lomaharShaNam .. 4..\\
asthi keshaparistIrNa.n shoNitaughapariplutam .
sharIrairbahusAhasrairvinikIrNa.n samantataH .. 5..\\
gajAshvarathayodhAnAmAvR^ita.n rudhirAvilaiH .
sharIrairbahusAhasrairvinikIrNa.n samantataH .. 6..\\
gajAshvanaravIrANAM niHsattvairabhisa.nvR^itam .
sR^igAlabaDa kAkola ka~NkakAkaniShevitam .. 7..\\
rakShasAM puruShAdAnAM modana.n kurarAkulam .
ashivAbhiH shivAbhishcha nAdita.n gR^idhrasevitam .. 8..\\
tato vyAsAbhyanuGYAto dhR^itarAShTro mahIpatiH .
pANDuputrAshcha te sarve yudhiShThirapurogamAH .. 9..\\
vAsudevaM puraskR^itya hatabandhu.n cha pArthivam .
kuru striyaH samAsAdya jagmurAyodhanaM prati .. 10..\\
samAsAdya kurukShetra.n tAH striyo nihateshvarAH .
apashyanta hatA.nstatra putrAnbhrAtR^InpitR^InpatIn .. 11..\\
kravyAdairbhakShyamANAnvai gomAyubaDa vAyasaiH .
bhUtaiH pishAchai rakShobhirvividhaishcha nishAcharaiH .. 12..\\
rudrAkrIDa nibha.n dR^iShTvA tadA vishasana.n striyaH .
mahArhebhyo.atha yAnebhyo vikroshantyo nipetire .. 13..\\
adR^iShTapUrvaM pashyantyo duHkhArtA bharata striyaH .
sharIreShvaskhalannanyA nyapataMshchAparA bhuvi .. 14..\\
shrAntAnA.n chApyanAthAnAM nAsItkA chana chetanA .
pA~nchAla kura yoShANA.n kR^ipaNaM tadabhUnmahat .. 15..\\
duHkhopahata chittAbhiH samantAdanunAditam .
dR^iShTvAyodhanamatyugra.n dharmaGYA subalAtmajA .. 16..\\
tataH sA puNDarIkAkShamAmantrya puruShottamam .
kurUNA.n vaishasa.n dR^iShTvA duHkhAdvachanamabravIt .. 17..\\
pashyaitAH puNDarIkAkSha snuShA me nihateshvarAH .
prakIrNakeshAH kroshantIH kurarIriva mAdhava .. 18..\\
amUstvabhisamAgamya smarantyo bharatarShabhAn .
pR^ithagevAbhyadhAvanta putrAnbhrAtR^InpitR^InpatIn .. 19..\\
vIrasUbhirmahAbAho hataputrAbhirAvR^itam .
kva chichcha vIra patnIbhirhatavIrAbhirAkulam .. 20..\\
shobhitaM puruShavyAghrairbhIShma karNAbhimanyubhiH .
droNa drupada shalyaishcha jvaladbhiriva pAvakaiH .. 21..\\
kA~nchanaiH kavachairniShkairmaNibhishcha mahAtmanAm .
a~NgadairhastakeyUraiH sragbhishcha samala~NkR^itam .. 22..\\
vIrabAhuvisR^iShTAbhiH shaktibhiH parighairapi .
khaDgaishcha vimalaistIkShNaiH sa sharaishcha sharAsanaiH .. 23..\\
kravyAdasa~NghairmuditaistiShThadbhiH sahitaiH kva chit .
kva chidAkrIDamAnaishcha shayAnairaparaiH kva chit .. 24..\\
etadeva.nvidha.n vIra sampashyAyodhanaM vibho .
pashyamAnA cha dahyAmi shokenAha.n janArdana .. 25..\\
pA~nchAlAnA.n kurUNAM cha vinAshaM madhusUdana .
pa~nchAnAmiva bhUtAnAM nAha.n vadhamachintayam .. 26..\\
tAnsuparNAshcha gR^idhrAshcha niShkarShantyasR^igukShitAn .
nigR^ihya kavacheShUgrA bhakShayanti sahasrashaH .. 27..\\
jayadrathasya karNasya tathaiva droNa bhIShmayoH .
abhimanyorvinAsha.n cha kash chintayitumarhati .. 28..\\
avadhyakalpAnnihatAndR^iShTvAhaM madhusUdana .
gR^idhraka~NkabaDa shyenashvasR^igAlAdanI kR^itAn .. 29..\\
amarShavashamApannAnduryodhana vashe sthitAn .
pashyemAnpuruShavyAghrAnsaMshAntAnpAvakAniva .. 30..\\
shayanAnyUchitAH sarve mR^idUni vimalAni cha .
vipannAste.adya vasudhA.n vivR^itAmadhisherate .. 31..\\
bandibhiH satata.n kAle stuvadbhirabhinanditAH .
shivAnAmashivA ghorAH shR^iNvanti vividhA giraH .. 32..\\
ye purA sherate vIrAH shayaneShu yashasvinaH .
chandanAgurudigdhA~NgAste.adya pA.nsuShu sherate .. 33..\\
teShAmAbharaNAnyete gR^idhragomAyuvAyasAH .
AkShipantyashivA ghorA vinadantaH punaH punaH .. 34..\\
chApAni vishikhAnpItAnnistriMshAnvimalA gadA .
yuddhAbhimAninaH prItA jIvanta iva bibhrati .. 35..\\
surUpa varNA bahavaH kravyAdairavaghaTTitAH .
R^iShabhapratirUpAkShAH sherate haritasrajaH .. 36..\\
apare punarAli~Ngya gadAH parighabAhavaH .
sherate.abhimukhAH shUrA dayitA iva yoShitaH .. 37..\\
bibhrataH kavachAnyanye vimalAnyAyudhAni cha .
na dharShayanti kravyAdA jIvantIti janArdana .. 38..\\
kravyAdaiH kR^iShyamANAnAmapareShAM mahAtmanAm .
shAtakaumbhyaH srajashchitrA viprakIrNAH samantataH .. 39..\\
ete gomAyavo bhImA nihatAnA.n yashasvinAm .
kaNThAntara gatAnhArAnAkShipanti sahasrashaH .. 40..\\
sarveShvapararAtreShu yAnanandanta bandinaH .
stutibhishcha parArdhyAbhirupachAraishcha shikShitAH .. 41..\\
tAnimAH paridevanti duHkhArtAH paramA~NganAH .
kR^ipaNa.n vR^iShNishArdUla duHkhashokArditA bhR^isham .. 42..\\
raktotpalavanAnIva vibhAnti ruchirANi vai .
mukhAni paramastrINAM parishuShkANi keshava .. 43..\\
ruditoparatA hyetA dhyAyantyaH sampariplutAH .
kuru striyo.abhigachchhanti tena tenaiva duHkhitAH .. 44..\\
etAnyAdityavarNAni tapanIyanibhAni cha .
roSharodana tAmrANi vaktrANi kuru yoShitAm .. 45..\\
A sAma paripUrNArthaM nishamya paridevitam .
itaretara sa~NkrandAnna vijAnanti yoShitaH .. 46..\\
etA dIrghamivochchhvasya vikrushya cha vilapya cha .
vispandamAnA duHkhena vIrA jahati jIvitam .. 47..\\
bahvyo dR^iShTvA sharIrANi kroshanti vilapanti cha .
pANibhishchAparA ghnanti shirA.nsi mR^idu pANayaH .. 48..\\
shirobhiH patitairhastaiH sarvA~NgairyUthashaH kR^itaiH .
itaretara sampR^iktairAkIrNA bhAti medinI .. 49..\\
vishiraskAnatho kAyAndR^iShTvA ghorAbhinandinaH .
muhyantyanuchitA nAryo videhAni shirA.nsi cha .. 50..\\
shiraH kAyena sandhAya prekShamANA vichetasaH .
apashyantyo para.n tatra nedamasyeti duHkhitAH .. 51..\\
bAhUrucharaNAnanyAnvishikhonmathitAnpR^ithak .
sandadhatyo.asukhAviShTA mUrchhantyetAH punaH punaH .. 52..\\
utkR^itta shirasashchAnyAnvijagdhAnmR^igapakShibhiH .
dR^iShTvA kAshchinna jAnanti bhartR^Inbharata yoShitaH .. 53..\\
pANibhishchAparA ghnanti shirA.nsi madhusUdana .
prekShya bhrAtR^InpitR^InputrAnpatIMshcha nihatAnparaiH .. 54..\\
bAhubhishcha sa khaDgaishcha shirobhishcha sakuNDalaiH .
agamyakalpA pR^ithivI mA.nsashoNitakardamA .. 55..\\
na duHkheShUchitAH pUrva.n duHkhaM gAhantyaninditAH .
bhrAtR^ibhiH pitR^ibhiH putrairupakIrNA.n vasundharAm .. 56..\\
yUthAnIva kishorINA.n sukeshInA.n janArdana .
snuShANA.n dhR^itarAShTrasya pashya vR^indAnyanekashaH .. 57..\\
ato duHkhatara.n kuM nu keshava pratibhAti me .
yadimAH kurvate sarvA rUpamuchchAvacha.n striyaH .. 58..\\
nUnamAcharitaM pApaM mayA pUrveShu janmasu .
yA pashyAmi hatAnputrAnpautrAnbhrAtR^IMshcha keshava .
evamArtA vilapatI dadarsha nihata.n sutam .. 59..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
vaizampaayana
tato duryodhana.n dR^iShTvA gAndhArI shokakarshitA .
sahasA nyapatadbhUmau chhinneva kadalI vane .. 1..\\
sA tu labdhvA punaH sa~nj~nA.n vikrushya cha punaH punaH .
duryodhanamabhiprekShya shayAna.n rudhirokShitam .. 2..\\
pariShvajya cha gAndhArI kR^ipaNaM paryadevayat .
hAhA putreti gAndhArI vilalApAkulendriyA .. 3..\\
sugUDha jatru vipula.n hAraniShkaniShevitam .
vAriNA netrajenoraH si~nchantI shokatApitA .
samIpastha.n hR^iShIkeshamidaM vachanamabravIt .. 4..\\
upasthite.asminsa~NgrAme GYAtInA.n sa~NkShaye vibho .
mAmayaM prAha vArShNeya prA~njalirnR^ipasattamaH .
asmi~nGYAtisamuddharShe jayamambA bravItu me .. 5..\\
ityukte jAnatI sarvamaha.n svaM vyasanAgamam .
abruvaM puruShavyAghra yato dharmastato jayaH .. 6..\\
yathA na yudhyamAnastva.n sampramuhyasi putraka .
dhruva.n shAstrajitA.NllokAnprAptAsyamaravadvibho .. 7..\\
ityevamabruvaM pUrvaM naina.n shochAmi vai prabho .
dhR^itarAShTra.n tu shochAmi kR^ipaNa.n hatabAndhavam .. 8..\\
amarShaNa.n yudhAM shreShTha.n kR^itAstraM yuddhadurmadam .
shayAna.n vIrashayane pashya mAdhava me sutam .. 9..\\
yo.ayaM mUrdhAvasiktAnAmagre yAti parantapaH .
so.ayaM pA.nsuShu shete.adya pashya kAlasya paryayam .. 10..\\
dhruva.n duryodhano vIro gatiM nasulabhAM gataH .
tathA hyabhimukhaH shete shayane vIrasevite .. 11..\\
yaM purA paryupAsInA ramayanti mahIkShitaH .
mahItalasthaM nihata.n gR^idhrAstaM paryupAsate .. 12..\\
yaM purA vyajanairagryairupavIjanti yoShitaH .
tamadya pakShavyajanairupavIjanti pakShiNaH .. 13..\\
eSha shete mahAbAhurbalavAnsatyavikramaH .
si.nheneva dvipaH sa~Nkhye bhImasenena pAtitaH .. 14..\\
pashya duryodhana.n kR^iShNa shayAna.n rudhirokShitam .
nihataM bhImasenena gadAmudyamya bhArata .. 15..\\
akShauhiNIrmahAbAhurdasha chaikA.n cha keshava .
anayadyaH purA sa~Nkhye so.anayAnnidhana.n gataH .. 16..\\
eSha duryodhanaH shete maheShvAso mahArathaH .
shArdUla iva si.nhena bhImasenena pAtitaH .. 17..\\
vidura.n hyavamanyaiSha pitara.n chaiva mandabhAk .
bAlo vR^iddhAvamAnena mando mR^ityuvasha.n gataH .. 18..\\
niHsapatnA mahI yasya trayodasha samAH sthitA .
sa shete nihato bhUmau putro me pR^ithivIpatiH .. 19..\\
apashya.n kR^iShNa pR^ithivIM dhArtarAShTrAnushAsanAt .
pUrNA.n hastigavAshvasya vArShNeya na tu tachchiram .. 20..\\
tAmevAdya mahAbAho pashyAmyanyAnushAsanAt .
hInA.n hastigavAshvena kiM nu jIvAmi mAdhava .. 21..\\
ida.n kR^ichchhrataraM pashya putrasyApi vadhAnmama .
yadimAM paryupAsante hatA~nshUrAnraNe striyaH .. 22..\\
prakIrNakeshA.n sushroNI.n duryodhana bhujA~NkagAm .
rukmavedI nibhAM pashya kR^iShNa lakShmaNamAtaram .. 23..\\
nUnameShA purA bAlA jIvamAne mahAbhuje .
bhujAvAshritya ramate subhujasya manasvinI .. 24..\\
katha.n tu shatadhA neda.n hR^idayaM mama dIryate .
pashyantyA nihataM putraM putreNa sahita.n raNe .. 25..\\
putra.n rudhirasa.nsiktamupajighratyaninditA .
duryodhana.n tu vAmoruH pANinA parimArjati .. 26..\\
kiM nu shochati bhartAraM putra.n chaiShA manasvinI .
tathA hyavasthitA bhAti putra.n chApyabhivIkShya sA .. 27..\\
svashiraH pa~nchashAkhAbhyAmabhihatyAyatekShaNA .
patatyurasi vIrasya kururAjasya mAdhava .. 28..\\
puNDarIkanibhA bhAti puNDarIkAntara prabhA .
mukha.n vimR^ijya putrasya bhartushchaiva tapasvinI .. 29..\\
yadi chApyAgamAH santi yadi vA shrutayastathA .
dhruva.n lokAnavApto.ayaM nR^ipo bAhubalArjitAn .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
gaandhaarii
pashya mAdhava putrAnme shatasa~NkhyA~njitaklamAn .
gadayA bhImasenena bhUyiShThaM nihatAnraNe .. 1..\\
ida.n duHkhataraM me.adya yadimA muktamUrdhajAH .
hataputrA raNe bAlAH paridhAvanti me snuShAH .. 2..\\
prAsAdatalachAriNyashcharaNairbhUShaNAnvitaiH .
ApannA yatspR^ishantImA rudhirArdrA.n vasundharAm .. 3..\\
gR^idhrAnutsArayantyashcha gomAyUnvAyasA.nstathA .
shokenArtA vighUrNantyo mattA iva charantyuta .. 4..\\
eShAnyA tvanavadyA~NgI karasaMmitamadhyamA .
ghora.n tadvaishasaM dR^iShTvA nipatatyatiduHkhitA .. 5..\\
dR^iShTvA me pArthivasutAmetA.n lakShmaNamAtaram .
rAjaputrIM mahAbAho mano na vyupashAmyati .. 6..\\
bhrAtR^IMshchAnyAH patIMshchAnyAH putrAMshcha nihatAnbhuvi .
dR^iShTvA paripatantyetAH pragR^ihya subhujA bhujAn .. 7..\\
madhyamAnA.n tu nArINA.n vR^iddhAnAM chAparAjita .
Akranda.n hatabandhUnA.n dAruNe vaishase shR^iNu .. 8..\\
rathanIDAni dehAMshcha hatAnA.n gajavAjinAm .
AshritAH shramamohArtAH sthitAH pashya mahAbala .. 9..\\
anyA chApahR^ita.n kAyAchchArukuNDalamunnasam .
svasya bandhoH shiraH kR^iShNa gR^ihItvA pashya tiShThati .. 10..\\
pUrvajAtikR^itaM pApaM manye nAplamivAnagha .
etAbhiranavadyAbhirmayA chaivAlpamedhayA .. 11..\\
tadida.n dharmarAjena yAtitaM no janArdana .
na hi nAsho.asti vArShNeya karmaNoH shubhapApayoH .. 12..\\
pratyagra vayasaH pashya darshanIyakuchodarAH .
kuleShu jAtA hrImatyaH kR^iShNapakShAkShi mUrdhajAH .. 13..\\
ha.nsagadgada bhAShiNyo duHkhashokapramohitAH .
sArasya iva vAshantyaH patitAH pashya mAdhava .. 14..\\
phullapadmaprakAshAni puNDarIkAkSha yoShitAm .
anavadyAni vatrANi tapatyasukharashmivAn .. 15..\\
IrShUNAM mama putrANA.n vAsudevAvarodhanam .
mattamAta~NgadarpANAM pashyantyadya pR^ithagjanAH .. 16..\\
shatachandrANi charmANi dhvajAMshchAdityasaMnibhAn .
raukmANi chaiva varmANi niShkAnapi cha kA~nchanAn .. 17..\\
shIrSha trANAni chaitAni putrANAM me mahItale .
pashya dIptAni govinda pAvakAnsuhutAniva .. 18..\\
eSha duHshAsanaH shete shUreNAmitra ghAtinA .
pItashoNitasarvA~Ngo bhImasenena pAtitaH .. 19..\\
gadayA vIra ghAtinyA pashya mAdhava me sutam .
dyUtakleshAnanusmR^itya draupadyA choditena cha .. 20..\\
uktA hyanena pA~nchAlI sabhAyA.n dyUtanirjitA .
priya.n chikIrShatA bhrAtuH karNasya cha janArdana .. 21..\\
sahaiva sahadevena nakulenArjunena cha .
dAsabhAryAsi pA~nchAli kShipraM pravisha no gR^ihAn .. 22..\\
tato.ahamabruva.n kR^iShNa tadA duryodhanaM nR^ipam .
mR^ityupAshaparikShipta.n shakuniM putra varjaya .. 23..\\
nibodhaina.n sudurbuddhiM mAtula.n kalahapriyam .
kShipramenaM parityajya putra shAmyasva pANDavaiH .. 24..\\
na budhyase tva.n durbuddhe bhImasenamamarShaNam .
vA~NnArAchaistuda.nstIkShNairulkAbhiriva ku~njaram .. 25..\\
tAneSha rabhasaH krUro vAkshalyAnavadhArayan .
utsasarja viSha.n teShu sarpo govR^iShabheShviva .. 26..\\
eSha duHshAsanaH shete vikShipya vipulau bhujau .
nihato bhImasenena si.nheneva maharShabhaH .. 27..\\
atyarthamakarodraudraM bhImaseno.atyamarShaNaH .
duHshAsanasya yatkruddho.apibachchhoNitamAhave .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
g
eSha mAdhava putro me vikarNaH prAGYasaMmataH .
bhUmau vinihataH shete bhImena shatadhA kR^itaH .. 1..\\
gajamadhya gataH shete vikarNo madhusUdana .
nIlameghaparikShiptaH sharadIva divAkaraH .. 2..\\
asya chApagraheNaiSha pANiH kR^itakiNo mahAn .
katha.n chichchhidyate gR^idhrairattu kAmaistalatravAn .. 3..\\
asya bhAryAmiSha prepsUngR^idhrAnetA.nstapasvinI .
vArayatyanishaM bAlA na cha shaknoti mAdhava .. 4..\\
yuvA vR^indArakaH shUro vikarNaH puruSharShabha .
sukhochitaH sukhArhashcha shete pA.nsuShu mAdhava .. 5..\\
karNinAlIkanArAchairbhinnamarmANamAhave .
adyApi na jahAtyena.n lakShNIrbharatasattamam .. 6..\\
eSha sa~NgrAmashUreNa pratiGYAM pAlayiShyatA .
durmukho.abhimukhaH shete hato.arigaNahA raNe .. 7..\\
tasyaitadvadana.n kR^iShNa shvApadairardhabhakShitam .
vibhAtyabhyadhika.n tAta saptamyAmiva chandramAH .. 8..\\
shUrasya hi raNe kR^iShNa yasyAnanamathedR^isham .
sa kathaM nihato.amitraiH pA.nsUngrasati me sutaH .. 9..\\
yasyAhavaM mukhe saumyA sthAtA naivopapadyate .
sa katha.n kurmukho.amitrairhato vibudhalokajit .. 10..\\
chitrasena.n hataM bhUmau shayAnaM madhusUdana .
dhArtarAShTramimaM pashya pratimAna.n danuShmatAm .. 11..\\
ta.n chitramAlyAbharaNa.n yuvatyaH shokakarshitAH .
kravyAdasa~NghaiH sahitA rudantyaH paryupAsate .. 12..\\
strINA.n ruditanirghoShaH shvApadAnA.n cha garjitam .
chitrarUpamida.n kR^iShNa vichitraM pratibhAti me .. 13..\\
yuvA vR^indArako nityaM pravara strI niShevitaH .
viviMshatirasau shete dhvastaH pA.nsuShu mAdhava .. 14..\\
sharasa~NkR^itta varNANa.n vIraM vishasane hatam .
parivAryAsate gR^idhrAH pariviMshA viviMshatim .. 15..\\
pravishya samare vIraH pANDavAnAmanIkinAm .
Avishya shayane shete punaH satpuruShochitam .. 16..\\
smitopapanna.n sunasaM subhru tArAdhipopamam .
atIva shubhra.n vadanaM pashya kR^iShNa viviMshateH .. 17..\\
ya.n sma taM paryupAsante vasuM vAsava yoShitaH .
krIDantamiva gandharva.n devakanyAH sahasrashaH .. 18..\\
hantAra.n vIrasenAnAM shUraM samitishobhanam .
nibarhaNamamitrANA.n duHsaha.n viShaheta kaH .. 19..\\
duHsahasyaitadAbhAti sharIra.n sa.nvR^itaM sharaiH .
girirAtmaruhaiH phullaiH karNikArairivAvR^itaH .. 20..\\
shAtakaumbhyA srajA bhAti kavachena cha bhAsvatA .
agnineva giriH shveto gatAsurapi duHsahaH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
g
adhyardhaguNamAhuryaM bale shaurye cha mAdhava .
pitrA tvayA cha dAshArha dR^ipta.n si.nhamivotkaTam .. 1..\\
yo bibheda chamUmeko mama putrasya durbhidAm .
sa bhUtvA mR^ityuranyeShA.n svayaM mR^ityuvasha.n gataH .. 2..\\
tasyopalakShaye kR^iShNa kArShNeramitatejasaH .
abhimanyorhatasyApi prabhA naivopashAmyati .. 3..\\
eShA virATa duhitA snuShA gANDIvadhanvanaH .
ArtA bAlA pati.n vIraM shochyA shochatyaninditA .. 4..\\
tameShA hi samAsAdya bhAryA bhartAramantike .
virATa duhitA kR^iShNa pANinA parimArjati .. 5..\\
tasya vaktramupAghrAya saubhadrasya yashasvinI .
vibuddhakamalAkAra.n kambuvR^ittashiro dharam .. 6..\\
kAmyarUpavatI chaiShA pariShvajati bhAminI .
lajja mAnA puraivainaM mAdhvIka madamUrchhitA .. 7..\\
tasya kShatajasandigdha.n jAtarUpapariShkR^itam .
vimuchya kavacha.n kR^iShNa sharIramabhivIkShate .. 8..\\
avekShamANA taM bAlA kR^iShNa tvAmabhibhAShate .
aya.n te puNDarIkAkSha sadR^ishAkSho nipAtitaH .. 9..\\
bale vIrye cha sadR^ishastejasA chaiva te.anagha .
rUpeNa cha tavAtyartha.n shete bhuvi nipAtitaH .. 10..\\
atyantasukumArasya rA~Nka vAjina shAyinaH .
kachchidadya sharIra.n te bhUmau na paritapyate .. 11..\\
mAta~Ngabhuja varShmANau jyAkpepa kaThina tvachau .
kA~nchanA~Ngadinau sheShe nikShipya vipulau bhujau .. 12..\\
vyAyamya bahudhA nUna.n sukhasuptaH shramAdiva .
eva.n vilapatImArtAM na hi mAmabhibhAShase .. 13..\\
AryAmArya subhadrA.n tvamimAMshcha tridashopamAn .
pitR^InmA.n chaiva duHkhArtA.n vihAya kva gamiShyasi .. 14..\\
tasya shoNitasandigdhAnkeshAnunnAmya pANinA .
utsa~Nge vaktramAdhAya jIvantamiva pR^ichchhati .
svasrIya.n vAsudevasya putra.n gANDIvadhanvanaH .. 15..\\
katha.n tvA.n raNamadhyasthaM jaghnurete mahArathAH .
dhigastu krUra kartR^I.nstAnkR^ipa karNajayadrathAn .. 16..\\
droNa drauNAyanI chobhau yairasi vyasanI kR^itaH .
ratharShabhANA.n sarveShA.n kathamAsIttadA manaH .. 17..\\
bAla.n tvAM parivAryaikaM mama duHkhAya jaghnuShAm .
kathaM nu pANDavAnA.n cha pA~nchAlAnAM cha pashyatAm .
tva.n vIra nidhanaM prApto nAthavAnsannanAthavat .. 18..\\
dR^iShTvA bahubhirAkrande nihata.n tvAmanAthavat .
vIraH puruShashArdUlaH katha.n jIvati pANDavaH .. 19..\\
na rAjyalAbho vipulaH shatrUNA.n vA parAbhavaH .
prIta.n dAsyati pArthAnAM tvAmR^ite puShkarekShaNa .. 20..\\
tava shastrajitA.NllokAndharmeNa cha damena cha .
kShipramanvAgamiShyAmi tatra mAM pratipAlaya .. 21..\\
durmaraM punaraprApte kAle bhavati kena chit .
yadaha.n tvA.n raNe dR^iShTvA hataM jIvAmi durbhagA .. 22..\\
kAmidAnIM naravyAghra shlakShNayA smitayA girA .
pitR^iloke sametyAnyAM mAmivAmantrayiShyasi .. 23..\\
nUnamapsarasA.n svarge manA.nsi pramathiShyasi .
parameNa cha rUpeNa girA cha smitapUrvayA .. 24..\\
prApya puNyakR^itA.NllokAnapsarobhiH sameyivAn .
saubhadra viharankAle smarethAH sukR^itAni me .. 25..\\
etAvAniha sa.nvAso vihitaste mayA saha .
ShaNmAsAnsaptame mAsi tva.n vIra nidhana.n gataH .. 26..\\
ityuktavachanAmetAmapakarShanti duHkhitAm .
uttarAM moghasa~NkalpAM matsyarAjakulastriyaH .. 27..\\
uttarAmapakR^iShyainAmArtAmArtatarAH svayam .
virATaM nihata.n dR^iShTvA kroshanti vilapanti cha .. 28..\\
droNAstra sharasa~NkR^itta.n shayAnaM rudhirokShitam .
virATa.n vitudantyete gR^idhragomAyuvAyasAH .. 29..\\
vitudyamAna.n vihagairvirATamasitekShaNAH .
na shaknuvanti vivashA nivartayitumAturAH .. 30..\\
AsAmAtapataptAnAmAyasena cha yoShitAm .
shrameNa cha vivarNAnA.n rUpANAM vigataM vapuH .. 31..\\
uttara.n chAbhimanyuM cha kAmbojaM cha sudakShiNam .
shishUnetAnhatAnpashya lakShmaNa.n cha sudarshanam .
Ayodhana shiromadhye shayAnaM pashya mAdhava .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
gaandhaarii
eSha vaikartanaH shete maheShvAso mahArathaH .
jvalitAnalavatsa~Nkhye saMshAntaH pArtha tejasA .. 1..\\
pashya vaikartana.n karNaM nihatyAtirathAnbahUn .
shoNitaughaparItA~Nga.n shayAnaM patitaM bhuvi .. 2..\\
amarShI dIrgharoShashcha maheShvAso mahArathaH .
raNe vinihataH shete shUro gANDIvadhanvanA .. 3..\\
ya.n sma pANDava santrAsAnmama putrA mahArathAH .
prAyudhyanta puraskR^itya mAta~NgA iva yUthapam .. 4..\\
shArdUlamiva si.nhena samare savyasAchinA .
mAta~Ngamiva mattena mAta~Ngena nipAtitam .. 5..\\
sametAH puruShavyAghra nihata.n shUramAhave .
prakIrNamUrdhajAH patnyo rudatyaH paryupAsate .. 6..\\
udvignaH satata.n yasmAddharmarAjo yudhiShThiraH .
trayodasha samA nidrA.n chintayannnAdhyagachchhata .. 7..\\
anAdhR^iShyaH parairyuddhe shatrubhirmaghavAniva .
yugAntAgnirivArchiShmAnhimavAniva cha sthiraH .. 8..\\
sa bhUtvA sharaNa.n vIro dhArtarAShTrasya mAdhava .
bhUmau vinihataH shete vAtarugNa iva drumaH .. 9..\\
pashya karNasya patnI.n tva.n vR^iShasenasya mAtaram .
lAlapyamAnAH karuNa.n rudatIM patitAM bhuvi .. 10..\\
AchArya shApo.anugato dhruva.n tvAM
yadagrasachchakramiya.n dharA te .
tataH shareNApahR^ita.n shiraste
dhana~njayenAhave shatrumadhye .. 11..\\
aho dhigeShA patitA visa~nj~nA
samIkShya jAmbUnadabaddhaniShkam .
karNaM mahAbAhumadInasattvaM
suSheNa mAtA rudatI bhR^ishArtA .. 12..\\
alpAvasheSho hi kR^ito mahAtmA
sharIrabhakShaiH paribhakShayadbhiH .
draShTuM na samprIti karaH shashIva
kR^iShNashya pakShasya chaturdashAhe .. 13..\\
sAvartamAnA patitA pR^ithivyAm
utthAya dInA punareva chaiShA .
karNasya vaktraM parijighramANA
rorUyate putravadhAbhitaptA .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
g
AvantyaM bhImasenena bhakShayanti nipAtitam .
gR^idhragomAyavaH shUraM bahu bandhumabandhuvat .. 1..\\
taM pashya kadana.n kR^itvA shatrUNAM madhusUdana .
shayAna.n vIrashayane rudhireNa samukShitam .. 2..\\
ta.n sR^igAlAshcha ka~NkAshcha kravyAdAshcha pR^ithagvidhAH .
tena tena vikarShanti pashya kAlasya paryayam .. 3..\\
shayAna.n vIrashayane vIramAkranda sAriNam .
Avantyamabhito nAryo rudatyaH paryupAsate .. 4..\\
prAtipIyaM maheShvAsa.n hataM bhallena bAhlikam .
prasuptamiva shArdUlaM pashya kR^iShNa manasvinam .. 5..\\
atIva mukhavarNo.asya nihatasyApi shobhate .
somasyevAbhipUrNasya paurNamAsyA.n samudyataH .. 6..\\
putrashokAbhitaptena pratiGYAM parirakShatA .
pAkashAsaninA sa~Nkhye vArddha kShatrirnipAtitaH .. 7..\\
ekAdasha chamUrjitvA rakShyamANaM mahAtmanA .
satya.n chikIrShatA pashya hatamenaM jayadratham .. 8..\\
sindhusauvIrabhartAra.n darpapUrNaM manasvinam .
bhakShayanti shivA gR^idhrA janArdana jayadratham .. 9..\\
sa.nrakShyamANaM bhAryAbhiranuraktAbhirachyuta .
bhaShanto vyapakarShanti gahanaM nimnamantikAt .. 10..\\
tametAH paryupAsante rakShamANA mahAbhujam .
sindhusauvIragAndhArakAmbojayavanastriyaH .. 11..\\
yadA kR^iShNAmupAdAya prAdravatkekayaiH saha .
tadaiva vadhyaH pANDUnA.n janArdana jayadratha .. 12..\\
duHshalAM mAnayadbhistu yadA mukto jayadrathaH .
kathamadya na tA.n kR^iShNa mAnayanti sma te punaH .. 13..\\
saiShA mama sutA bAlA vilapantI suduHkhitA .
pramApayati chAtmAnamAkroshati cha pANDavAn .. 14..\\
kiM nu duHkhatara.n kR^iShNa paraM mama bhaviShyati .
yatsutA vidhavA bAlA snuShAshcha nihateshvarAH .. 15..\\
aho dhigduHshalAM pashya vItashokabhayAm iva .
shiro bharturanAsAdya dhAvamAnAmitastataH .. 16..\\
vArayAmAsa yaH sarvAnpANDavAnputragR^iddhinaH .
sa hatvA vipulAH senAH svayaM mR^ityuvasha.n gataH .. 17..\\
taM mattamiva mAta~Nga.n vIraM paramadurjayam .
parivArya rudantyetAH striyashchandropamAnanAH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
g
eSha shalyo hataH shete sAkShAnnakula mAtulaH .
dharmaGYena satA tAta dharmarAjena sa.nyuge .. 1..\\
yastvayA spardhate nitya.n sarvatra puruSharShabha .
sa eSha nihataH shete madrarAjo mahArathaH .. 2..\\
yena sa~NgR^ihNatA tAta rathamAdhiratheryudhi .
javArthaM pANDuputrANA.n tathA tejovadhaH kR^itaH .. 3..\\
aho dhikpashya shalyasya pUrNachandra sudarshanam .
mukhaM padmapalAshAkSha.n vaDairAdaShTamavraNam .. 4..\\
eShA chAmIkarAbhasya taptakA~nchanasa prabhA .
AsyAdviniHsR^itA jihvA bhakShyate kR^iShNapakShibhiH .. 5..\\
yudhiShThireNa nihata.n shalyaM samitishobhanam .
rudantyaH paryupAsante madrarAjakulastriyaH .. 6..\\
etAH susUkShma vasanA madrarAjaM nararShabham .
kroshantyabhisamAsAdya kShatriyAH kShatriyarShabham .. 7..\\
shalyaM nipatitaM nAryaH parivAryAbhitaH sthitAH .
vAshitA gR^iShTayaH pa~Nke parimagnamivarShabham .. 8..\\
shalya.n sharaNadaM shUraM pashyainaM rathasattamam .
shayAna.n vIrashayane sharairvishakalIkR^itam .. 9..\\
eSha shailAlayo rAjA bhagadattaH pratApavAn .
gajA~Nkusha dharaH shreShThaH shete bhuvi nipAtitaH .. 10..\\
yasya rukmamayI mAlA shirasyeShA virAjate .
shvApadairbhakShyamANasya shobhayantIva mUrdhajAn .. 11..\\
etena kila pArthasya yuddhamAsItsudAruNam .
lomaharShaNamatyugra.n shakrasya balinA yathA .. 12..\\
yodhayitvA mahAbAhureSha pArtha.n dhana~njayam .
saMshaya.n gamayitvA cha kuntIputreNa pAtitaH .. 13..\\
yasya nAsti samo loke shaurye vIrye cha kash chana .
sa eSha nihataH shete bhIShmo bhIShmakR^idAhave .. 14..\\
pashya shAntanava.n kR^iShNa shayAna.n sUryavarchasam .
yugAnta iva kAlena pAtita.n sUryamambarAt .. 15..\\
eSha taptvA raNe shatrU~nshastratApena vIryavAn .
narasUryo.astamabhyeti sUryo.astamiva keshava .. 16..\\
sharatalpagata.n vIra.n dharme devApinA samam .
shayAna.n vIrashayane pashya shUra niShevite .. 17..\\
karNinAlIkanArAchairAstIrya shayanottamam .
Avishya shete bhagavAnskandaH sharavaNa.n yathA .. 18..\\
atUla pUrNa.n gA~NgeyastribhirbANaiH samanvitam .
upadhAyopadhAnAgrya.n dattaM gANDIvadhanvanA .. 19..\\
pAlayAnaH pituH shAstramUrdhvaretA mahAyashAH .
eSha shAntanavaH shete mAdhavApratimo yudhi .. 20..\\
dharmAtmA tAta dharmaGYaH pAramparyeNa nirNaye .
amartya iva martyaH sanneSha prANAnadhArayat .. 21..\\
nAsti yuddhe kR^itI kashchinna vidvAnna parAkramI .
yatra shAntanavo bhIShmaH shete.adya nihataH paraiH .. 22..\\
svayametena shUreNa pR^ichchhyamAnena pANDavaiH .
dharmaGYenAhave mR^ityurAkhyAtaH satyavAdinA .. 23..\\
pranaShTaH kuruvaMshashcha punaryena samuddhR^itaH .
sa gataH kurubhiH sArdhaM mahAbuddhiH parAbhavam .. 24..\\
dharmeShu kuravaH kaM nu pariprakShyanti mAdhava .
gate devavrate svarga.n devakalpe nararShabhe .. 25..\\
arjunasya vinetAramAchArya.n sAtyakestathA .
taM pashya patita.n droNaM kurUNAM guru sattamam .. 26..\\
astra.n chaturvidha.n veda yathaiva tridasheshvaraH .
bhArgavo vA mahAvIryastathA droNo.api mAdhava .. 27..\\
yasya prasAdAdbIbhatsuH pANDavaH karma duShkaram .
chakAra sa hataH shete nainamastrANyapAlayan .. 28..\\
yaM purodhAya kurava Ahvayanti sma pANDavAn .
so.aya.n shastrabhR^itAM shreShTho droNaH shastraiH pR^ithakkR^itaH .. 29..\\
yasya nirdahataH senA.n gatiragnerivAbhavat .
sa bhUmau nihataH shete shAntArchiriva pAvakaH .. 30..\\
dhanurmuShTirashIrNashcha hastAvApashcha mAdhava .
droNasya nihatasyApi dR^ishyate jIvato yathA .. 31..\\
vedA yasmAchcha chatvAraH sarvAstrANi cha keshava .
anapetAni vai shUrAdyathaivAdau prajApateH .. 32..\\
bandanArhAvimau tasya bandibhirvanditau shubhau .
gomAyavo vikarShanti pAdau shiShyashatArchitau .. 33..\\
droNa.n drupadaputreNa nihataM madhusUdana .
kR^ipI kR^ipaNamanvAste duHkhopahata chetanA .. 34..\\
tAM pashya rudatImArtAM mukhakeshImadhomukhIm .
hataM patimupAsantI.n droNa.n shastrabhR^itAM varam .. 35..\\
bANairbhinnatanu trANa.n dhR^iShTadyumnena keshava .
upAste vai mR^idhe droNa.n jaTilA brahmachAriNI .. 36..\\
pretakR^itye cha yatate kR^ipI kR^ipaNamAturA .
hatasya samare bhartuH sukumArI yashasvinI .. 37..\\
agnInAhR^itya vidhivachchitAM prajvAlya sarvashaH .
droNamAdhAya gAyanti trINi sAmAni sAmagAH .. 38..\\
kiranti cha chitAmete jaTilA brahmachAriNaH .
dhanurbhiH shaktibhishchaiva rathanIdaishcha mAdhava .. 39..\\
shastraishcha vividhairanyairdhakShyante bhUri tejasam .
ta ete droNamAdhAya sha.nsanti cha rudanti cha .. 40..\\
sAmabhistribhirantaHsthairanusha.nsanti chApare .
agnAvagnimivAdhAya droNa.n hutvA hutAshane .. 41..\\
gachchhantyabhimukhA ga~NgA.n droNashiShyA dvijAtayaH .
apasavyA.n chitiM kR^itvA puraskR^itya kR^ipIM tadA .. 42..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
g
somadattasutaM pashya yuyudhAnena pAtitam .
vitudyamAna.n vihagairbahubhirmAdhavAntike .. 1..\\
putrashokAbhisantaptaH somadatto janArdana .
yuyudhAnaM maheShvAsa.n garhayanniva dR^ishyate .. 2..\\
asau tu bhUrishravaso mAtA shokapariplutA .
AshvAsayati bhartAra.n somadattamaninditA .. 3..\\
diShTyA nedaM mahArAja dAruNaM bharatakShayam .
kuru sa~Nkrandana.n ghora.n yugAntamanupashyasi .. 4..\\
diShTyA yUpadhvaja.n vIraM putraM bhUrisahasradam .
anekakratuyajvAnAM nihataM nAdya pashyasi .. 5..\\
diShTyA snuShANAmAkrande ghora.n vilapitaM bahu .
na shR^iNoShi mahArAja sArasInAmivArNave .. 6..\\
ekavastrAnusa.nvItAH prakIrNAsita mUrdhajAH .
snuShAste paridhAvanti hatApatyA hateshvarAH .. 7..\\
shvApadairbhakShyamANa.n tvamaho diShTyA na pashyasi .
chhinnabAhuM naravyAghramarjunena nipAtitam .. 8..\\
shala.n vinihataM sa~Nkhye bhUrishravasameva cha .
snuShAshcha vidhavAH sarvA diShTyA nAdyeha pashyasi .. 9..\\
diShTyA tatkA~nchana.n chhatra.n yUpaketormahAtmanaH .
vinikIrNa.n rathopasthe saumadatterna pashyasi .. 10..\\
amUstu bhUrishravaso bhAryAH sAtyakinA hatam .
parivAryAnushochanti bhartAramasitekShaNAH .. 11..\\
etA vilapya bahulaM bhartR^ishokena karshitAH .
patantyabhimukhA bhUmau kR^ipaNaM bata keshava .. 12..\\
bIbhatsuratibIbhatsa.n karmedamakarotkatham .
pramattasya yadachchhaitsIdbAhu.n shUrasya yajvanaH .. 13..\\
tataH pApatara.n karmakR^itavAnapi sAtyakiH .
yasmAtprAyopaviShTasya prAhArShItsaMshitAtmanaH .. 14..\\
eko dvAbhyA.n hataH sheShe tvamadharmeNa dhArmikaH .
iti yUpadhvajasyaitAH striyaH kroshanti mAdhava .. 15..\\
bhAryA yUpadhvajasyaiShA karasaMmitamadhyamA .
kR^itvotsa~Nge bhujaM bhartuH kR^ipaNaM paryadevayat .. 16..\\
aya.n sa rashanotkarShI pInastana vimardanaH .
nAbhyUrujaghanasparshI nIvI visra.nsanaH karaH .. 17..\\
vAsudevasya sAMnidhye pArthenAkliShTa karmaNA .
yudhyataH samare.anyena pramattasya nipAtitaH .. 18..\\
kiM nu vakShyasi sa.nsatsu kathAsu cha janArdana .
arjunasya mahatkarma svaya.n vA sa kirITavAn .. 19..\\
ityeva.n garhayitvaiShA tUShTImAste varA~NganA .
tAmetAmanushochanti sapatnyaH svAmiva snuShAm .. 20..\\
gAndhArarAjaH shakunirbalavAnsatyavikramaH .
nihataH sahadevena bhAgineyena mAtulaH .. 21..\\
yaH purA hemadaNDAbhyA.n vyajanAbhyAM sma vIjyate .
sa eSha pakShibhiH pakShaiH shayAna upavIjyate .. 22..\\
yaH sma rUpANi kurute shatasho.atha sahasrashaH .
tasya mAyAvino mAyA dagdhAH pANDava tejasA .. 23..\\
mAyayA nikR^itipraGYo jitavAnyo yudhiShThiram .
sabhAyA.n vipulaM rAjyaM sa punarjIvita.n jitaH .. 24..\\
shakuntAH shakuni.n kR^iShNa samantAtparyupAsate .
kitavaM mama putrANA.n vinAshAyopashikShitam .. 25..\\
etenaitanmahadvairaM prasaktaM pANDavaiH saha .
vadhAya mama putrANAmAtmanaH sagaNasya cha .. 26..\\
yathaiva mama putrANA.n lokAH shastrajitAH prabho .
evamasyApi durbuddherlokAH shastreNa vai jitAH .. 27..\\
katha.n cha nAyaM tatrApi putrAnme bhrAtR^ibhiH saha .
virodhayedR^iju praGYAnanR^ijurmadhusUdana .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
g
kAmbojaM pashya durdharSha.n kAmbojAstaraNochitam .
shayAnamR^iShabhaskandha.n hataM pA.nsushu mAdhava .. 1..\\
yasya kShatajasandigdhau bAhU chandanarUShitau .
avekShya kR^ipaNaM bhAryA vilapatyatiduHkhitA .. 2..\\
imau tau parighaprakhyau bAhU shubhatalA~NgulI .
yayorvivaramApannAM na ratirmAM purAjahat .. 3..\\
kA.n gatiM nu gamiShyAmi tvayA hInA janeshvara .
dUrabandhura nAtheva atIva madhurasvarA .. 4..\\
Atape klAmyamAnAnA.n vividhAnAmiva srajAm .
klAntAnAmapi nArINAM na shrIrjahati vai tanum .. 5..\\
shayAnamabhitaH shUra.n kAli~NgaM madhusUdana .
pashya dIptA~Ngada yugapratibaddha mahAbhujam .. 6..\\
mAgadhAnAmadhipati.n jayatsenaM janArdana .
parivArya praruditA mAgadhyaH pashya yoShitaH .. 7..\\
AsAmAyatanetrANA.n susvarANA.n janArdana .
manaH shrutiharo nAdo mano mohayatIva me .. 8..\\
prakIrNasarvAbharaNA rudantyaH shokakarshitAH .
svAstIrNashayanopetA mAgadhyaH sherate bhuvi .. 9..\\
kosalAnAmadhipati.n rAjaputraM bR^ihadbalam .
bhartAraM parivAryaitAH pR^ithakpraruditAH striyaH .. 10..\\
asya gAtragatAnbANAnkArShNi bAhubalArpitAn .
uddharantyasukhAviShTA mUrchhamAnAH punaH punaH .. 11..\\
AsA.n sarvAnavadyAnAmAtapena parishramAt .
pramlAna nalinAbhAni bhAnti vaktrANi mAdhava .. 12..\\
droNena nihatAH shUrAH sherate ruchirA~NgadAH .
droNenAbhimukhAH sarve bhrAtaraH pa~ncha kelayAH .. 13..\\
taptakA~nchanavarmANastAmradhvajarathasrajaH .
bhAsayanti mahIM bhAsA jvalitA iva pAvakAH .. 14..\\
droNena drupada.n sa~Nkhye pashya mAdhava pAtitam .
mahAdvipamivAraNye si.nhena mahatA hatam .. 15..\\
pA~nchAlarAGYo vipulaM puNDarIkAkSha pANDuram .
Atapatra.n samAbhAti sharadIva divAkaraH .. 16..\\
etAstu drupada.n vR^iddhaM snuShA bhAryAshcha duHkhitAH .
dagdhvA gachchhanti pA~nchAlya.n rAjAnamapasavyataH .. 17..\\
dhR^iShTaketuM maheShvAsa.n chedipu~Ngavama~NganAH .
droNena nihata.n shUraM haranti hR^itachetasaH .. 18..\\
droNAstramabhihatyaiSha vimarde madhusUdana .
maheShvAso hataH shete nadyA hR^ita iva drumaH .. 19..\\
eSha chedipatiH shUro dhR^iShTaketurmahArathaH .
shete vinihataH sa~Nkhye hatvA shatrUnsahasrashaH .. 20..\\
vitudyamAna.n vihagaistaM bhAryAH pratyupasthitAH .
chedirAja.n hR^iShIkeshahataM sabalabAndhavam .. 21..\\
dAshArhI putraja.n vIraM shayAnaM satyavikramam .
AropyA~Nke rudantyetAshchedirAjavarA~NganAH .. 22..\\
asya putra.n hR^iShIkeshasuvaktra.n chArukuNDalam .
droNena samare pashya nikR^ittaM bahudhA sharaiH .. 23..\\
pitaraM nUnamAjistha.n yudhyamAnaM paraiH saha .
nAjahAtpR^iShThato vIramadyApi madhusUdana .. 24..\\
evaM mamApi putrasya putraH pitaramanvagAt .
duryodhanaM mahAbAho lakShmaNaH paravIrahA .. 25..\\
vindAnuvindAvAvantyau patitau pashya mAdhava .
himAnte puShpitau shAlau marutA galitAviva .. 26..\\
kA~nchanA~NgadavarmANau bANakhaDgadhanurdharau .
R^iShabhaprati rUpAkShau shayAnau vimalasrajau .. 27..\\
avadhyAH pANDavAH kR^iShNa sarva eva tvayA saha .
ye muktA droNa bhIShmAbhyA.n karNAdvaikartanAtkR^ipAt .. 28..\\
duryodhanAddroNasutAtsaindhavAchcha mahArathAt .
somadattAdvikarNAchcha shUrAchcha kR^itavarmaNaH .
ye hanyuH shastravegena devAnapi nararShabhAH .. 29..\\
ta ime nihatAH sa~Nkhye pashya kAlasya paryayam .
nAtibhAro.asti daivasya dhruvaM mAdhava kash chana .
yadime nihatAH shUrAH kShatriyaiH kShatriyarShabhAH .. 30..\\
tadaiva nihatAH kR^iShNa mama putrAstarasvinaH .
yadaivAkR^ita kAmastvamupaplavya.n gataH punaH .. 31..\\
shantanoshchaiva putreNa prAGYena vidureNa cha .
tadaivoktAsmi mA sneha.n kuruShvAtma suteShviti .. 32..\\
tayorna darshana.n tAta mithyA bhavitumarhati .
achireNaiva me putrA bhasmIbhUtA janArdana .. 33..\\
v
ityuktvA nyapatadbhUmau gAndhArI shokakarshitA .
duHkhopahata viGYAnA dhairyamutsR^ijya bhArata .. 34..\\
tataH kopaparItA~NgI putrashokapariplutA .
jagAma shauri.n doSheNa gAndhArI vyathitendriyA .. 35..\\
g
pANDavA dhArtarAShTrAshcha drugdhAH kR^iShNa parasparam .
upekShitA vinashyantastvayA kasmAjjanArdana .. 36..\\
shaktena bahu bhR^ityena vipule tiShThatA bale .
ubhayatra samarthena shrutavAkyena chaiva ha .. 37..\\
ichchhatopekShito nAshaH kurUNAM madhusUdana .
yasmAttvayA mahAbAho phala.n tasmAdavApnuhi .. 38..\\
patishushrUShayA yanme tapaH ki.n chidupArjitam .
tena tvA.n duravApAtma~nshapsye chakragadAdhara .. 39..\\
yasmAtparaspara.n ghnanto GYAtayaH kurupANDavAH .
upekShitAste govinda tasmAjGYAtInvadhiShyasi .. 40..\\
tvamapyupasthite varShe ShaTtriMshe madhusUdana .
hataGYAtirhatAmAtyo hataputro vanecharaH .
kutsitenAbhyupAyena nidhana.n samavApsyasi .. 41..\\
tavApyeva.n hatasutA nihataGYAtibAndhavAH .
striyaH paripatiShyanti yathaitA bharata striyaH .. 42..\\
v
tachchhrutvA vachana.n ghora.n vAsudevo mahAmanAH .
uvAcha devI.n gAndhArImIShadabhyutsmayanniva .. 43..\\
sa.nhartA vR^iShNichakrasya nAnyo madvidyate shubhe .
jAne.ahametadapyeva.n chIrNaM charasi kShatriye .. 44..\\
avadhyAste narairanyairapi vA devadAnavaiH .
parasparakR^itaM nAshamataH prApsyanti yAdavAH .. 45..\\
ityuktavati dAshArhe pANDavAstrastachetasaH .
babhUvurbhR^ishasa.nvignA nirAshAshchApi jIvite .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
vaa
uttiShThottiShTha gAndhAri mA cha shoke manaH kR^ithAH .
tavaiva hyaparAdhena kuravo nidhana.n gatAH .. 1..\\
yA tvaM putra.n durAtmAnamIrShumatyantamAninam .
duryodhanaM puraskR^itya duShkR^ita.n sAdhu manyase .. 2..\\
niShThura.n vairaparuShaM vR^iddhAnAM shAsanAtigam .
kathamAtmakR^ita.n doShaM mayyAdhAtumihechchhasi .. 3..\\
mR^ita.n vA yadi vA naShTaM yo.atItamanushochati .
duHkhena labhate duHkha.n dvAvanarthau prapadyate .. 4..\\
tapo.arthIyaM brAhmaNI dhatta garbhaM
gaurvoDhAra.n dhAvitAraM tura~NgI .
shUdrA dAsaM pashupAla.n tu vaishyA
vadhArthIya.n tvadvidhA rAjaputrI .. 5..\\
v
tachchhrutvA vAsudevasya punarukta.n vacho.apriyam .
tUShNIM babhUva gAndhArI shokavyAkula lochanA .. 6..\\
dhR^itarAShTrastu rAjarShirnigR^ihyAbuddhija.n tamaH .
paryapR^ichchhata dharmAtmA dharmarAja.n yudhiShThiram .. 7..\\
jIvatAM parimANaGYaH sainyAnAmasi pANDava .
hatAnA.n yadi jAnIShe parimANaM vadasva me .. 8..\\
y
dashAyutAnAmayuta.n sahasrANi cha viMshatiH .
koTyaH ShaShTishcha ShaTchaiva ye.asminrAjamR^idhe hatAH .. 9..\\
alakShyANA.n tu vIrANA.n sahasrANi chaturdasha .
dasha chAnyAni rAjendra shata.n ShaShTishcha pa~ncha cha .. 10..\\
dhr
yudhiShThira gati.n kAM te gatAH puruShasattamAH .
AchakShva me mahAbAho sarvaGYo hyasi me mataH .. 11..\\
y
yairhutAni sharIrANi hR^iShTaiH paramasa.nyuge .
devarAjasamA.NllokAngatAste satyavikramAH .. 12..\\
ye tvahR^iShTena manasA martavyamiti bhArata .
yudhyamAnA hatAH sa~Nkhye te gandharvaiH samAgatAH .. 13..\\
ye tu sa~NgrAmabhUmiShThA yAchamAnAH parA~NmukhAH .
shastreNa nidhanaM prAptA gatAste guhyakAnprati .. 14..\\
pIDyamAnAH parairye tu hIyamAnA nirAyudhAH .
hrIniShedhA mahAtmAnaH parAnabhimukhA raNe .. 15..\\
chhidyamAnAH shitaiH shastraiH kShatradharmaparAyaNAH .
gatAste brahma sadana.n hatA vIrAH suvarchasaH .. 16..\\
ye tatra nihatA rAjannantarAyodhanaM prati .
yathA katha.n chitte rAjansamprAptA uttarAnkurUn .. 17..\\
dhr
kena GYAnabalenaivaM putrapashyasi siddhavat .
tanme vada mahAbAho shrotavya.n yadi vai mayA .. 18..\\
y
nideshAdbhavataH pUrva.n vane vicharatA mayA .
tIrthayAtrA prasa~Ngena samprApto.ayamanugrahaH .. 19..\\
devarShirlomasho hR^iShTastataH prApto.asmyanusmR^itim .
divya.n chakShurapi prApta.n GYAnayogena vai purA .. 20..\\
dhr
ye.atrAnAthA janasyAsya sa nAthA ye cha bhArata .
kachchitteShA.n sharIrANi dhakShyanti vidhipUrvakam .. 21..\\
na yeShA.n santi kartAro na cha ye.atrAhitAgnayaH .
vaya.n cha kasya kuryAmo bahutvAttAta karmaNaH .. 22..\\
yAnsuparNAshcha gR^idhrAshcha vikarShanti tatastataH .
teShA.n tu karmaNA lokA bhaviShyanti yudhiShThira .. 23..\\
v
evamukto mahAprAGYaH kuntIputro yudhiShThiraH .
Adidesha sudharmANa.n daumya.n sUtaM cha sa~njayam .. 24..\\
vidura.n cha mahAbuddhi.n yuyutsuM chaiva kauravam .
indrasena mukhAMshchaiva bhR^ityAnsUtAMshcha sarvashaH .. 25..\\
bhavantaH kArayantveShAM pretakAryANi sarvashaH .
yathA chAnAthavatki.n chichchharIraM na vinashyati .. 26..\\
shAsanAddharmarAjasya kShattA sUtashcha sa~njayaH .
sudharmA dhaumya sahita indrasenAdayastathA .. 27..\\
chandanAgurukAShThAni tathA kAlIyakAnyuta .
ghR^ita.n tailaM cha gandhAMshcha kShaumANi vasanAni cha .. 28..\\
samAhR^itya mahArhANi dArUNA.n chaiva sa~ncayAn .
rathAMshcha mR^iditA.nstatra nAnApraharaNAni cha .. 29..\\
chitAH kR^itvA prayatnena yathAmukhyAnnarAdhipAn .
dAhayAmAsuravyagrA vidhidR^iShTena karmaNA .. 30..\\
duryodhana.n cha rAjAnaM bhrAtR^IMshchAsya shatAdhikAn .
shalya.n shala.n cha rAjAnaM bhUrishravasameva cha .. 31..\\
jayadratha.n cha rAjAnamabhimanyuM cha bhArata .
dauHshAsani.n lakShmaNa.n cha dhR^iShTaketuM cha pArthivam .. 32..\\
bR^ihanta.n somadatta.n cha sR^i~njayAMshcha shatAdhikAn .
rAjAna.n kShemadhanvAna.n virATadrupadau tathA .. 33..\\
shikhaNDina.n cha pA~nchAlyaM dhR^iShTadyumnaM cha pArShatam .
yudhAmanyu.n cha vikrAntamuttamaujasameva cha .. 34..\\
kausalya.n draupadeyAMshcha shakuniM chApi saubalam .
achala.n vR^iShaka.n chaiva bhagadattaM cha pArthivam .. 35..\\
karNa.n vaikartana.n chaiva saha putramamarShaNam .
kekayAMshcha maheShvAsA.nstrigartAMshcha mahArathAn .. 36..\\
ghaTotkacha.n rAkShasendraM bakabhrAtarameva cha .
alambusa.n cha rAjAnaM jalasa~NghaM cha pArthivam .. 37..\\
anyAMshcha pArthivAnrAja~nshatasho.atha sahasrashaH .
ghR^itadhArA hutairdIptaiH pAvakaiH samadAhayan .. 38..\\
pitR^imedhAshcha keShA.n chidavartanta mahAtmanAm .
sAmabhishchApyagAyanta te.anvashochyanta chAparaiH .. 39..\\
sAmnAmR^ichA.n cha nAdena strINAM cha ruditasvanaiH .
kashmala.n sarvabhUtAnAM nishAyAM samapadyata .. 40..\\
te vidhUmAH pradIptAshcha dIpyamAnAshcha pAvakAH .
nabhasIvAnvadR^ishyanta grahAstanvabhrasa.nvR^itAH .. 41..\\
ye chApyanAthAstatrAsannAnAdeshasamAgatAH .
tAMshcha sarvAnsamAnAyya rAshInkR^itvA sahasrashaH .. 42..\\
chitvA dArubhiravyagraH prabhUtaiH snehatApitaiH .
dAhayAmAsa viduro dharmarAjasya shAsanAt .. 43..\\
kArayitvA kriyAsteShA.n kururAjo yudhiShThiraH .
dhR^itarAShTraM puraskR^itya ga~NgAm abhimukho.agamat .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
v
te samAsAdya ga~NgA.n tu shivAM puNyajanochitAm .
hradinI.n vaprasampannAM mahAnUpAM mahAvanAm .. 1..\\
bhUShaNAnyuttarIyANi veShTanAnyavamuchya cha .
tataH pitR^INAM pautrANAM bhrAtR^INA.n svajanasya cha .. 2..\\
putrANAmAryakANA.n cha patInAM cha kuru striyaH .
udaka.n chakrire sarvA rudantyo bhR^ishaduHkhitAH .
suhR^idA.n chApi dharmaGYAH prachakruH salilakriyAH .. 3..\\
udake kriyamANe tu vIrANA.n vIra patnibhiH .
sUpatIrthA abhavadga~NgA bhUyo viprasasAra cha .. 4..\\
tanmahodadhi sa~NkAshaM nirAnandamanutsavam .
vIra patnIbhirAkIrNa.n ga~NgAtIramashobhata .. 5..\\
tataH kuntI mahArAja sahasA shokakarshitA .
rudatI mandayA vAchA putrAnvachanamabravIt .. 6..\\
yaH sa shUro maheShvAso rathayUthapa yUthapaH .
arjunena hataH sa~Nkhye vIra lakShaNalakShitaH .. 7..\\
ya.n sUtaputraM manyadhvaM rAdheyamiti pANDavAH .
yo vyarAjachchamUmadhye divAkara iva prabhuH .. 8..\\
pratyayudhyata yaH sarvAnpurA vaH sapadAnugAn .
duryodhana bala.n sarvaM yaH prakarShanvyarochata .. 9..\\
yasya nAsti samo vIrye pR^ithivyAmapi kash chana .
satyasandhasya shUrasya sa~NgrAmeShvapalAyinaH .. 10..\\
kurudhvamudaka.n tasya bhrAturakliShTakarmaNaH .
sa hi vaH pUrvajo bhrAtA bhAskarAnmayyajAyata .
kuNDalI kavachI shUro divAkarasamaprabhaH .. 11..\\
shrutvA tu pANDavAH sarve mAturvachanamapriyam .
karNamevAnushochanta bhUyashchArtatarAbhavan .. 12..\\
tataH sa puruShavyAghraH kuntIputro yudhiShThiraH .
uvAcha mAtara.n vIro niHshvasanniva pannagaH .. 13..\\
yasyeShu pAtamAsAdya nAnyastiShTheddhana~njayAt .
kathaM putro bhavatyA.n sa devagarbhaH purAbhavat .. 14..\\
yasya bAhupratApena tApitAH sarvato vayam .
tamagnimiva vastreNa katha~nchAditavatyasi .
yasya bAhubala.n ghoraM dhArtarAShTtrairupAsitam .. 15..\\
nAnyaH kuntIsutAtkarNAdagR^ihNAdrathinA.n rathI .
sa naH prathamajo bhrAtA sarvashastrabhR^itA.n varaH .
asUta taM bhavatyagre kathamadbhutavikramam .. 16..\\
aho bhavatyA mantrasya pidhAnena vaya.n hatAH .
nidhanena hi karNasya pIDitAH sma sa bAndhavAH .. 17..\\
abhimanyorvinAshena draupadeya vadhena cha .
pA~nchAlAnA.n cha nAshena kurUNAM patanena cha .. 18..\\
tataH shataguNa.n duHkhamidaM mAmaspR^ishadbhR^isham .
karNamevAnushochanhi dahyAmyagnAvivAhitaH .. 19..\\
na hi sma ki.n chidaprApyaM bhavedapi divi sthitam .
na cha sma vaishasa.n ghoraM kauravAnta karaM bhavet .. 20..\\
eva.n vilapya bahula.n dharmarAjo yudhiShThiraH .
vinada~nshanakai rAjaMshchakArAsyodakaM prabhuH .. 21..\\
tato vineduH sahasA strIpu.nsAstatra sarvashaH .
abhito ye sthitAstatra tasminnudakakarmaNi .. 22..\\
tata AnAyayAmAsa karNasya sa parichchhadam .
striyaH kurupatirdhImAnbhrAtuH premNA yudhiShThiraH .. 23..\\
sa tAbhiH sahadharmAtmA pretakR^ityamanantaram .
kR^itvottatAra ga~NgAyAH salilAdAkulendriyaH .. 24..\\
##\end{multicols}##
##
\medskip\hrule\medskip
Last updated on \today ; Send corrections to sanskrit@cheerful.com
\end{document}