vaizampaayana
kR^itodakAste suhR^ida.n sarveShAM pANDunandanAH .
viduro dhR^itarAShTrashcha sarvAshcha bharata striyaH .. 1..\\
tatra te sumahAtmAno nyavasankurunandanAH .
shauchaM nivartayiShyanto mAsamekaM bahiH purAt .. 2..\\
kR^itodaka.n tu rAjAnaM dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
abhijagmurmahAtmAnaH siddhA brahmarShisattamAH .. 3..\\
dvaipAyano nAradashcha devalashcha mahAnR^iShiH .
devasthAnashcha kaNvashcha teShA.n shiShyAshcha sattamAH .. 4..\\
anye cha veda vidvA.nsaH kR^itapraGYA dvijAtayaH .
gR^ihasthAH snAtakAH sarve dadR^ishuH kurusattamam .. 5..\\
abhigamya mahAtmAnaH pUjitAshcha yathAvidhi .
AsaneShu mahArheShu vivishuste maharShayaH .. 6..\\
pratigR^ihya tataH pUjA.n tatkAlasadR^ishIM tadA .
paryupAsanyathAnyAyaM parivArya yudhiShThiram .. 7..\\
puNye bhAgIrathI tIre shokavyAkula chetasam .
AshvAsayanto rAjAna.n viprAH shatasahasrashaH .. 8..\\
nAradastvabravItkAle dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
vichArya munibhiH sArdha.n tatkAlasadR^isha.n vachaH .. 9..\\
bhavato bAhuvIryeNa prasAdAnmAdhavasya cha .
jiteyamavaniH kR^itsnA dharmeNa cha yudhiShThiraH .. 10..\\
diShTyA muktAH sma sa~NgrAmAdasmAllokabhaya~NkarAt .
kShatradharmaratashchApi kachchinmodasi pANDava .. 11..\\
kachchichcha nihatAmitraH prINAsi suhR^ido nR^ipa .
kachchichchhriyamimAM prApya na tvA.n shokaH prabAdhate .. 12..\\
yudhisthira
vijiteyaM mahIkR^itsnA kR^iShNa bAhubalAshrayAt .
brAhmaNAnAM prasAdena bhImArjunabalena cha .. 13..\\
ida.n tu me mahadduHkha.n vartate hR^idi nityadA .
kR^itvA GYAtikShayamimaM mahAnta.n lobhakAritam .. 14..\\
saubhadra.n draupadeyAMshcha ghAtayitvA priyAnsutAn .
jayo.ayamajayAkAro bhagavanpratibhAti me .. 15..\\
kiM nu vakShyati vArShNeyI vadhUrme madhusUdanam .
dvArakAvAsinI kR^iShNamitaH pratigata.n harim .. 16..\\
draupadI hataputreya.n kR^ipaNA hatabAndhavA .
asmatpriyahite yuktA bhUyo pIDayatIva mAm .. 17..\\
idamanyachcha bhagavanyattvA.n vakShyAmi nArada .
mantrasa.nvaraNenAsmi kuntyA duHkhena yojitaH .. 18..\\
yo.asau nAgAyuta balo loke.apratiratho raNe .
si.nhakhela gatirdhImAnghR^iNI dAnto yatavrataH .. 19..\\
Ashramo dhArtarAShTrANAM mAnI tIkShNaparAkramaH .
amarShI nityasa.nrambhI kSheptAsmAka.n raNe raNe .. 20..\\
shIghrAstrashchitrayodhI cha kR^itI chAdbhutavikramaH .
gUDhotpannaH sutaH kuntyA bhrAtAsmAka.n cha sodaraH .. 21..\\
toyakarmaNi ya.n kuntI kathayAmAsa sUryajam .
putra.n sarvaguNopetamavakIrNa.n jale purA .. 22..\\
ya.n sUtaputraM loko.ayaM rAdheya.n chApyamanyata .
sa jyeShThaputraH kuntyA vai bhrAtAsmAka.n cha mAtR^ijaH .. 23..\\
ajAnatA mayA sa~Nkhye rAjyalubdhena ghAtitaH .
tanme dahati gAtrANi tUlarAshimivAnalaH .. 24..\\
na hi ta.n veda pArtho.api bhrAtaraM shvetavAhanaH .
nAhaM na bhImo na yamau sa tvasmAnveda suvrataH .. 25..\\
gatA kila pR^ithA tasya sakAshamiti naH shrutam .
asmAka.n shama kAmA vai tva.n cha putro mametyatha .. 26..\\
pR^ithAyA na kR^itaH kAmastena chApi mahAtmanA .
ati pashchAdidaM mAtaryavochaditi naH shrutam .. 27..\\
na hi shakShyAmyaha.n tyaktuM nR^ipaM duryodhana.n raNe .
anArya.n cha nR^isha.nsaM cha kR^itaghnaM cha hi me bhavet .. 28..\\
yudhiShThireNa sandhi.n chayadi kuryAM mate tava .
bhIto raNe shvetavAhAditi mAM ma.nsyate janaH .. 29..\\
so.ahaM nirjitya samare vijaya.n saha keshavam .
sandhAsye dharmaputreNa pashchAditi cha so.abravIt .. 30..\\
tamavochatkila pR^ithA punaH pR^ithula vakShasam .
chaturNAmabhaya.n dehi kAma.n yudhyasva phalgunam .. 31..\\
so.abravInmAtara.n dhImAnvepamAnaH kR^itA~njaliH .
prAptAnviShahyAMshchaturo na haniShyAmi te sutAn .. 32..\\
pa~nchaiva hi sutA mAtarbhaviShyanti hi te dhruvam .
sa karNA vA hate pArthe sArjunA vA hate mayi .. 33..\\
taM putragR^iddhinI bhUyo mAtAputramathAbravIt .
bhrAtR^INA.n svasti kurvIthA yeShAM svasti chikIrShasi .. 34..\\
tamevamuktvA tu pR^ithA visR^ijyopayayau gR^ihAn .
so.arjunena hato vIro bhrAtA bhrAtrA sahodaraH .. 35..\\
na chaiva vivR^ito mantraH pR^ithAyAstasya vA mune .
atha shUro maheShvAsaH pArthenAsau nipAtitaH .. 36..\\
aha.n tvaGYAsiShaM pashchAtsvasodaryaM dvijottama .
pUrvajaM bhrAtara.n karNaM pR^ithAyA vachanAtprabho .. 37..\\
tena me dUyate.atIva hR^idayaM bhrAtR^ighAtinaH .
karNArjuna sahAyo.aha.n jayeyamapi vAsavam .. 38..\\
sabhAyA.n klishyamAnasya dhArtarAShTrairdurAtmabhiH .
sahasotpatitaH krodhaH karNa.n dR^iShTvA prashAmyati .. 39..\\
yadAyhyasya giro rUkShAH shR^iNomi kaTukodayAH .
sabhAyA.n gadato dyUte duryodhanahitaiShiNaH .. 40..\\
tadA nashyati me krodhaH pAdau tasya nirIkShya ha .
kuntyA hi sadR^ishau pAdau karNasyeti matirmama .. 41..\\
sAdR^ishya hetumanvichchhanpR^ithAyAstava chaiva ha .
kAraNaM nAdhigachchhAmi katha.n chidapi chintayan .. 42..\\
kathaM nu tasya sa~NgrAme pR^ithivI chakramagrasat .
katha.n cha shapto bhrAtA me tattva.n vaktumihArhasi .. 43..\\
shrotumichchhAmi bhagava.nstvattaH sarva.n yathAtatham .
bhavAnhi sarvavidvidvA.Nlloke veda kR^itAkR^itam .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
vaizampaayana
sa evamuktastu munirnArado vadatA.n varaH .
kathayAmAsa tatsarva.n yathA shaptaH sasUtajaH .. 1..\\
evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata .
na karNArjunayoH ki.n chidaviShahyaM bhavedraNe .. 2..\\
guhyametattu devAnA.n kathayiShyAmi te nR^ipa .
tannibodha mahArAja yathAvR^ittamidaM purA .. 3..\\
kShatra.n svarga.n kathaM gachchhechchhastra pUtamiti prabho .
sa~NgharShajananastasmAtkanyA garbho vinirmitaH .. 4..\\
sa bAlastejasA yuktaH sUtaputratvamAgataH .
chakArA~NgirasA.n shreShThe dhanurveda.n gurau tava .. 5..\\
sabalaM bhImasenasya phalgunasya cha lAghavam .
buddhi.n cha tava rAjendra yamayorvinayaM tathA .. 6..\\
sakhya.n cha vAsudevena bAlye gANDivadhanvanaH .
prajAnAmanurAga.n cha chintayAno vyadahyata .. 7..\\
sa sakhyamagamadbAlye rAGYA duryodhanena vai .
yuShmAbhirnityasandviShTo daivAchchApi svabhAvataH .. 8..\\
vidyAdhikamathAlakShya dhanurvede dhana~njayam .
droNa.n rahasyupAgamya karNo vachanamabravIt .. 9..\\
brahmAsta.n vettumichchhAmi sa rahasyanivartanam .
arjunena samo yuddhe bhaveyamiti me matiH .. 10..\\
samaH putreShu cha snehaH shiShyeShu cha tava dhruvam .
tvatprasAdAnna mAM brUyurakR^itAstra.n vichakShaNAH .. 11..\\
droNastathoktaH karNena sApekShaH phalgunaM prati .
daurAtmya.n chApi karNasya viditvA tamuvAcha ha .. 12..\\
brahmAstaM brAhmaNo vidyAdyathAvachcharitavrataH .
kShatriyo vA tapasvI yo nAnyo vidyAtkatha.n chana .. 13..\\
ityukto.a~NgirasA.n shreShThamAmantrya pratipUjya cha .
jagAma sahasA rAmaM mahendraM parvataM prati .. 14..\\
sa tu rAmamupAgamya shirasAbhipraNamya cha .
brAhmaNo bhArgavo.asmIti gauraveNAbhyagachchhata .. 15..\\
rAmastaM pratijagrAha pR^iShTvA gotrAdi sarvashaH .
uShyatA.n svAgata.n cheti prItimAMshchAbhavadbhR^isham .. 16..\\
tatra karNasya vasato mahendre parvatottame .
gandharvai rAkShasairyakShairdevaishchAsItsamAgamaH .. 17..\\
sa tatreShvastramakarodbhR^igushreShThAdyathAvidhi .
priyashchAbhavadatyartha.n devagandharvarakShasAm .. 18..\\
sa kadA chitsamudrAnte vicharannAshramAntike .
ekaH khaDgadhanuH pANiH parichakrAma sUta jaH .. 19..\\
so.agnihotraprasaktasya kasya chidbrahmavAdinaH .
jaghAnAGYAnataH pArtha homadhenu.n yadR^ichchhayA .. 20..\\
tadaGYAnakR^itaM matvA brAhmaNAya nyavedayat .
karNaH prasAdayaMshchainamidamityabravIdvachaH .. 21..\\
abuddhi pUrvaM bhagavandhenureShA hatA tava .
mayA tatra prasAdaM me kuruShveti punaH punaH .. 22..\\
ta.n sa vipro.abravItkruddho vAchA nirbhartsayanniva .
durAchAra vadhArhastvaM phalaM prApnuhi durmate .. 23..\\
yena vispardhase nitya.n yadartha.n ghaTase.anisham .
yudhyatastena te pApabhUmishchakra.n grasiShyati .. 24..\\
tatashchakre mahI graste mUrdhAna.n te vichetasaH .
pAtayiShyati vikramya shatrurgachchha narAdhama .. 25..\\
yatheya.n gaurhatA mUDha pramattena tvayA mama .
pramattasyaivamevAnyaH shiraste pAtayiShyati .. 26..\\
tataH prasAdayAmAsa punasta.n dvijasattamam .
gobhirdhanaishcha ratnaishcha sa chainaM punarabravIt .. 27..\\
nedaM madvyAhR^ita.n kuryAtsarvaloko.api vai mR^iShA .
gachchha vA tiShTha vA yadvA kArya.n te tatsamAchara .. 28..\\
ityukto brAhmaNenAtha karNo dainyAdadhomukhaH .
rAmamabhyAgamadbhItastadeva manasA smaran .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
naarada
karNasya bAhuvIryeNa prashrayeNa damena cha .
tutoSha bhR^igushArdUlo gurushushrUShayA tathA .. 1..\\
tasmai sa vidhivatkR^itsnaM brahmAstra.n sa nivartanam .
provAchAkhilamavyagra.n tapasvI sutapasvine .. 2..\\
viditAstrastataH karNo ramamANo.a.ashrame bhR^igoH .
chakAra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaH .. 3..\\
tataH kadA chidrAmastu charannAshramamantikAt .
karNena sahito dhImAnupavAsena karshitaH .. 4..\\
suShvApa jAmadagnyo vai visrambhotpanna sauhR^idaH .
karNasyotsa~Nga AdhAya shiro klAntamanA guruH .. 5..\\
atha kR^imiH shleShma mayo mA.nsashoNitabhojanaH .
dAruNo dAruNasparshaH karNasyAbhyAshamAgamat .. 6..\\
sa tasyorumathAsAdya bibheda rudhirAshanaH .
na chainamashakatkSheptu.n hantuM vApi gurorbhayAt .. 7..\\
sandashyamAno.api tathA kR^imiNA tena bhArata .
guru prabodha sha~NkI cha tamupaikShata sUta jaH .. 8..\\
karNastu vedanA.n dhairyAdasahyA.n vinigR^ihya tAm .
akampannavyathaMshchaiva dhArayAmAsa bhArgavam .. 9..\\
yadA tu ridhireNA~Nge parispR^iShTo bhR^igUdvahaH .
tadAbudhyata tejasvI santaptashchedamabravIt .. 10..\\
aho.asmyashuchitAM prAptaH kimida.n kriyate tvayA .
kathayasva bhaya.n tyaktvA yAthAtathyamidaM mama .. 11..\\
tasya karNastadAchaShTa kR^imiNA paribhakShaNam .
dadarsha rAmasta.n chApi kR^imi.n sUkara saMnibham .. 12..\\
aShTa pAda.n tIkShNadaMShTra.n sUchIbhiriva sa.nvR^itam .
romabhiH saMniruddhA~NgamalarkaM nAma nAmataH .. 13..\\
sa dR^iShTamAtro rAmeNa kR^imiH prANAnavAsR^ijat .
tasminnevAsR^iksa~Nklinne tadadbhutamivAbhavat .. 14..\\
tato.antarikShe dadR^ishe vishvarUpaH karAlavAn .
rAkShaso lohitagrIvaH kR^iShNA~Ngo meghavAhanaH .. 15..\\
sa rAma prA~njalirbhUtvA babhAShe pUrNamAnasaH .
svasti te bhR^igushArdUla gamiShyAmi yathAgatam .. 16..\\
mokShito narakAdasmi bhavatA munisattama .
bhadra.n cha te.asu nandishcha priyaM me bhavatA kR^itam .. 17..\\
tamuvAchaM mahAbAhurjAmadagnyaH pratApavAn .
kastva.n kasmAchcha narakaM pratipanno bravIhi tat .. 18..\\
so.abravIdahamAsaM prAggR^itso nAma mahAsuraH .
purA devayuge tAta bhR^igostulyavayA iva .. 19..\\
so.ahaM bhR^igorsudayitAM bhAryAmapaharaM balAt .
maharSherabhishApena kR^imibhUto.apataM bhuvi .. 20..\\
abravIttu sa mA.n krodhAttava pUrvapitAmahaH .
mUtra shleShmAshanaH pApanirayaM pratipatsyase .. 21..\\
shApasyAnto bhavedbrahmannityeva.n tamathAbruvam .
bhavitA bhArgave rAma iti mAmabravIdbhR^iguH .. 22..\\
so.ahametA.n gatiM prApto yathA na kushalaM tathA .
tvayA sAdho samAgamya vimuktaH pApayonitaH .. 23..\\
evamuktvA namaskR^itya yayau rAmaM mahAsuraH .
rAmaH karNa.n tu sa krodamida.n vachanamabravIt .. 24..\\
ati duHkhamidaM mUDha na jAtu brAhmaNaH sahet .
kShatriyasyaiva te dhairya.n kAmayA satyamuchyatAm .. 25..\\
tamuvAcha tataH karNaH shApabhItaH prasAdayan .
brahmakShatrAntare sUta.n jAtaM mA.n viddhi bhArgava .. 26..\\
rAdheyaH karNa iti mAM pravadanti janA bhuvi .
prasAda.n kuru me brahmannastralubdhasya bhArgava .. 27..\\
pitA gururna sandeho veda vidyA pradaH prabhuH .
ato bhArgava ityuktaM mayA gotra.n tavAntike .. 28..\\
tamuvAcha bhR^igushreShThaH saroShaH prahasanniva .
bhUmau nipatita.n dIna.n vepamAna kR^itA~njalim .. 29..\\
yasmAnmithyopacharito astralobhAdiha tvayA .
tasmAdetaddhi te mUDha brahmAstraM pratibhAsyati .. 30..\\
anyatra vadhakAlAtte sadR^ishena sameyuShaH .
abrAhmaNe na hi brahma dhruva.n tiShThetkadA chana .. 31..\\
gachchhedAnIM na te sthAnamanR^itasyeha vidyate .
na tvayA sadR^isho yuddhe bhavitA kshatriyo bhuvi .. 32..\\
evamuktastu rAmeNa nyAyenopajagAma saH .
duryodhanamupAgamya kR^itAstro.asmIti chAbravIt .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
naarada
karNastu samavApyaitadastraM bhArgavanandanAt .
duryodhanena sahito mumude bharatarShabha .. 1..\\
tataH kadA chidrAjAnaH samAjagmuH svaya.nvare .
kali~Nga viShaye rAjanrAGYashchitrA~Ngadasya cha .. 2..\\
shrImadrAjapuraM nAma nagara.n tatra bhArata .
rAjAnaH shatashastatra kanyArtha.n samupAgaman .. 3..\\
shutvA duryodhanastatra sametAnsarvapArthivAn .
rathena kA~nchanA~Ngena karNena sahito yayau .. 4..\\
tataH svaya.nvare tasminsampravR^itte mahotsave .
samApeturnR^ipatayaH kanyArthe nR^ipasattama .. 5..\\
shishupAlo jarAsandho bhIShmako vakra eva cha .
kapota romA nIlashcha rukmI cha dR^iDhavikramaH .. 6..\\
sR^igAlashcha mahArAja strI rAjyAdhipatishcha yaH .
ashokaH shatadhanvA cha bhojo vIrashcha nAmataH .. 7..\\
ete chAnye cha bahavo dakShiNA.n dishamAshritAH .
mlechchhAchAryAshcha rAjAnaH prAchyodIchyashcha bhArata .. 8..\\
kA~nchanA~NgadinaH sarve baddhajAmbUnada srajaH .
sarve bhAsvaradehAshcha vyAghrA iva madotkaTAH .. 9..\\
tataH samupaviShTeShu teShu rAjasu bhArata .
vivesha ra~Nga.n sA kanyA dhAtrI varShadharAnvitA .. 10..\\
tataH saMshrAvyamANeShu rAGYAM nAmasu bhArata .
atyakrAmaddhArtarAShTra.n sA kanyA varavarNinI .. 11..\\
duryodhanastu kauravyo nAmarShayata la~Nghanam .
pratyaShedhachcha tA.n kanyAmasatkR^itya narAdhipAn .. 12..\\
sa vIryamadamattatvAdbhIShmadroNAvupAshritaH .
rathamAropya tA.n kanyAmAjuhAva narAdhipAn .. 13..\\
tamanvayAdrathI khaDgI bhaddha godhA~NgulitravAn .
karNaH shasta bhR^itA.n shreShThaH pR^iShThataH puruSharShabha .. 14..\\
tato vimardaH sumahAnrAGYAmAsIdyudhiShThiraH .
saMnahyatA.n tanutrANi rathAnyojayatAm api .. 15..\\
te.abhyadhAvanta sa~NkruddhAH karNaduryodhanAvubhau .
sharavarShANi mu~nchanto meghAH parvatayoriva .. 16..\\
karNasteShAmApatatAmekaikena kShureNa ha .
dhanUMShi sa sharAvApAnyapAtayata bhUtale .. 17..\\
tato vidhanuShaH kAMshchitkAMshchidudyatakArmukAn .
kAMshchidudvahato bANAnrathashakti gadAstathA .. 18..\\
lAghavAdAkulI kR^ityakarNaH praharatA.n varaH .
hatasUtAMshcha bhUyiShThAnavajigye narAdhipAn .. 19..\\
te svaya.n tvarayanto.ashvAnyAhi yAhIti vAdinaH .
vyapeyuste raNa.n hitvA rAjAno bhagnamAnasAH .. 20..\\
duryodhanastu karNena pAlyamAno.abhyayAttadA .
hR^iShTaH kanyAmupAdAya naragaM nAgasAhvayam .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
naarada
AviShkR^itabala.n karNa.n GYAtvA rAjA tu mAgadhaH .
AhvayaddvairathenAjau jarAsandho mahIpatiH .. 1..\\
tayoH samabhavadyuddha.n divyAstraviduShordvayoH .
yudhi nAnApraharaNairanyonyamabhivarShatoH .. 2..\\
kShINabANau vi dhanuShau bhagnakhaDgau mahI.n gatau .
bAhubhiH samasa~njetAmubhAvapi balAnvitau .. 3..\\
bAhukaNTaka yuddhena tasya karNo.atha yudhyataH .
bibheda sandhi.n dehasya jarayA shleShitasya ha .. 4..\\
sa vikAra.n sharIrasya dR^iShTvA nR^ipatirAtmanaH .
prIto.asmItyabravItkarNa.n vairamutsR^ijya bhArata .. 5..\\
prItyA dadau sa karNAya mAlinIM nagarIm atha .
a~NgeShu narashArdUla sa rAjAsItsapatnajit .. 6..\\
pAlayAmAsa champA.n tu karNaH parabalArdanaH .
duryodhanasyAnumate tavApi vidita.n tathA .. 7..\\
eva.n shastrapratApena prathitaH so.abhavatkShitau .
tvaddhitArtha.n surendreNa bhikShito varma kuNDale .. 8..\\
sa divye sahaje prAdAtkuNDale paramArchite .
sahaja.n kavachaM chaiva mohito deva mAyayA .. 9..\\
vimuktaH kuNDalAbhyA.n cha sahajena cha varmaNA .
nihato vijayenAjau vAsudevasya pashyataH .. 10..\\
brAhmaNasyAbhishApena rAmasya cha mahAtmanaH .
kuntyAshcha varadAnena mAyayA cha shatakratoH .. 11..\\
bhIShmAvamAnAtsa~NkhyAyA.n rathAnAmardhakIrtanAt .
shalyAttejovadhAchchApi vAsudeva nayena cha .. 12..\\
rudrasya devarAjasya yamasya varuNasya cha .
kubera droNayoshchaiva kR^ipasya cha mahAtmanaH .. 13..\\
astrANi divyAnyAdAya yudhi gANDIvadhanvanA .
hato vaikartanaH karNo divAkarasamadyutiH .. 14..\\
eva.n shaptastava bhrAtA bahubhishchApi va~nchitaH .
na shochyaH sa naravyAghro yuddhe hi nidhana.n gataH .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
vaizampaayana
etAvaduktvA devarShirvirarAma sa nAradaH .
yudhiShThirastu rAjarShirdadhyau shokapariplutaH .. 1..\\
ta.n dInamanasa.n vIramadho vadanamAtulam .
niHshvasanta.n yathA nAgaM paryashrunayana.n tathA .. 2..\\
kuntI shokaparItA~NgI duHkhopahata chetanA .
abravInmadhurAbhAShA kAle vachanamarthavat .. 3..\\
yudhiShThira mahAbAho naina.n shochitumarhasi .
jahi shokaM mahAprAGYa shR^iNu cheda.n vacho mama .. 4..\\
yatitaH sa mayA pUrvaM bhrAtrya.n GYApayitu.n tava .
bhAskareNa cha devena pitrA dharmabhR^itA.n vara .. 5..\\
yadvAchya.n hitakAmena suhR^idA bhUtimichchhatA .
tathA divAkareNoktaH svapnAnte mama chAgrataH .. 6..\\
na chainamashakadbhAnuraha.n vA snehakAraNaiH .
purA pratyanunetu.n vA netuM vApyekatA.n tvayA .. 7..\\
tataH kAlaparItaH sa vairasyoddhukShaNe rataH .
pratIpa kArI yuShmAkamiti chopekShito mayA .. 8..\\
ityukto dharmarAjastu mAtrA bAShpAkulekShaNaH .
uvAcha vAkya.n dharmAtmA shokavyAkula chetanaH .. 9..\\
bhavatyA gUDhamantratvAtpIDito.asmItyuvAcha tAm .
shashApa cha mahAtejAH sarvalokeShu cha striyaH .
na guhya.n dhArayiShyantItyatiduHkha samanvitaH .. 10..\\
sa rAjA putrapautrANA.n sambandhisuhR^idA.n tathA .
smarannudvignahR^idayo babhUvAsvastha chetanaH .. 11..\\
tataH shokaparItAtmA sa dhUma iva pAvakaH .
nirvedamakaroddhImAnrAjA santApapIDitaH .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
vaizampaayana
yudhiShThirastu dharmAtmA shokavyAkula chetanaH .
shushocha duHkhasantaptaH smR^itvA karNaM mahAratham .. 1..\\
AviShTo duHkhashokAbhyAM niHshvasaMshcha punaH punaH .
dR^iShTvArjunamuvAcheda.n vachanaM shokakarshitaH .. 2..\\
yadbhaikShamAchariShyAma vR^iShNyandhakapure vayam .
GYAtInniShpuruShAnkR^itvA nemAM prApsyAma durgatim .. 3..\\
amitrA naH samR^iddhArthA vR^ittArthAH kuravaH kila .
AtmAnamAtmanA hatvA ki.n dharmaphalamApnumaH .. 4..\\
dhigastu kShAtramAchAra.n dhigastu balamaurasam .
dhigastvamarSha.n yenemAmApada.n gamitA vayam .. 5..\\
sAdhu kShamA damaH shauchamavairodhyamamatsaraH .
ahi.nsA satyavachanaM nityAni vanachAriNAm .. 6..\\
vaya.n tu lobhAnmohAchcha stambhaM mAnaM cha saMshritAH .
imAmavasthAmApannA rAjyalesha bubhukShayA .. 7..\\
trailokyasyApi rAjyena nAsmAnkashchitpraharShayet .
bAndhavAnnihatAndR^iShTvA pR^ithivyAmAmiShaiShiNaH .. 8..\\
te vayaM pR^ithivI hetoravadhyAnpR^ithivIsamAn .
samparityajya jIvAmo hInArthA hatabAndhavAH .. 9..\\
AmiShe gR^idhyamAnAnAmashunAM naH shunAm iva .
AmiSha.n chaiva no naShTamAmiShasya cha bhojinaH .. 10..\\
na pR^ithivyA sakalayA na suvarNasya rAshibhiH .
na gavAshvena sarveNa te tyAjyA ya ime hatAH .. 11..\\
sa.nyuktAH kAmamanyubhyA.n krodhAmarShasamanvitAH .
mR^ityuyAna.n samAruhya gatA vaivasvatakShayam .. 12..\\
bahukalyANamichchhanta Ihante pitaraH sutAn .
tapasA brahmacharyeNa vandanena titikShayA .. 13..\\
upavAsaistathejyAbhirvratakautuka ma~NgalaiH .
labhante mAtaro garbhA.nstAnmAsAndasha bibhrati .. 14..\\
yadi svasti prajAyante jAtA jIvanti vA yadi .
sambhAvitA jAtabalAste dadyuryadi naH sukham .
iha chAmutra chaiveti kR^ipaNAH phalahetukAH .. 15..\\
tAsAmaya.n samArambho nivR^ittaH kevalo.aphalaH .
yadAsAM nihatAH putrA yuvAno mR^iShTakuNDalAH .. 16..\\
abhuktvA pArthivAnbhogAnR^iNAnyanavadAya cha .
pitR^ibhyo devatAbhyashcha gatA vaivasvatakShayam .. 17..\\
yadaiShAma~Ngapitarau jAtau kAmamayAviva .
sa~njAtabalarUpeShu tadaiva nihatA nR^ipAH .. 18..\\
sa.nyuktAH kAmamanyubhyA.n krodhaharShAsama~njasAH .
na te janma phala.n kiM chidbhoktAro jAtu karhi chit .. 19..\\
pA~nchAlAnA.n kurUNAM cha hatA eva hi ye.ahatAH .
te vaya.n tvadhamA.NllokAnprapadyema svakarmabhiH .. 20..\\
vayamevAsya lokasya vinAshe kAraNa.n smR^itAH .
dhR^itarAShTrasya putreNa nikR^ityA pratyapatsmahi .. 21..\\
sadaiva nikR^itipraGYo dveShTA mAyopajIvanaH .
mithyavR^ittaH sa satatamasmAsvanapakAriShu .. 22..\\
aMshakAmA vaya.n te cha na chAsmAbhirna tairjitam .
na tairbhukteyamavanirna nAryo gItavAditam .. 23..\\
nAmAtya samitau kathyaM na cha shrutavatA.n shrutam .
na ratnAni parArdhyAni na bhUrna draviNAgamaH .. 24..\\
R^iddhimasmAsu tA.n dR^iShTvA vivarNo hariNaH kR^ishaH .
dhR^itarAShTrasya nR^ipateH saubalena niveditaH .. 25..\\
taM pitA putragR^iddhitvAdanumene.anaye sthitam .
anavekShyaiSha pitara.n gA~Ngeya.n viduraM tathA .
asaMshaya.n dhR^itarAShTro yathaivAhaM tathAgataH .. 26..\\
aniyamyAshuchi.n lubdhaM putra.n kAmavashAnugam .
patito yashaso dIptAdghAtayitvA sahodarAn .. 27..\\
imau vR^iddhau cha shokAgnau prakShipya sa suyodhanaH .
asmatpradveSha sa.nyuktaH pApabuddhiH sadaiva hi .. 28..\\
ko hi bandhuH kulInaH sa.nstathA brUyAtsuhR^ijjane .
yathAsAvuktavAnkShudro yuyutsurvR^iShNisaMnidhau .. 29..\\
Atmano hi vaya.n doShAdvinaShTAH shAshvatIH samAH .
pradahanto dishaH sarvAstejasA bhAskarA iva .. 30..\\
so.asmAka.n vairapuruSho durmantri pragraha.n gataH .
duryodhanakR^ite hyetatkulaM no vinipAtitam .
avadhyAnA.n vadha.n kR^itvA loke prAptAH sma vAchyatAm .. 31..\\
kulasyAsyAnta karaNa.n durmatiM pApakAriNam .
rAjA rAShTreshvara.n kR^itvA dhR^itarAShTro.adya shochati .. 32..\\
hatAH shUrAH kR^itaM pApa.n viShayaH svo vinAshitaH .
hatvA no vigato manyuH shoko mA.n rundhayatyayam .. 33..\\
dhana~njaya kR^itaM pApa.n kalyANenopahanyate .
tyAgavAMshcha punaH pApaM nAla.n kartumiti shrutiH .. 34..\\
tyAgavA~njanma maraNe nApnotIti shrutiryadA .
prAptavarmA kR^itamatirbrahma sampadyate tadA .. 35..\\
sadhana~njaya nirdvandvo munirGYAnasamanvitaH .
vanamAmantrya vaH sarvAngamiShyAmi parantapa .. 36..\\
na hi kR^itsnatamo dharmaH shakyaH prAptumiti shrutiH .
parigrahavatA tanme pratyakShamarisUdana .. 37..\\
mayA nisR^iShTaM pApa.n hi parigrahamabhIpsatA .
janma kShayanimitta.n cha shakyaM prAptumiti shrutiH .. 38..\\
sa parigrahamutsR^ijya kR^itsna.n rAjya.n tathaiva cha .
gamiShyAmi vinirmukto vishoko vi jvarastathA .. 39..\\
prashAdhi tvamimAmurvI.n kShemAM nihatakaNTakAm .
na mamArtho.asti rAjyena na bhogairvA kurUttama .. 40..\\
etAvaduktvA vachana.n dharmarAjo yudhiShThiraH .
vyupAramattataH pArthaH kanIyAnpratyabhAShata .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
vaizampaayana
athArjuna uvAchedamadhikShipta ivAkShamI .
abhinItatara.n vAkya.n dR^iDhavAdaparAkramaH .. 1..\\
darshayannaindrirAtmAnamugramugraparAkramaH .
smayamAno mahAtejAH sR^ikkiNI sa.nlihanmuhuH .. 2..\\
aho duHkhamaho kR^ichchhramaho vaiklavyamuttamam .
yatkR^itvAmAnuSha.n karma tyajethAH shriyamuttamAm .. 3..\\
shatrUnhatvA mahI.n labdhvA svadharmeNopapAditAm .
hatAmitraH katha.n sarva.n tyajethA buddhilAghavAt .. 4..\\
klIbasya hi kuto rAjya.n dIrghasUtrasya vA punaH .
kimartha.n cha mahIpAlAnavadhIH krodhamUrchhitaH .. 5..\\
yo hyAjijIviShedbhaikShya.n karmaNA naiva kena chit .
samArambhAnbubhUSheta hatasvastiraki~ncanaH .
sarvalokeShu vikhyAto na putrapashusa.nhitaH .. 6..\\
kApAlIM nR^ipa pApiShThA.n vR^ittimAsthAya jIvataH .
santyajya rAjyamR^iddha.n te loko.ayaM ki.n vadiShyati .. 7..\\
sarvArambhAnsamutsR^ijya hatasvastiraki~ncanaH .
kasmAdAsha.nsase bhaikShya.n chartuM prAkR^itavatprabho .. 8..\\
asminrAjakule jAto jitvA kR^itsnA.n vasundharAm .
dharmArthAvakhilau hitvA vanaM mauDhyAtpratiShThase .. 9..\\
yadImAni havIMShIha vimathiShyantyasAdhavaH .
bhavatA viprahINAni prApta.n tvAmeva kilbiSham .. 10..\\
Aki~ncanyamanAshAsyamiti vai nahuSho.abravIt .
kR^ityA nR^isha.nsA hyadhane dhigastvadhanatAm iha .. 11..\\
ashvastanamR^iShINA.n hi vidyate veda tadbhavAn .
ya.n tvimaM dharmamityAhurdhanAdeSha pravartate .. 12..\\
dharma.n sa.nharate tasya dhanaM harati yasya yaH .
hriyamANe dhane rAjanvaya.n kasya kShamemahi .. 13..\\
abhishastavatprapashyanti daridraM pArshvataH sthitam .
dAridryaM pAtaka.n loke kastachchha.nsitumarhati .. 14..\\
patitaH shochyate rAjannirdhanashchApi shochyate .
visheShaM nAdhigachchhAmi patitasyAdhanasya cha .. 15..\\
arthebhyo hi vivR^iddhebhyaH sambhR^itebhyastatastataH .
kriyAH sarvAH pravartante parvatebhya ivApa gAH .. 16..\\
ardhAddharmashcha kAmashcha svargashchaiva narAdhipa .
prANayAtrA hi lokasya vinArthaM na prasidhyati .. 17..\\
arthena hi vihInasya puruShasyAlpamedhasaH .
vyuchchhidyante kriyAH sarvA grIShme ku sarito yathA .. 18..\\
yasyArthAstasya mitrANi yasyArthAstasya bAndhavAH .
yasyArthAH sa pumA.Nlloke yasyArthAH sa cha paNDitaH .. 19..\\
adhanenArthakAmena nArthaH shakyo vivitsatA .
arthairarthA nibadhyante gajairiva mahAgajAH .. 20..\\
dharmaH kAmashcha svargashcha harShaH krodhaH shruta.n damaH .
arthAdetAni sarvANi pravartante narAdhipa .. 21..\\
dhanAtkulaM prabhavati dhanAddharmaH pravartate .
nAdhanasyAstyaya.n loko na paraH puruShottama .. 22..\\
nAdhano dharmakR^ityAni yathAvadanutiShThati .
dhanAddhi dharmaH sravati shailAdgirinadI yathA .. 23..\\
yaH kR^ishAshvaH kR^isha gavaH kR^isha bhR^ityaH kR^ishAtithiH .
sa vai rAjankR^isho nAma na sharIrakR^ishaH kR^ishaH .. 24..\\
avekShasva yathAnyAyaM pashya devAsura.n yathA .
rAjankimanyajGYAtInA.n vadhAdR^idhyanti devatAH .. 25..\\
na cheddhartavyamanyasya katha.n taddharmamArabhet .
etAvAneva vedeShu nishchayaH kavibhiH kR^itaH .. 26..\\
adhyetavyA trayI vidyA bhavitavya.n vipashchitA .
sarvathA dhanamAhArya.n yaShTavya.n chApi yatnataH .. 27..\\
krohAddevairavAptAni divi sthAnAni sarvashaH .
iti devA vyavasitA vedavAdAshcha shAshvatAH .. 28..\\
adhIyante tapasyanti yajante yAjayanti cha .
kR^itsna.n tadeva cha shreyo yadapyAdadate.anyataH .. 29..\\
na pashyAmo.anapahR^ita.n dhanaM kiM chitkva chidvayam .
evameva hi rAjAno jayanti pR^ithivImimAm .. 30..\\
jitvA mamatvaM bruvate putrA iva piturdhane .
rAjarShayo jitasvargA dharmo hyeShAM nigadyate .. 31..\\
yathaiva pUrNAdudadheH syandantyApo disho dasha .
eva.n rAjakulAdvittaM pR^ithivIM pratitiShThati .. 32..\\
AsIdiya.n dilIpasya nR^igasya nahuShasya cha .
ambarIShasya mAndhAtuH pR^ithivI sA tvayi sthitA .. 33..\\
sa tvA.n dravyamayo yaGYaH samprAptaH sarvadakShiNaH .
ta.n chenna yajase rAjanprAptastvaM devakilbiSham .. 34..\\
yeShA.n rAjAshvamedhena yajate dakShiNAvatA .
upetya tasyAvabhR^ithaM pUtAH sarve bhavanti te .. 35..\\
vishvarUpo mahAdevaH sarvamedhe mahAmakhe .
juhAva sarvabhUtAni tathaivAtmAnamAtmanA .. 36..\\
shAshvato.ayaM bhUtipatho nAsyAntamanushushruma .
mahAndAsharathaH panthA mA rAjankApatha.n gamaH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
yudhisthira
muhUrta.n tAvadekAgro manaH shrotre.antarAtmani .
dhArayitvApi te shrutvA rochatA.n vachanaM mama .. 1..\\
sArthagamyamahaM mArgaM na jAtu tvatkR^ite punaH .
gachchheya.n tadgamiShyAmi hitvA grAmyasukhAnyuta .. 2..\\
kShemyashchaikAkinA gamyaH panthAH ko.astIti pR^ichchha mAm .
atha vA nechchhasi praShTumapR^ichchhannapi me shR^iNu .. 3..\\
hitvA grAmyasukhAchAra.n tapyamAno mahattapaH .
araNye phalamUlAshI chariShyAmi mR^igaiH saha .. 4..\\
juhvAno.agni.n yathAkAlamubhau kAlAvupaspR^ishan .
kR^ishaH parimitAhArashcharma chIrajaTA dharaH .. 5..\\
shItavAtAtapa sahaH kShutpipAsAshramakShamaH .
tapasA vidhidR^iShTena sharIramupashoShayan .. 6..\\
manaHkarNasukhA nitya.n shR^iNvannuchchAvachA giraH .
muditAnAmaraNyeShu vasatAM mR^igapakShiNAm .. 7..\\
AjighranpeshalAngandhAnphullAnA.n vR^ikShavIrudhAm .
nAnArUpAnvane pashyanramaNIyAnvanaukasaH .. 8..\\
vAna prasthajanasyApi darshana.n kulavAsinaH .
nApriyANyAchariShyAmi kiM punargrAmavAsinAm .. 9..\\
ekAntashIlI vimR^ishanpakvApakvena vartayan .
pitR^IndevAMshcha vanyena vAgbhiradbhish cha tarpayan .. 10..\\
evamAraNya shAstrANAmugramugratara.n vidhim .
sevamAnaH pratIkShiShye dehasyAsya samApanam .. 11..\\
atha vaiko.ahamekAhamekaikasminvanaspatau .
charanbhaikShyaM munirmuNDaH kShapayiShye kalevaram .. 12..\\
pA.nsubhiH samavachchhannaH shUnyAgAra pratishrayaH .
vR^ikShamUlaniketo vA tyaktasarvapriyApriyaH .. 13..\\
na shochanna prahR^iShyaMshcha tulyanindAtmasa.nstutiH .
nirAshIrnirmamo bhUtvA nirdvandvo niShparigrahaH .. 14..\\
AtmArAmaH prasannAtmA jaDAndhabadhirAkR^itiH .
akurvANaH paraiH kA.n chitsa.nvidaM jAtu kena chit .. 15..\\
ja~NgamAja~NgamAnsarvAnna vihi.nsaMshchaturvidhAn .
prajAH sarvAH svadharmasthAH samaH prANabhR^itaH prati .. 16..\\
na chApyavahasanka.n chinna kurvanbhrukuTIM kva chit .
prasannavadano nitya.n sarvendriyasusa.nyataH .. 17..\\
apR^ichchhankasya chinmArga.n vrajanyenaiva kena chit .
na deshaM na disha.n kAM chidgantumichchhanvisheShataH .. 18..\\
gamane nirapekShashcha pashchAdanavalokayan .
R^ijuH praNihito gachchha.nstrasa sthAvaravarjakaH .. 19..\\
svabhAvastu prayAtyagre prabhavantyashanAnyapi .
dvandvAni cha viruddhAni tAni sarvANyachintayan .. 20..\\
alpa.n vAsvAdu vA bhojyaM pUrvAlAbhena jAtuchit .
anyeShvapi chara.NllAbhamalAbhe sapta pUrayan .. 21..\\
vi dhUme nyastamusale vya~NgAre bhuktavajjane .
atItapAtra sa~ncAre kAle vigatabhikShuke .. 22..\\
ekakAla.n charanbhaikShyaM gR^ihe dve chaiva pa~ncha cha .
spR^ihA pAshAnvimuchyAha.n chariShyAmi mahImimAm .. 23..\\
na jijIviShuvatki.n chinna mumUrShuvadAcharan .
jIvitaM maraNa.n chaiva nAbhinandanna cha dviShan .. 24..\\
vAsyaika.n takShato bAhuM chandanenaikamukShataH .
nAkalyANaM na kalyANa.n chintayannubhayostayoH .. 25..\\
yAH kAshchijjIvatA shakyAH kartumabhyudaya kriyAH .
sarvAstAH samabhityajya nimeShAdi vyavasthitaH .. 26..\\
teShu nityamasaktashcha tyaktasarvendriyakriyaH .
suparityakta sa~NkalpaH sunirNiktAtma kalmaShaH .. 27..\\
vimuktaH sarvasa~Ngebhyo vyatItaH sarvavAgurAH .
na vashe kasya chittiShThansa dharmA mAtarishvanaH .. 28..\\
vItarAgashcharanneva.n tuShTiM prApsyAmi shAshvatIm .
tR^iShNayA hi mahatpApamaGYAnAdasmi kAritaH .. 29..\\
kushalAkushalAnyeke kR^itvA karmANi mAnavAH .
kAryakAraNa saMshliShTa.n svajanaM nAmabibhratI .. 30..\\
AyuSho.ante prahAyeda.n kShINaprAyaM kalevaram .
pratigR^ihNAti tatpApa.n kartuH karmaphala.n hi tat .. 31..\\
eva.n sa.nsArachakre.asminvyAviddhe rathachakravat .
sameti bhUtagrAmo.ayaM bhUtagrAmeNa kAryavAn .. 32..\\
janmamR^ityujarAvyAdhivedanAbhirupadrutam .
asAramimamasvanta.n sa.nsAra.n tyajataH sukham .. 33..\\
divaH patatsu deveShu sthAnebhyashcha maharShiShu .
ko hi nAma bhavenArthI bhavetkAraNatattvavit .. 34..\\
kR^itvA hi vividha.n karma tattadvividhalakShaNam .
pArthivairnR^ipatiH svalpaiH kAraNaireva badhyate .. 35..\\
tasmAtpraGYAmR^itamida.n chirAnmAM pratyupasthitam .
tatprApya prArthaye sthAnamavyaya.n shAshvata.n dhruvam .. 36..\\
etayA satata.n vR^ittyA charannevaM prakArayA .
deha.n sa.nsthApayiShyAmi nirbhayaM mArgamAsthitaH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
bhiima
shrotriyasyeva te rAjanmandakasyAvipashchitaH .
anuvAka hatA buddhirnaiShA tattvArtha darshinI .. 1..\\
Alasye kR^itachittasya rAjadharmAnasUyataH .
vinAshe dhArtarAShTrANA.n kiM phalaM bharatarShabha .. 2..\\
kShamAnukampA kAruNyamAnR^isha.nsyaM na vidyate .
kShAtramAcharato mArgamapi bandhostvadantare .. 3..\\
yadImAM bhavato buddhi.n vidyAma vayamIdR^ishIm .
shastraM naiva grahIShyAmo na vadhiShyAma ka.n chana .. 4..\\
bhaikShyamevAchariShyAma sharIrasyA vimokShaNAt .
na cheda.n dAruNa.n yuddhamabhaviShyanmahIkShitAm .. 5..\\
prANasyAnnamida.n sarvamiti vai kavayo viduH .
sthAvara.n ja~NgamaM chaiva sarvaM prANasya bhojanam .. 6..\\
AdadAnasya chedrAjya.n ye ke chitparipanthinaH .
hantavyAsta iti prAGYAH kShatradharmavido viduH .. 7..\\
te sa doShA hatAsmAbhI rAjyasya paripanthinaH .
tAnhatvA bhu~NkShva dharmeNa yudhiShThira mahImimAm .. 8..\\
yathA hi puruShaH khAtvA kUpamaprApya chodakam .
pa~Nkadigdho nivarteta karmedaM nastathopamam .. 9..\\
yathAruhya mahAvR^ikShamapahR^itya tato madhu .
aprAshya nidhana.n gachchhetkarmedaM nastathopamam .. 10..\\
yathA mahAntamadhvAnamAshayA puruShaH patan .
sa nirAsho nivarteta karmedaM nastathopamam .. 11..\\
yathA shatrUnghAtayitvA puruShaH kurusattama .
AtmAna.n ghAtayetpashchAtkarmedaM nastathAvidham .. 12..\\
yathAnna.n kShudhito labdhvA na bhu~njIta yadR^ichchhayA .
kAmI cha kAminI.n labdhvA karmedaM nastathAvidham .. 13..\\
vayamevAtra garhyA hi ye vayaM mandachetasaH .
tvA.n rAjannanugachchhAmo jyeShTho.ayamiti bhArata .. 14..\\
vaya.n hi bAhubalinaH kR^itavidyA manasvinaH .
klIbasya vAkye tiShThAmo yathaivAshaktayastathA .. 15..\\
agatInkAgatInasmAnnaShTArthAnarthasiddhaye .
katha.n vai nAnupashyeyurjanAH pashyanti yAdR^isham .. 16..\\
ApatkAle hi saMnyAsaH kartavya iti shiShyate .
jarayAbhiparItena shatrubhirvya.nsitena cha .. 17..\\
tasmAdiha kR^itapraGYAstyAgaM na parichakShate .
dharmavyatikrama.n chedaM manyante sUkShmadarshinaH .. 18..\\
katha.n tasmAtsamutpannastanniShThastadupAshrayaH .
tadeva nindannAsIta shraddhA vAnyatra gR^ihyate .. 19..\\
shriyA vihInairadhanairnAstikaiH sampravartitam .
vedavAdasya viGYAna.n satyAbhAsamivAnR^itam .. 20..\\
shakya.n tu mauNDyamAsthAya bibhratAtmAnamAtmanA .
dharmachchhadma samAsthAya AsituM na tu jIvitum .. 21..\\
shakyaM punararaNyeShu sukhamekena jIvitum .
abibhratA putrapautrAndevarShInatithInpitR^In .. 22..\\
neme mR^igAH svargajito na varAhA na pakShiNaH .
athaitena prakAreNa puNyamAhurna tA~njanAH .. 23..\\
yadi saMnyAsataH siddhi.n rAjankashchidavApnuyAt .
parvatAshcha drumAshchaiva kShipra.n siddhimavApnuyuH .. 24..\\
ete hi nityasaMnyAsA dR^ishyante nirupadravAH .
aparigrahavantashcha satata.n chAtmachAriNaH .. 25..\\
atha chedAtmabhAgyeShu nAnyeShA.n siddhimashnute .
tasmAtkarmaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH .. 26..\\
audakAH sR^iShTayashchaiva jantavaH siddhimApnuyuH .
yeShAmAtmaiva bhartavyo nAnyaH kash chana vidyate .. 27..\\
avekShasva yathA svaiH svaiH karmabhirvyApR^ita.n jagat .
tasmAtkarmaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
arjuna
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
tApasaiH saha sa.nvAda.n shakrasya bharatarShabha .. 1..\\
ke chidgR^ihAnparityajya vanamabhyagamandvijAH .
ajAtashmashravo mandAH kule jAtAH pravavrajuH .. 2..\\
dharmo.ayamiti manvAnA brahmacharye vyavasthitAH .
tyaktvA gR^ihAnpitR^IMshchaiva tAnindro.anvakR^ipAyata .. 3..\\
tAnAbabhAShe bhagavAnpakShI bhUtvA hiranmayaH .
suduShkaraM manuShyaishcha yatkR^ita.n vighasAshibhiH .. 4..\\
puNya.n cha bata karmaiShAM prashastaM chaiva jIvitam .
sa.nsiddhAste gatiM mukhyAM prAptA dharmaparAyaNAH .. 5..\\
rsarah
aho batAya.n shakunirvighasAshAnprasha.nsati .
asmAnnUnamaya.n shAsti vaya.n cha vighasAshinaH .. 6..\\
zakuni
nAha.n yuShmAnprasha.nsAmi pa~NkadigdhAnrajasvalAn .
uchchhiShTa bhojino mandAnanye vai vighasAshinaH .. 7..\\
rsayah
ida.n shreyo paramiti vayamevAbhyupAsmahe .
shakune brUhi yachchhreyo bhR^isha.n vai shraddadhAma te .. 8..\\
zakuni
yadi mAM nAbhisha~Nkadhva.n vibhAjyAtmAnamAtmanA .
tato.aha.n vaH pravakShyAmi yAthA tathyaM hitaM vachaH .. 9..\\
rsayah
shR^iNumaste vachastAta panthAno viditAstava .
niyoge chaiva dharmAtmansthAtumichchhAmi shAdhi naH .. 10..\\
zakuni
chatuShpadA.n gauH pravarA lohAnAM kA~nchana.n varam .
shabdAnAM pravaro mantro brAhmaNo dvipadA.n varaH .. 11..\\
mantrAya.n jAtakarmAdi brAhmaNasya vidhIyate .
jIvato yo yathAkAla.n shmashAnanidhanAditi .. 12..\\
karmANi vaidikAnyasya svargyaH panthAstvanuttamaH .
atha sarvANi karmANi mantrasiddhAni chakShate .. 13..\\
AmnAyadR^iDhavAdIni tathA siddhiriheShyate .
mAsArdha mAsA R^itava Aditya shashitArakam .. 14..\\
Ihante sarvabhUtAni tadR^ita.n karmasa~NginAm .
siddhikShetramidaM puNyamayamevAshramo mahAn .. 15..\\
atha ye karma nindanto manuShyAH kApatha.n gatAH .
mUDhAnAmarthahInAnA.n teShAm enastu vidyate .. 16..\\
deva vaMshAnpitR^ivaMshAnbrahma vaMshAMshcha shAshvatAn .
santyajya mUDhA vartante tato yAntyashrutI patham .. 17..\\
etadvo.astu tapo yukta.n dadAnItyR^iShichoditam .
tasmAttadadhyavasatastapasvitapa uchyate .. 18..\\
deva vaMshAnpitR^ivaMshAnbrahma vaMshAMshcha shAshvatAn .
sa.nvibhajya guroshcharyA.n tadvai duShkaramuchyate .. 19..\\
devA vai duShkara.n kR^itvA vibhUtiM paramAM gatAH .
tasmAdgArhasthyamudvoDhu.n duShkaraM prabravImi vaH .. 20..\\
tapo shreShThaM prajAnA.n hi mUlametanna saMshayaH .
kuTumba vidhinAnena yasminsarvaM pratiShThitam .. 21..\\
etadvidustapo viprA dvandvAtItA vimatsarAH .
tasmAdvanaM madhyama.n cha lokeShu tapa uchyate .. 22..\\
durAdharShaM pada.n chaiva gachchhanti vighasAshinaH .
sAyamprAtarvibhajyAnna.n svakuTumbe yathAvidhi .. 23..\\
dattvAtithibhyo devaibhyaH pitR^ibhyaH svajanasya cha .
avashiShTAni ye.ashnAti tAnAhurvighasAshinaH .. 24..\\
tasmAtsvadharmamAsthAya suvratAH satyavAdinaH .
lokasya guravo bhUtvA te bhavantyanupaskR^itAH .. 25..\\
tridivaM prApya shakrasya svargaloke vimatsarAH .
vasanti shAshvatIrvarShA janA duShkarakAriNaH .. 26..\\
tataste tadvacho shrutvA tasya dharmArthasa.nhitam .
utsR^ijya nAstika gati.n gArhasthyaM dharmamAshritAH .. 27..\\
tasmAttvamapi durdharSha dhairyamAlambya shAshvatam .
prashAdhi pR^ithivI.n kR^itsnA.n hatAmitrAM narottama .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
vaizampaayana
arjunasya vacho shrutvA nakulo vAkyamabravIt .
rAjAnamabhisamprekShya sarvadharmabhR^itA.n varam .. 1..\\
anurudhya mahAprAGYo bhrAtushchittamarindamaH .
vyUDhoraH ko mahAbAhustAmrAsyo mita bhAShitA .. 2..\\
vishAkha yUpe devAnA.n sarveShAmagnayashchitAH .
tasmAdviddhi mahArAja devAnkarma pathi sthitAn .. 3..\\
anAstikAnAstikAnAM prANadAH pitarash cha ye .
te.api karmaiva kurvanti vidhiM pashyasva pArthiva .
vedavAdApaviddhA.nstu tAnviddhi bhR^ishanAstikAn .. 4..\\
na hi vedoktamutsR^ijya vipraH sarveShu karmasu .
deva yAnena nAkasya pR^iShThamApnoti bhArata .. 5..\\
atyAshramAnaya.n sarvAnityAhurveda nishchayAH .
brAhmaNAH shrutisampannAstAnnibodha janAdhipa .. 6..\\
vittAni dharmalabdhAni kratumukhyeShvavAsR^ijan .
kR^itAtmasu mahArAja sa vai tyAgI smR^ito naraH .. 7..\\
anavekShya sukhAdAna.n tathevordhvaM pratiShThitaH .
AtmatyAgI mahArAja sa tyAgI tAmasaH prabho .. 8..\\
aniketaH paripatanvR^ikShamUlAshrayo muniH .
apAchakaH sadA yogI sa tyAgI pArtha bhikShukaH .. 9..\\
krodhaharShAvanAdR^itya paishunya.n cha vishAM pate .
vipro vedAnadhIte yaH sa tyAgI guru pUjakaH .. 10..\\
AshramA.nstulayA sarvAndhR^itAnAhurmanIShiNaH .
ekataste trayo rAjangR^ihasthAshrama ekataH .. 11..\\
samIkShate tu yo.artha.n vai kAmasvarga.n cha bhArata .
ayaM panthA maharShINAmiya.n lokavidA.n gatiH .. 12..\\
iti yaH kurute bhAva.n sa tyAgI bharatarShabha .
na yaH parityajya gR^ihAnvanameti vimUDhavat .. 13..\\
yadA kAmAnsamIkSheta dharmavaita.nsiko.anR^ijuH .
athainaM mR^ityupAshena kaNThe badhnAti mR^ityurAj .. 14..\\
abhimAna kR^ita.n karma naitatphalavaduchyate .
tyAgayuktaM mahArAja sarvameva mahAphalam .. 15..\\
shamo damastapo dAna.n satyaM shauchamathArjavam .
yaGYo dhR^itishcha dharmashcha nityamArSho vidhiH smR^itaH .. 16..\\
pitR^idevAtithi kR^ite samArambho.atra shasyate .
atraiva hi mahArAja trivargaH kevalaM phalam .. 17..\\
etasminvartamAnasya vidhau vipraniShevite .
tyAginaH prakR^itasyeha nochchhittirvidyate kva chit .. 18..\\
asR^ijaddhi prajA rAjanprajApatirakalmaShaH .
mA.n yakShyantIti shAntAtmA yaGYairvividhadakShiNaiH .. 19..\\
vIrudhashchaiva vR^ikShAMshcha yaGYArtha.n cha tathauShadhIH .
pashUMshchaiva tathA medhyAnyaGYArthAni havIMShi cha .. 20..\\
gR^ihasthAshramiNastachcha yaGYakarma virodhakam .
tasmAdgArhasthyameveha duShkara.n durlabhaM tathA .. 21..\\
tatsamprApya gR^ihasthA ye pashudhAnya samanvitAH .
na yajante mahArAja shAshvata.n teShu kilbiSham .. 22..\\
svAdhyAyayaGYA R^iShayo GYAnayaGYAstathApare .
athApare mahAyaGYAnmanasaiva vitanvate .. 23..\\
eva.n dAnasamAdhAnaM mArgamAtiShThato nR^ipa .
dvijAterbrahmabhUtasya spR^ihayanti divaukasaH .. 24..\\
sa ratnAni vichitrANi sambhR^itAni tatastataH .
makheShvanabhisantyajya nAstikyamabhijalpasi .
kuTumbamAsthite tyAgaM na pashyAmi narAdhipa .. 25..\\
rAjasUyAshvamedheShu sarvamedheShu vA punaH .
ya chAnye kratavastAta brAhmaNairabhipUjitAH .
tairyajasva mahArAja shakro devapatiryathA .. 26..\\
rAGYaH pramAdadoSheNa dasyubhiH parimuShyatAm .
asharaNyaH prajAnA.n yaH sa rAjA kaliruchyate .. 27..\\
ashvAngAshchaiva dAsIshcha kareNUshcha svala.n kR^itAH .
grAmA~njanapadAMshchaiva kShetrANi cha gR^ihANi cha .. 28..\\
apradAya dvijAtibhyo mAtsaryAviShTa chetasaH .
vaya.n te rAjakalayo bhaviShyAmo vishAM pate .. 29..\\
adAtAro.asharaNyAshcha rAjakilbiSha bhAginaH .
duHkhAnAmeva bhoktAro na sukhAnA.n kadA chana .. 30..\\
aniShTvA cha mahAyaGYairakR^itvAcha pitR^isvadhAm .
tIrtheShvanabhisantyajya pravrajiShyasi chedatha .. 31..\\
chhinnAbhramiva gantAsi vilayaM mAruteritam .
lokayorubhayorbhraShTo hyantarAle vyavasthitaH .. 32..\\
antarbahishcha yatki.n chinmano vyAsa~Nga kArakam .
parityajya bhavettyAgI na yo hitvA pratiShThate .. 33..\\
etasminvartamAnasya vidhau vipraniShevite .
brAhmaNasya mahArAja nochchhittirvidyate kva chit .. 34..\\
nihatya shatrU.nstarasA samR^iddhAn
shakro yathA daitya balAni sa~Nkhye .
kaH pArtha shochennirataH svadharme
pUrvaiH smR^ite pArthiva shiShTajuShTe .. 35..\\
kShAtreNa dharmeNa parAkrameNa
jitvA mahIM mantravidbhyaH pradAya .
nAkasya pR^iShThe.asi narendra gantA
na shochitavyaM bhavatAdya pArtha .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
sahadeva
na bAhya.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati bhArata .
shArIra.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati vA na vA .. 1..\\
bAhyadravyavimuktasya sharIreShu cha gR^idhyataH .
yo dharmo yatsukha.n vA syAddviShatA.n tattathAstu naH .. 2..\\
shArIra.n dravyamutsR^ijya pR^ithivImanushAsataH .
yo dharmo yatsukha.n vA syAtsuhR^idA.n tattathAstu naH .. 3..\\
dvyakSharastu bhavenmR^ityustryakSharaM brahma shAshvatam .
mameti cha bhavenmR^ityurna mameti cha shAshvatam .. 4..\\
brahma mR^ityU cha tau rAjannAtmanyeva samAshritau .
adR^ishyamAnau bhUtAni yodhayetAmasaMshayam .. 5..\\
avinAsho.asya sattvasya niyato yadi bhArata .
bhittvA sharIraM bhUtAnAM na hi.nsA pratipatsyate .. 6..\\
athApi cha sahotpattiH sattvasya pralayastathA .
naShTe sharIre naShTa.n syAdvR^ithA cha syAtkriyA pathaH .. 7..\\
tasmAdekAntamutsR^ijya pUrvaiH pUrvataraishcha yaH .
panthA niShevitaH sadbhiH sa niShevyo vijAnatA .. 8..\\
labdhvApi pR^ithivI.n kR^itsnA.n sahasthAvaraja~NgamAm .
na bhu~Nkte yo nR^ipaH samya~NniShphala.n tasya jIvitam .. 9..\\
atha vA vasato rAjanvane vanyena jIvataH .
dravyeShu yasya mamatA mR^ityorAsye sa vartate .. 10..\\
bAhyAbhyantara bhUtAnA.n svabhAvaM pashya bhArata .
ye tu pashyanti tadbhAvaM muchyante mahato bhayAt .. 11..\\
bhavAnpitA bhavAnmAtA bhavAnbhrAtA bhavAnguruH .
duHkhapralApAnArtasya tasmAnme kShantumarhasi .. 12..\\
tathya.n vA yadi vAtathyaM yanmayaitatprabhAShitam .
tadviddhi pR^ithivIpAla bhaktyA bharatasattama .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
vaizampaayana
avyAharati kaunteye dharmarAje yudhiShThire .
bhrAtR^INAM bruvatA.n tA.nstAnvividhAnveda nishchayAn .. 1..\\
mahAbhijana sampannA shrImatyAyatalochanA .
abhyabhAShata rAjendra.n draupadI.n yoShitAM varA .. 2..\\
AsInamR^iShabha.n rAGYAM bhrAtR^ibhiH parivAritam .
si.nhashArdUlasadR^ishairvAraNairiva yUthapam .. 3..\\
abhimAnavatI nitya.n visheSheNa yudhiShThire .
lAlitA satata.n rAGYA dharmaGYA dharmadarshinI .. 4..\\
Amantrya vipulashroNI sAmnA paramavalgunA .
bhartAramabhisamprekShya tato vachanamabravIt .. 5..\\
ime te bhrAtaraH pArtha shuShyanta stokakA iva .
vAvAshyamAnAstiShThanti na chainAnabhinandase .. 6..\\
nandayaitAnmahArAja mattAniva mahAdvipAn .
upapannena vAkyena satata.n duHkhabhAginaH .. 7..\\
katha.n dvaitavane rAjanpUrvamuktvA tathA vachaH .
bhrAtR^InetAnsma sahitA~nshItavAtAtapArditAn .. 8..\\
vaya.n duryodhana.n hatvA mR^idhe bhokShyAma medinIm .
sampUrNA.n sarvakAmAnAmAhave vijayaiShiNaH .. 9..\\
virathAshcha rathAnkR^itvA nihatya cha mahAgajAn .
sa.nstIrya cha rathairbhUmi.n sa sAdibhirarindamAH .. 10..\\
yajatA.n vividhairyaGYaiH samR^iddhairAptadakShiNaiH .
vanavAsa kR^ita.n duHkhaM bhaviShyati sukhAya naH .. 11..\\
ityetAnevamuktvA tva.n svaya.n dharmabhR^itAM vara .
kathamadya punarvIra viniha.nsi manA.nsyuta .. 12..\\
na klIbo vasudhAM bhu~Nkte na klIbo dhanamashnute .
na klIbasya gR^ihe putrA matsyAH pa~Nka ivAsate .. 13..\\
nAdaNDaH kShatriyo bhAti nAdaNDo bhUtimashnute .
nAdaNDasya prajA rAjNaH sukhamedhanti bhArata .. 14..\\
mitratA sarvabhUteShu dAnamadhyayana.n tapaH .
brAhmaNasyaiSha dharmaH syAnna rAGYo rAjasattama .. 15..\\
asatAM pratiShedhashcha satA.n cha paripAlayan .
eSha rAGYAM paro dharmaH samare chApalAyanam .. 16..\\
yasminkShamA cha krodhashcha dAnAdAne bhayAbhaye .
nigrahAnugrahau chobhau sa vai dharmaviduchyate .. 17..\\
na shrutena na dAnena na sAntvena na chejyayA .
tvayeyaM pR^ithivI labdhA notkochena tathApyuta .. 18..\\
yattadbalamamitrANA.n tathA vIra samudyatam .
hastyashvarathasampanna.n tribhira~Ngairmahattaram .. 19..\\
rakShita.n droNakarNAbhyAmashvatthAmnA kR^ipeNa cha .
tattvayA nihata.n vIra tasmAdbhu~NkShva vasundharAm .. 20..\\
jambUdvIpo mahArAja nAnAjanapadAyutaH .
tvayA puruShashArdUla daNDena mR^iditaH prabho .. 21..\\
jambUdvIpena sadR^ishaH krau~nchadvIpo narAdhipa .
apareNa mahAmerordaNDena mR^iditastvayA .. 22..\\
krau~nchadvIpena sadR^ishaH shAkadvIpo narAdhipa .
pUrveNa tu mahAmerordaNDena mR^iditastvayA .. 23..\\
uttareNa mahAmeroH shAkadvIpena saMmitaH .
bhadrAshvaH puruShavyAghra daNDena mR^iditastvayA .. 24..\\
dvIpAshcha sAntaradvIpA nAnAjanapadAlayAH .
vigAhya sAgara.n vIra daNDena mR^iditAstvayA .. 25..\\
etAnyapratimAni tva.n kR^itvA karmANi bhArata .
na prIyase mahArAja pUjyamAno dvijAtibhiH .. 26..\\
sa tvaM bhrAtR^InimAndR^iShTvA pratinandasva bhArata .
R^iShabhAniva saMmattAngajendrAnUrjitAniva .. 27..\\
amara pratimAH sarve shatrusAhAH parantapAH .
eko.api hi sukhAyaiShA.n kShamaH syAditi me matiH .. 28..\\
kiM punaH puruShavyAghrAH patayo me nararShabhAH .
samastAnIndriyANIva sharIrasya vicheShTane .. 29..\\
anR^itaM mAbravIchchhvashrUH sarvaGYA sarvadarshinI .
yudhiShThirastvAM pA~nchAli sukhe dhAsyatyanuttame .. 30..\\
hatvA rAjasahasrANi bahUnyAshu parAkramaH .
tadvyartha.n samprapashyAmi mohAttava janAdhipa .. 31..\\
yeShAmunmattako jyeShThaH sarve tasyopachAriNaH .
tavonmAdena rAjendra sonmAdAH sarvapANDavAH .. 32..\\
yadi hi syuranunmattA bhrAtaraste janAdhipa .
baddhvA tvAM nAstikaiH sArdhaM prashAseyurvasundharAm .. 33..\\
kurute mUDhameva.n hi yaH shreyo nAdhigachchhati .
dhUpaira~njana yogaish cha nasya karmabhireva cha .
bheShajaiH sa chikitsyaH syAdya unmArgeNa gachchhati .. 34..\\
sAha.n sarvAdhamA loke strINAM bharatasattama .
tathA vinikR^itAmitrairyAhamichchhAmi jIvitum .. 35..\\
eteShA.n yatamAnAnAmutpadyante tu sampadaH .
tva.n tu sarvAM mahI.n labdhvA kuruShe svayamApadam .. 36..\\
yathAstA.n saMmatau rAGYAM pR^ithivyAM rAjasattamau .
mAndhAtA chAmbarIShashcha tathA rAjanvirAjase .. 37..\\
prashAdhi pR^ithivI.n devIM prajA dharmeNa pAlayan .
sa parvata vanadvIpAM mA rAjanvimanA bhava .. 38..\\
yajasva vividhairyaGYairjuhvannagnInprayachchha cha .
purANi bhogAnvAsA.nsi dvijAtibhyo nR^ipottama .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
vaizampaayana
yAGYasenyA vacho shrutvA punarevArjuno.abravIt .
anumAnya mahAbAhu.n jyeShThaM bhrAtaramIshvaram .. 1..\\
daNDaH shAsti prajAH sarvA daNDa evAbhirakShati .
daNDaH supteShu jAgarti daNDa.n dharma.n vidurbudhAH .. 2..\\
dharma.n sa.nrakShate daNDastathevArthaM narAdhipa .
kAma.n sa.nrakShate daNDastrivargo daNDa uchyate .. 3..\\
daNDena rakShyate dhAnya.n dhanaM daNDena rakShyate .
etadvidvannupAdatsva svabhAvaM pashya laukikam .. 4..\\
rAjadaNDabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate .
yamadaNDabhayAdeke paralokabhayAdapi .. 5..\\
parasparabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate .
eva.n sA.nsiddhike loke sarva.n daNDe pratiShThitam .. 6..\\
daNDasyaiva bhayAdeke na khAdanti parasparam .
andhe tamasi majjeyuryadi daNDo na pAlayet .. 7..\\
yasmAdadAntAndamayatyashiShTAndaNDayatyapi .
damanAddaNDanAchchaiva tasmAddaNDa.n vidurbudhAH .. 8..\\
vAchi daNDo brAhmaNAnA.n kShatriyANAM bhujArpaNam .
dAnadaNDaH smR^ito vaishyo nirdaNDaH shUdra uchyate .. 9..\\
asaMmohAya martyAnAmarthasa.nrakShaNAya cha .
maryAdA sthApitA loke daNDasa~nj~nA vishAM pate .. 10..\\
yatra shyAmo lohitAkSho daNDashcharati sUnR^itaH .
prajAstatra na muhyanti netA chetsAdhu pashyati .. 11..\\
brahma chArI gR^ihasthashcha vAnaprastho.atha bhikShukaH .
daNDasyaiva bhayAdete manuShyA vartmani sthitAH .. 12..\\
nAbhIto yajate rAjannAbhIto dAtumichchhati .
nAbhItaH puruShaH kashchitsamaye sthAtumichchhati .. 13..\\
nAchchhittvA paramarmANi nAkR^itvA karma dAruNam .
nAhatvA matsyaghAtIva prApnoti mahatI.n shriyam .. 14..\\
nAghnataH kIrtirastIha na vittaM na punaH prajAH .
indro vR^itravadhenaiva mahendraH samapadyata .. 15..\\
ya eva devA hantArastA.Nlloko.archayate bhR^isham .
hantA rudrastathA skandaH shakro.agnirvaruNo yamaH .. 16..\\
hantA kAlastathA vAyurmR^ityurvaishravaNo raviH .
vasavo marutaH sAdhyA vishve devAshcha bhArata .. 17..\\
etAndevAnnamasyanti pratApa praNatA janAH .
na brahmANaM na dhAtAraM na pUShANa.n kathaM chana .. 18..\\
madhyasthAnsarvabhUteShu dAntA~nshama parAyaNAn .
yajante mAnavAH ke chitprashAntAH sarvakarmasu .. 19..\\
na hi pashyAmi jIvanta.n loke ka.n chidahi.nsayA .
sattvaiH sattvAni jIvanti durbalairbalavattarAH .. 20..\\
nakulo mUShakAnatti biDAlo nakula.n tathA .
biDAlamatti shvA rAja~nshvAna.n vyAlamR^igastathA .. 21..\\
tAnatti puruShaH sarvAnpashya dharmo yathAgataH .
prANasyAnnamida.n sarva.n ja~NgamaM sthAvaraM cha yat .. 22..\\
vidhAna.n deva vihitaM tatra vidvAnna muhyate .
yathA sR^iShTo.asi rAjendra tathA bhavitumarhasi .. 23..\\
vinItakrodhaharShA hi mandA vanamupAshritAH .
vinA vadhaM na kurvanti tApasAH prANayApanam .. 24..\\
udake bahavaH prANAH pR^ithivyA.n cha phaleShu cha .
na cha kashchinna tAnhanti kimanyatprANayApanAt .. 25..\\
sUkShmayonIni bhUtAni tarka gamyAni kAni chit .
pakShmaNo.api nipAtena yeShA.n syAtskandhaparyayaH .. 26..\\
grAmAnniShkramya munayo vigatakrodhamatsarAH .
vane kuTumba dharmANo dR^ishyante parimohitAH .. 27..\\
bhUmiM bhittvauShadhIshchhittvA vR^ikShAdInaNDajAnpashUn .
manuShyAstanvate yaGYA.nste svargaM prApnuvanti cha .. 28..\\
daNDanItyAM praNItAyA.n sarve sidhyantyupakramAH .
kaunteya sarvabhUtAnA.n tatra me nAsti saMshayaH .. 29..\\
daNDashchenna bhavelloke vyanashiShyannimAH prajAH .
shUle matsyAnivApakShyandurbalAnbalavattarAH .. 30..\\
satya.n chedaM brahmaNA pUrvamuktaM
daNDaH prajA rakShati sAdhu nItaH .
pashyAgnayashcha pratishAmyantyabhItAH
santarjitA daNDabhayAjjvalanti .. 31..\\
andha.n tama iveda.n syAnna praGYAyeta kiM chana .
daNDashchenna bhavelloke vibhajansAdhvasAdhunI .. 32..\\
ye.api sambhinnamaryAdA nAstikA veda nindakAH .
te.api bhogAya kalpante daNDenopanipIDitAH .. 33..\\
sarvo daNDajito loko durlabho hi shuchirnaraH .
daNDasya hi bhayAdbhIto bhogAyeha prakalpate .. 34..\\
chAturvarNyApramohAya sunIta nayanAya cha .
daNDo vidhAtrA vihito dharmArthAvvabhirakShitum .. 35..\\
yadi daNDAnna bibhyeyurvayA.nsi shvApadAni cha .
adyuH pashUnmanuShyAMshcha yaGYArthAni havIMShi cha .. 36..\\
na brahmacharyadhIyIta kalyANI gaurna duhyate .
na kanyodvahana.n gachchhedyadi daNDo na pAlayet .. 37..\\
vishvalopaH pravarteta bhidyeransarvasetavaH .
mamatvaM na prajAnIyuryadi daNDo na pAlayet .. 38..\\
na sa.nvatsarasatrANi tiShTheyurakutobhayAH .
vidhivaddakShiNAvanti yadi daNDo na pAlayet .. 39..\\
chareyurnAshrame dharma.n yathoktaM vidhimAshritAH .
na vidyAM prApnuyAtkashchidyadi daNDo na pAlayet .. 40..\\
na choShTrA na balIvardA nAshvAshvatara gardabhAH .
yuktA vaheyuryAnAni yadi daNDo na pAlayet .. 41..\\
na preShyA vachana.n kuryurna bAlo jAtu karhi chit .
tiShThetpitR^imate dharme yadi daNDo na pAlayet .. 42..\\
daNDe sthitAH prajAH sarvA bhaya.n daNDa.n vidurbudhAH .
daNDe svargo manuShyANA.n loko.aya.n cha pratiShThitaH .. 43..\\
na tatra kUTaM pApa.n vA va~nchanA vApi dR^iShyate .
yatra daNDaH suvihitashcharatyarivinAshanaH .. 44..\\
haviH shvA prapibeddhR^iShTo daNDash chennodyato bhavet .
haretkAkaH puroDAsha.n yadi daNDo na pAlayet .. 45..\\
yadida.n dharmato rAjya.n vihitaM yadyadharmataH .
kAryastatra na shoko vai bhu~NkShva bhogAnyajasva cha .. 46..\\
sukhena dharma.n shrImantashcharanti shuchi vAsasaH .
sa.nvasantaH priyairdArairbhu~njAnAshchAnnamuttamam .. 47..\\
arthe sarve samArambhAH samAyattA na saMshayaH .
sa cha daNDe samAyattaH pashya daNDasya gauravam .. 48..\\
lokayAtrArthameveha dharmapravachana.n kR^itam .
ahi.nsA sAdhu hi.nseti shreyAndharmaparigrahaH .. 49..\\
nAtyanta guNavAnkashchinna chApyatyantanirguNaH .
ubhaya.n sarvakAryeShu dR^ishyate sAdhvasAdhu cha .. 50..\\
pashUnA.n vR^iShaNa.n chhittvA tato bhindanti nastakAn .
kR^iShanti bahavo bhArAnbadhnanti damayanti cha .. 51..\\
evaM paryAkule loke vipathe jarjarIkR^ite .
taistairnyAyairmahArAja purANa.n dharmamAchara .. 52..\\
jaya dehi prajA rakSha dharma.n samanupAlaya .
amitrA~njahi kaunteya mitrANi paripAlaya .. 53..\\
mA cha te nighnataH shatrUnmanyurbhavatu bhArata .
na tatra kilbiSha.n kiM chitkartuM bhavati bhArata .. 54..\\
AtatAyI hi yo hanyAdAtatAyinamAgatam .
na tena bhrUNahA sa syAnmanyustaM manyumR^ichchhati .. 55..\\
avadhyaH sarvabhUtAnAmantarAtmA na saMshayaH .
avadhye chAtmani katha.n vadhyo bhavati kena chit .. 56..\\
yathA hi puruShaH shAlAM punaH sampravishennavAm .
eva.n jIvaH sharIrANi tAni tAni prapadyate .. 57..\\
dehAnpurANAnutsR^ijya navAnsampratipadyate .
evaM mR^ityumukhaM prAhurye janAstattvadarshinaH .. 58..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
vaizampaayana
arjunasya vacho shrutvA bhImaseno.atyamarShaNaH .
dhairyamAsthAya tejasvI jyeShThaM bhrAtaramabravIt .. 1..\\
rAjanviditadharmo.asi na te.astyaviditaM bhuvi .
upashikShAma te vR^itta.n sadaiva na cha shaknumaH .. 2..\\
na vakShyAmi na vakShyAmItyevaM me manasi sthitam .
ati duHkhAttu vakShyAmi tannibodha janAdhipa .. 3..\\
bhavatastu pramohena sarva.n saMshayita.n kR^itam .
viklavatva.n cha naH prAptamabalatvaM tathaiva cha .. 4..\\
katha.n hi rAjA lokasya sarvashAstravishAradaH .
mohamApadyate dainyAdyathA ku puruShastathA .. 5..\\
Agatishcha gatishchaiva lokasya viditA tava .
AyatyA.n cha tadAtve cha na te.astyaviditaM prabho .. 6..\\
eva~Ngate mahArAja rAjyaM prati janAdhipa .
hetumatra pravakShyAmi tadihaikamanAH shR^iNu .. 7..\\
dvididho jAyate vyAdhiH shArIro mAnasastathA .
paraspara.n tayorjanma nirdvandvaM nopalabhyate .. 8..\\
shArIrAjjAyate vyAdhirmAnaso nAtra saMshayaH .
mAnasAjjAyate vyAdhiH shArIra iti nishchayaH .. 9..\\
shArIra mAnase duHkhe yo.atIte anushochati .
duHkhena labhate duHkha.n dvAvanarthau prapadyate .. 10..\\
shItoShNe chaiva vAyushcha trayaH shArIra jA guNAH .
teShA.n guNAnA.n sAmyaM cha tadAhuH svasthalakShaNam .. 11..\\
teShAmanyatamotseke vidhAnamupadiShyate .
uShNena bAdhyate shIta.n shItenoShNaM prabAdhyate .. 12..\\
sattva.n rajo tamo chaiva mAnasAH syustrayo guNAH .
harSheNa bAdhyate shoko harShaH shokena bAdhyate .. 13..\\
kashchitsukhe vartamAno duHkhasya smartumichchhati .
kashchidduHkhe vartamAnaH sukhasya smartumichchhati .. 14..\\
sa tvaM na duHkhI duHkhasya na sukhI cha sukhasya cha .
na duHkhI sukhajAtasya na sukhI duHkhajasya vA .. 15..\\
smartumarhasi kauravya diShTa.n tu balavattaram .
atha vA te svabhAvo.aya.n yena pArthiva kR^iShyase .. 16..\\
dR^iShTvA sabhA gatA.n kR^iShNAmekavastrA.n rajasvalAm .
miShatAM pANDuputrANAM na tasya smartumarhasi .. 17..\\
pravrAjana.n cha nagarAdajinaishcha nivAsanam .
mahAraNyanivAsash cha na tasya smartumarhasi .. 18..\\
jaTAsurAtpariklesha.n chitrasenena chAhavam .
saindhavAchcha pariklesha.n katha.n vismR^itavAnasi .
punaraGYAtacharyAyA.n kIchakena padA vadham .. 19..\\
yachcha te droNa bhIShmAbhyA.n yuddhamAsIdarindama .
manasaikena te yuddhamida.n ghoramupasthitam .. 20..\\
yatra nAsti sharaiH kAryaM na mitrairna cha bandhubhiH .
Atmanaikena yoddhavya.n tatte yuddhamupasthitam .. 21..\\
tasminnanirjite yuddhe praNAnyadi ha mokShyase .
anya.n deha.n samAsthAya punastenaiva yotsyase .. 22..\\
tasmAdadyaiva gantavya.n yuddhasya bharatarShabha .
etajjitvA mahArAja kR^itakR^ityo bhaviShyasi .. 23..\\
etAM buddhi.n vinishchitya bhUtAnAmAgati.n gatim .
pitR^ipaitAmahe vR^itte shAdhi rAjya.n yathochitam .. 24..\\
diShTyA duryodhanaH pApo nihataH sAnugo yudhi .
draupadyAH keshapakShasya diShTyA tvaM padavI.n gataH .. 25..\\
yajasva vAjimedhena vidhivaddakShiNAvatA .
vaya.n te ki~NkarAH pArtha vAsudevashcha vIryavAn .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
yudhisthira
asantoShaH pramAdashcha mado rAgo.aprashAntatA .
balaM moho.abhimAnashcha udvegashchApi sarvashaH .. 1..\\
ebhiH pApmabhirAviShTo rAjya.n tvamabhikA~NkShasi .
nirAmiSho vinirmuktaH prashAntaH susukhI bhava .. 2..\\
ya imAmakhilAM bhUmi.n shiShyAdeko mahIpatiH .
tasyApyudaramevaika.n kimidaM tvaM prasha.nsasi .. 3..\\
nAhnA pUrayitu.n shakyA na mAsena nararShabha .
apUryAM pUrayannichchhAmAyuShApi na shaknuyAt .. 4..\\
yatheddhaH prajvalatyagnirasamiddhaH prashAmyati .
alpAhAratayA tvagni.n shamayaudaryamutthitam .
jayodaraM pR^ithivyA te shreyo nirjitayA jitam .. 5..\\
mAnuShAnkAmabhogA.nstvamaishvarya.n cha prasha.nsasi .
abhogino.abalAshchaiva yAnti sthAnamanuttamam .. 6..\\
yogakShemau cha rAShTrasya dharmAdharmau tvayi sthitau .
muchyasva mahato bhArAttyAgamevAbhisaMshraya .. 7..\\
ekodara kR^ite vyAghraH karoti vighasaM bahu .
tamanye.apyupajIvanti mandavega.n charA mR^igAH .. 8..\\
viShayAnpratisa.nhR^itya saMnyAsa.n kurute yatiH .
na cha tuShyanti rAjAnaH pashya buddhyantara.n yathA .. 9..\\
patrAhArairashmakuTTairdantolUkhalikaistathA .
abbhakShairvAyubhakShaishcha tairayaM narako jitaH .. 10..\\
yashchemA.n vasudhA.n kR^itsnAM prashAsedakhilAM nR^ipaH .
tulyAshma kA~nchano yashcha sa kR^itArtho na pArthivaH .. 11..\\
sa~NkalpeShu nirArambho nirAsho nirmamo bhava .
vishoka.n sthAnamAtiShTha iha chAmutra chAvyayam .. 12..\\
nirAmiShA na shochanti shochasi tva.n kimAmiSham .
parityajyAmiSha.n sarvaM mR^iShAvAdAtpramokShyase .. 13..\\
panthAnau pitR^iyAnashcha deva yAnashcha vishrutau .
IjAnAH pitR^iyAnena deva yAnena mokShiNaH .. 14..\\
tapasA brahmacharyeNa svAdhyAyena cha pAvitAH .
vimuchya dehAnvai bhAnti mR^ityoraviShaya.n gatAH .. 15..\\
AmiShaM bandhana.n loke karmehokta.n tathAmiSham .
tAbhyA.n vimuktaH pAshAbhyAM padamApnoti tatparam .. 16..\\
api gAthAmimA.n gItAM janakena vadantyuta .
nirdvandvena vimuktena mokSha.n samanupashyatA .. 17..\\
anantaM bata me vitta.n yasya me nAsti ki.n chana .
mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati ki.n chana .. 18..\\
praGYA prasAdamAruhya na shochyA~nshochato janAn .
jagatIsthAnivAdristho mandabuddhInavekShate .. 19..\\
dR^ishyaM pashyati yaH pashyansa chakShuShmAnsa buddhimAn .
aGYAtAnA.n cha viGYAnAtsambodhAdbuddhiruchyate .. 20..\\
yastu vAcha.n vijAnAti bahumAnamiyAtsa vai .
brahma bhAvaprasUtAnA.n vaidyAnAM bhAvitAtmanAm .. 21..\\
yadA bhUtapR^ithagbhAvamekasthamanupashyati .
tata eva cha vistAraM brahma sampadyate tadA .. 22..\\
te janAnA.n gati.n yAnti nAvidvA.nso.alpachetasaH .
nAbuddhayo nAtapasaH sarvaM buddhau pratiShThitam .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
vaizampaayana
tUShNImbhUta.n tu rAjAnaM punarevArjuno.abravIt .
santaptaH shokaduHkhAbhyA.n rAGYo vAkshalya pIDitaH .. 1..\\
kathayanti purAvR^ittamitihAsamima.n janAH .
videharAGYaH sa.nvAdaM bhAryayA saha bhArata .. 2..\\
utsR^ijya rAjyaM bhaikShArtha.n kR^itabuddhiM janeshvaram .
videharAjaM mahiShI duHkhitA pratyabhAShata .. 3..\\
dhanAyapatyaM mitrANi ratnAni vividhAni cha .
panthAnaM pAvana.n hitvA janako mauNDyamAsthitaH .. 4..\\
ta.n dadarsha priyA bhAryA bhaikShya vR^ittimaki~ncanam .
dhAnA muShTimupAsInaM nirIha.n gatamatsaram .. 5..\\
tamuvAcha samAgamya bhartAramakutobhayam .
kruddhA manasvinI bhAryA vivikte hetumadvachaH .. 6..\\
kathamutsR^ijya rAjya.n sva.n dhanadhAnya samAchitam .
kApAlI.n vR^ittimAsthAya dhAnA muShTirvane.acharaH .. 7..\\
pratiGYA te.anyathA rAjanvicheShTA chAnyathA tava .
yadrAjyaM mahadutsR^ijya svalpe tuShyasi pArthiva .. 8..\\
naitenAtithayo rAjandevarShipitarastathA .
shakyamadya tvayA bhartuM moghaste.ayaM parishramaH .. 9..\\
devatAtithibhishchaiva pitR^ibhishchaiva pArthiva .
sarvairetaiH parityaktaH parivrajasi niShkriyaH .. 10..\\
yastva.n traividya vR^iddhAnAM brAhmaNAnA.n sahasrashaH .
bhartA bhUtvA cha lokasya so.adyAnyairbhR^itimichchhasi .. 11..\\
shriya.n hitvA pradIptA.n tvaM shvavatsamprati vIkShyase .
aputrA jananI te.adya kausalyA chApatistvayA .. 12..\\
ashItirdharmakAmAstvA.n kShatriyAH paryupAsate .
tvadAshAmabhikA~NkShantyaH kR^ipaNAH phalahetukAH .. 13..\\
tAshcha tva.n viphalAH kurvankAlM lokAnnu gamiShyasi .
rAjansaMshayite mokShe paratantreShu dehiShu .. 14..\\
naiva te.asti paro loko nAparaH pApakarmaNaH .
dharmyAndArAnparityajya yastvamichchhasi jIvitum .. 15..\\
srajo gandhAnala.n kArAnvAsA.nsi vividhAni cha .
kimarthamabhisantyajya parivrajasi niShkriyaH .. 16..\\
nipAna.n sarvabhUtAnAM bhUtvA tvaM pAvanaM mahat .
ADhyo vanaspatirbhUtvA so.adyAnyAnparyupAsase .. 17..\\
khAdanti hastinaM nyAse kravyAdA bahavo.apyuta .
bahavaH kR^imayashchaiva kiM punastvAm anarthakam .. 18..\\
ya imA.n kuNDikAM bhindyAntriviShTabdhaM cha te haret .
vAso chApaharettasminkatha.n te mAnasaM bhavet .. 19..\\
yastvaya.n sarvamutsR^ijya dhAnA muShTiparigrahaH .
yadAnena sama.n sarva.n kimidaM mama dIyate .
dhAnA muShTirihArthashchetpratiGYA te vinashyati .. 20..\\
kA vAha.n tava ko me tvaM ko.adya te mayyanugrahaH .
prashAdhi pR^ithivI.n rAjanyatra te.anugraho bhavet .
prAsAda.n shayanaM yAnaM vAsA.nsyAbharaNAni cha .. 21..\\
shriyA nirAshairadhanaistyaktamitrairaki~ncanaiH .
saukhikaiH sambhR^itAnarthAnyaH santyajasi kiM nu tat .. 22..\\
yo.atyantaM pratigR^ihNIyAdyashcha dadyAtsadaiva hi .
tayostvamantara.n viddhi shreyA.nstAbhyA.n ka uchyate .. 23..\\
sadaiva yAchamAneShu satsu dambhavivarjiShu .
eteShu dakShiNA dattA dAvAgnAviva durhutam .. 24..\\
jAtavedA yathA rAjannAdagdhvaivopashAmyati .
sadaiva yAchamAno vai tathA shAmyati na dvijaH .. 25..\\
satA.n cha vedA annaM cha loke.asminprakR^itirdhruvA .
na cheddAtA bhaveddAtA kutaH syurmokShakA~NkShiNaH .. 26..\\
annAdgR^ihasthA loke.asminbhikShavastata eva cha .
annAtprANaH prabhavati annadaH prANado bhavet .. 27..\\
gR^ihasthaibhyo.abhinirvR^ittA gR^ihasthAneva saMshritAH .
prabhava.n cha pratiShThAM cha dAntA nindanta Asate .. 28..\\
tyAgAnna bhikShuka.n vidyAnna mauNDyAnna cha yAchanAt .
R^ijustu yo.artha.n tyajati ta.n sukhaM viddhi bhikShukam .. 29..\\
asaktaH saktavadgachchhanniHsa~Ngo muktabandhanaH .
samaH shatrau cha mitre cha sa vai mukto mahIpate .. 30..\\
parivrajanti dAnArthaM muNDAH kAShAyavAsasaH .
sitA bahuvidhaiH pAshaiH sa~ncinvanto vR^ithAmiSham .. 31..\\
trayI.n cha nAma vArtAM cha tyaktvA putrA.nstyajanti ye .
triviShTabdha.n cha vAso cha pratigR^ihNantyabuddhayaH .. 32..\\
aniShkaShAye kAShAyamIhArthamiti viddhi tat .
dharmadhvajAnAM muNDAnA.n vR^ittyarthamiti me matiH .. 33..\\
kAShAyairajinaishchIrairnagnAnmuNDA~njaTAdharAn .
bibhratsAdhUnmahArAja jaya lokA~njitendriyaH .. 34..\\
agnyAdheyAni gurvarthAnkratUnsa pashudakShiNAn .
dadAtyaharahaH pUrva.n ko nu dharmatarastataH .. 35..\\
tattvaGYo janako rAjA loke.asminniti gIyate .
so.apyAsInmohasampanno mA mohavashamanvagAH .. 36..\\
eva.n dharmamanukrAnta.n sadA dAnaparairnaraiH .
AnR^isha.nsya guNopetaiH kAmakrodhavivarjitAH .. 37..\\
pAlayantaH prajAshchaiva dAnamuttamamAsthitAH .
iShTA.NllokAnavApsyAmo brahmaNyAH satyavAdinaH .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
yudhisthira
vedAha.n tAta shAstrANi aparANi parANi cha .
ubhaya.n veda vachana.n kuru karma tyajeti cha .. 1..\\
AkulAni cha shAstrANi hetubhishchitritAni cha .
nishchayashchaiva yanmAtro vedAha.n ta.n yathAvidhi .. 2..\\
tva.n tu kevalamastraGYo vIravratamanuShThitaH .
shAstrArtha.n tattvato gantuM na samarthaH kathaM chana .. 3..\\
shAstrArthasUkShma darshI yo dharmanishchaya kovidaH .
tenApyevaM na vAchyo.aha.n yadi dharmaM prapashyasi .. 4..\\
bhrAtR^isauhR^idamAsthAya yadukta.n vachana.n tvayA .
nyAyya.n yukta.n cha kaunteya prIto.ahaM tena te.arjuna .. 5..\\
yuddhadharmeShu sarveShu kriyANAM naipuNeShu cha .
na tvayA sadR^ishaH kashchittriShu lokeShu vidyate .. 6..\\
dharmasUkShma.n tu yadvAkyaM tatra duShprataraM tvayA .
dhana~njaya na me buddhimabhisha~Nkitumarhasi .. 7..\\
yuddhashAstravideva tvaM na vR^iddhAH sevitAstvayA .
samAsa vistara vidAM na teShA.n vetShi nishchayam .. 8..\\
tapastyAgo vidhiriti nishchayastApadhImatAm .
paraM para.n jyAya eShA.n saiShA naiHshreyasI gatiH .. 9..\\
na tvetanmanyase pArtha na jyAyo.asti dhanAditi .
atra te vartayiShyAmi yathA naitatpradhAnataH .. 10..\\
tapaHsvAdhyAyashIlA hi dR^ishyante dhArmikA janAH .
R^iShayastapasA yuktA yeShA.n lokAH sanAtanAH .. 11..\\
ajAtashmashravo dhIrAstathAnye vanavAsinaH .
anantA adhanA eva svAdhyAyena diva.n gatAH .. 12..\\
uttareNa tu panthAnamAryA viShayanigrahAt .
abuddhi ja.n tamastyaktvA lokA.nstyAgavatAM gatAH .. 13..\\
dakShiNena tu panthAna.n yaM bhAsvantaM prapashyasi .
ete kriyAvatA.n lokA ye shmashAnAni bhejire .. 14..\\
anirdeshyA gatiH sA tu yAM prapashyanti mokShiNaH .
tasmAttyAgaH pradhAneShTaH sa tu duHkhaH praveditum .. 15..\\
anusR^itya tu shAstrANi kavayaH samavasthitAH .
apIha syAdapIha syAtsArAsAra didR^iShkayA .. 16..\\
vedavAdAnatikramya shAstrANyAraNyakAni cha .
vipATya kadalI skandha.n sAra.n dadR^ishire na te .. 17..\\
athaikAnta vyudAsena sharIre pa~ncha bhautike .
ichchhA dveShasamAyuktamAtmAnaM prAhuri~NgitaiH .. 18..\\
agrAhyashchakShuShA so.api anirdeshya.n cha tadgirA .
karmahetupuraskAraM bhUteShu parivartate .. 19..\\
kalyANa gochara.n kR^itvA manastR^iShNAM nigR^ihya cha .
karma santatimutsR^ijya syAnnirAlambanaH sukhI .. 20..\\
asminneva.n sUkShmagamye mArge sadbhirniShevite .
kathamarthamanarthADhyamarjuna tvaM prasha.nsasi .. 21..\\
pUrvashAstravido hyeva.n janAH pashyanti bhArata .
kriyAsu niratA nitya.n dAne yaGYe cha karmaNi .. 22..\\
bhavanti sudurAvartA hetumanto.api paNDitAH .
dR^iDhapUrvashrutA mUDhA naitadastIti vAdinaH .. 23..\\
amR^itasyAvamantAro vaktAro janasa.nsadi .
charanti vasudhA.n kR^itsnA.n vAvadUkA bahushrutAH .. 24..\\
yAnvayaM nAbhijAnImaH kastA~nGYAtumihArhati .
evaM prAGYAnsatashchApi mahataH shAstravittamAn .. 25..\\
tapasA mahadApnoti buddhyA vai vindate mahat .
tyAgena sukhamApnoti sadA kaunteya dharmavit .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
vaizampaayana
tasminvAkyAntare vaktA devasthAno mahAtapAH .
abhinItatara.n vAkyamityuvAcha yudhiShThiram .. 1..\\
yadvacho phalgunenoktaM na jyAyo.asti dhanAditi .
atra te vartayiShyAmi tadekAgramanAH shR^iNu .. 2..\\
ajAtashatro dharmeNa kR^itsnA te vasudhA jitA .
tA.n jitvA na vR^ithA rAja.nstvaM parityaktumarhasi .. 3..\\
chatuShpadI hi niHshreNI karmaNyeShA pratiShThitA .
tA.n krameNa mahAbAho yathAvajjaya pArthiva .. 4..\\
tasmAtpArtha mahAyaGYairyajasva bahu dakShiNaiH .
svAdhyAyayaGYA R^iShayo GYAnayaGYAstathApare .. 5..\\
karma niShThA.nstu budhyethAstapo niShThAMshcha bhArata .
vaikhAnasAnA.n rAjendra vachanaM shrUyate yathA .. 6..\\
Ihate dhanahetoryastasyAnIhA garIyasI .
bhUyAndoShaH pravardheta yasta.n dhanamapAshrayet .. 7..\\
kR^ichchhrAchcha dravyasa.nhAra.n kurvanti dhanakAraNAt .
dhanena tR^iShito.abuddhyA bhrUNa hatyAM na budhyate .. 8..\\
anarhate yaddadAti na dadAti yadarhate .
anarhArhApariGYAnAddAnadharmo.api duShkaraH .. 9..\\
yaGYAya sR^iShTAni dhanAni dhAtrA
yaShTAdiShTaH puruSho rakShitA cha .
tasmAtsarva.n yaGYa evopayojyaM
dhana.n tato.anantara eva kAmaH .. 10..\\
yaGYairindro vividhairannavadbhir
devAnsarvAnabhyayAnmahaujAH .
tenendratvaM prApya vibhrAjate.asau
tasmAdyaGYe sarvamevopayojyam .. 11..\\
mahAdevaH sarvamedhe mahAtmA
hutvAtmAna.n devadevo vibhUtaH .
vishvA.NllokAnvyApya viShTabhya kIrtyA
virochate dyutimAnkR^itti vAsAH .. 12..\\
AvikShitaH pArthivo vai maruttaH
svR^iddhyA martyo yo.ayajaddevarAjam .
yaGYe yasya shrIH svaya.n saMniviShTA
yasminbhANDa.n kA~nchana.n sarvamAsIt .. 13..\\
harishchandraH pArthivendraH shrutaste
yaGYairiShTvA puNyakR^idvItashokaH .
R^iddhyA shakra.n yo.ajayanmAnuShaH sa.ns
tasmAdyaGYe sarvamevopayojyam .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
devasthaana
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
indreNa samaye pR^iShTo yaduvAcha bR^ihaspatiH .. 1..\\
santoSho vai svargatamaH santoShaH parama.n sukham .
tuShTerna ki.n chitparataH susamyakparitiShThati .. 2..\\
yadA sa.nharate kAmAnkUrmo.a~NgAnIva sarvashaH .
tadAtma jyotirAtmaiva svAtmanaiva prasIdati .. 3..\\
na bibheti yadA chAya.n yadA chAsmAnna bibhyati .
kAmadveShau cha jayati tadAtmAnaM prapashyati .. 4..\\
yadAsau sarvabhUtAnAM na krudhyati na duShyati .
karmaNA manasA vAchA brahma sampadyate tadA .. 5..\\
eva.n kaunteya bhUtAni taM taM dharmaM tathA tathA .
tadA tadA prapashyanti tasmAdbudhyasva bhArata .. 6..\\
anye shamaM prasha.nsanti vyAyAmamapare tathA .
naikaM na chApara.n ke chidubhayaM cha tathApare .. 7..\\
yaGYameke prasha.nsanti saMnyAsamapare janAH .
dAnameke prasha.nsanti ke chideva pratigraham .
ke chitsarvaM parityajya tUShNI.n dhyAyanta Asate .. 8..\\
rAjyameke prasha.nsanti sarveShAM paripAlanam .
hatvA bhittvA cha chhittvA cha ke chidekAntashIlinaH .. 9..\\
etatsarva.n samAlokya budhAnAmeSha nishchayaH .
adroheNaiva bhUtAnA.n yo dharmaH sa satAM mataH .. 10..\\
adrohaH satyavachana.n sa.nvibhAgo dhR^itiH kShamA .
prajanaH sveShu dAreShu mArdava.n hrIrachApalam .. 11..\\
dhana.n dharmapradhAneShTaM manuH svAyambhuvo.abravIt .
tasmAdevaM prayatnena kaunteya paripAlaya .. 12..\\
yo hi rAjye sthitaH shashvadvashItulyapriyApriyaH .
kShatriyo yaGYashiShTAshI rAjashAstrArtha tattvavit .. 13..\\
asAdhu nigraharataH sAdhUnAM pragrahe rataH .
dharme vartmani sa.nsthApya prajA varteta dharmavit .. 14..\\
putra sa~NkrAmita shrIstu vane vanyena vartayan .
vidhinA shrAmaNenaiva kuryAtkAlamatandritaH .. 15..\\
ya eva.n vartate rAjA rAjadharmavinishchitaH .
tasyAya.n cha parashchaiva lokaH syAtsaphalo nR^ipa .
nirvANa.n tu suduShpAraM bahuvighnaM cha me matam .. 16..\\
eva.n dharmamanukrAntAH satyadAnatapaH parAH .
AnR^isha.nsya guNairyuktAH kAmakrodhavivarjitAH .. 17..\\
prajAnAM pAlane yuktA damamuttamamAsthitAH .
gobrAhmaNArtha.n yuddhena samprAptA gatimuttamAm .. 18..\\
eva.n rudrAH sa vasavastathAdityAH parantapa .
sAdhyA rAjarShisa~NghAshcha dharmameta.n samAshritAH .
apramattAstataH svargaM prAptAH puNyaiH svakarmabhiH .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
vaizampaayana
tasminvAkyAntare vAkyaM punarevArjuno.abravIt .
viShaNNamanasa.n jyeShThamidaM bhrAtaramIshvaram .. 1..\\
kShatradharmeNa dharmaGYa prApya rAjyamanuttamam .
jitvA chArInnarashreShTha tapyate kiM bhavAnbhR^isham .. 2..\\
kShatriyANAM mahArAja sa~NgrAme nidhana.n smR^itam .
vishiShTaM bahubhiryaGYaiH kShatradharmamanusmara .. 3..\\
brAhmaNAnA.n tapastyAgaH pretya dharmavidhiH smR^itaH .
kShatriyANA.n cha vihita.n sa~NgrAme nidhanaM vibho .. 4..\\
kShatradharmo mahAraudraH shastranitya iti smR^itaH .
vadhashcha bharatashreShTha kAle shastreNa sa.nyuge .. 5..\\
brAhmaNasyApi chedrAjankShatradharmeNa tiShThataH .
prashasta.n jIvita.n loke kShatraM hi brahma sa.nsthitam .. 6..\\
na tyAgo na punaryAch~nA na tapo manujeshvara .
kShatriyasya vidhIyante na parasvopajIvanam .. 7..\\
sa bhavAnsarvadharmaGYaH sarvAtmA bharatarShabha .
rAjA manIShI nipuNo loke dR^iShTaparAvaraH .. 8..\\
tyaktvA santApaja.n shoka.n daMshito bhava karmaNi .
kShatriyasya visheSheNa hR^idaya.n vajrasa.nhatam .. 9..\\
jitvArInkShatradharmeNa prApya rAjyamakaNTakam .
vijitAtmA manuShyendra yaGYadAnaparo bhava .. 10..\\
indro vai brahmaNaH putraH karmaNA kShatriyo.abhavat .
GYAtInAM pApavR^ittInA.n jaghAna navatIrnava .. 11..\\
tachchAsya karma pUjya.n hi prashasya.n cha vishAM pate .
tena chendratvamApede devAnAmiti naH shrutam .. 12..\\
sa tva.n yaGYairmahArAja yajasva bahu dakShiNaiH .
yathaivendro manuShyendra chirAya vigatajvaraH .. 13..\\
mA tvameva~Ngate ki.n chitkShatriyarShabha shochithAH .
gatAste kShatradharmeNa shastrapUtAH parA.n gatim .. 14..\\
bhavitavya.n tathA tachcha yadvR^ittaM bharatarShabha .
diShTa.n hi rAjashArdUla na shakyamativartitum .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
vaizampaayana
evamuktastu kaunteya guDAkeshena bhArata .
novAcha ki.n chitkauravyastato dvaipAyano.abravIt .. 1..\\
bIbhatsorvachana.n samyaksatyametadyudhiShThira .
shAstradR^iShTaH paro dharmaH smR^ito gArhasthya AshramaH .. 2..\\
svadharma.n chara dharmaGYa yathAshAstra.n yathAvidhi .
na hi gArhasthyamutsR^ijya tavAraNya.n vidhIyate .. 3..\\
gR^ihastha.n hi sadA devAH pitara R^iShayastathA .
bhR^ityAshchaivopajIvanti tAnbhajasva mahIpate .. 4..\\
vayA.nsi pashavashchaiva bhUtAni cha mahIpate .
gR^ihasthaireva dhAryante tasmAjjyeShThAshramo gR^ihI .. 5..\\
so.aya.n chaturNAmeteShAmAshramANAM durAcharaH .
ta.n charAvimanAH pArtha dushcharaM durbalendriyaiH .. 6..\\
veda GYAna.n cha te kR^itsnaM tapo cha charitaM mahat .
pitR^ipaitAmahe rAjye dhuramudvoDhumarhasi .. 7..\\
tapoyaGYastathA vidyA bhaikShamindriyanigrahaH .
dhyAnamekAntashIlatva.n tuShTirdAnaM cha shaktitaH .. 8..\\
brAhmaNAnAM mahArAja cheShTAH sa.nsiddhi kArikAH .
kShatriyANA.n cha vakShyAmi tavApi viditaM punaH .. 9..\\
yaGYo vidyA samutthAnamasantoShaH shriyaM prati .
daNDadhAraNamatyugraM prajAnAM paripAlanam .. 10..\\
veda GYAna.n tathA kR^itsnaM tapo sucharitaM tathA .
draviNopArjanaM bhUri pAtreShu pratipAdanam .. 11..\\
etAni rAGYA.n karmANi sukR^itAni vishAM pate .
ima.n lokamamuM lokaM sAdhayantIti naH shrutam .. 12..\\
teShA.n jyAyastu kaunteya daNDadhAraNamuchyate .
bala.n hi kShatriye nityaM bale daNDaH samAhitaH .. 13..\\
etAshcheShTAH kShatriyANA.n rAjansa.nsiddhi kArikAH .
api gAthAmimA.n chApi bR^ihaspatirabhAShata .. 14..\\
bhUmiretau nigirati sarpo bilashayAniva .
rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 15..\\
sudyumnashchApi rAjarShiH shrUyate daNDadhAraNAt .
prAptavAnparamA.n siddhi.n dakShaH prAchetaso yathA .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
yudhisthira
bhagavankarmaNA kena sudyumno vasudhAdhipaH .
sa.nsiddhiM paramAM prAptaH shrotumichchhAmi taM nR^ipam .. 1..\\
vyaasa
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
sha~Nkhashcha likhitashchAstAM bhrAtarau sa.nyata vratau .. 2..\\
tayorAvasathAvAstA.n ramaNIyau pR^ithakpR^ithak .
nityapuShpaphalairvR^ikShairupetau bAhudAm anu .. 3..\\
tatastadAchillikhitaH sha~NkhasyAshramamAgamat .
yadR^ichchhayApi sha~Nkho.atha niShkrAnto.abhavadAshramAt .. 4..\\
so.abhigamyAshramaM bhrAtuH sha~Nkhasya likhitastadA .
phalAni shAtayAmAsa samyakpariNatAnyuta .. 5..\\
tAnyupAdAya visrabdho bhakShayAmAsa sa dvijaH .
tasmiMshcha bhakShayatyeva sha~Nkho.apyAshramamAgamat .. 6..\\
bhakShayanta.n tu taM dR^iShTvA sha~Nkho bhrAtaramabravIt .
kutaH phalAnyavAptAni hetunA kena khAdasi .. 7..\\
so.abravIdbhrAtara.n jyeShThamupaspR^ishyAbhivAdya cha .
ita eva gR^ihItAni mayeti prahasanniva .. 8..\\
tamabravIttadA sha~NkhastIvrakopasamanvitaH .
steya.n tvayA kR^itamidaM phalAnyAdadatA svayam .
gachchha rAjAnamAsAdya svakarma prathayasva vai .. 9..\\
adattAdAnameveda.n kR^itaM pArthiva sattama .
stenaM mA.n tva.n viditvA cha svadharmamanupAlaya .
shIghra.n dhAraya chaurasya mama daNDaM narAdhipa .. 10..\\
ityuktastasya vachanAtsudyumna.n vasudhAdhipam .
abhyagachchhanmahAbAho likhitaH saMshitavrataH .. 11..\\
sudyumnastvAnta pAlaibhyaH shrutvA likhitamAgatam .
abhyagachchhatsahAmAtyaH padbhyAmeva nareshvaraH .. 12..\\
tamabravItsamAgatya sa rAjA brahma vittamam .
kimAgamanamAchakShva bhagavankR^itameva tat .. 13..\\
evamuktaH sa viprarShiH sudyumnamidamabravIt .
pratishrauShi kariShyeti shrutvA tatkartumarhasi .. 14..\\
anisR^iShTAni guruNA phalAni puruSharShabha .
bhakShitAni mayA rAja.nstatra mA.n shAdhi mAchiram .. 15..\\
sudyumna
pramANa.n chenmato rAjA bhavato daNDadhAraNe .
anuGYAyAmapi tathA hetuH syAdbrAhmaNarShabha .. 16..\\
sa bhavAnabhyanuGYAtaH shuchi karmA mahAvrataH .
brUhi kAmAnato.anyA.nstva.n kariShyAmi hi te vachaH .. 17..\\
vyaasa
chhandyamAno.api brahmarShiH pArthivena mahAtmanA .
nAnya.n vai varayAmAsa tasmAddaNDAdR^ite varam .. 18..\\
tataH sa pR^ithivIpAlo likhitasya mahAtmanaH .
karau prachchhedayAmAsa dhR^itadaNDo jagAma saH .. 19..\\
sa gatvA bhrAtara.n sha~NkhamArtarUpo.abravIdidam .
dhR^itadaNDasya durbhuddherbhagavankShantumarhasi .. 20..\\
zankha
na kupye tava dharmaGYa na cha dUShayase mama .
dharmo tu te vyatikrAntastataste niShkR^itiH kR^itA .. 21..\\
sa gatvA bAhudA.n shIghra.n tarpayasva yathAvidhi .
devAnpitR^InR^iShIMshchaiva mA chAdharme mano kR^ithAH .. 22..\\
vyaasa
tasya tadvachana.n shrutvA sha~Nkhasya likhitastadA .
avagAhyApagAM puNyAmudakArdhaM prachakrame .. 23..\\
prAdurAstA.n tatastasya karau jalaja saMnibhau .
tataH sa vismito bhrAturdarshayAmAsa tau karau .. 24..\\
tatastamabravIchchha~Nkhastapaseda.n kR^itaM mayA .
mA cha te.atra vi sha~NkA bhUddaivameva vidhIyate .. 25..\\
lihita
kiM nu nAha.n tvayA pUtaH pUrvameva mahAdyute .
yasya te tapaso vIryamIdR^isha.n dvijasattama .. 26..\\
zankha
evametanmayA kAryaM nAha.n daNDadharastava .
sa cha pUto narapatistva.n chApi pitR^ibhiH saha .. 27..\\
vyaasa
sa rAjA pANDavashreShTha shreShTho vai tena karmaNA .
prAptavAnparamA.n siddhi.n dakShaH prAchetaso yathA .. 28..\\
eSha dharmaH kShatriyANAM prajAnAM paripAlanam .
utpathe.asminmahArAja mA cha shoke mano kR^ithAH .. 29..\\
bhrAturasya hita.n vAkyaM shR^iNu dharmaGYa sattama .
daNDa eva hi rAjendra kShatradharmo na muNDanam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
vaizampaayana
punareva maharShista.n kR^iShNadvaipAyano.abravIt .
ajAtashatru.n kaunteyamida.n vachanamarthavat .. 1..\\
araNye vasatA.n tAta bhrAtR^INAM te tapasvinAm .
manorathA mahArAja ye tatrAsanyudhiShThira .. 2..\\
tAnime bharatashreShTha prApnuvantu mahArathAH .
prashAdhi pR^ithivIM pArtha yayAtiriva nAhuShaH .. 3..\\
araNye duHkhavasatiranubhUtA tapasvibhiH .
duHkhasyAnte naravyAghrAH sukha.n tvanubhavantvime .. 4..\\
dharmamartha.n cha kAmaM cha bhrAtR^ibhiH saha bhArata .
anubhUya tataH pashchAtprasthAtAsi vishAM pate .. 5..\\
atithInA.n cha pitR^INAM devatAnAM cha bhArata .
AnR^iNya.n gachchha kaunteya tataH svargaM gamiShyasi .. 6..\\
sarvamedhAshvamedhAbhyA.n yajasva kurunandana .
tataH pashchAnmahArAja gamiShyasi parA.n gatim .. 7..\\
bhrAtR^IMshcha sarvAnkratubhiH sa.nyojya bahu dakShiNaiH .
samprAptaH kIrtimatulAM pANDaveya bhaviShyasi .. 8..\\
vidma te puruShavyAghra vachana.n kurunandana .
shR^iNu machcha yathA kurvandharmAnna chyavate nR^ipaH .. 9..\\
AdadAnasya cha dhanaM nigraha.n cha yudhiShThira .
samAna.n dharmakushalAH sthApayanti nareshvara .. 10..\\
deshakAlapratIkShe yo dasyordarshayate nR^ipaH .
shAstrajAM buddhimAsthAya nainasA sa hi yujyate .. 11..\\
AdAya baliShaDbhAga.n yo rAShTraM nAbhirakShati .
pratigR^ihNAti tatpApa.n chaturthAMshena pArthivaH .. 12..\\
nibodha cha yathAtiShThandharmAnna chyavate nR^ipaH .
nigrahAddharmashAstrANAmanurudhyannapetabhIH .
kAmakrodhAvanAdR^itya piteva samadarshanaH .. 13..\\
daivenopahate rAjA karmakAle mahAdyute .
pramAdayati tatkarma na tatrAhurati kramam .. 14..\\
tarasA buddhipUrva.n vA nigrAhyA eva shatravaH .
pApaiH saha na sandadhyAdrAShTraM paNyaM na kArayet .. 15..\\
shUrAshchAryAshcha satkAryA vidvA.nsashcha yudhiShThira .
gomato dhaninashchaiva paripAlyA visheShataH .. 16..\\
vyavahAreShu dharmyeShu niyojyAshcha bahushrutAH .
guNayukte.api naikasminvishvasyAchcha vichakShaNaH .. 17..\\
arakShitA durvinIto mAnI stabdho.abhyasUyakaH .
enasA yujyate rAjA durdAnta iti chochyate .. 18..\\
ye.arakShyamANA hIyante daivenopahate nR^ipe .
taskaraishchApi hanyante sarva.n tadrAjakilbiSham .. 19..\\
sumantrite sunIte cha vidhivachchopapAdite .
pauruShe karmaNi kR^ite nAstyadharmo yudhiShThira .. 20..\\
vipadyante samArambhAH sidhyantyapi cha daivataH .
kR^ite puruShakAre tu naino spR^ishati pArthivam .. 21..\\
atra te rAjashArdUla vartayiShye kathAmimAm .
yadvR^ittaM pUrvarAjarSherhayagrIvasya pArthiva .. 22..\\
shatrUnhatvA hatasyAjau shUrasyAkliShTa karmaNaH .
asahAyasya dhIrasya nirjitasya yudhiShThira .. 23..\\
yatkarma vai nigrahe shAtravANAM
yogashchAgryaH pAlane mAnavAnAm .
kR^itvA karma prApya kIrti.n suyuddhe
vAjigrIvo modate devaloke .. 24..\\
santyaktAtmA samareShvAtatAyI
shastraishchhinno dasyubhirardyamAnaH .
ashvagrIvaH karma shIlo mahAtmA
sa.nsiddhAtmA modate devaloke .. 25..\\
dhanuryUpo rashanA jyA sharaH sruk
sruvaH kha~Ngo rudhira.n yatra chAjyam .
ratho vedI kAmago yuddhamagnish
chAturhotra.n chaturo vAjimukhyAH .. 26..\\
hutvA tasminyaGYavahnAvathArIn
pApAnmukto rAjasi.nhastarasvI .
prANAnhutvA chAvabhR^ithe raNe sa
vAjigrIvo modate devaloke .. 27..\\
rAShTra.n rakShanbuddhipUrvaM nayena
santyaktAtmA yaGYashIlo mahAtmA .
sarvA.NllokAnvyApya kIrtyA manasvI
vAjigrIvo modate devaloke .. 28..\\
daivI.n siddhiM mAnuShI.n daNDanItiM
yoganyAyaiH pAlayitvA mahI.n cha .
tasmAdrAjA dharmashIlo mahAtmA
hayagrIvo modate svargaloke .. 29..\\
vidvA.nstyAgI shraddadhAnaH kR^itaGYas
tyaktvA lokaM mAnuSha.n karmakR^itvA .
medhAvinA.n viduShAM saMmatAnAM
tanutyajA.n lokamAkramya rAjA .. 30..\\
samyagvedAnprApya shAstrANyadhItya
samyagrAShTraM pAlayitvA mahAtmA .
chAturvarNya.n sthApayitvA svadharme
vAjigrIvo modate devaloke .. 31..\\
jitvA sa~NgrAmAnpAlayitvA prajAsh cha
somaM pItvA tarpayitvA dvijAgryAn .
yuktyA daNDa.n dhArayitvA prajAnAM
yuddhe kShINo modate devaloke .. 32..\\
vR^itta.n yasya shlAghanIyaM manuShyAH
santo vidvA.nsashchArhayantyarhaNIyAH .
svarga.n jitvA vIralokAMshcha gatvA
siddhiM prAptaH puNyakIrtirmahAtmA .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
vaizampaayana
dvaipAyana vacho shrutvA kupite cha dhana~njaye .
vyAsamAmantrya kaunteyaH pratyuvAcha yudhiShThiraH .. 1..\\
na pArthivamida.n rAjyaM na cha bhogAH pR^ithagvidhAH .
prINayanti mano me.adya shoko mAM nardayatyayam .. 2..\\
shrutvA cha vIra hInAnAmaputrANA.n cha yoShitAm .
paridevayamAnAnA.n shAntiM nopalabhe mune .. 3..\\
ityuktaH pratyuvAcheda.n vyAso yogavidAM varaH .
yudhiShThiraM mahAprAGYa.n dharmaGYo veda pAragaH .. 4..\\
na karmaNA labhyate chintayA vA
nApyasya dAtA puruShasya kash chit .
paryAya yogAdvihita.n vidhAtrA
kAlena sarva.n labhate manuShyaH .. 5..\\
na buddhishAstrAdhyayanena shakyaM
prAptu.n visheShairmanujairakAle .
mUrkho.api prApnoti kadA chidarthAn
kAlo hi kAryaM prati nirvisheShaH .. 6..\\
nAbhUti kAle cha phala.n dadAti
shilpaM na mantrAshcha tathauShadhAni .
tAnyeva kAlena samAhitAni
sidhyanti chedhyanti cha bhUtakAle .. 7..\\
kAlena shIghrAH pravivAnti vAtAH
kAlena vR^iShTirjaladAnupaiti .
kAlena padmotpalavajjala.n cha
kAlena puShyanti nagA vaneShu .. 8..\\
kAlena kR^iShNAshcha sitAshcha rAtryaH
kAlena chandraH paripUrNabimbaH .
nAkAlataH puShpaphalaM nagAnAM
nAkAlavegAH sarito vahanti .. 9..\\
nAkAlamattAH khaga pannagAsh cha
mR^igadvipAH shailamahAgrahAsh cha .
nAkAlataH strIShu bhavanti garbhA
nAyAntyakAle shishiroShNa varShAH .. 10..\\
nAkAlato mriyate jAyate vA
nAkAlato vyAharate cha bAlaH .
nAkAlato yauvanamabhyupaiti
nAkAlato rohati bIjamuptam .. 11..\\
nAkAlato bhAnurupaiti yogaM
nAkAlato.asta.n girimabhyupaiti .
nAkAlato vardhate hIyate cha
chandraH samudrashcha mahormimAlI .. 12..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
gIta.n rAGYA senajitA duHkhArtena yudhiShThira .. 13..\\
sarvAnevaiSha paryAyo martyAnspR^ishati dustaraH .
kAlena paripakvA hi mriyante sarvamAnavAH .. 14..\\
ghnanti chAnyAnnarA rAja.nstAnapyanye narAstathA .
sa~nj~naiShA laukikI rAjanna hinasti na hanyate .. 15..\\
hantIti manyate kashchinna hantItyapi chApare .
svabhAvatastu niyatau bhUtAnAM prabhavApyayau .. 16..\\
naShTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mR^ite .
aho kaShTamiti dhyAya~nshokasyApachiti.n charet .. 17..\\
sa ki.n shochasi mUDhaH sa~nshochyaH kimanushochasi .
pashya duHkheShu duHkhAni bhayeShu cha bhayAnyapi .. 18..\\
AtmApi chAyaM na mama sarvApi pR^ithivI mama .
yathA mama tathAnyeShAmiti pashyanna muhyati .. 19..\\
shokasthAna sahasrANi harShasthAna shatAni cha .
divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam .. 20..\\
evametAni kAlena priya dveShyANi bhAgashaH .
jIveShu parivartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 21..\\
duHkhamevAsti na sukha.n tasmAttadupalabhyate .
tR^iShNArti prabhava.n duHkhaM duHkhArti prabhava.n sukham .. 22..\\
sukhasyAnantara.n duHkhaM duHkhasyAnantara.n sukham .
na nitya.n labhate duHkhaM na nityaM labhate sukham .. 23..\\
sukhamante hi duHkhAnA.n duHkhamante sukhasya cha .
tasmAdetaddvaya.n jahyAdya ichchhechchhAshvata.n sukham .. 24..\\
yannimittaM bhavechchhokastApo vA duHkhamUrchhitaH .
Ayaso vApi yanmUlastadekA~Ngamapi tyajet .. 25..\\
sukha.n vA yadi vA duHkhaM priyaM vA yadi vApriyam .
prAptaM prAptamupAsIta hR^idayenAparAjitaH .. 26..\\
IShadapya~NgadArANAM putrANA.n vA charApriyam .
tato GYAsyasi kaH kasya kena vA kathameva vA .. 27..\\
ye cha mUDhatamA loke ye cha buddheH para.n gatAH .
ta eva sukhamedhante madhyaH kleshena yujyate .. 28..\\
ityabravInmahAprAGYo yudhiShThira sa senajit .
parAvaraGYo lokasya dharmavitsukhaduHkhavit .. 29..\\
sukhI parasya yo duHkhe na jAtu sa sukhI bhavet .
duHkhAnA.n hi kShayo nAsti jAyate hyaparAtparam .. 30..\\
sukha.n cha duHkhaM cha bhavAbhavau cha
lAbhAlAbhau maraNa.n jIvitaM cha .
paryAyashaH sarvamiha spR^ishanti
tasmAddhIro naiva hR^iShyenna kupyet .. 31..\\
dIkShA.n yaGYe pAlanaM yuddhamAhur
yoga.n rAShTre daNDanItyA cha samyak .
vittatyAga.n dakShiNAnAM cha yaGYe
samyagGYAnaM pAvanAnIti vidyAt .. 32..\\
rakShanrAShTraM buddhipUrvaM nayena
santyaktAtmA yaGYashIlo mahAtmA .
sarvA.NllokAndharmamUrtyA charaMshchApy
Urdhva.n dehAnmodate devaloke .. 33..\\
jitvA sa~NgrAmAnpAlayitvA cha rAShTraM
somaM pItvA vardhayitvA prajAsh cha .
yuktyA daNDa.n dhArayitvA prajAnAM
yuddhe kShINo modate devaloke .. 34..\\
samyagvedAnprApya shAstrANyadhItya
samyagrAShTraM pAlayitvA cha rAjA .
chAturvarNya.n sthApayitvA svadharme
pUtAtmA vai modate devaloke .. 35..\\
yasya vR^ittaM namasyanti svargasthasyApi mAnavAH .
paurajAnapadAmAtyAH sa rAjA rAjasattamaH .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
yudhisthira
abhimanyau hate bAle draupadyAstanayeShu cha .
dhR^iShTadyumne virAte cha drupade cha mahIpatau .. 1..\\
vasuSheNe cha dharmaGYe dhR^iShTaketau cha pArthive .
tathAnyeShu narendreShu nAnAdeshyeShu sa~Ngame .. 2..\\
na vimu~nchati mA.n shoko GYAtighAtinamAturam .
rAjyakAmukamatyugra.n svavaMshochchheda kArakam .. 3..\\
yasyA~Nke krIDamAnena mayA vai parivartitam .
sa mayA rAjyalubdhena gA~Ngeyo vinipAtitaH .. 4..\\
yadA hyena.n vighUrNantamapashyaM pArtha sAyakaiH .
kampamAna.n yathA vajraiH prekShamANaM shikhaNDinam .. 5..\\
jIrNa.n si.nhamiva prAMshuM narasi.nhaM pitAmaham .
kIryamANa.n sharaistIkShNairdR^iShTvA me vyathitaM manaH .. 6..\\
prA~Nmukha.n sIdamAna.n cha rathAdapachyutaM sharaiH .
ghUrNamAna.n yathA shaila.n tadA me kashmalo.abhavat .. 7..\\
yaH sa bANadhanuShpANiryodhayAmAsa bhArgavam .
bahUnyahAni kauravyaH kurukShetre mahAmR^idhe .. 8..\\
sametaM pArthiva.n kShatra.n vAraNasyAM nadI sutaH .
kanyArthamAhvayadvIro rathenaikena sa.nyuge .. 9..\\
yena chogrAyudho rAjA chakravartI durAsadaH .
dagdhaH shastrapratApena sa mayA yudhi ghAtitaH .. 10..\\
svayaM mR^ityu.n rakShamANaH pA~nchAlyaM yaH shikhaNDinam .
na bANaiH pAtayAmAsa so.arjunena nipAtitaH .. 11..\\
yadainaM patitaM bhUmAvapashya.n rudhirokShitam .
tadaivAvishadatyugro jvaro me munisattama .
yena sa.nvardhitA bAlA yena sma parirakShitAH .. 12..\\
sa mayA rAjyalubdhena pApena guru ghAtinA .
alpakAlasya rAjyasya kR^ite mUDhena ghAtitaH .. 13..\\
AchAryashcha maheShvAsaH sarvapArthivapUjitaH .
abhigamya raNe mithyA pApenoktaH sutaM prati .. 14..\\
tanme dahati gAtrANi yanmA.n gururabhAShata .
satyavAkyo hi rAja.nstva.n yadi jIvati me sutaH .
satyaM mA marshayanvipro mayi tatparipR^iShTavAn .. 15..\\
ku~njara.n chAntaraM kR^itvA mithyopacharitaM mayA .
subhR^isha.n rAjyalubdhena pApena guru ghAtinA .. 16..\\
satyaka~nchukamAsthAya mayokto gururAhave .
ashvatthAmA hata iti ku~njare vinipAtite .
kAnnu lokAngamiShyAmi kR^itvA tatkarma dAruNam .. 17..\\
aghAtaya.n cha yatkarNa.n samareShvapalAyinam .
jyeShThaM bhrAtaramatyugra.n ko mattaH pApakR^ittamaH .. 18..\\
abhimanyu.n cha yadbAlaM jAta.n si.nhamivAdriShu .
prAveshayamaha.n lubdho vAhinI.n droNa pAlitAm .. 19..\\
tadA prabhR^iti bIbhatsuM na shaknomi nirIkShitum .
kR^iShNa.n cha puNDarIkAkShaM kilbiShI bhrUNa hA yathA .. 20..\\
draupadI.n chApyaduHkhArhAM pa~ncha putra vinAkR^itAm .
shochAmi pR^ithivI.n hInAM pa~nchabhiH parvatairiva .. 21..\\
so.ahamAgaH karaH pApaH pR^ithivI nAsha kArakaH .
AsIna evameveda.n shoShayiShye kalevaram .. 22..\\
prAyopaviShTa.n jAnIdhvamadya mAM guru ghAtinam .
jAtiShvanyAsvapi yathA na bhaveya.n kulAnta kR^it .. 23..\\
na bhokShye na cha pAnIyamupayokShye katha.n chana .
shoShayiShye priyAnprANAniha stho.aha.n tapodhana .. 24..\\
yatheShTa.n gamyatAM kAmamanujAne prasAdya vaH .
sarve mAmanujAnIta tyakShyAmIda.n kalevaram .. 25..\\
vaizampaayana
tameva.n vAdinaM pArthaM bandhushokena vihvalam .
maivamityabravIdvyAso nigR^ihya munisattamaH .. 26..\\
ati velaM mahArAja na shoka.n kartumarhasi .
punaruktaM pravakShyAmi diShTametaditi prabho .. 27..\\
sa.nyogA viprayogAshcha jAtAnAM prANinA.n dhruvam .
budbudA iva toyeShu bhavanti na bhavanti cha .. 28..\\
sarve kShayAntA nichayAH patanAntAH samuchchhrayAH .
sa.nyogA viprayogAntA maraNAnta.n hi jIvitam .. 29..\\
sukha.n duHkhAntamAlasyaM dAkShyaM duHkha.n sukhodayam .
bhUtiH shrIrhrIrdhR^itiH siddhirnAdakShe nivasantyuta .. 30..\\
nAla.n sukhAya suhR^ido nAla.n duHkhAya durhR^idaH .
na cha praGYAlamarthaibhyo na sukhaibhyo.apyala.n dhanam .. 31..\\
yathA sR^iShTo.asi kaunteya dhAtrA karmasu tatkuru .
ata eva hi siddhiste neshastvamAtmanA nR^ipa .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28}
vaizampaayana
GYAtishokAbhitaptasya prANAnabhyutsikR^ikShataH .
jyeShThasya pANDuputrasya vyAsaH shokamapAnudat .. 1..\\
vyaasa
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
ashmagItaM naravyAghra tannibodha yudhiShThira .. 2..\\
ashmAnaM brAhmaNaM prAGYa.n vaideho janako nR^ipaH .
saMshayaM paripaprachchha duHkhashoka pariplutaH .. 3..\\
janaka
Agame yadi vApAye GYAtInA.n draviNasya cha .
nareNa pratipattavya.n kalyANaM kathamichchhatA .. 4..\\
azman
utpannamimamAtmAnaM narasyAnantara.n tataH .
tAni tAnyabhivartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 5..\\
teShAmanyatarApattau yadyadevopasevate .
tattaddhi chetanAmasya haratyabhramivAnilaH .. 6..\\
abhijAto.asmi siddho.asmi nAsmi kevalamAnuShaH .
ityeva.n hetubhistasya tribhishchittaM prasichyati .. 7..\\
sa prasikta manA bhogAnvisR^ijya pitR^isa~ncitAn .
parikShINaH parasvAnAmAdAna.n sAdhu manyate .. 8..\\
tamatikrAnta maryAdamAdadAnamasAmpratam .
pratiShedhanti rAjAno lubdhA mR^igamiveShubhiH .. 9..\\
ye cha viMshativarShA vA triMshadvarShAshcha mAnavAH .
pareNa te varShashatAnna bhaviShyanti pArthiva .. 10..\\
teShAM paramaduHkhAnAM buddhyA bheShajamAdishet .
sarvaprANabhR^itA.n vR^ittaM prekShamANastatastataH .. 11..\\
mAnasAnAM punaryonirduHkhAnA.n chittavibhramaH .
aniShTopanipAto vA tR^itIyaM nopapadyate .. 12..\\
evametAni duHkhAni tAni tAnIha mAnavam .
vividhAnyupavartante tathA sA.nsparshakAni cha .. 13..\\
jarAmR^ityU ha bhUtAni khAditArau vR^ikAviva .
balinA.n durbalAnAM cha hrasvAnAM mahatAm api .. 14..\\
na kashchijjAtvatikrAmejjarAmR^ityU ha mAnavaH .
api sAgaraparyantA.n vijityemAM vasundharAm .. 15..\\
sukha.n vA yadi vA duHkhaM bhUtAnAM paryupasthitam .
prAptavyamavashaiH sarvaM parihAro na vidyate .. 16..\\
pUrve vayasi madhye vApyuttame vA narAdhipa .
avarjanIyAste.arthA vai kA~NkShitAshcha tato.anyathA .. 17..\\
supriyairviprayogashcha samprayogastathApriyaiH .
arthAnarthau sukha.n duHkha.n vidhAnamanuvartate .. 18..\\
prAdurbhAvashcha bhUtAnA.n dehanyAsastathaiva cha .
prApti vyAyAmayogashcha sarvametatpratiShThitam .. 19..\\
gandhavarNarasasparshA nivartante svabhAvataH .
tathaiva sukhaduHkhAni vidhAnamanuvartate .. 20..\\
Asana.n shayanaM yAnamutthAnaM pAnabhojanam .
niyata.n sarvabhUtAnA.n kAlenaiva bhavantyuta .. 21..\\
vaidyAshchApyAturAH santi balavantaH sudurbalAH .
strImantashcha tathA ShaNDhA vichitraH kAlaparyayaH .. 22..\\
kule janma tathA vIryamArogya.n dhairyameva cha .
saubhagyamupabhogash cha bhavitavyena labhyate .. 23..\\
santi putrAH subahavo daridrANAmanichchhatAm .
bahUnAmichchhatAM nAsti samR^iddhAnA.n vicheShTatAm .. 24..\\
vyAdhiragnirjala.n shastraM bubhukShA shvApadaM viSham .
rajjvA cha maraNa.n jantoruchchAchcha patanaM tathA .. 25..\\
niryANa.n yasya yaddiShTa.n tena gachchhati hetunA .
dR^ishyate nAbhyatikrAmannatikrAnto na vA punaH .. 26..\\
dR^ishyate hi yuvaiveha vinashyanvasumAnnaraH .
daridrashcha parikliShTaH shatavarSho janAdhipa .. 27..\\
aki~ncanAshcha dR^ishyante puruShAshchirajIvinaH .
samR^iddhe cha kule jAtA vinashyanti pata~Ngavat .. 28..\\
prAyeNa shrImatA.n loke bhoktuM shaktirna vidyate .
kAShThAnyapi hi jIrvante daridrANAM narAdhipa .. 29..\\
ahametatkaromIti manyate kAlachoditaH .
yadyadiShTamasantoShAddurAtmA pApamAcharan .. 30..\\
striyo.akShA mR^igayA pAnaM prasa~NgAnninditA budhaiH .
dR^ishyante chApi bahavaH samprasaktA bahushrutAH .. 31..\\
iti kAlena sarvArthAnIpsitAnIpsitAni cha .
spR^ishanti sarvabhUtAni nimittaM nopalabhyate .. 32..\\
vAyumAkAshamagni.n cha chandrAdityAvahaH kShape .
jyotIMShi saritaH shailAnkaH karoti bibharti vA .. 33..\\
shItamuShNa.n tathA varShaM kAlena parivartate .
evameva manuShyANA.n sukhaduHkhe nararShabha .. 34..\\
nauShadhAni na shAstrANi na homA na punarjapAH .
trAyante mR^ityunopeta.n jarayA vApi mAnavam .. 35..\\
yathA kAShTha.n cha kAShThaM cha sameyAtAM mahodadhau .
sametya cha vyatIyAtA.n tadvadbhUtasamAgamaH .. 36..\\
ye chApi puruShaiH strIbhirgItavAdyairupasthitAH .
ye chAnAthAH parAnnAdAH kAlasteShu samakriyaH .. 37..\\
mAtR^ipitR^isahasrANi putradArashatAni cha .
sa.nsAreShvanubhUtAni kasya te kasya vA vayam .. 38..\\
naivAsya kashchidbhavitA nAyaM bhavati kasya chit .
pathi sa~Ngatameveda.n dArabandhusuhR^idgaNaiH .. 39..\\
kvAsa.n kvAsmi gamiShyAmi ko nvahaM kimihAsthitaH .
kasmAtkamanushocheyamityeva.n sthApayenmanaH .
anitye priya sa.nvAse sa.nsAre chakravadgatau .. 40..\\
na dR^iShTapUrvaM pratyakShaM paraloka.n vidurbudhAH .
AgamA.nstvanatikramya shraddhAtavyaM bubhUShatA .. 41..\\
kurvIta pitR^idaivatya.n dharmANi cha samAcharet .
yajechcha vidvAnvidhivattrivarga.n chApyanuvrajet .. 42..\\
saMnimajjajjagadida.n gambhIre kAlasAgare .
jarAmR^ityumahAgrAhe na kash chidavabudhyate .. 43..\\
AyurvedamadhIyAnAH kevala.n sa parigraham .
dR^ishyante bahavo vaidyA vyAdhibhiH samabhiplutAH .. 44..\\
te pibantaH kaShAyAMshcha sarpIMShi vividhAni cha .
na mR^ityumativartante velAmiva mahodadhiH .. 45..\\
rasAyana vidashchaiva suprayukta rasAyanAH .
dR^ishyante jarayA bhagnA nagA nAgairivottamaiH .. 46..\\
tathaiva tapasopetAH svAdhyAyAbhyasane ratAH .
dAtAro yaGYashIlAshcha na taranti jarAntakau .. 47..\\
na hyahAni nivartante na mAsA na punaH samAH .
jAtAnA.n sarvabhUtAnAM na pakShA na punaH kShapAH .. 48..\\
so.aya.n vipulamadhvAna.n kAlena dhruvamadhruvaH .
naro.avashaH samabhyeti sarvabhUtaniShevitam .. 49..\\
deho vA jIvato.abhyeti jIvo vAbhyeti dehataH .
pathi sa~Ngatameveda.n dArairanyaishcha bandhubhiH .. 50..\\
nAyamatyantasa.nvAso labhyate jAtu kena chit .
api svena sharIreNa kimutAnyena kena chit .. 51..\\
kva nu te.adya pitA rAjankva nu te.adya pitAmahaH .
na tvaM pashyasi tAnadya na tvAM pashyanti te.api cha .. 52..\\
na hyeva puruSho draShTA svargasya narakasya vA .
Agamastu satA.n chakShurnR^ipate tamihAchara .. 53..\\
charitabrahma charyo hi prajAyeta yajeta cha .
pitR^ideva maharShINAmAnR^iNyAyAnasUyakaH .. 54..\\
sa yaGYashIlaH prajane niviShTaH
prAgbrahma chArI pravibhakta pakShaH .
ArAdhayansvargamima.n cha lokaM
para.n cha muktvA hR^idayavyalIkam .. 55..\\
samyagghi dharma.n charato nR^ipasya
dravyANi chApyAharato yathAvat .
pravR^itta chakrasya yasho.abhivardhate
sarveShu lokeShu charAchareShu .. 56..\\
vyaasa
ityevamAGYAya videharAjo
vAkya.n samagraM paripUrNahetuH .
ashmAnamAmantrya vishuddhabuddhir
yayau gR^iha.n svaM prati shAntashokaH .. 57..\\
tathA tvamapyachyuta mu~ncha shokam
uttiShTha shakropama harShamehi .
kShAtreNa dharmeNa mahI jitA te
tAM bhu~NkShva kuntIsuta mA viShAdIH .. 58..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29}
vaizampaayana
avyAharati kaunteye dharmaputre yudhiShThire .
guDAkesho hR^iShIkeshamabhyabhAShata pANDavaH .. 1..\\
GYAtishokAbhisantapto dharmarAjaH parantapaH .
eSha shokArNave magnastamAshvAsaya mAdhava .. 2..\\
sarve sma te saMshayitAH punareva janArdana .
asya shokaM mahAbAho praNAshayitumarhasi .. 3..\\
evamuktastu govindo vijayena mahAtmanA .
paryavartata rAjAnaM puNDarIkekShaNo.achyutaH .. 4..\\
anatikramaNIyo hi dharmarAjasya keshavaH .
bAlyAtprabhR^iti govindaH prItyA chAbhyadhiko.arjunAt .. 5..\\
sampragR^ihya mahAbAhurbhuja.n chandanabhUShitam .
shailastambhopama.n shauriruvAchAbhivinodayan .. 6..\\
shushubhe vadana.n tasya sudaMShTraM chArulochanam .
vyAkoshamiva vispaShTaM padma.n sUryavibodhitam .. 7..\\
mA kR^ithAH puruShavyAghra shoka.n tvaM gAtrashoShaNam .
na hi te sulabhA bhUyo ye hatAsminraNAjire .. 8..\\
svapnalabdhA yathA lAbhA vi tathAH pratibodhane .
eva.n te kShatriyA rAjanye vyatItA mahAraNe .. 9..\\
sarve hyabhimukhAH shUrA vigatA raNashobhinaH .
naiShA.n kashchitpR^iShThato vA palAyanvApi pAtitaH .. 10..\\
sarve tyaktvAtmanaH prANAnyuddhvA vIrA mahAhave .
shastrapUtA divaM prAptA na tA~nshochitumarhasi .. 11..\\
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
sR^i~njayaM putrashokArta.n yathAyaM prAha nAradaH .. 12..\\
sukhaduHkhairaha.n tvaM cha prajAH sarvAshcha sR^i~njaya .
avimukta.n chariShyAmastatra kA paridevanA .. 13..\\
mahAbhAgyaM para.n rAGYA.n kIrtyamAnaM mayA shR^iNu .
gachchhAvadhAnaM nR^ipate tato duHkhaM prahAsyasi .. 14..\\
mR^itAnmahAnubhAvA.nstva.n shrutvaiva tu mahIpatIn .
shrutvApanaya santApa.n shR^iNu vistarashash cha me .. 15..\\
AvikShitaM maruttaM me mR^ita.n sR^i~njaya shushruhi .
yasya sendrAH sa varuNA bR^ihaspatipurogamAH .
devA vishvasR^ijo rAGYo yaGYamIyurmahAtmanaH .. 16..\\
yaH spardhAmanayachchhakra.n devarAja.n shatakratum .
shakra priyaiShI ya.n vidvAnpratyAchaShTa bR^ihaspatiH .
sa.nvarto yAjayAmAsa yaM pIDArthaM bR^ihaspateH .. 17..\\
yasminprashAsati satAM nR^ipatau nR^ipasattama .
akR^iShTapachyA pR^ithivI vibabhau chaityamAlinI .. 18..\\
AvikShitasya vai satre vishve devAH sabhA sadaH .
marutaH pariveShTAraH sAdhyAshchAsanmahAtmanaH .. 19..\\
marudgaNA maruttasya yatsomamapibanta te .
devAnmanuShyAngandharvAnatyarichyanta dakShiNAH .. 20..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 21..\\
suhotra.n chedvaitithinaM mR^ita.n sR^i~njaya shushruma .
yasmai hiraNya.n vavR^iShe magahvAnparivatsaram .. 22..\\
satyanAmA vasumatI yaM prApyAsIjjanAdhipa .
hiraNyamavahannadyastasmi~njanapadeshvare .. 23..\\
kUrmAnkarkaTakAnnakrAnmakarA~nshiMshukAnapi .
nadIShvapAtayadrAjanmaghavA lokapUjitaH .. 24..\\
hairaNyAnpatitAndR^iShTvA matsyAnmakarakachchhapAn .
sahasrasho.atha shatashastato.asmayata vaitithiH .. 25..\\
taddhiraNyamaparyantamAvR^itta.n kurujA~Ngale .
IjAno vitate yaGYe brAhmaNebhyaH samAhitaH .. 26..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .
adakShiNamayajvAna.n shvaitya saMshAmya mA shuchaH .. 27..\\
a~NgaM bR^ihadratha.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
yaH sahasra.n sahasrANAM shvetAnashvAnavAsR^ijat .. 28..\\
sahasra.n cha sahasrANAM kanyA hemavibhUShitAH .
IjAno vitate yaGYe dakShiNAmatyakAlayat .. 29..\\
shata.n shatasahasrANAM vR^iShANAM hemamAlinAm .
gavA.n sahasrAnuchara.n dakShiNAmatyakAlayat .. 30..\\
a~Ngasya yajamAnasya tadA viShNupade girau .
amAdyadindraH somena dakShiNAbhirdvijAtayaH .. 31..\\
yasya yaGYeShu rAjendra shatasa~NkhyeShu vai punaH .
devAnmanuShyAngandharvAnatyarichyanta dakShiNAH .. 32..\\
na jAto janitA chAnyaH pumAnyastatpradAsyati .
yada~NgaH pradadau vitta.n somasa.nsthAsu saptasu .. 33..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 34..\\
shibimaushInara.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
ya imAM pR^ithivI.n kR^itsnAM charmavatsamaveShTayat .. 35..\\
mahatA rathaghoSheNa pR^ithivImanunAdayan .
ekachhatrAM mahI.n chakre jaitreNaika rathena yaH .. 36..\\
yAvadadya gavAshva.n syAdAraNyaiH pashubhiH saha .
tAvatIH pradadau gAH sa shibiraushInaro.adhvare .. 37..\\
nodyantAra.n dhuraM tasya kaM chinmene prajApatiH .
na bhUtaM na bhaviShyanta.n sarvarAjasu bhArata .
anyatraushInarAchchhaibyAdrAjarSherindra vikramAt .. 38..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .
adakShiNamayajvAna.n ta.n vai saMshAmya mA shuchaH .. 39..\\
bharata.n chaiva dauHShantiM mR^ita.n sR^i~njaya shushruma .
shAkuntaliM maheShvAsaM bhUri draviNa tejasam .. 40..\\
yo baddhvA triMshato hyashvAndevaibhyo yamunAm anu .
sarasvatI.n viMshati.n cha ga~NgAmanu chaturdasha .. 41..\\
ashvamedha sahasreNa rAjasUya shatena cha .
iShTavAnsa mahAtejA dauHShantirbharataH purA .. 42..\\
bharatasya mahatkarma sarvarAjasu pArthivAH .
khaM martyA iva bAhubhyAM nAnugantumashaknuvan .. 43..\\
para.n sahasrAdyo baddhvA hayAnvedIM vichitya cha .
sahasra.n yatra padmAnA.n kaNvAya bharato dadau .. 44..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 45..\\
rAma.n dAsharathiM chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
yo.anvakampata vai nityaM prajAH putrAnivaurasAn .. 46..\\
vidhavA yasya viShaye nAnAthAH kAshchanAbhavan .
sarvasyAsItpitR^isamo rAmo rAjya.n yadAnvashAt .. 47..\\
kAlavarShAshcha parjanyAH sasyAni rasavanti cha .
nitya.n subhikShamevAsIdrAme rAjyaM prashAsati .. 48..\\
prANino nApsu majjanti nAnarthe pAvako.adahat .
na vyAlajaM bhaya.n chAsIdrAme rAjyaM prashAsati .. 49..\\
AsanvarShasahasrANi tathA putrasahasrikAH .
arogAH sarvasiddhArthAH prajA rAme prashAsati .. 50..\\
nAnyonyena vivAdo.abhUtstrINAmapi kuto nR^iNAm .
dharmanityAH prajAshchAsanrAme rAjyaM prashAsati .. 51..\\
nityapuShpaphalAshchaiva pAdapA nirupadravAH .
sarvA droNa dughA gAvo rAme rAjyaM prashAsati .. 52..\\
sa chaturdasha varShANi vane proShya mahAtapAH .
dashAshvamedhA~njArUthyAnAjahAra nirargalAn .. 53..\\
shyAmo yuvA lohitAkSho mattavAraNavikramaH .
dashavarShasahasrANi rAmo rAjyamakArayat .. 54..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 55..\\
bhagIratha.n cha rAjAnaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
yasyednro vitate yaGYe somaM pItvA madotkaTaH .. 56..\\
asurANA.n sahasrANi bahUni surasattamaH .
ajayadbAhuvIryeNa bhagavAnpAkashAsanaH .. 57..\\
yaH sahasra.n sahasrANA.n kanyA hemavibhUShitAH .
IjAno vitate yaGYe dakShiNAmatyakAlayat .. 58..\\
sarvA rathagatAH kanyA rathAH sarve chaturyujaH .
rathe rathe shataM nAgAH padmino hemamAlinaH .. 59..\\
sahasramashvA ekaika.n hastinaM pR^iShThato.anvayuH .
gavA.n sahasramashve.ashve sahasra.n gavyajAvikam .. 60..\\
upahvare nivasato yasyA~Nke niShasAda ha .
ga~NgA bhAgIrathI tasmAdurvashI hyabhavatpurA .. 61..\\
bhUridakShiNamikShvAku.n yajamAnaM bhagIratham .
trilokapatha gA ga~NgA duhitR^itvamupeyiShI .. 62..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 63..\\
dilIpa.n chaivailavilaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
yasya karmANi bhUrINi kathayanti dvijAtayaH .. 64..\\
imA.n vai vasu sampannAM vasudhAM vasudhAdhipaH .
dadau tasminmahAyaGYe brAhmaNaibhyaH samAhitaH .. 65..\\
tasyeha yajamAnasya yaGYe yaGYe purohitaH .
sahasra.n vAraNAnhaimAndakShiNAmatyakAlayat .. 66..\\
yasya yaGYe mahAnAsIdyUpaH shrImAnhiraNmayaH .
ta.n devAH karma kurvANAH shakra jyeShThA upAshrayan .. 67..\\
chaShAlo yasya sauvarNastasminyUpe hiraNmaye .
nanR^iturdevagandharvAH ShaTsahasrANi saptadhA .. 68..\\
avAdayattatra vINAM madhye vishvAvasuH svayam .
sarvabhUtAnyamanyanta mama vAdayatItyayam .. 69..\\
etadrAGYo dilIpasya rAjAno nAnuchakrire .
yatstriyo hemasampannAH pathi mattAH sma sherate .. 70..\\
rAjAnamugradhanvAna.n dilIpa.n satyavAdinam .
ye.apashyansumahAtmAna.n te.api svargajito narAH .. 71..\\
trayaH shabdA na jIryante dilIpasya niveshane .
svAdhyAyaghoSho jyAghoSho dIyatAm iti chaiva hi .. 72..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 73..\\
mAndhAtAra.n yauvanAshvaM mR^itaM shushruma sR^i~njaya .
ya.n devA maruto garbhaM pituH pArshvAdapAharan .. 74..\\
sa.nvR^iddho yuvanAshvasya jaThare yo mahAtmanaH .
pR^iShadAjyodbhavaH shrImA.nstrilokavijayI nR^ipaH .. 75..\\
ya.n dR^iShTvA piturutsa~Nge shayAnaM devarUpiNam .
anyonyamabruvandevAH kamaya.n dhAsyatIti vai .. 76..\\
mAmeva dhAsyatItyevamindro abhyavapadyata .
mAndhAteti tatastasya nAma chakre shatakratuH .. 77..\\
tatastu payaso dhArAM puShTi hetormahAtmanaH .
tasyAsye yauvanAshvasya pANirindrasya chAsravat .. 78..\\
taM pibanpANimindrasya samAmahnA vyavardhata .
sa AsIddvAdasha samo dvAdashAhena pArthiva .. 79..\\
tamiyaM pR^ithivI sarvA ekAhnA samapadyata .
dharmAtmAnaM mahAtmAna.n shUramindrasamaM yudhi .. 80..\\
ya A~NgAra.n hi nR^ipatiM maruttamasita.n gayam .
a~NgaM bR^ihadratha.n chaiva mAndhAtA samare.ajayat .. 81..\\
yauvanAshvo yadA~NgAra.n samare samayodhayat .
visphArairdhanuSho devA dyaurabhedIti menire .. 82..\\
yataH sUrya udeti sma yatra cha pratitiShThati .
sarva.n tadyauvanAshvasya mAndhAtuH kShetramuchyate .. 83..\\
ashvamedha shateneShTvA rAjasUya shatena cha .
adadAdrohitAnmatsyAnbrAhmaNaibhyo mahIpatiH .. 84..\\
hairaNyAnyojanotsedhAnAyatAndashayojanam .
atiriktAndvijAtibhyo vyabhajannitare janAH .. 85..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 86..\\
yayAtiM nAhuSha.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
ya imAM pR^ithivI.n sarvAM vijitya saha sAgarAm .. 87..\\
shamyA pAtenAbhyatIyAdvedIbhishchitrayannR^ipa .
IjAnaH kratubhiH puNyaiH paryagachchhadvasundharAm .. 88..\\
iShTvA kratusahasreNa vAjimedhashatena cha .
tarpayAmAsa devendra.n tribhiH kA~nchanaparvataiH .. 89..\\
vyUDhe devAsure yuddhe hatvA daiteya dAnavAn .
vyabhajatpR^ithivI.n kR^itsnA.n yayAtirnahuShAtmajaH .. 90..\\
anteShu putrAnnikShipya yadudruhyu purogamAn .
pUru.n rAjye.abhiShichya sve sadAraH prasthito vanam .. 91..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 92..\\
ambarISha.n cha nAbhAgaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
yaM prajA vavrire puNya.n goptAraM nR^ipasattama .. 93..\\
yaH sahasra.n sahasrANAM rAGYAmayuta yAjinAm .
IjAno vitate yaGYe brAhmaNaibhyaH samAhitaH .. 94..\\
naitatpUrve janAshchakrurna kariShyanti chApare .
ityambarIShaM nAbhAgamanvamodanta dakShiNAH .. 95..\\
shata.n rAjasahasrANi shataM rAjashatAni cha .
sarve.ashvamedhairIjAnAste.abhyayurdakShiNAyanam .. 96..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadra tarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 97..\\
shashabindu.n chaitrarathaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
yasya bhAryA sahasrANA.n shatamAsInmahAtmanaH .. 98..\\
sahasra.n tu sahasrANA.n yasyAsa~nshAsha bindavaH .
hiraNyakavachAH sarve sarve chottamadhanvinaH .. 99..\\
shata.n kanyA rAjaputramekaikaM pR^iShThato.anvayuH .
kanyA.n kanyA.n shataM nAgA nAgaM nAgaM shataM rathAH .. 100..\\
ratha.n rathaM shata.n chAshvA deshajA hemamAlinaH .
ashvamashva.n shata.n gAvo gAM gAM tadvadajAvikam .. 101..\\
etaddhanamaparyantamashvamedhe mahAmakhe .
shashabindurmahArAja brAhmaNaibhyaH samAdishat .. 102..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 103..\\
gayamAmUrtarayasaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
yaH sa varShashata.n rAjA hutashiShTAshano.abhavat .. 104..\\
yasmai vahnirvarAnprAdAttato vavre varAngayaH .
dadato me.akShayA chAstu dharme shraddhA cha vardhatAm .. 105..\\
mano me ramatA.n satye tvatprasAdAddhutAshana .
lebhe cha kAmA.nstAnsarvAnpAvakAditi naH shrutam .. 106..\\
darshena paurNamAsena chAturmAsyaiH punaH punaH .
ayajatsa mahAtejAH sahasraM parivatsarAn .. 107..\\
shata.n gavA.n sahasrANi shatamashvashatAni cha .
utthAyotthAya vai prAdAtsahasraM parivatsarAn .. 108..\\
tarpayAmAsa somena devAnvittairdvijAnapi .
pitR^InsvadhAbhiH kAmaishcha striyaH svAH puruSharShabha .. 109..\\
sauvarNAM pR^ithivI.n kR^itvA dashavyAmAM dvirAyatAm .
dakShimAmadadadrAjA vAjimedhamahAmakhe .. 110..\\
yAvatyaH sikatA rAjanga~NgAyAH puruSharShabha .
tAvatIreva gAH prAdAdAmUrtarayaso gayaH .. 111..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 112..\\
ranti deva.n cha sA~NkR^ityaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
samyagArAdhya yaH shakra.n varaM lebhe mahAyashAH .. 113..\\
anna.n cha no bahu bhavedatithIMsh cha labhemahi .
shraddhA cha no mA vyagamanmA cha yAchiShma ka.n chana .. 114..\\
upAtiShThanta pashavaH svaya.n ta.n saMshitavratam .
grAmyAraNyA mahAtmAna.n ranti devaM yashasvinam .. 115..\\
mahAnadI charma rAsherutkledAtsusruve yataH .
tatashcharmaNvatItyeva.n vikhyAtA sA mahAnadI .. 116..\\
brAhmaNaibhyo dadau niShkAnsadasi pratate nR^ipaH .
tubhya.n tubhyaM niShkamiti yatrAkroshanti vai dvijAH .
sahasra.n tubhyamityuktvA brAhmaNAnsma prapadyate .. 117..\\
anvAhAryopakaraNa.n dravyopakaraNaM cha yat .
ghaTAH sthAlyaH kaTAhAshcha pAtryashcha piTharA api .
na tatki.n chidasauvarNa.n ranti devasya dhImataH .. 118..\\
sA~NkR^ite ranti devasya yA.n rAtrimavasadgR^ihe .
Alabhyanta shata.n gAvaH sahasrANi cha viMshatiH .. 119..\\
tatra sma sUdAH kroshanti sumR^iShTamaNikuNDalAH .
sUpabhUyiShThamashnIdhvaM nAdya mA.nsa.n yathA purA .. 120..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 121..\\
sagara.n cha mahAtmAnaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya .
aikShvAkaM puruShavyAghramati mAnuShavikramam .. 122..\\
ShaShTiH putrasahasrANi ya.n yAntaM pR^iShThato.anvayuH .
nakShatrarAja.n varShAnte vyabhre jyotirgaNA iva .. 123..\\
ekachhatrA mahI yasya praNatA hyabhavatpurA .
yo.ashvamedha sahasreNa tarpayAmAsa devatAH .. 124..\\
yaH prAdAtkA~nchanastambhaM prAsAda.n sarvakA~nchanam .
pUrNaM padmadalAkShINA.n strINAM shayanasa~Nkulam .. 125..\\
dvijAtibhyo.anurUpaibhyaH kAmAnuchchAvachA.nstathA .
yasyAdeshena tadvitta.n vyabhajanta dvijAtayaH .. 126..\\
khAnayAmAsa yaH kopAtpR^ithivI.n sAgarA~NkitAm .
yasya nAmnA samudrashcha sAgaratvamupAgataH .. 127..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 128..\\
rAjAna.n cha pR^ithu.n vainyaM mR^itaM shushruma sR^i~njaya .
yamabhyaShi~nchansambhUya mahAraNye maharShayaH .. 129..\\
prathayiShyati vai lokAnpR^ithurityeva shabditaH .
kShatAchcha nastrAyatIti sa tasmAtkShatriyaH smR^itaH .. 130..\\
pR^ithu.n vainyaM prajA dR^iShTvA raktAH smeti yadabruvan .
tato rAjeti nAmAsya anurAgAdajAyata .. 131..\\
akR^iShTapachyA pR^ithivI puTake puTake madhu .
sarvA droNa dughA gAvo vainyasyAsanprashAsataH .. 132..\\
arogAH sarvasiddhArthA manuShyA akutobhayAH .
yathAbhikAmamavasankShetreShu cha gR^iheShu cha .. 133..\\
ApaH sa.nstambhire yasya samudrasya yiyAsataH .
saritashchAnudIryanta dhvajasa~Ngashcha nAbhavat .. 134..\\
hairaNyA.nstrinalotsedhAnparvatAnekaviMshatim .
brAhmaNaibhyo dadau rAjA yo.ashvamedhe mahAmakhe .. 135..\\
sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA .
putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 136..\\
ki.n vai tUShNI.n dhyAyasi sR^i~njaya tvaM
na me rAjanvAchamimA.n shR^iNoShi .
na chenmogha.n vipralaptaM mayedaM
pathyaM mumUrShoriva samyaguktam .. 137..\\
srnjaya
shR^iNomi te nArada vAchametAM
vichitrArthA.n srajamiva puNyagandhAm .
rAjarShINAM puNyakR^itAM mahAtmanAM
kIrtyA yuktA.n shokanirNAshanArtham .. 138..\\
na te mogha.n vipralaptaM maharShe
dR^iShTvaiva tvAM nAradAha.n vi shokaH .
shushrUShe te vachanaM brahmavAdin
na te tR^ipyAmyamR^itasyeva pAnAt .. 139..\\
amoghadarshinmama chetprasAdaM
sutAgha dagdhasya vibho prakuryAH .
mR^itasya sa~njIvanamadya me syAt
tava prasAdAtsuta sa~Ngamash cha .. 140..\\
naarada
yaste putro dayito.aya.n viyAtaH
svarNaShThIvI yamadAtparvataste .
punaste taM putramaha.n dadAmi
hiraNyanAbha.n varShasahasriNa.n cha .. 141..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30}
yudhisthira
sa katha.n kA~nchanaShThIvI sR^i~njayasya suto.abhavat .
parvatena kimartha.n cha dattaH kena mamAra cha .. 1..\\
yadA varShasahasrAyustadA bhavati mAnavaH .
kathamaprAptakaumAraH sR^i~njayasya suto mR^itaH .. 2..\\
utAho nAmamAtra.n vai suvarNaShThIvino.abhavat .
tathya.n vA kA~nchanaShThIvItyetadichchhAmi veditum .. 3..\\
vaasudeva
atra te kathayiShyAmi yathAvR^itta.n janeshvara .
nAradaH parvatashchaiva prAgR^iShI lokapUjitau .. 4..\\
mAtulo bhAgineyashcha devalokAdihAgatau .
vihartu kAmau samprItyA mAnuShyeShu purA prabhU .. 5..\\
haviH pavitrabhojyena deva bhojyena chaiva ha .
nArado mAtulashchaiva bhAgineyashcha parvataH .. 6..\\
tAvubhau tapasopetAvavanI talachAriNau .
bhu~njAnau mAnuShAnbhogAnyathAvatparyadhAvatAm .. 7..\\
prItimantau mudA yuktau samaya.n tatra chakratuH .
yo bhaveddhR^idi sa~NkalpaH shubho vA yadi vAshubhaH .
anyonyasya sa Akhyeyo mR^iShA shApo.anyathA bhavet .. 8..\\
tau tatheti pratiGYAya maharShI lokapUjitau .
sR^i~njaya.n shvaityamabhyetya rAjAnamidamUchatuH .. 9..\\
AvAM bhavati vatsyAvaH ka.n chitkAla.n hitAya te .
yathAvatpR^ithivIpAlAvayoH praguNI bhava .
tatheti kR^itvA tau rAjA satkR^ityopachachAra ha .. 10..\\
tataH kadA chittau rAjA mahAtmAnau tathAgatau .
abravItparamaprItaH suteya.n varavarNinI .. 11..\\
ekaiva mama kanyaiShA yuvAM parichariShyati .
darshanIyAnavadyA~NgI shIlavR^ittasamanvitA .
sukumArI kumArI cha padmaki~njalka saMnibhA .. 12..\\
parama.n saumya ityuktastAbhyAM rAjA shashAsa tAm .
kanye viprAvupachara devavatpitR^ivachcha ha .. 13..\\
sA tu kanyA tathetyuktvA pitara.n dharmachAriNI .
yathAnidesha.n rAGYastau satkR^ityopachachAra ha .. 14..\\
tasyAstathopachAreNa rUpeNApratimena cha .
nArada.n hR^ichchhayastUrNaM sahasaivAnvapadyata .. 15..\\
vavR^idhe cha tatastasya hR^idi kAmo mahAtmanaH .
yathA shuklasya pakShasya pravR^ittAvuDurATshanaiH .. 16..\\
na cha taM bhAgineyAya parvatAya mahAtmane .
shasha.nsa manmatha.n tIvra.n vrIDamAnaH sa dharmavit .. 17..\\
tapasA che~NgitenAtha parvato.atha bubodha tat .
kAmArtaM nArada.n kruddhaH shashApainaM tato bhR^isham .. 18..\\
kR^itvA samayamavyagro bhavAnvai sahito mayA .
yo bhaveddhR^idi sa~NkalpaH shubho vA yadi vAshubhaH .. 19..\\
anyonyasya sa Akhyeya iti tadvai mR^iShA kR^itam .
bhavatA vachanaM brahma.nstasmAdetadvadAmyaham .. 20..\\
na hi kAmaM pravartantaM bhavAnAchaShTa me purA .
sukumAryA.n kumAryAM te tasmAdeSha shapAmyaham .. 21..\\
brahmavAdI gururyasmAttapasvI brahmaNash cha san .
akArShIH samayabhraMshamAvAbhyA.n yaH kR^ito mithaH .. 22..\\
shapsye tasmAtsusa~Nkruddho bhavanta.n taM nibodha me .
sukumArI cha te bhAryA bhaviShyati na saMshayaH .. 23..\\
vAnara.n chaiva kanyA tvA.n vivAhAtprabhR^iti prabho .
sandrakShyanti narAshchAnye svarUpeNa vinAkR^itam .. 24..\\
sa tadvAkya.n tu viGYAya nAradaH parvatAttadA .
ashapattamapi krodhAdbhAgineya.n sa mAtulaH .. 25..\\
tapasA brahmacharyeNa satyena cha damena cha .
yukto.api dharmanityashcha na svargavAsamApsyasi .. 26..\\
tau tu shaptvA bhR^isha.n kruddhau parasparamamarShaNau .
pratijagmaturanyonya.n kruddhA iva gajottamau .. 27..\\
parvataH pR^ithivI.n kR^itsnA.n vichachAra mahAmuniH .
pUjyamAno yathAnyAya.n tejasA svena bhArata .. 28..\\
atha tAmalabhatkanyAM nAradaH sR^i~njayAtma jAm .
dharmeNa dharmapravaraH sukumArImaninditAm .. 29..\\
sA tu kanyA yathA shApaM nArada.n taM dadarsha ha .
pANigrahaNa mantrANAM prayogAdeva vAnaram .. 30..\\
sukumArI cha devarShi.n vAnarapratimAnanam .
naivAvamanyata tadA prItimatyeva chAbhavat .. 31..\\
upatasthe cha bhartAraM na chAnyaM manasApyagAt .
devaM muni.n vA yakShaM vA patitve pativatsalA .. 32..\\
tataH kadA chidbhagavAnparvato.anusasAra ha .
vana.n virahita.n kiM chittatrApashyatsa nAradam .. 33..\\
tato.abhivAdya provAcha nAradaM parvatastadA .
bhavAnprasAda.n kurutA.n svargA deshAya me prabho .. 34..\\
tamuvAcha tato dR^iShTvA parvataM nAradastadA .
kR^itA~njalimupAsIna.n dInaM dInataraH svayam .. 35..\\
tvayAhaM prathama.n shapto vAnaro tvaM bhaviShyasi .
ityuktena mayA pashchAchchhaptastvamapi matsarAt .
adya prabhR^iti vai vAsa.n svarge nAvApsyasIti ha .. 36..\\
tava naitaddhi sadR^ishaM putra sthAne hi me bhavAn .
nivartayetA.n tau shApamanyo.anyena tadA munI .. 37..\\
shrIsamR^iddha.n tadA dR^iShTvA nAradaM devarUpiNam .
sukumArI pradudrAva parapatyabhisha~NkayA .. 38..\\
tAM parvatastato dR^iShTvA pradravantImaninditAm .
abravIttava bhartaiSha nAtra kAryA vichAraNA .. 39..\\
R^iShiH paramadharmAtmA nArado bhagavAnprabhuH .
tavaivAbhedya hR^idayo mA te bhUdatra saMshayaH .. 40..\\
sAnunItA bahuvidhaM parvatena mahAtmanA .
shApadoSha.n cha taM bhartuH shrutvA svAM prakR^itiM gatA .
parvato.atha yayau svargaM nArado.atha yayau gR^ihAn .. 41..\\
pratyakShakarmA sarvasya nArado.ayaM mahAnR^iShiH .
eSha vakShyati vai pR^iShTo yathAvR^ittaM narottama .. 42..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31}
vaizampaayana
tato rAjA pANDusuto nAradaM pratyabhAShata .
bhagava~nshrotumichchhAmi suvarNaShThIvi sambhavam .. 1..\\
evamuktaH sa cha munirdharmarAjena nAradaH .
AchachakShe yathAvR^itta.n suvarNaShThIvinaM prati .. 2..\\
evametanmahArAja yathAya.n keshavo.abravIt .
kAryasyAsya tu yachchheSha.n tatte vakShyAmi pR^ichchhataH .. 3..\\
aha.n cha parvatashchaiva svasrIyo me mahAmuniH .
vastu kAmAvabhigatau sR^i~njaya.n jayatA.n varam .. 4..\\
tatra sampUjitau tena vidhidR^iShTena karmaNA .
sarvakAmaiH suvihitau nivasAvo.asya veshmani .. 5..\\
vyatikrAntAsu varShAsu samaye gamanasya cha .
parvato mAmuvAcheda.n kAle vachanamarthavat .. 6..\\
AvAmasya narendrasya gR^ihe paramapUjitau .
uShitau samaye brahmaMshchintyatAmatra sAmpratam .. 7..\\
tato.ahamabruva.n rAjanparvataM shubhadarshanam .
sarvametattvayi vibho bhAgineyopapadyate .. 8..\\
vareNa chhandyatA.n rAjA labhatAM yadyadichchhati .
AvayostapasA siddhiM prApnotu yadi manyase .. 9..\\
tata AhUya rAjAna.n sR^i~njayaM shubhadarshanam .
parvato.anumata.n vAkyamuvAcha munipu~NgavaH .. 10..\\
prItau svo nR^ipa satkAraistava hyArjavasambhR^itaiH .
AvAbhyAmabhyanuGYAto varaM nR^ivara chintaya .. 11..\\
devAnAmavihi.nsAyA.n yadbhavenmAnuShakShamam .
tadgR^ihANa mahArAja pUjArho nau mato bhavAn .. 12..\\
srnjaya
prItau bhavantau yadi me kR^itametAvatA mama .
eSha eva paro lAbho nirvR^itto me mahAphalaH .. 13..\\
naarada
tameva.n vAdinaM bhUyaH parvataH pratyabhAShata .
vR^iNIShva rAjansa~Nkalpo yaste hR^idi chira.n sthitaH .. 14..\\
srnjaya
abhIpsAmi suta.n vIraM vIryavanta.n dR^iDhavratam .
AyuShmantaM mahAbhAga.n devarAjasamadyutim .. 15..\\
parvata
bhaviShyatyeSha te kAmo na tvAyuShmAnbhaviShyati .
devarAjAbhibhUtyartha.n sa~Nkalpo hyeSha te hR^idi .. 16..\\
suvarNaShThIvanAchchaiva svarNaShThIvI bhaviShyati .
rakShyashcha devarAjAtsa devarAjasamadyutiH .. 17..\\
naarada
tachchhrutvA sR^i~njayo vAkyaM parvatasya mahAtmanaH .
prasAdayAmAsa tadA naitadevaM bhavediti .. 18..\\
AyuShmAnme bhavetputro bhavatastapasA mune .
na cha taM parvataH ki.n chiduvAchendra vyapekShayA .. 19..\\
tamahaM nR^ipati.n dInamabruvaM punareva tu .
smartavyo.ahaM mahArAja darshayiShyAmi te smR^itaH .. 20..\\
aha.n te dayitaM putraM pretarAjavashaM gatam .
punardAsyAmi tadrUpaM mA shuchaH pR^ithivIpate .. 21..\\
evamuktvA tu nR^ipatiM prayAtau svo yathepsitam .
sR^i~njayashcha yathAkAmaM pravivesha svamandiram .. 22..\\
sR^i~njayasyAtha rAjarSheH kasmiMshchitkAlaparyaye .
jaGYe putro mahAvIryastejasA prajvalanniva .. 23..\\
vavR^idhe sa yathAkAla.n sarasIva mahotpalam .
babhUva kA~nchanaShThIvI yathArthaM nAma tasya tat .. 24..\\
tadadbhutatama.n loke paprathe kurusattama .
bubudhe tachcha devendro varadAnaM mahAtmanoH .. 25..\\
tatastvabhibhavAdbhIto bR^ihaspatimate sthitaH .
kumArasyAntara prekShI babhUva balavR^itra hA .. 26..\\
chodayAmAsa vajra.n sa divyAstraM mUrti sa.nsthitam .
vyAghro bhUtvA jahIma.n tva.n rAjaputramiti prabho .. 27..\\
vivR^iddhaH kila vIryeNa mAmeSho.abhibhaviShyati .
sR^i~njayasya suto vajrayathainaM parvato dadau .. 28..\\
evamuktastu shakreNa varjo bara pura~njayaH .
kumArasyAntara prekShI nityamevAnvapadyata .. 29..\\
sR^i~njayo.api sutaM prApya devarAjasamadyutim .
hR^iShTaH sAntaHpuro rAjA vananityo.abhavattadA .. 30..\\
tato bhAgIrathI tIre kadA chidvananirjhare .
dhAtrI dvitIyo bAlaH sa krIDArthaM paryadhAvata .. 31..\\
pa~nchavarShaka deshIyo bAlo nAgendra vikramaH .
sahasotpatita.n vyAghramAsasAda mahAbalaH .. 32..\\
tena chaiva viniShpiShTo vepamAno nR^ipAtma jaH .
vyasuH papAta medinyA.n tato dhAtrI vichukrushe .. 33..\\
hatvA tu rAjaputra.n sa tatraivAntaradhIyata .
shArdUlo devarAjasya mAyayAntarhitastadA .. 34..\\
dhAtryAstu ninada.n shrutvA rudatyAH paramArtavat .
abhyadhAvata ta.n desha.n svayameva mahIpatiH .. 35..\\
sa dadarsha gatAsu.n ta.n shayAnaM pItashoNitam .
kumAra.n vigatAnandaM nishAkaramiva chyutam .. 36..\\
sa tamutsa~NgamAropya paripIDita vakShasam .
putra.n rudhirasa.nsiktaM paryadevayadAturaH .. 37..\\
tatastA mAtarastasya rudantyaH shokakarshitAH .
abhyadhAvanta ta.n desha.n yatra rAjA sa sR^i~njayaH .. 38..\\
tataH sa rAjA sasmAra mAmantargatamAnasaH .
tachchAha.n chintita.n GYAtvA gatavA.nstasya darshanam .. 39..\\
sa mayaitAni vAkyAni shrAvitaH shokalAlasaH .
yAni te yaduvIreNa kathitAni mahIpate .. 40..\\
sa~njIvitashchApi mayA vAsavAnumate tadA .
bhavitavya.n tathA tachcha na tachchhakyamato.anyathA .. 41..\\
ata Urdhva.n kumAraH sasvarNa ShThIvI mahAyashAH .
chittaM prasAdayAmAsa piturmAtushcha vIryavAn .. 42..\\
kArayAmAsa rAjya.n sa pitari svargate vibhuH .
varShANAmekashatavatsahasraM bhImavikramaH .. 43..\\
tata iShTvA mahAyaGYairbahubhirbhUridakShiNaiH .
tarpayAmAsa devAMshcha pitR^IMshchaiva mahAdyutiH .. 44..\\
utpAdya cha bahUnputrAnkulasantAna kAriNaH .
kAlena mahatA rAjankAladharmamupeyivAn .. 45..\\
sa tva.n rAjendra sa~njAtaM shokametannivartaya .
yathA tvA.n keshavaH prAha vyAsashcha sumahAtapAH .. 46..\\
pitR^ipaitAmaha.n rAjyamAsthAya duramudvaha .
iShTvA puNyairmahAyaGYairiShTA.NllokAnavApsyasi .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32}
vaizampaayana
tUShNImbhUta.n tu rAjAna.n shochamAnaM yudhiShThiram .
tapasvI dharmatattvaGYaH kR^iShNadvaipAyano.abravIt .. 1..\\
prajAnAM pAlana.n dharmo rAGYA.n rAjIvalochana .
dharmaH pramANa.n lokasya nitya.n dharmAnuvartanam .. 2..\\
anutiShThasva vai rAjanpitR^ipaitAmahaM padam .
brAhmaNeShu cha yo dharmaH sa nityo veda nishchitaH .. 3..\\
tatpramANaM pramANAnA.n shAshvataM bharatarShabha .
tasya dharmasya kR^itsnasya kShatriyaH parirakShitA .. 4..\\
tathA yaH pratihantyasya shAsana.n viShaye naraH .
sa bAhubhyA.n vinigrAhyo lokayAtrA vighAtakaH .. 5..\\
pramANamapramANa.n yaH kuryAnmohavasha.n gataH .
bhR^ityo va yadi vA putrastapasvI vApi kash chana .
pApAnsarvairupAyaistAnniyachchhedghAtayeta vA .. 6..\\
ato.anyathA vartamAno rAjA prApnoti kilbiSham .
dharma.n vinashyamAnaM hi yo na rakShetsa dharmahA .. 7..\\
te tvayA dharmahantAro nihatAH sapadAnugAH .
svadharme vartamAnastva.n kiM nu shochasi pANDava .
rAjA hi hanyAddadyAchcha prajA rakShechcha dharmataH .. 8..\\
yudhisthira
na te.abhisha~Nke vachana.n yadbravIShi tapodhana .
aparokSho hi tedharmaH sarvadharmabhR^itA.n vara .. 9..\\
mayA hyavadhyA bahavo ghAtitA rAjyakAraNAt .
tAnyakAryANi me brahmandananti cha tapanti cha .. 10..\\
vyaasa
Ishvaro vA bhavetkartA puruSho vApi bhArata .
haTho vA vartate loke karma ja.n vA phalaM smR^itam .. 11..\\
IshvareNa niyuktA hi sAdhvasAdhu cha pArthiva .
kurvanti puruShAH karmaphalamIshvara gAmi tat .. 12..\\
yathA hi puruShashchhindyAdvR^ikShaM parashunA vane .
chhettureva bhavetpApaM parashorna katha.n chana .. 13..\\
atha vA tadupAdAnAtprApnuyuH karmaNaH phalam .
daNDashastrakR^itaM pApaM puruShe tanna vidyate .. 14..\\
na chaitadiShTa.n kaunteya yadanyena phalaM kR^itam .
prApnuyAditi tasmAchcha Ishvare tanniveshaya .. 15..\\
atha vA puruShaH kartA karmaNoH shubhapApayoH .
na para.n vidyate tasmAdevamanyachchhubha.n kuru .. 16..\\
na hi kashchitkva chidrAjandiShTAtpratinivartate .
daNDashastrakR^itaM pApaM puruShe tanna vidyate .. 17..\\
yadi vA manyase rAjanhaThe lokaM pratiShThitam .
evamapyashubha.n karma na bhUtaM na bhaviShyati .. 18..\\
athAbhipattirlokasya kartavyA shubhapApayoH .
abhipannatama.n loke rAGYAmudyatadaNDanam .. 19..\\
athApi loke karmANi samAvartanta bhArata .
shubhAshubhaphala.n cheme prApnuvantIti me matiH .. 20..\\
eva.n satyaM shubhAdesha.n karmaNastatphalaM dhruvam .
tyaja tadrAjashArdUla maiva.n shoke mano kR^ithAH .. 21..\\
svadharme vartamAnasya sApavAde.api bhArata .
evamAtmaparityAgastava rAjanna shobhanaH .. 22..\\
vihitAnIha kaunteya prAyashchittAni karmiNAm .
sharIravA.nstAni kuryAdasharIraH parAbhavet .. 23..\\
tadrAja~njIvamAnastvaM prAyashchitta.n chariShyasi .
prAyashchittamakR^itvA tu pretya taptAsi bhArata .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33}
yudhisthira
hatAH putrAshcha pautrAshcha bhrAtaraH pitarastathA .
shvashurA guravashchaiva mAtulAH sapitAmahAH .. 1..\\
kShatriyAshcha mahAtmAnaH sambandhisuhR^idastathA .
vayasyA GYAtayashchaiva bhrAtarashcha pitAmaha .. 2..\\
bahavashcha manuShyendrA nAnAdeshasamAgatAH .
ghAtitA rAjyalubdhena mayaikena pitAmaha .. 3..\\
tA.nstAdR^ishAnaha.n hatvA dharmanityAnmahIkShitaH .
asakR^itsomapAnvIrAnkiM prApsyAmi tapodhana .. 4..\\
dahyAmyanishamadyAha.n chintayAnaH punaH punaH .
hInAM pArthiva si.nhaistaiH shrImadbhiH pR^ithivImimAm .. 5..\\
dR^iShTvA GYAtivadha.n ghora.n hatAMshcha shatashaH parAn .
koTishashcha narAnanyAnparitapye pitAmaha .. 6..\\
kA nu tAsA.n varastrINAmavasthAdya bhaviShyati .
vihInAnA.n svatanayaiH patibhirbhrAtR^ibhistathA .. 7..\\
asmAnantakarAnghorAnpANDavAnvR^iShNisa.nhitAn .
AkroshantyaH kR^ishA dInA nipatantyashcha bhUtale .. 8..\\
apashyantyaH pitR^InbhrAtR^InpatInputrAMshcha yoShitaH .
tyaktvA prANAnpriyAnsarvA gamiShyanti yamakShayam .. 9..\\
vatsalatvAddvijashreShTha tatra me nAsti saMshayaH .
vyakta.n saukShmyAchcha dharmasya prApsyAmaH strIvadhaM vayam .. 10..\\
te vaya.n suhR^ido hatvA kR^itvA pApamanantakam .
narake nipatiShyAmo hyadhaHshirasa eva cha .. 11..\\
sharIrANi vimokShyAmastapasogreNa sattama .
AshramAMshcha visheShA.nstvaM mamAchakShva pitAmaha .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34}
vaizampaayana
yudhiShThirasya tadvAkya.n shrutvA dvaipAyanastadA .
samIkShya nipuNaM buddhyA R^iShiH provAcha pANDavam .. 1..\\
mA viShAda.n kR^ithA rAjankShatradharmamanusmara .
svadharmeNa hatA hyete kShatriyAH kShatriyarShabha .. 2..\\
kA~NkShamANAH shriya.n kR^itsnAM pR^ithivyAM cha mahadyashaH .
kR^itAntavidhisa.nyuktAH kAlena nidhana.n gatAH .. 3..\\
na tva.n hantA na bhImo.api nArjuno na yamAvapi .
kAlaH paryAya dharmeNa prANAnAdatta dehinAm .. 4..\\
na yasya mAtA pitarau nAnugrAhyo.asti kash chana .
karma sAkShI prajAnA.n yastena kAlena sa.nhR^itAH .. 5..\\
hetumAtramida.n tasya kAlasya puruSharShabha .
yaddhanti bhUtairbhUtAni tadasmai rUpamaishvaram .. 6..\\
karma mUrtyAtmaka.n viddhi sAkShiNaM shubhapApayoH .
sukhaduHkhaguNodarka.n kAlaM kAlaphalapradam .. 7..\\
teShAmapi mahAbAho karmANi parichintaya .
vinAshahetukAritve yaiste kAlavasha.n gatAH .. 8..\\
Atmanashcha vijAnIhi niyamavratashIlatAm .
yadA tvamIdR^isha.n karma vidhinAkramya kAritaH .. 9..\\
tvaShTeva vihita.n yantraM yathA sthApayiturvashe .
karmaNA kAlayuktena tathedaM bhrAmyate jagat .. 10..\\
puruShasya hi dR^iShTvemAmutpattimanimittataH .
yadR^ichchhayA vinAsha.n cha shokaharShAvanarthakau .. 11..\\
vyalIka.n chApi yattvatra chittavaita.nsikaM tava .
tadarthamiShyate rAjanprAyashchitta.n tadAchara .. 12..\\
ida.n cha shrUyate pArtha yuddhe devAsure purA .
asurA bhrAtaro jyeShThA devAshchApi yavIyasaH .. 13..\\
teShAmapi shrInimittaM mahAnAsItsamuchchhrayaH .
yuddha.n varShasahasrANi dvAtriMshadabhavatkila .. 14..\\
ekArNavAM mahI.n kR^itvA rudhireNa pariplutAm .
jaghnurdaityA.nstadA devAstridiva.n chaiva lebhire .. 15..\\
tathaiva pR^ithivI.n labdhvA brAhmaNA veda pAragAH .
saMshritA dAnavAnA.n vai sAhyArthe darpamohitAH .. 16..\\
shAlA vR^ikA iti khyAtAstriShu lokeShu bhArata .
aShTAshIti sahasrANi te chApi vibudhairhatAH .. 17..\\
dharmavyuchchhittimichchhanto ye.adharmasya pravartakAH .
hantavyAste durAtmAno devairdaityA ivolvaNAH .. 18..\\
eka.n hatvA yadi kule shiShTAnAM syAdanAmayam .
kula.n hatvAtha rAShTraM vA na tadvR^ittopaghAtakam .. 19..\\
adharmarUpo dharmo hi kashchidasti narAdhipa .
dharmashchAdharmarUpo.asti tachcha GYeya.n vipashchitA .. 20..\\
tasmAtsa.nstambhayAtmAna.n shrutavAnasi pANDava .
devaiH pUrvagataM mArgamanuyAto.asi bhArata .. 21..\\
na hIdR^ishA gamiShyanti narakaM pANDavarShabha .
bhrAtR^InAshvAsayaitA.nstva.n suhR^idashcha parantapa .. 22..\\
yo hi pApasamArambhe kArye tadbhAvabhAvitaH .
kurvannapi tathaiva syAtkR^itvA cha nirapatrapaH .. 23..\\
tasmi.nstatkaluSha.n sarvaM samAptamiti shabditam .
prAyashchittaM na tasyAsti hrAso vA pApakarmaNaH .. 24..\\
tva.n tu shuklAbhijAtIyaH paradoSheNa kAritaH .
anichchhamAnaH karmeda.n kR^itvA cha paritapyase .. 25..\\
ashvamedho mahAyaGYaH prAyashchittamudAhR^itam .
tamAhara mahArAja vi pApmaivaM bhaviShyasi .. 26..\\
marudbhiH saha jitvArInmaghavAnpAkashAsanaH .
ekaika.n kratumAhR^itya shatakR^itvaH shatakratuH .. 27..\\
pUtapApmA jitasvargo lokAnprApya sukhodayAn .
marudgaNavR^itaH shakraH shushubhe bhAsayandishaH .. 28..\\
svargaloke mahIyantamapsarobhiH shachIpatim .
R^iShayaH paryupAsante devAshcha vibudheshvaram .. 29..\\
so.aya.n tvamiha sa~NkrAnto vikrameNa vasundharAm .
nirjitAshcha mahIpAlA vikrameNa tvayAnagha .. 30..\\
teShAM purANi rAShTrANi gatvA rAjansuhR^idvR^itaH .
bhrAtR^InputrAMshcha pautrAMshcha sve sve rAjye.abhiShechaya .. 31..\\
bAlAnapi cha garbhasthAnsAntvAni samudAcharan .
ra~njayanprakR^itIH sarvAH paripAhi vasundharAm .. 32..\\
kumAro nAsti yeShA.n cha kanyAstatrAbhiShechaya .
kAmAshayo hi strI vargaH shokamevaM prahAsyati .. 33..\\
evamAshvAsana.n kR^itvA sarvarAShTreShu bhArata .
yajasva vAjimedhena yathendro vijayI purA .. 34..\\
ashochyAste mahAtmAnaH kShatriyAH kShatriyarShabha .
svakarmabhirgatA nAsha.n kR^itAntabalamohitAH .. 35..\\
avAptaH kShatradharmaste rAjyaM prAptamakalmaSham .
charasva dharma.n kaunteya shreyAnyaH pretya bhAvikaH .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35}
yudhisthira
kAni kR^itveha karmANi prAyashchittIyate naraH .
ki.n kR^itvA chaiva muchyeta tanme brUhi pitAmahaH .. 1..\\
vyaasa
akurvanvihita.n karma pratiShiddhAni chAcharan .
prAyashchittIyate hyevaM naro mithyA cha vartayan .. 2..\\
sUryeNAbhyudito yashcha brahma chArI bhavatyuta .
tathA sUryAbhinirmuktaH kunakhI shyAvadannapi .. 3..\\
parivittiH parivettA brahmojjho yashcha kutsakaH .
didhiShU patistathA yaH syAdagre didhiShureva cha .. 4..\\
avakIrNI bhavedyashcha dvijAtivadhakastathA .
atIrthe brahmaNastyAgI tIrthe chApratipAdakaH .. 5..\\
grAmayAjI cha kaunteya rAGYashcha parivikrayI .
shUdra strIvadhako yashcha pUrvaH pUrvastu garhitaH .. 6..\\
vR^ithA pashusamAlambhI vanadAhasya kArakaH .
anR^itenopachartA cha pratiroddhA gurostathA .. 7..\\
yashchAgnInapavidhyeta tathaiva brahma vikrayI .
etAnyenA.nsi sarvANi vyutkrAnta samayashcha yaH .. 8..\\
akAryANyapi vakShyAmi yAni tAni nibodha me .
lokaveda viruddhAni tAnyekAgramanAH shR^iNu .. 9..\\
svadharmasya parityAgaH paradharmasya cha kriyA .
ayAjya yAjana.n chaiva tathAbhakShyasya bhakShaNam .. 10..\\
sharaNAgata santyAgo bhR^ityasyAbharaNa.n tathA .
rasAnA.n vikrayashchApi tiryagyonivadhastathA .. 11..\\
AdhAnAdIni karmANi shaktimAnna karoti yaH .
aprayachchhaMshcha sarvANi nitya.n deyAni bhArata .. 12..\\
dakShiNAnAmadAna.n cha brAhmaNa svAbhimarshanam .
sarvANyetAnyakAryANi prAhurdharmavido janAH .. 13..\\
pitrA vibhajate putro yashcha syAdguru talpa gaH .
aprajAyannadharmeNa bhavatyAdharmiko janaH .. 14..\\
uktAnyetAni karmANi vistareNetareNa cha .
yAni kurvannakurvaMshcha prAyashchittIyate janaH .. 15..\\
etAnyeva tu karmANi kriyamANAni mAnavAn .
yeShu yeShu nimitteShu na limpantyatha tachchhR^iNu .. 16..\\
pragR^ihya shastramAyAntamapi vedAntaga.n raNe .
jighA.nsantaM nihatyAjau na tena brahma hA bhavet .. 17..\\
api chApyatra kaunteya mantro vedeShu paThyate .
veda pramANa vihita.n taM dharmaM prabravImi te .. 18..\\
apetaM brAhmaNa.n vR^ittAdyo hanyAdAtatAyinam .
na tena brahma hA sa syAnmanyustaM manyumR^ichchhati .. 19..\\
prANAtyaye tathAGYAnAdAcharanmadirAm api .
achodito dharmaparaH punaH sa.nskAramarhati .. 20..\\
etatte sarvamAkhyAta.n kaunteyAbhakShya bhakShaNam .
prAyashchIta vidhAnena sarvametena shudhyati .. 21..\\
guru talpa.n hi gurvarthe na dUShayati mAnavam .
uddAlakaH shvetaketu.n janayAmAsa shiShyataH .. 22..\\
steya.n kurva.nstu gurvarthamApatsu na nibadhyate .
bahushaH kAmakAreNa na chedyaH sampravartate .. 23..\\
anyatra brAhmaNa svebhya AdadAno na duShyati .
svayamaprAshitA yashcha na sa pApena lipyate .. 24..\\
prANatrANe.anR^ita.n vAchyamAtmano vA parasya vA .
gurvarthe strIShu chaiva syAdvivAha karaNeShu cha .. 25..\\
nAvartate vrata.n svapne shukramokShe katha.n chana .
AjyahomaH samiddhe.agnau prAyashchitta.n vidhIyate .. 26..\\
pArivittya.n cha patite nAsti pravrajite tathA .
bhikShite pAradArya.n cha na taddharmasya dUShakam .. 27..\\
vR^ithA pashusamAlambhaM naiva kuryAnna kArayet .
anugrahaH pashUNA.n hi sa.nskAro vidhichoditaH .. 28..\\
anarhe brAhmaNe dattamaGYAnAttanna dUShakam .
sa kAraNa.n tathA tIrthe.atIrthe vA pratipAdanam .. 29..\\
striyastathApachAriNyo niShkR^itiH syAdadUShikA .
api sA pUyate tena na tu bhartA praduShyate .. 30..\\
tattva.n GYAtvA tu somasya vikrayaH syAdadUShakaH .
asamarthasya bhR^ityasya visargaH syAdadoShavAn .
vanadAho gavAmarthe kriyamANo na dUShakaH .. 31..\\
uktAnyetAni karmANi yAni kurvanna duShyati .
prAyashchittAni vakShyAmi vistareNaiva bhArata .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36}
vyaasa
tapasA karmabhishchaiva pradAnena cha bhArata .
punAti pApaM puruShaH pUtash chenna pravartate .. 1..\\
ekakAla.n tu bhu~njAnashcharanbhaikSha.n svakarmakR^it .
kapAlapANiH khaTvA~NgI brahma chArI sadotthitaH .. 2..\\
anasUyuradhaH shAyI karma loke prakAshayan .
pUrNairdvAdashabhirvarShairbrahma hA vipramuchyate .. 3..\\
ShaDbhirvarShaiH kR^ichchhrabhojI brahma hA pUyate naraH .
mAse mAse samashna.nstu tribhirvarShaiH pramuchyate .. 4..\\
sa.nvatsareNa mAsAshI pUyate nAtra saMshayaH .
tathaivoparamanrAjansvalpenApi pramuchyate .. 5..\\
kratunA chAshvamedhena pUyate nAtra saMshayaH .
ya chAsyAvabhR^ithe snAnti ke chideva.nvidhA narAH .. 6..\\
te sarve pUtapApmAno bhavantIti parA shrutiH .
brAhmaNArthe hato yuddhe muchyate brahmahatyayA .. 7..\\
gavA.n shatasahasra.n tu pAtrebhyaH pratipAdayan .
brahma hA vipramuchyeta sarvapApebhya eva cha .. 8..\\
kapilAnA.n sahasrANi yo dadyAtpa~nchaviMshatim .
dogdhrINA.n sa cha pApebhyaH sarvebhyo vipramuchyate .. 9..\\
gosahasra.n sa vatsAnA.n dogdhrINAM prANasaMshaye .
sAdhubhyo vai daridrebhyo dattvA muchyeta kilbiShAt .. 10..\\
shata.n tai yastu kAmbojAnbrAhmaNebhyaH prayachchhati .
niyatebhyo mahIpAla sa cha pApAtpramuchyate .. 11..\\
manoratha.n tu yo dadyAdekasmA api bhArata .
na kIrtayeta dattvA yaH sa cha pApAtpramuchyate .. 12..\\
surA pAna.n sakR^itpItvA yo.agnivarNAM pibeddvijaH .
sa pAvayatyathAtmAnamiha loke paratra cha .. 13..\\
meruprapAtaM prapata~njvalana.n vA samAvishan .
mahAprasthAnamAtiShThanmuchyate sarvakilbiShaiH .. 14..\\
bR^ihaspatisaveneShTvA surA po brAhmaNaH punaH .
samitiM brAhmaNairgachchhediti vai brAhmaNI shrutiH .. 15..\\
bhUmipradAna.n kuryAdyaH surAM pItvA vimatsaraH .
punarna cha pibedrAjansa.nskR^itaH shudhyate naraH .. 16..\\
guru talpI shilA.n taptAmAyasImadhisa.nvishet .
pANAvAdhAya vA shephaM pravrajedUrdhvadarshanaH .. 17..\\
sharIrasya vimokSheNa muchyate karmaNo.ashubhAt .
karmabhyo vipramuchyante yattAH sa.nvatsara.n striyaH .. 18..\\
mahAvrata.n charedyastu dadyAtsarvasvameva tu .
gurvarthe vA hato yuddhe sa muchyetkarmaNo.ashubhAt .. 19..\\
anR^itenopachartA cha pratiroddhA gurostathA .
upahR^itya priya.n tasmai tasmAtpApAtpramuchyate .. 20..\\
avakIrNi nimitta.n tu brahmahatyA vrataM charet .
kharacharma vAsAH ShaNmAsa.n tathA muchyeta kilbiShAt .. 21..\\
paradArApahArI cha parasyApaharanvasu .
sa.nvatsara.n vratI bhUtvA tathA muchyeta kilbiShAt .. 22..\\
steya.n tu yasyApaharettasmai dadyAtsama.n vasu .
vividhenAbhyupAyena tena muchyeta kilbiShAt .. 23..\\
kR^ichchhrAddvAdasha rAtreNa svabhyastena dashAvaram .
parivettA bhavetpUtaH parivittishcha bhArata .. 24..\\
niveshya.n tu bhavettena sadA tArayitA pitR^In .
na tu striyA bhaveddoSho na tu sA tena lipyate .. 25..\\
bhajane hyR^itunA shuddha.n chAturmAsya.n vidhIyate .
striyastena vishudhyanti iti dharmavido viduH .. 26..\\
striyastvAsha~NkitAH pApairnopagamyA hi jAnatA .
rajasA tA vishudhyante bhasmanA bhAjana.n yathA .. 27..\\
chatuShpAtsakalo dharmo brAhmaNAnA.n vidhIyate .
pAdAvakR^iShTo rAjanye tathA dharmo vidhIyate .. 28..\\
tathA vaishye cha shUdre cha pAdaH pAdo vidhIyate .
vidyAdeva.nvidhenaiShA.n gurulAghava nishchayam .. 29..\\
tiryagyonivadha.n kR^itvA drumAMshchhittvetarAnbahUn .
trirAtra.n vAyubhakShaH syAtkarma cha prathayennaraH .. 30..\\
agamyA gamane rAjanprAyashchitta.n vidhIyate .
Ardra vastreNa ShaNmAsa.n vihAryaM bhasmashAyinA .. 31..\\
eSha eva tu sarveShAmakAryANA.n vidhirbhavet .
brAhmaNoktena vidhinA dR^iShTAntAgamahetubhiH .. 32..\\
sAvitrImapyadhIyAnaH shuchau deshe mitAshanaH .
ahi.nsro.amandako.ajalpanmuchyate sarvakilbiShaiH .. 33..\\
ahaHsu satata.n tiShThedabhyAkAshaM nishi svapet .
trirahnastrirnishAyAshcha sa vAsA jalamAvishet .. 34..\\
strI shUdra patitAMshchApi nAbhibhAShedvratAnvitaH .
pApAnyaGYAnataH kR^itvA muchyedeva.n vrato dvijaH .. 35..\\
shubhAshubhaphalaM pretya labhate bhUtasAkShikaH .
atirichyettayoryattu tatkartA labhate phalam .. 36..\\
tasmAddAnena tapasA karmaNA cha shubhaM phalam .
vardhayedashubha.n kR^itvA yathA syAdatirekavAn .. 37..\\
kuryAchchhubhAni karmANi nimitte pApakarmaNAm .
dadyAnnitya.n cha vittAni tathA muchyeta kilbiShAt .. 38..\\
anurUpa.n hi pApasya prAyashchittamudAhR^itam .
mahApAtaka varja.n tu prAyashchitta.n vidhIyate .. 39..\\
bhakShyAbhakShyeShu sarveShu vAchyAvAchye tathaiva cha .
aGYAnaGYAnayo rAjanvihitAnyanujAnate .. 40..\\
jAnatA tu kR^itaM pApa.n guru sarvaM bhavatyuta .
aGYAnAtskhalite doShe prAyashchitta.n vidhIyate .. 41..\\
shakyate vidhinA pApa.n yathoktena vyapohitum .
Astike shraddadhAne tu vidhireSha vidhIyate .. 42..\\
nAstikAshraddadhAneShu puruSheShu kadA chana .
dambhadoShapradhAneShu vidhireSha na dR^ishyate .. 43..\\
shiShTAchArashcha shiShTashcha dharmo dharmabhR^itA.n vara .
sevitavyo naravyAghra pretya cheha sukhArthinA .. 44..\\
sa rAjanmokShyase pApAttena pUrveNa hetunA .
trANArtha.n vA vadhenaiShAmatha vA nR^ipa karmaNA .. 45..\\
atha vA te ghR^iNA kA chitprAyashchitta.n chariShyasi .
mA tvevAnArya juShTena karmaNA nidhana.n gamaH .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37}
vaizampaayana
evamukto bhagavatA dharmarAjo yudhiShThiraH .
chintayitvA muhUrta.n tu pratyuvAcha tapodhanam .. 1..\\
kiM bhakShya.n kimabhakShyaM cha kiM cha deyaM prashasyate .
ki.n cha pAtramapAtra.n vA tanme brUhi pitAmaha .. 2..\\
vyaasa
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
siddhAnA.n chaiva sa.nvAdaM manoshchaiva prajApateH .. 3..\\
siddhAstapovrataparAH samAgamya purA vibhum .
dharmaM paprachchhurAsInamAdi kAle prajApatim .. 4..\\
kathamanna.n kathaM dAnaM kathamadhyayanaM tapaH .
kAryAkArya.n cha naH sarva.n sha.nsa vai tvaM prajApate .. 5..\\
tairevamukto bhagavAnmanuH svAyambhuvo.abravIt .
shushrUShadhva.n yathAvR^itta.n dharmaM vyAsa samAsataH .. 6..\\
adattasyAnupAdAna.n dAnamadhyayanaM tapaH .
ahi.nsA satyamakrodhaH kShamejyA dharmalakShaNam .. 7..\\
ya eva dharmaH so.adharmo.adeshe.akAle pratiShThitaH .
AdAnamanR^ita.n hi.nsA dharmo vyAvasthikaH smR^itaH .. 8..\\
dvividhau chApyubhAvetau dharmAdharmau vijAnatAm .
apravR^ittiH pravR^ittishcha dvaividhya.n lokavedayoH .. 9..\\
apravR^itteramartyatvaM martyatva.n karmaNaH phalam .
ashubhasyAshubha.n vidyAchchhubhasya shubhameva cha .. 10..\\
etayoshchobhayoH syAtA.n shubhAshubhatayA tathA .
daiva.n cha daivayuktaM cha prANashcha pralayash cha ha .. 11..\\
aprekShA pUrvakaraNAdashubhAnA.n shubhaM phalam .
UrdhvaM bhavati sandehAdiha dR^iShTArthameva vA .
aprekShA pUrvakaraNAtprAyashchitta.n vidhIyate .. 12..\\
krodhamohakR^ite chaiva dR^iShTAntAgamahetubhiH .
sharIrANAmupaklesho manasashcha priyApriye .
tadauShadhaishcha mantraishcha prAyashchittaishcha shAmyati .. 13..\\
jAtishreNyadhivAsAnA.n kuladharmAMshcha sarvataH .
varjayenna hi ta.n dharma.n yeShAM dharmo na vidyate .. 14..\\
dashavA veda shAstraGYAstrayo vA dharmapAThakAH .
yadbrUyuH kArya utpanne sa dharmo dharmasaMshaye .. 15..\\
aruNA mR^ittikA chaiva tathA chaiva pipIlakAH .
shreShmAtakastathA viprairabhakShya.n viShameva cha .. 16..\\
abhakShyA brAhmaNairmatsyAH shakalairye vivarjitAH .
chatuShpAtkachchhapAdanyo maNDUkA jalajAsh cha ye .. 17..\\
bhAsA ha.nsAH suparNAshcha chakravAkA bakAH plavAH .
ka~Nko madgushcha gR^idhrAshcha kAlolUka.n tathaiva cha .. 18..\\
kravyAdAH pakShiNaH sarve chatuShpAdAshcha daMShTriNaH .
yeShA.n chobhayato dantAshchaturdaMShTrAshcha sarvashaH .. 19..\\
eDakAshvakharoShTrINA.n sUtikAnA.n gavAm api .
mAnuShINAM mR^igINA.n cha na pibedbrAhmaNaH payaH .. 20..\\
pretAnna.n sUtikAnna.n cha yachcha kiM chidanirdasham .
abhojya.n chApyapeyaM cha dhenvA dugdhamanirdasham .. 21..\\
takShNashcharmAvakartushcha puMshchalyA rajakasya cha .
chikitsakasya yachchAnnamabhojya.n rakShiNastathA .. 22..\\
gaNagrAmAbhishastAnA.n ra~Nga strI jIvinash cha ye .
parivitti napuMShA.n cha bandi dyUtavidAM tathA .. 23..\\
vAryamANAhR^ita.n chAnna.n shuktaM paryuShitaM cha yat .
surAnugatamuchchhiShTamabhojya.n sheShita.n cha yat .. 24..\\
piShTa mA.nsekShu shAkAnA.n vikArAH payasastathA .
saktu dhAnA karambhAshcha nopabhojyAshchirasthitAH .. 25..\\
pAyasa.n kR^isaraM mA.nsamapUpAshcha vR^ithA kR^itAH .
abhojyAshchApyabhakShyAshcha brAhmaNairgR^ihamedhibhiH .. 26..\\
devAnpitR^InmanuShyAMshcha munIngR^ihyAshcha devatAH .
pUjayitvA tataH pashchAdgR^ihastho bhoktumarhati .. 27..\\
yathA pravrajito bhikShurgR^ihasthaH svagR^ihe vaset .
eva.nvR^ittaH priyairdAraiH sa.nvasandharmamApnuyAt .. 28..\\
na dadyAdyashase dAnaM na bhayAnnopakAriNe .
na nR^ittagItashIleShu hAsakeShu cha dhArmikaH .. 29..\\
na matte naiva chonmatte na stene na chikitsake .
na vAgghIne vivarNe vA nA~NgahIne na vAmane .. 30..\\
na durjane dauShkule vA vratairvA yo na sa.nskR^itaH .
ashrotriye mR^ita.n dAnaM brAhmaNe.abrahma vAdini .. 31..\\
asamyakchaiva yaddattamasamyakcha pratigrahaH .
ubhayoH syAdanarthAya dAturAdAtureva cha .. 32..\\
yathA khadiramAlambya shilA.n vApyarNava.n taran .
majjate majjate tadvaddAtA yashcha pratIchchhakaH .. 33..\\
kAShThairArdrairyathA vahnirupastIrNo na dIpyate .
tapaHsvAdhyAyachAritraireva.n hInaH pratigrahI .. 34..\\
kapAle yadvadApaH syuH shvadR^itau vA yathA payaH .
AshrayasthAnadoSheNa vR^ittahIne tathA shrutam .. 35..\\
nirmantro nirvrato yaH syAdashAstraGYo.anasUyakaH .
anukroshAtpradAtavya.n dIneShveva nareShvapi .. 36..\\
na vai deyamanukroshAddInAyApyapakAriNe .
AptAcharitamityeva dharma ityeva vA punaH .. 37..\\
niShkAraNa.n sma taddattaM brAhmaNe dharmavarjite .
bhavedapAtra doSheNa na me.atrAsti vichAraNA .. 38..\\
yathA dAru mayo hastI yathA charmamayo mR^igaH .
brAhmaNashchAnadhIyAnastrayaste nAma dhArakAH .. 39..\\
yathA ShaNDho.aphalaH strIShu yathA gaurgavi chAphalA .
shakunirvApyapakShaH syAnnirmantro brAhmaNastathA .. 40..\\
grAmadhAnya.n yathA shUnyaM yathA kUpashcha nirjalaH .
yathA hutamanagnau cha tathaiva syAnnirAkR^itau .. 41..\\
devatAnAM pitR^INA.n cha havyakavya vinAshanaH .
shatrurarthaharo mUrkho na lokAnprAptumarhati .. 42..\\
etatte kathita.n sarvaM yathAvR^ittaM yudhiShThira .
samAsena mahaddhyetachchhrotavyaM bharatarShabha .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38}
yudhisthira
shrotumichchhAmi bhagavanvistareNa mahAmune .
rAjadharmAndvijashreShTha chAturvarNyasya chAkhilAn .. 1..\\
Apatsu cha yathA nItirvidhAtavyA mahIkShitA .
dharmyamAlambya panthAna.n vijayeya.n kathaM mahIm .. 2..\\
prAyashchitta kathA hyeShA bhakShyAbhakShya vivardhitA .
kautUhalAnupravaNA harSha.n janayatIva me .. 3..\\
dharmacharyA cha rAjya.n cha nityameva virudhyate .
yena muhyati me chetashchintayAnasya nityashaH .. 4..\\
vaizampaayana
tamuvAcha mahAtejA vyAso veda vidA.n varaH .
nArada.n samabhiprekShya sarva.n jAnanpurAtanam .. 5..\\
shrotumichchhasi cheddharmAnakhilena yudhiShThira .
praihi bhIShmaM mahAbAho vR^iddha.n kurupitAmaham .. 6..\\
sa te sarvarahasyeShu saMshayAnmanasi sthitAn .
chhettrA bhAgIrathI putraH sarvaGYaH sarvadharmavit .. 7..\\
janayAmAsa ya.n devI divyA tripatha gA nadI .
sAkShAddadarsha yo devAnsarvA~nshakrapurogamAn .. 8..\\
bR^ihaspatipuro gAMshcha devarShInasakR^itprabhuH .
toShayitvopachAreNa rAjanItimadhItavAn .. 9..\\
ushanA veda yachchhAstra.n devAsuragururdvijaH .
tachcha sarva.n sa vaiyAkhyaM prAptavAnkurusattamaH .. 10..\\
bhArgavAchchyavanAchchApi vedAna~NgopabR^i.nhitAn .
pratipede mahAbuddhirvasiShThAchcha yatavratAt .. 11..\\
pitAmahasuta.n jyeShThaM kumAraM dIptatejasam .
adhyAtmagatitattvaGYamupAshikShata yaH purA .. 12..\\
mArkaNDeya mukhAtkR^itsna.n yati dharmamavAptavAn .
rAmAdastrANi shakrAchcha prAptavAnbharatarShabha .. 13..\\
mR^ityurAtmechchhayA yasya jAtasya manujeShvapi .
tathAnapatyasya sataH puNyalokA divi shrutAH .. 14..\\
yasya brahmarShayaH puNyA nityamAsansabhA sadaH .
yasya nAvidita.n kiM chijGYAnaGYeyeShu vidyate .. 15..\\
sa te vakShyati dharmaGYaH sUkShmadharmArthatattvavit .
tamabhyehi purA prANAnsa vimu~nchati dharmavit .. 16..\\
evamuktastu kaunteyo dIrghapraGYo mahAdyutiH .
uvAcha vadatA.n shreShThaM vyAsaM satyavatI sutam .. 17..\\
vaishasa.n sumahatkR^itvA GYAtInAM lomaharShaNam .
AgaH kR^itsarvalokasya pR^ithivI nAsha kArakaH .. 18..\\
ghAtayitvA tamevAjau chhalenAjihma yodhinam .
upasampraShTumarhAmi tamaha.n kena hetunA .. 19..\\
tatastaM nR^ipatishreShTha.n chAturvarNyahitepsayA .
punarAha mahAbAhuryadushreShTho mahAdyutiH .. 20..\\
nedAnImatinirbandha.n shoke kartumihArhasi .
yadAha bhagavAnvyAsastatkuruShva nR^ipottama .. 21..\\
brAhmaNAstvAM mahAbAho bhrAtarashcha mahaujasaH .
parjanyamiva gharmArtA Asha.nsAnA upAsate .. 22..\\
hatashiShTAshcha rAjAnaH kR^itsna.n chaiva samAgatam .
chAturvarNyaM mahArAja rAShTra.n te kurujA~Ngalam .. 23..\\
priyArthamapi chaiteShAM brAhmaNAnAM mahAtmanAm .
niyogAdasya cha gurorvyAsasyAmita tejasaH .. 24..\\
suhR^idA.n chAsmadAdInAM draupadyAshcha parantapa .
kuru priyamamitraghna lokasya cha hita.n kuru .. 25..\\
evamuktastu kR^iShNena rAjA rAjIvalochanaH .
hitArtha.n sarvalokasya samuttasthau mahAtapAH .. 26..\\
so.anunIto naravyAghro viShTara shravasA svayam .
dvaipAyanena cha tathA devasthAnena jiShNunA .. 27..\\
etaishchAnyaishcha bahubhiranunIto yudhiShThiraH .
vyajahAnmAnasa.n duHkha.n santApaM cha mahAmanAH .. 28..\\
shrutavAkyaH shrutanidhiH shrutashravya vishAradaH .
vyavasya manasaH shAntimagachchhatpANDunandanaH .. 29..\\
sa taiH parivR^ito rAjA nakShatrairiva chandramAH .
dhR^itarAShTraM puraskR^itya svapuraM pravivesha ha .. 30..\\
pravivikShuH sa dharmaGYaH kuntIputro yudhiShThiraH .
archayAmAsa devAMshcha brAhmaNAMshcha sahasrashaH .. 31..\\
tato rathaM nava.n shubhra.n kambalAjina sa.nvR^itam .
yukta.n ShoDashabhirgobhiH pANDuraiH shubhalakShaNaiH .. 32..\\
mantrairabhyarchitaH puNyaiH stUyamAno maharShibhiH .
Aruroha yathA devaH somo.amR^itamaya.n ratham .. 33..\\
jagrAha rashmInkaunteyo bhImo bhImaparAkramaH .
arjunaH pANDura.n chhatraM dhArayAmAsa bhAnumat .. 34..\\
dhriyamANa.n tu tachchhatraM pANDuraM tasya mUrdhani .
shushubhe tArakA rAjasitamabhramivAmbare .. 35..\\
chAmaravyajane chAsya vIrau jagR^ihatustadA .
chandrarashmiprabhe shubhre mAdrIputrAvala.n kR^ite .. 36..\\
te pa~ncha rathamAsthAya bhrAtaraH samala.n kR^itAH .
bhUtAnIva samastAni rAjandadR^ishire tadA .. 37..\\
AsthAya tu ratha.n shubhraM yuktamashvairmahAjavaiH .
anvayAtpR^iShThato rAjanyuyutsuH pANDavAgra jam .. 38..\\
ratha.n hemamayaM shubhraM sainyasugrIva yojitam .
saha sAtyakinA kR^iShNaH samAsthAyAnvayAtkurUn .. 39..\\
narayAnena tu jyeShThaH pitrA pArthasya bhArata .
agrato dharmarAjasya gAndhArI sahito yayau .. 40..\\
kuru striyashcha tAH sarvAH kuntI kR^iShNA cha draupadI .
yAnairuchchAvachairjagmurvidureNa puraskR^itAH .. 41..\\
tato rathAshcha bahulA nAgAshcha samala.n kR^itAH .
pAdAtAshcha hayAshchaiva pR^iShThataH samanuvrajan .. 42..\\
tato vaitAlikaiH sUtairmAgadhaishcha subhAShitaiH .
stUyamAno yayau rAjA nagaraM nAgasAhvayam .. 43..\\
tatprayANaM mahAbAhorbabhUvApratimaM bhuvi .
AkulAkulamutsR^iShTa.n hR^iShTapuShTa janAnvitam .. 44..\\
abhiyAne tu pArthasya narairnagaravAsibhiH .
nagara.n rAjamArgashcha yathAvatsamala.n kR^itam .. 45..\\
pANDureNa cha mAlyena patAkAbhishcha vedibhiH .
sa.nvR^ito rAjamArgashcha dhUpanaishcha sudhUpitaH .. 46..\\
atha chUrNaishcha gandhAnAM nAnApuShpaiH priya~NgubhiH .
mAlyadAmabhirAsaktai rAjaveshmAbhisa.nvR^itam .. 47..\\
kumbhAshcha nagaradvAri vAripUrNA dR^iDhA navAH .
kanyAH sumanasashchhAgAH sthApitAstatra tatra ha .. 48..\\
tathA svala.n kR^itadvAraM nagaraM pANDunandanaH .
stUyamAnaH shubhairvAkyaiH pravivesha suhR^idvR^itaH .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39}
vaizampaayana
praveshane tu pArthAnA.n janasya puravAsinaH .
didR^ikShUNA.n sahasrANi samAjagmurbahUnyatha .. 1..\\
sa rAjamArgaH shushubhe samala.n kR^itachatvaraH .
yathA chandrodaye rAjanvardhamAno mahodadhiH .. 2..\\
gR^ihANi rAjamArge tu ratnavanti bR^ihanti cha .
prAkampanteva bhAreNa strINAM pUrNAni bhArata .. 3..\\
tAH shanairiva savrIDaM prashasha.nsuryudhiShThiram .
bhImasenArjunau chaiva mAdrIputrau cha pANDavau .. 4..\\
dhanyA tvamasi pA~nchAli yA tvaM puruShasattamAn .
upatiShThasi kalyANi maharShIniva gautamI .. 5..\\
tava karmANyamoghAni vratacharyA cha bhAmini .
iti kR^iShNAM mahArAja prashasha.nsustadA striyaH .. 6..\\
prasha.nsA vachanaistAsAM mithaH shabdaishcha bhArata .
prItijaishcha tadA shabdaiH puramAsItsamAkulam .. 7..\\
tamatItya yathA yukta.n rAjamArgaM yudhiShThira .
ala.n kR^ita.n shobhamAnamupAyAdrAjaveshma ha .. 8..\\
tataH prakR^itayaH sarvAH paurajAnapadAstathA .
UchuH kathAH karNasukhAH samupetya tatastataH .. 9..\\
diShTyA jayasi rAjendra shatrU~nshatrunisUdana .
diShTyA rAjyaM punaH prApta.n dharmeNa cha balena cha .. 10..\\
bhava nastvaM mahArAja rAjeha sharadA.n shatam .
prajAH pAlaya dharmeNa yathendrastridivaM nR^ipa .. 11..\\
eva.n rAjakuladvAri ma~NgalairabhipUjitaH .
AshIrvAdAndvijairuktAnpratigR^ihya samantataH .. 12..\\
pravishya bhavana.n rAjA devarAjagR^ihopamam .
shrutvA vijayasa.nyukta.n rathAtpashchAdavAtarat .. 13..\\
pravishyAbhyantara.n shrImAndaivatAnyabhigamya cha .
pUjayAmAsa ratnaishcha gandhairmAlyaishcha sarvashaH .. 14..\\
nishchakrAma tataH shrImAnpunareva mahAyashAH .
dadarsha brAhmaNAMshchaiva so.abhirUpAnupasthitAn .. 15..\\
sa sa.nvR^itastadA viprairAshIrvAdavivakShubhiH .
shushubhe vimalashchandrastArAgaNavR^ito yathA .. 16..\\
tAnsa sampUjayAmAsa kaunteyo vidhivaddvijAn .
dhaumya.n guruM puraskR^itya jyeShThaM pitarameva cha .. 17..\\
sumanomodakai ratnairhiraNyena cha bhUriNA .
gobhirvastraishcha rAjendra vividhaishcha kimichchhakaiH .. 18..\\
tataH puNyAhaghoSho.abhUddiva.n stabdhveva bhArata .
suhR^idA.n harShajananaH puNyaH shrutisukhAvahaH .. 19..\\
ha.nsavanneduShA.n rAjandvijAnA.n tatra bhAratI .
shushruve vedaviduShAM puShkalArtha padAkSharA .. 20..\\
tato dundubhinirghoShaH sha~NkhAnA.n cha manoramaH .
jayaM pravadatA.n tatra svanaH prAdurabhUnnR^ipa .. 21..\\
niHshabde cha sthite tatra tato viprajane punaH .
rAjAnaM brAhmaNa chhadmA chArvAko rAkShaso.abravIt .. 22..\\
tatra duryodhana sakhA bhikShurUpeNa sa.nvR^itaH .
sA~NkhyaH shikhI tridaNDI cha dhR^iShTo vigatasAdhvasaH .. 23..\\
vR^itaH sarvaistadA viprairAshIrvAdavivakShubhiH .
para.n sahasrai rAjendra tapo niyamasa.nsthitaiH .. 24..\\
sa duShTaH pApamAsha.nsanpANDavAnAM mahAtmanAm .
anAmantryaiva tAnviprA.nstamuvAcha mahIpatim .. 25..\\
ime prAhurdvijAH sarve samAropya vacho mayi .
dhigbhavanta.n ku nR^ipati.n GYAtighAtinamastu vai .. 26..\\
ki.n te rAjyena kaunteya kR^itvema.n GYAtisa~NkShayam .
ghAtayitvA gurUMshchaiva mR^ita.n shreyo na jIvitam .. 27..\\
iti te vai dvijAH shrutvA tasya ghorasya rakShasaH .
vivyathushchukrushushchaiva tasya vAkyapradharShitAH .. 28..\\
tataste brAhmaNAH sarve sa cha rAjA yudhiShThiraH .
vrIDitAH paramodvignAstUShNImAsanvishAM pate .. 29..\\
yudhisthira
prasIdantu bhavanto me praNatasyAbhiyAchataH .
pratyApanna.n vyasaninaM na mA.n dhikkartumarhatha .. 30..\\
vaizampaayana
tato rAjanbrAhmaNAste sarva eva vishAM pate .
Uchurnaitadvacho.asmAka.n shrIrastu tava pArthiva .. 31..\\
jaGYushchaiva mahAtmAnastatasta.n GYAnachakShuShA .
brAhmaNA veda vidvA.nsastapobhirvimalI kR^itAH .. 32..\\
braahmanaah
eSha duryodhana sakhA chArvAko nAma rAkShasaH .
parivrAjakarUpeNa hita.n tasya chikIrShati .. 33..\\
na vayaM brUma dharmAtmanvyetu te bhayamIdR^isham .
upatiShThatu kalyANaM bhavantaM bhrAtR^ibhiH saha .. 34..\\
vaizampaayana
tataste brAhmaNAH sarve hu~NkAraiH krodhamUrchhitAH .
nirbhartsayantaH shuchayo nijaghnuH pAparAkShasam .. 35..\\
sa papAta vinirdagdhastejasA brahmavAdinAm .
mahendrAshaninirdagdhaH pAdapo.a~NkuravAniva .. 36..\\
pUjitAshcha yayurviprA rAjAnamabhinandya tam .
rAjA cha harShamApede pANDavaH sa suhR^ijjanaH .. 37..\\
vaasudeva
brAhmaNAstAta loke.asminnarchanIyAH sadA mama .
ete bhUmicharA devA vAgviShAH suprasAdakAH .. 38..\\
purA kR^itayuge tAta chArvAko nAma rAkShasaH .
tapastepe mahAbAho badaryAM bahu vatsaram .. 39..\\
chhandyamAno vareNAtha brAhmaNA sa punaH punaH .
abhaya.n sarvabhUtebhyo varayAmAsa bhArata .. 40..\\
dvijAvamAnAdanyatra prAdAdvaramamuttamam .
abhaya.n sarvabhUtebhyastatastasmai jagatprabhuH .. 41..\\
sa tu labdhavaraH pApo devAnamitavikramaH .
rAkShasastApayAmAsa tIvrakarmA mahAbalaH .. 42..\\
tato devAH sametyAtha brAhmaNamidamabruvan .
vadhAya rakShasastasya balaviprakR^itAstadA .. 43..\\
tAnuvAchAvyayo devo vihita.n tatra vai mayA .
yathAsya bhavitA mR^ityurachireNaiva bhArata .. 44..\\
rAjA duryodhano nAma sakhAsya bhavitA nR^ipa .
tasya snehAvabaddho.asau brAhmaNAnavamasyate .. 45..\\
tatraina.n ruShitA viprA viprakArapradharShitAH .
dhakShyanti vAgbalAH pApa.n tato nAshaM gamiShyati .. 46..\\
sa eSha nihataH shete brahmadaNDena rAkShasaH .
chArvAko nR^ipatishreShTha mA shucho bharatarShabha .. 47..\\
hatAste kShatradharmeNa GYAtayastava pArthiva .
svargatAshcha mahAtmAno vIrAH kShatriya pu~NgavAH .. 48..\\
sa tvamAtiShTha kalyANaM mA te bhUdglAnirachyuta .
shatrU~njahi prajA rakSha dvijAMshcha pratipAlaya .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40}
vaizampaayana
tataH kuntIsuto rAjA gatamanyurgatajvaraH .
kA~nchane prA~Nmukho hR^iShTo nyaShIdatparamAsane .. 1..\\
tamevAbhimukhau pIThe sevyAstaraNa sa.nvR^ite .
sAtyakirvAsudevashcha niShIdaturarindamau .. 2..\\
madhye kR^itvA tu rAjAnaM bhImasenArjunAvubhau .
niShIdaturmahAtmAnau shlakShNayormaNipIThayoH .. 3..\\
dAnte shayyAsane shubhre jAmbUnadavibhUShite .
pR^ithApi sahadevena sahAste nakulena cha .. 4..\\
sudharmA viduro dhaumyo dhR^itarAShTrashcha kauravaH .
niShedurjvalanAkAreShvAsaneShu pR^ithakpR^ithak .. 5..\\
yuyutsuH sa~njayashchaiva gAndhArI cha yashasvinI .
dhR^itarAShTro yato rAjA tataH sarva upAvishan .. 6..\\
tatropaviShTo dharmAtmA shvetAH sumanaso.aspR^ishat .
svastikAnakShatAnbhUmi.n suvarNaM rajataM maNIn .. 7..\\
tataH prakR^itayaH sarvAH puraskR^itya purohitam .
dadR^ishurdharmarAjAnamAdAya bahu ma~Ngalam .. 8..\\
pR^ithivI.n cha suvarNaM cha ratnAni vividhAni cha .
AbhiShechanikaM bhANDa.n sarvasambhAra sambhR^itam .. 9..\\
kA~nchanaudumbarAstatra rAjatAH pR^ithivI mayAH .
pUrNakumbhAH sumanaso lAjA barhIMShi gorasAH .. 10..\\
shamI palAshapuMnAgAH samidho madhusarpiShI .
sruva audumbaraH sha~NkhAstathA hemavibhUShitAH .. 11..\\
dAshArheNAbhyanuGYAtastatra dhaumyaH purohitaH .
prAgudakpravaNA.n vedIM lakShaNenopalipya ha .. 12..\\
vyAghracharmottare shlakShNe sarvatobhadra Asane .
dR^iDhapAdapratiShThAne hutAshanasamatviShi .. 13..\\
upaveshya mahAtmAna.n kR^iShNAM cha drupadAtma jAm .
juhAva pAvaka.n dhImAnvidhimantrapuraskR^itam .. 14..\\
abhyaShi~nchatpatiM pR^ithvyAH kuntIputra.n yudhiShThiram .
dhR^itarAShTrashcha rAjarShiH sarvAH prakR^itayastathA .. 15..\\
tato.anuvAdayAmAsuH paNavAnakadundubhIH .
dharmarAjo.api tatsarvaM pratijagrAha dharmataH .. 16..\\
pUjayAmAsa tAMshchApi vidhivadbhUridakShiNaH .
tato niShkasahasreNa brAhmaNAnsvasti vAchayat .
vedAdhyayanasampannA~nshIlavR^ittasamanvitAn .. 17..\\
te prItA brAhmaNA rAjansvastyUchurjayameva cha .
ha.nsA iva cha nardantaH prashasha.nsuryudhiShThiram .. 18..\\
yudhiShThira mahAbAho diShTyA jayasi pANDava .
diShTyA svadharmaM prApto.asi vikrameNa mahAdyute .. 19..\\
diShTyA gANDIvadhanvA cha bhImasenashcha pANDavaH .
tva.n chApi kushalI rAjanmAdrIputrau cha pANDavau .. 20..\\
muktA vIra kShayAdasmAtsa~NgrAmAnnihatadviShaH .
kShipramuttarakAlAni kuru kAryANi pANDava .. 21..\\
tataH pratyarchitaH sadbhirdharmarAjo yudhiShThiraH .
pratipede mahadrAjya.n suhR^idbhiH saha bhArata .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41}
vaizampaayana
prakR^itInA.n tu tadvAkyaM deshakAlopasa.nhitam .
shrutvA yudhiShThiro rAjAthottaraM pratyabhAShata .. 1..\\
dhanyAH pANDusutA loke yeShAM brAhmaNapu~NgavAH .
tathyAnvApyatha vAtathyAnguNAnAhuH samAgatAH .. 2..\\
anugrAhyA vayaM nUnaM bhavatAmiti me matiH .
yatraiva.n guNasampannAnasmAnbrUtha vimatsarAH .. 3..\\
dhR^itarAShTro mahArAjaH pitA no daivataM param .
sAshane.asya priye chaiva stheyaM matpriya kA~NkShibhiH .. 4..\\
etadartha.n hi jIvAmi kR^itvA GYAtivadhaM mahat .
asya shushrUShaNa.n kAryaM mayA nityamatandriNA .. 5..\\
yadi chAhamanugrAhyo bhavatA.n suhR^idA.n tataH .
dhR^itarAShTre yathApUrva.n vR^ittiM vartitumarhatha .. 6..\\
eSha nAtho hi jagato bhavatA.n cha mayA saha .
asyaiva pR^ithivI kR^itsnA pANDavAH sarva eva cha .
etanmanasi kartavyaM bhavadbhirvachanaM mama .. 7..\\
anugamya cha rAjAna.n yatheShTa.n gamyatAm iti .
paurajAnapadAnsarvAnvisR^ijya kurunandanaH .
yauvarAjyena kauravyo bhImasenamayojayat .. 8..\\
mantre cha nishchaye chaiva ShA~NguNyasya cha chintane .
viduraM buddhisampannaM prItimAnvai samAdishat .. 9..\\
kR^itAkR^ita pariGYAne tathAya vyayachintane .
sa~njaya.n yojayAmAsa R^iddhamR^iddhairguNairyutam .. 10..\\
balasya parimANe cha bhakta vetanayostathA .
nakula.n vyAdishadrAjA karmiNAmanvavekShaNe .. 11..\\
parachakroparodhe cha dR^iptAnA.n chAvamardane .
yudhiShThiro mahArAjaH phalguna.n vyAdidesha ha .. 12..\\
dvijAnA.n veda kAryeShu kAryeShvanyeShu chaiva hi .
dhaumyaM purodhasA.n shreShThaM vyAdidesha parantapaH .. 13..\\
sahadeva.n samIpasthaM nityameva samAdishat .
tena gopyo hi nR^ipatiH sarvAvastho vishAM pate .. 14..\\
yAnyAnamanyadyogyAMshcha yeShu yeShviha karmasu .
tA.nstA.nsteShveva yuyuje prIyamANo mahIpatiH .. 15..\\
vidura.n sa~njaya.n chaiva yuyutsuM cha mahAmatim .
abravItparavIra ghno dharmAtmA dharmavatsalaH .. 16..\\
utthAyotthAya yatkAryamasya rAGYaH piturmama .
sarvaM bhavadbhiH kartavyamapramattairyathAtatham .. 17..\\
paurajAnapadAnA.n cha yAni kAryANi nityashaH .
rAjAna.n samanuGYApya tAni kAryANi dharmataH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42}
vaizampaayana
tato yudhiShThiro rAjA GYAtInA.n ye hatA mR^idhe .
shrAddhAni kArayAmAsa teShAM pR^ithagudAradhIH .. 1..\\
dhR^itarAShTro dadau rAjA putrANAm aurdhvadehikam .
sarvakAmaguNopetamanna.n gAshcha dhanAni cha .
ratnAni cha vichitrANi mahArhANi mahAyashAH .. 2..\\
yudhiShThirastu karNasya droNasya cha mahAtmanaH .
dhR^iShTadyumnAbhimanyubhyA.n haiDimbasya cha rakShasaH .. 3..\\
virATaprabhR^itInA.n cha suhR^idAmupakAriNAm .
drupada draupadeyAnA.n draupadyA sahito dadau .. 4..\\
brAhmaNAnA.n sahasrANi pR^ithagekaikamuddishan .
dhanaishcha vastrai ratnaishcha gobhish cha samatarpayat .. 5..\\
ye chAnye pR^ithivIpAlA yeShAM nAsti suhR^ijjanaH .
uddishyoddishya teShA.n cha chakre rAjaurdhvadaihikam .. 6..\\
sabhAH prapAshcha vividhAstaDAgAni cha pANDavaH .
suhR^idA.n kArayAmAsa sarveShAm aurdhvadaihikam .. 7..\\
sa teShAmanR^iNo bhUtvA gatvA lokeShvavAchyatAm .
kR^itakR^ityo.abhavadrAjA prajA dharmeNa pAlayan .. 8..\\
dhR^itarAShTra.n yathApUrva.n gAndhArIM viduraM tathA .
sarvAMshcha kauravAmAtyAnbhR^ityAMshcha samapUjayat .. 9..\\
yAshcha tatra striyaH kAshchiddhatavIrA hatAtma jAH .
sarvAstAH kauravo rAjA sampUjyApAlayadghR^iNI .. 10..\\
dInAndha kR^ipaNAnA.n cha gR^ihAchchhAdana bhojanaiH .
AnR^isha.nsya paro rAjA chakArAnugrahaM prabhuH .. 11..\\
sa vijitya mahI.n kR^itsnAmAnR^iNyaM prApya vairiShu .
niHsapatnaH sukhI rAjA vijahAra yudhiShThiraH .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43}
vaizampaayana
abhiShikto mahAprAGYo rAjyaM prApya yudhiShThiraH .
dAshArhaM puNDarIkAkShamuvAcha prA~njaliH shuchiH .. 1..\\
tava kR^iShNa prasAdena nayena cha balena cha .
buddhyA cha yadushArdUla tathA vikramaNena cha .. 2..\\
punaH prAptamida.n rAjyaM pitR^ipaitAmahaM mayA .
namaste puNDarIkAkSha punaH punararindama .. 3..\\
tvAmekamAhuH puruSha.n tvAmAhuH sAtvatAM patim .
nAmabhistvAM bahuvidhaiH stuvanti paramarShayaH .. 4..\\
vishvakarmannamaste.astu vishvAtmanvishvasambhava .
viShNo jiShNo hare kR^iShNa vaikuNTha puruShottama .. 5..\\
adityAH saptarAtra.n tu purANe garbhatAM gataH .
pR^ishni garbhastvamevaikastriyuga.n tvA.n vadantyapi .. 6..\\
shuchi shravA hR^iShIkesho ghR^itArchirha.nsa uchyase .
trichakShuH shambhurekastva.n vibhurdAmodaro.api cha .. 7..\\
varAho.agnirbR^ihadbhAnurvR^iShaNastArkShya lakShaNaH .
anIka sAhaH puruShaH shipi viShTa uru kramaH .. 8..\\
vAchiShTha ugraH senAnIH satyo vAjasanirguhaH .
achyutashchyAvano.arINA.n sa~NkR^itirvikR^itirvR^iShaH .. 9..\\
kR^itavartmA tvamevAdrirvR^iShagarbho vR^iShA kapiH .
sindhukShidUrmistrikakuttridhAmA trivR^idachyuta .. 10..\\
sa.nrAdvirATsvarATchaiva surarADdharmado bhavaH .
vibhurbhUrabhibhUH kR^iShNaH kR^iShNavartmA tvameva cha .. 11..\\
sviShTakR^idbhiShagAvartaH kapilastva.n cha vAmanaH .
yaGYo dhruvaH pata~Ngash cha jayatsenastvamuchyase .. 12..\\
shikhaNDI nahuSho babhrurdivaspR^iktvaM punarvasuH .
subabhrurukSho rukmastva.n suSheNo dundubhistathA .. 13..\\
gabhastinemiH shrIpadmaM puShkaraM puShpadhAraNaH .
R^ibhurvibhuH sarvasUkShmastva.n sAvitra.n cha paThyase .. 14..\\
ambhonidhistvaM brahmA tvaM pavitra.n dhAma dhanva cha .
hiraNyagarbha.n tvAmAhuH svadhA svAhA cha keshava .. 15..\\
yonistvamasya pralayashcha kR^iShNa
tvameveda.n sR^ijasi vishvamagre .
vishva.n chedaM tvadvashe vishvayone
namo.astu te shAr~NgachakrAsi pANe .. 16..\\
eva.n stuto dharmarAjena kR^iShNaH
sabhAmadhye prItimAnpuShkarAkShaH .
tamabhyanandadbhArataM puShkalAbhir
vAgbhirjyeShThaM pANDava.n yAdavAgryaH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44}
vaizampaayana
tato visarjayAmAsa sarvAH prakR^itayo nR^ipaH .
vivishushchAbhyanuGYAtA yathA svAni gR^ihANi cha .. 1..\\
tato yudhiShThiro rAjA bhImaM bhImaparAkramam .
sAntvayannabravIddhImAnarjuna.n yamajau tathA .. 2..\\
shatrubhirvividhaiH shastraiH kR^ittadehA mahAraNe .
shrAntA bhavantaH subhR^isha.n tApitAH shokamanyubhiH .. 3..\\
araNye duHkhavasatIrmatkR^ite puruShottamAH .
bhavadbhiranubhUtAshcha yathA ku puruShaistathA .. 4..\\
yathAsukha.n yathAjoSha.n jayo.ayamanubhUyatAm .
vishrAntA.NllabdhaviGYAnA~nshvaH sametAsi vaH punaH .. 5..\\
tato duryodhana gR^ihaM prAsAdairupashobhitam .
bahuratnasamAkIrNa.n dAsIdAsa samAkulam .. 6..\\
dhR^itarAShTrAbhyanuGYAtaM bhrAtrA datta.n vR^ikodaraH .
pratipede mahAbAhurmandaraM maghavAniva .. 7..\\
yathA duryodhana gR^iha.n tathA duHshAsanasya cha .
prAsAdamAlA sa.nyukta.n hematoraNa bhIShitam .. 8..\\
dAsIdAsa susampUrNaM prabhUtadhanadhAnyavat .
pratipede mahAbAhurarjuno rAjashAsanAt .. 9..\\
durmarShaNasya bhavana.n duHshAsana gR^ihAdvaram .
kuberabhavanaprakhyaM maNihemavibhUShitam .. 10..\\
nakulAya varArhAya karshitAya mahAvane .
dadau prIto mahArAja dharmarAjo yudhiShThiraH .. 11..\\
durmukhasya cha veshmAgrya.n shrImatkanakabhUShitam .
pUrNaM padmadalAkShINA.n strINAM shayanasa~Nkulam .. 12..\\
pradadau sahadevAya satataM priyakAriNe .
mumude tachcha labdhvA sa kailAsa.n dhanado yathA .. 13..\\
yuyutsurvidurashchaiva sa~njayashcha mahAdyutiH .
sudharmA chaiva dhaumyashcha yathA sva.n jagmurAlayAn .. 14..\\
saha sAtyakinA shaurirarjunasya niveshanam .
vivesha puruShavyAghro vyAghro giriguhAm iva .. 15..\\
tatra bhakShAnna pAnaiste samupetAH sukhoShitAH .
sukhaprabuddhA rAjAnamupatasthuryudhiShThiram .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45}
janamejaya
prApya rAjyaM mahAtejA dharmarAjo yudhiShThiraH .
yadanyadakarodvipra tanme vaktumihArhasi .. 1..\\
bhagavAnvA hR^iShIkeshastrailokyasya paro guruH .
R^iShe yadakarodvIrastachcha vyAkhyAtumarhasi .. 2..\\
vaizampaayana
shR^iNu rAjendra tattvena kIrtyamAnaM mayAnagha .
vAsudevaM puraskR^itya yadakurvata pANDavAH .. 3..\\
prApya rAjyaM mahAtejA dharmarAjo yudhiShThiraH .
chAturvarNya.n yathAyogaM sve sve dharme nyaveshayat .. 4..\\
brAhmaNAnA.n sahasra.n cha snAtakAnAM mahAtmanAm .
sahasraniShkamekaika.n vAchayAmAsa pANDavaH .. 5..\\
tathAnujIvino bhR^ityAnsaMshritAnatithInapi .
kAmaiH santarpayAmAsa kR^ipaNA.nstarkakAnapi .. 6..\\
purohitAya dhaumyAya prAdAdayutashaH sa gAH .
dhana.n suvarNaM rajataM vAsA.nsi vividhAni cha .. 7..\\
kR^ipAya cha mahArAja guruvR^ittamavartata .
vidurAya cha dharmAtmA pUjA.n chakre yatavrataH .. 8..\\
bhakShAnna pAnairvividhairvAsobhiH shayanAsanaiH .
sarvAnsantoShayAmAsa saMshritAndadatA.n varaH .. 9..\\
labdhaprashamana.n kR^itvA sa rAjA rAjasattama .
yuyutsordhAtarAShTrasya pUjA.n chakre mahAyashAH .. 10..\\
dhR^itarAShTrAya tadrAjyagAndhAryai vidurAya cha .
nivedya svasthavadrAjannAste rAjA yudhiShThiraH .. 11..\\
tathA sarva.n sa nagaraM prasAdya janamejaya .
vAsudevaM mahAtmAnamabhyagachchhatkR^itA~njaliH .. 12..\\
tato mahati parya~Nke maNikA~nchanabhUShite .
dadarsha kR^iShNamAsInaM nIlaM merAvivAmbudam .. 13..\\
jAjvalyamAna.n vapuShA divyAbharaNabhUShitam .
pItakausheyasa.nvIta.n hemnIvopahitaM maNim .. 14..\\
kaustubhena uraHsthena maNinAbhi virAjitam .
udyatevodaya.n shailaM sUryeNApta kirITinam .
naupamya.n vidyate yasya triShu lokeShu ki.n chana .. 15..\\
so.abhigamya mahAtmAna.n viShNuM puruShavigraham .
uvAcha madhurAbhAShaH smitapUrvamida.n tadA .. 16..\\
sukhena te nishA kachchidvyuShTA buddhimatA.n vara .
kachchijGYAnAni sarvANi prasannAni tavAchyuta .. 17..\\
tava hyAshritya tA.n devIM buddhiM buddhimatA.n vara .
vaya.n rAjyamanuprAptAH pR^ithivI cha vashe sthitA .. 18..\\
bhavatprasAdAdbhagava.nstrilokagativikrama .
jayaH prApto yashashchAgryaM na cha dharmAchchyutA vayam .. 19..\\
ta.n tathA bhAShamANaM tu dharmarAja.n yudhiShThiram .
novAcha bhagavAnki.n chiddhyAnamevAnvapadyata .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46}
yudhisthira
kimidaM paramAshcharya.n dhyAyasyamitavikrama .
kachchillokatrayasyAsya svasti lokaparAyaNa .. 1..\\
chaturtha.n dhyAnamArgaM tvamAlambya puruShottama .
apakrAnto yato deva tena me vismitaM manaH .. 2..\\
nigR^ihIto hi vAyuste pa~ncha karmA sharIragaH .
indriyANi cha sarvANi manasi sthApitAni te .. 3..\\
indriyANi manashchaiva buddhau sa.nveshitAni te .
sarvashchaiva gaNo devakShetraGYe te niveshitaH .. 4..\\
ne~Nganti tava romANi sthirA buddhistathA manaH .
sthANukuDya shilA bhUto nirIhashchAsi mAdhava .. 5..\\
yathA dIpo nivAtastho niri~Ngo jvalate.achyuta .
tathAsi bhagavandeva nishchalo dR^iDhanishchayaH .. 6..\\
yadi shrotumihArhAmi na rahasyacha te yadi .
chhindhi me saMshaya.n deva prapannAyAbhiyAchate .. 7..\\
tva.n hi kartA vikartA cha tva.n kSharaM chAkSharaM cha hi .
anAdi nidhanashchAdyastvameva puruShottama .. 8..\\
tvatprapannAya bhaktAya shirasA praNatAya cha .
dhyAnasyAsya yathAtattvaM brUhi dharmabhR^itA.n vara .. 9..\\
vaizampaayana
tataH svagochare nyasya mano buddhIndriyANi cha .
smitapUrvamuvAchedaM bhagavAnvAsavAnujaH .. 10..\\
sharatalpagato bhIShmaH shAmyanniva hutAshanaH .
mA.n dhyAti puruShavyAghrastato me tadgataM manaH .. 11..\\
yasya jyAtalanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH .
na saheddevarAjo.api tamasmi manasA gataH .. 12..\\
yenAbhidrutya tarasA samasta.n rAjamaNDalam .
UDhAstisraH purA kanyAstamasmi manasA gatAH .. 13..\\
trayo viMshatirAtra.n yo yodhayAmAsa bhArgavam .
na cha rAmeNa nistIrNastamasmi manasA gataH .. 14..\\
ya.n ga~NgA garbhavidhinA dhArayAmAsa pArthivam .
vasiShTha shiShya.n taM tAta manasAsmi gato nR^ipa .. 15..\\
divyAstrANi mahAtejA yo dhArayati buddhimAn .
sA~NgAMshcha chaturo vedA.nstamasmi manasA gataH .. 16..\\
rAmasya dayita.n shiShya.n jAmadagnyasya pANDava .
AdhAra.n sarvavidyAnA.n tamasmi manasA gataH .. 17..\\
ekIkR^ityendriya grAmaM manaH sa.nyamya medhayA .
sharaNaM mAmupAgachchhattato me tadgataM manaH .. 18..\\
sa hi bhUta.n cha bhavyaM cha bhavachcha puruSharShabha .
vetti dharmabhR^itA.n shreShThastato me tadgataM manaH .. 19..\\
tasminhi puruShavyAghre karmabhiH svairdiva.n gate .
bhaviShyati mahI pArtha naShTachandreva sharvarI .. 20..\\
tadyudhiShThira gA~NgeyaM bhIShmaM bhImaparAkramam .
abhigamyopasa~NgR^ihya pR^ichchha yatte manogatam .. 21..\\
chAturvedya.n chAturhotraM chAturAshramyameva cha .
chAturvarNyasya dharma.n cha pR^ichchhainaM pR^ithivIpate .. 22..\\
tasminnastamite bhIShme kauravANA.n dhurandhare .
GYAnAnyalpI bhaviShyanti tasmAttvA.n chodayAmyaham .. 23..\\
tachchhrutvA vAsudevasya tathya.n vachanamuttamam .
sAshrukaNThaH sa dharmaGYo janArdanamuvAcha ha .. 24..\\
yadbhavAnAha bhIShmasya prabhAvaM prati mAdhava .
tathA tannAtra sandeho vidyate mama mAnada .. 25..\\
mahAbhAgya.n hi bhIShmasya prabhAvashcha mahAtmanaH .
shrutaM mayA kathayatAM brAhmaNAnAM mahAtmanAm .. 26..\\
bhavAMshcha kartA lokAnA.n yadvravItyaru sUdana .
tathA tadanabhidhyeya.n vAkyaM yAdavanandana .. 27..\\
yatastvanugraha kR^itA buddhiste mayi mAdhava .
tvAmagrataH puraskR^itya bhIShmaM pashyAmahe vayam .. 28..\\
AvR^itte bhagavatyarke sa hi lokAngamiShyati .
tvaddarshanaM mahAbAho tasmAdarhati kauravaH .. 29..\\
tava hyAdyasya devasya kSharasyaivAkSharasya cha .
darshana.n tasya lAbhaH syAttva.n hi brahma mayo nidhiH .. 30..\\
shrutvaitaddharmarAjasya vachanaM madhusUdanaH .
pArshvastha.n sAtyakiM prAha ratho me yujyatAm iti .. 31..\\
sAtyakistUpaniShkramya keshavasya samIpataH .
dArukaM prAha kR^iShNasya yujyatA.n ratha ityuta .. 32..\\
sa sAtyakerAshu vacho nishamya
rathottama.n kA~nchanabhIShitA~Ngam .
masAragalvarkamayairvibha~Ngair
vibhUShita.n hemapinaddha chakram .. 33..\\
divAkarAMshu prabhamAshu gAminaM
vichitranAnA maNiratnabhUShitam .
navodita.n sUryamiva pratApinaM
vichitratArkShya dhvajinaM patAkinam .. 34..\\
sugrIva sainyapramukhairvarAshvair
manojavaiH kA~nchanabhUShitA~NgaiH .
suyuktamAvedayadachyutAya
kR^itA~njalirdAruko rAjasi.nha .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47}
janamejaya
sharatalpe shayAnastu bharatAnAM pitAmahaH .
kathamutsR^iShTavAndeha.n kaM cha yogamadhArayat .. 1..\\
vaizampaayana
shR^iNuShvAvahito rAja~nshuchirbhUtvA samAhitaH .
bhIShmasya kurushArdUla dehotsargaM mahAtmanaH .. 2..\\
nivR^ittamAtre tvayana uttare vai divAkare .
samAveshayadAtmAnamAtmanyeva samAhitaH .. 3..\\
vikIrNAMshurivAdityo bhIShmaH sharashataishchitaH .
shishye paramayA lakShmyA vR^ito brAhmaNasattamaiH .. 4..\\
vyAsena veda shravasA nAradena surarShiNA .
devasthAnena vAtsyena tathAshmaka sumantunA .. 5..\\
etaishchAnyairmunigaNairmahAbhAgairmahAtmabhiH .
shraddhA damapuraskArairvR^itashchandra iva grahaiH .. 6..\\
bhIShmastu puruShavyAghraH karmaNA manasA girA .
sharatalpagataH kR^iShNaM pradadhyau prA~njaliH sthitaH .. 7..\\
svareNa puShTanAdena tuShTAva madhusUdanam .
yogeshvaraM padmanAbha.n viShNu.n jiShNuM jagatpatim .. 8..\\
kR^itA~njaliH shuchirbhUtvA vAgvidAM pravaraH prabhum .
bhIShmaH paramadharmAtmA vAsudevamathAstuvat .. 9..\\
ArirAdhayiShuH kR^iShNa.n vAcha.n jigamiShAmi yAm .
tayA vyAsa samAsinyA prIyatAM puruShottamaH .. 10..\\
shuchiH shuchi Shada.n ha.nsa.n tatparaH parameShThinam .
yuktvA sarvAtmanAtmAna.n taM prapadye prajApatim .. 11..\\
yasminvishvAni bhUtAni tiShThanti cha vishanti cha .
guNabhUtAni bhUteshe sUtre maNigaNA iva .. 12..\\
yasminnitye tate tantau dR^iDhe sragiva tiShThati .
sadasadgrathita.n vishvaM vishvA~Nge vishvakarmaNi .. 13..\\
hari.n sahasrashirasaM sahasracharaNekShaNam .
prAhurnArAyaNa.n deva.n yaM vishvasya parAyaNam .. 14..\\
aNIyasAmaNIyA.nsa.n sthaviShTha.n cha sthavIyasAm .
garIyasA.n gariShThaM cha shreShThaM cha shreyasAm api .. 15..\\
ya.n vAkeShvanuvAkeShu niShatsUpaniShatsu cha .
gR^iNanti satyakarmANa.n satyaM satyeShu sAmasu .. 16..\\
chaturbhishchaturAtmAna.n sattvasthaM sAtvatAM patim .
ya.n divyairdevamarchanti guhyaiH paramanAmabhiH .. 17..\\
ya.n devaM devakI devI vasudevAdajIjanat .
bhaumasya brahmaNo guptyai dIptamagnimivAraNiH .. 18..\\
yamananyo vyapetAshIrAtmAna.n vItakalmaSham .
iShTvAnantyAya govindaM pashyatyAtmanyavasthitam .. 19..\\
purANe puruShaH prokto brahmA prokto yugAdiShu .
kShaye sa~NkarShaNaH proktastamupAsyamupAsmahe .. 20..\\
ati vAyvindra karmANamati sUryAgnitejasam .
ati buddhIndriyAtmAna.n taM prapadye prajApatim .. 21..\\
ya.n vai vishvasya kartAra.n jagatastasthuShAM patim .
vadanti jagato.adhyakShamakSharaM paramaM padam .. 22..\\
hiraNyavarNa.n ya.n garbhamaditirdaitya nAshanam .
eka.n dvAdashadhA jaGYe tasmai sUryAtmane namaH .. 23..\\
shukle devAnpitR^InkR^iShNe tarpayatyamR^itena yaH .
yashcha rAjA dvijAtInA.n tasmai somAtmane namaH .. 24..\\
mahatastamasaH pAre puruSha.n jvalanadyutim .
ya.n GYAtvA mR^ityumatyeti tasmai GYeyAtmane namaH .. 25..\\
yaM bR^ihantaM bR^ihatyukthe yamagnau yaM mahAdhvare .
ya.n viprasa~NghA gAyanti tasmai vedAtmane namaH .. 26..\\
R^igyajuH sAma dhAmAna.n dashArdha havirAkR^itim .
ya.n sapta tantu.n tanvanti tasmai yaGYAtmane namaH .. 27..\\
yaH suparNo yajurnAma chhando gAtrastrivR^ichchhirAH .
rathantara bR^ihatyakShastasmai stotrAtmane namaH .. 28..\\
yaH sahasrasave satre jaGYe vishvasR^ijAmR^iShiH .
hiraNyavarNaH shakunistasmai ha.nsAtmane namaH .. 29..\\
padA~Nga.n sandhiparvANaM svaravya~njana lakShaNam .
yamAhurakSharaM nitya.n tasmai vAgAtmane namaH .. 30..\\
yashchinoti satA.n setumR^itenAmR^ita yoninA .
dharmArthavyavahArA~Ngaistasmai satyAtmane namaH .. 31..\\
yaM pR^ithagdharmacharaNAH pR^ithagdharmaphalaiShiNaH .
pR^ithagdharmaiH samarchanti tasmai dharmAtmane namaH .. 32..\\
ya.n ta.n vyaktasthamavyaktaM vichinvanti maharShayaH .
kShetre kShetraGYamAsIna.n tasmai kShetrAtmane namaH .. 33..\\
ya.n dR^igAtmAnamAtmastha.n vR^itaM ShoDashabhirguNaiH .
prAhuH sapta dasha.n sA~NkhyAstasmai sA~NkhyAtmane namaH .. 34..\\
ya.n vinidrA jitashvAsAH sattvasthAH sa.nyatendriyAH .
jyotiH pashyanti yu~njAnAstasmai yogAtmane namaH .. 35..\\
apuNya puNyoparame yaM punarbhava nirbhayAH .
shAntAH saMnyAsino yAnti tasmai mokShAtmane namaH .. 36..\\
yo.asau yugasahasrAnte pradIptArchirvibhAvasu .
sambhakShayati bhUtAni tasmai ghorAtmane namaH .. 37..\\
sambhakShya sarvabhUtAni kR^itvA chaikArNava.n jagat .
bAlaH svapiti yashchaikastasmai mAyAtmane namaH .. 38..\\
sahasrashirase tasmai puruShAyAmitAtmane .
chatuHsamudraparyAya yoganidrAtmane namaH .. 39..\\
ajasya nAbhAvadhyeka.n yasminvishvaM pratiShThitam .
puShkaraM puShkarAkShasya tasmai padmAtmane namaH .. 40..\\
yasya kesheShu jImUtA nadyaH sarvA~NgasandhiShu .
kukShau samudrAshchatvArastasmai toyAtmane namaH .. 41..\\
yugeShvAvartate yo.aMshairdinartvanaya hAyanaiH .
sarga pralayayoH kartA tasmai kAlAtmane namaH .. 42..\\
brahma vaktraM bhujau kShatra.n kR^itsnamUrUdara.n vishaH .
pAdau yasyAshritAH shUdrAstasmai varNAtmane namaH .. 43..\\
yasyAgnirAsya.n dyaurmUrdhA khaM nAbhishcharaNau kShitiH .
sUryashchakShurdishaH shrotre tasmai lokAtmane namaH .. 44..\\
viShaye vartamAnAnA.n ya.n taM vaisheShikairguNaiH .
prAhurviShayagoptAra.n tasmai goptrAtmane namaH .. 45..\\
annapAnendhana mayo rasaprANavivardhanaH .
yo dhArayati bhUtAni tasmai prANAtmane namaH .. 46..\\
paraH kAlAtparo yaGYAtparaH sadasatoshcha yaH .
anAdirAdirvishvasya tasmai vishvAtmane namaH .. 47..\\
yo mohayati bhUtAni sneharAgAnubandhanaiH .
sargasya rakShaNArthAya tasmai mohAtmane namaH .. 48..\\
AtmaGYAnamida.n GYAnaM GYAtvA pa~nchasvavasthitam .
ya.n GYAnino.adhigachchhanti tasmai GYAnAtmane namaH .. 49..\\
aprameyasharIrAya sarvato.ananta chakShuShe .
apAraparimeyAya tasmai chintyAtmane namaH .. 50..\\
jaTine daDine nitya.n lambodara sharIriNe .
kamaNDaluniSha~NgAya tasmai brahmAtmane namaH .. 51..\\
shUline tridasheshAya tryambakAya mahAtmane .
bhasma digdhordhva li~NgAya tasmai rudrAtmane namaH .. 52..\\
pa~ncha bhUtAtmabhUtAya bhUtAdi nidhanAtmane .
akrodha droha mohAya tasmai shAntAtmane namaH .. 53..\\
yasminsarva.n yataH sarvaM yaH sarvaM sarvatashcha yaH .
yashcha sarvamayo nitya.n tasmai sarvAtmane namaH .. 54..\\
vishvakarmannamaste.astu vishvAtmanvishvasambhava .
apavargo.asi bhUtAnAM pa~nchAnAM parataH sthitaH .. 55..\\
namaste triShu lokeShu namaste paratastriShu .
namaste dikShu sarvAsu tva.n hi sarvaparAyaNam .. 56..\\
namaste bhagavanviShNo lokAnAM prabhavApyaya .
tva.n hi kartA hR^iShIkesha sa.nhartA chAparAjitaH .. 57..\\
tena pashyAmi te divyAnbhAvAnhi triShu vartmasu .
tachcha pashyAmi tattvena yatte rUpa.n sanAtanam .. 58..\\
diva.n te shirasA vyAptaM padbhyAM devI vasundharA .
vikrameNa trayo lokAH puruSho.asi sanAtanaH .. 59..\\
atasI puShpasa~NkAshaM pItavAsasamachyutam .
ye namasyanti govindaM na teShA.n vidyate bhayam .. 60..\\
yathA viShNumaya.n satyaM yathA viShNumayaM haviH .
yathA viShNumaya.n sarvaM pApmA me nashyatA.n tathA .. 61..\\
tvAM prapannAya bhaktAya gatimiShTA.n jigIShave .
yachchhreyaH puNDarIkAkSha taddhyAyasva surottama .. 62..\\
iti vidyA tapo yonirayonirviShNurIDitaH .
vAgyaGYenArchito devaH prIyatAM mejanArdanaH .. 63..\\
etAvaduktvA vachanaM bhIShmastadgatamAnasaH .
nama ityeva kR^iShNAya praNAmamakarottadA .. 64..\\
abhigamya tu yogena bhaktiM bhIShmasya mAdhavaH .
traikAlya darshana.n GYAna.n divyaM dAtuM yayau hariH .. 65..\\
tasminnuparate shabde tataste brahmavAdinaH .
bhIShma.n vAgbhirbAShpakaNThAstamAnarchurmahAmatim .. 66..\\
te stuvantashcha viprAgryAH keshavaM puruShottamam .
bhIShma.n cha shanakaiH sarve prashasha.nsuH punaH punaH .. 67..\\
viditvA bhaktiyoga.n tu bhIShmasya puruShottamaH .
sahasotthAya sa.nhR^iShTo yAnamevAnvapadyata .. 68..\\
keshavaH sAtyakishchaiva rathenaikena jagmatuH .
apareNa mahAtmAnau yudhiShThira dhana~njayau .. 69..\\
bhImaseno yamau chobhau rathameka.n samAsthitau .
kR^ipo yuyutsuH sUtashcha sa~njayashchApara.n ratham .. 70..\\
te rathairnagarAkAraiH prayAtAH puruSharShabhAH .
nemighoSheNa mahatA kampayanto vasundharAm .. 71..\\
tato giraH puruShavarastavAnvitA
dvijeritAH pathi sumanAH sa shushruve .
kR^itA~njaliM praNatamathApara.n janaM
sa keshi hA muditamanAbhyanandata .. 72..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48}
vaizampaayana
tataH sa cha hR^iShIkeshaH sa cha rAjA yudhiShThiraH .
kR^ipAdayashcha te sarve chatvAraH pANDavAsh cha ha .. 1..\\
rathaiste nagarAkAraiH patAkAdhvajashobhitaiH .
yayurAshu kurukShetra.n vAjibhiH shIghragAmibhiH .. 2..\\
te.avatIrya kurukShetra.n keshamajjAsthi sa~Nkulam .
dehanyAsaH kR^ito yatra kShatriyaistairmahAtmabhiH .. 3..\\
gajAshvadehAsthi chayaiH parvatairiva sa~ncitam .
narashIrSha kapAlaishcha sha~Nkhairiva samAchitam .. 4..\\
chitA sahasrairnichita.n varma shastrasamAkulam .
ApAnabhUmi.n kAlasya tadA bhuktojjhitAm iva .. 5..\\
bhUtasa~NghAnucharita.n rakShogaNaniShevitam .
pashyantaste kurukShetra.n yayurAshu mahArathAH .. 6..\\
gachchhanneva mahAbAhuH sarvayAdavanandanaH .
yudhiShThirAya provAcha jAmadagnyasya vikramam .. 7..\\
amI rAmahradAH pa~ncha dR^ishyante pArtha dUrataH .
yeShu santarpayAmAsa pUrvAnkShatriya shoNitaiH .. 8..\\
trisapta kR^itvo vasudhA.n kR^itvA niHkShatriyAM prabhuH .
ihedAnI.n tato rAmaH karmaNo virarAma ha .. 9..\\
yudhisthira
triH saptakR^itvaH pR^ithivI kR^itA niHkShatriyA tadA .
rAmeNeti yadAttha tvamatra me saMshayo mahAn .. 10..\\
kShatrabIja.n yadA dagdhaM rAmeNa yadupu~Ngava .
kathaM bhUyaH samutpattiH kShatrasyAmita vikrama .. 11..\\
mahAtmanA bhagavatA rAmeNa yadupu~Ngava .
kathamutsAdita.n kShatraM katha.n vR^itthiM punargatam .. 12..\\
mahAbhArata yuddhe hi koTishaH kShatriyA hatAH .
tathAbhUchcha mahI kIrNA kShatriyairvadatA.n vara .. 13..\\
evaM me chhindhi vArShNeya saMshaya.n tArkShya ketana .
Agamo hi paraH kR^iShNa tvatto no vAsavAnuja .. 14..\\
vaizampaayana
tato vrajanneva gadAgra jaH prabhuH
shasha.nsa tasmai nikhilena tattvataH .
yudhiShThirAyApratimaujase tadA
yathAbhavatkShatriya sa~NkulA mahI .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49}
vaasudeva
shR^iNu kaunteya rAmasya mayA yAvatparishrutam .
maharShINA.n kathayatAM kAraNaM tasya janma cha .. 1..\\
yathA cha jAmadagnyena koTishaH kShatriyA hatAH .
udbhUtA rAjavaMsheShu ye bhUyo bhArate hatAH .. 2..\\
jahnorajahnustanayo ballavastasya chAtmajaH .
kushiko nAma dharmaGYastasya putro mahIpatiH .. 3..\\
ugra.n tapaH samAtiShThatsahasrAkShasamo bhuvi .
putra.n labheyamajita.n trilokeshvaramityuta .. 4..\\
tamugratapasa.n dR^iShTvA sahasrAkShaH purandaraH .
samarthaH putra janane svayamevaitya bhArata .. 5..\\
putratvamagamadrAja.nstasya lokeshvareshvaraH .
gAdhirnAmAbhavatputraH kaushikaH pAkashAsanaH .. 6..\\
tasya kanyAbhavadrAjannAmnA satyavatI prabho .
tA.n gAdhiH kavi putrAya sa R^ichIkAya dadau prabhuH .. 7..\\
tataH prItastu kaunteya bhArgavaH kurunandana .
putrArthe shrapayAmAsa charu.n gAdhestathaiva cha .. 8..\\
AhUya chAha tAM bhAryAmR^ichIko bhArgavastadA .
upayojyashcharuraya.n tvayA mAtrApyayaM tava .. 9..\\
tasyA janiShyate putro dIptimAnkShatriyarShabhaH .
ajayyaH kShatriyairloke kShatriyarShabha sUdanaH .. 10..\\
tavApi putra.n kalyANi dhR^itimantaM tapo.anvitam .
shamAtmaka.n dvijashreShThaM charureSha vidhAsyati .. 11..\\
ityevamuktvA tAM bhAryAmR^ichIko bhR^igunandanaH .
tapasyabhirato dhImA~njagAmAraNyameva ha .. 12..\\
etasminneva kAle tu tIrthayAtrA paro nR^ipaH .
gAdhiH sadAraH samprApta R^ichIkasyAshramaM prati .. 13..\\
charudvaya.n gR^ihItvA tu rAjansatyavatI tadA .
bharturvAkyAdathAvyagrA mAtre hR^iShTA nyavedayat .. 14..\\
mAtA tu tasyAH kaunteya duhitre sva.n charuM dadau .
tasyAshcharumathAGYAtamAtmasa.nstha.n chakAra ha .. 15..\\
atha satyavatI garbha.n kShatriyAntakaraM tadA .
dhArayAmAsa dIptena vapuShA ghoradarshanam .. 16..\\
tAmR^ichIkastadA dR^iShTvA dhyAnayogena vai tataH .
abravIdrAjashArdUla svAM bhAryA.n varavarNinIm .. 17..\\
mAtrAsi vya.nsitA bhadre charuvyatyAsa hetunA .
janiShyate hi te putraH krUrakarmA mahAbalaH .. 18..\\
janiShyate hi te bhrAtA brahmabhUtastapodhanaH .
vishva.n hi brahma tapasA mayA tatra samarpitam .. 19..\\
saivamuktA mahAbhAgA bhartrA satyavatI tadA .
papAta shirasA tasmai vepantI chAbravIdidam .. 20..\\
nArho.asi bhagavannadya vaktumeva.nvidha.n vachaH .
brAhmaNApasadaM putraM prApsyasIti mahAmune .. 21..\\
rchiika
naiSha sa~NkalpitaH kAmo mayA bhadre tathA tvayi .
ugrakarmA bhavetputrashcharurmAtA cha kAraNam .. 22..\\
savyavatii
ichchha.NllokAnapi mune sR^ijethAH kiM punarmama .
shamAtmakamR^ijuM putra.n labheya.n japatAM vara .. 23..\\
rchiika
noktapUrvaM mayA bhadre svaireShvapyanR^ita.n vachaH .
kimutAgni.n samAdhAya mantravachcharusAdhane .. 24..\\
satyavatii
kAmamevaM bhavetpautro mameha tava chaiva ha .
shamAtmakamR^ijuM putra.n labheya.n japatAM vara .. 25..\\
rchiika
putre nAsti visheSho me pautre vA varavarNini .
yathA tvayokta.n tu vachastathA bhadre bhaviShyati .. 26..\\
vaasudeva
tataH satyavatI putra.n janayAmAsa bhArgavam .
tapasyabhirata.n shAnta.n jamadagniM shamAtmakam .. 27..\\
vishvAmitra.n cha dAyAdaM gAdhiH kushikanandanaH .
prApa brahmarShisamita.n vishvena brahmaNA yutam .. 28..\\
ArchIko janayAmAsa jamadagni.n sudAruNam .
savra vidyAnta ga.n shreShTha.n dhanurvede cha pAragam .
rAma.n kShatriya hantAraM pradIptamiva pAvakam .. 29..\\
etasminneva kAle tu kR^itavIryAtma jo balI .
arjuno nAma tejasvI kShatriyo haihayAnvayaH .. 30..\\
dadAha pR^ithivI.n sarvAM sapta dvIpAM sa pattanAm .
svabAhvastrabalainAjau dharmeNa parameNa cha .. 31..\\
tR^iShitena sa kauravya bhikShitashchitrabhAnunA .
sahasrabAhurvikrAntaH prAdAdbhikShAmathAgnaye .. 32..\\
grAmAnpurANi ghoShAMshcha pattanAni cha vIryavAn .
jajvAla tasya bANaistu chitrabhAnurdidhakShayA .. 33..\\
sa tasya puruShendrasya prabhAvena mahAtapAH .
dadAha kArtavIryasya shailAnatha vanAni cha .. 34..\\
sa shUnyamAshramAraNya.n varuNasyAtma jasya tat .
dadAha pavaneneddhashchitrabhAnuH sa haihayaH .. 35..\\
Apavasta.n tato roShAchchhashApArjunamachyuta .
dagdhe.a.ashrame mahArAja kArtavIryeNa vIryavAn .. 36..\\
tvayA na varjitaM mohAdyasmAdvanamidaM mama .
dagdha.n tasmAdraNe rAmo bAhU.nste chhetsyate.arjuna .. 37..\\
arjunastu mahArAja balI nitya.n shamAtmakaH .
brahmaNyashcha sharaNyashcha dAtA shUrashcha bhArata .. 38..\\
tasya putrAH subalinaH shApenAsanpiturvadhe .
nimittamavaliptA vai nR^isha.nsAshchaiva nityadA .. 39..\\
jamadagnidhenvAste vatsamAninyurbharatarShabha .
aGYAta.n kArtavIryasya haihayendrasya dhImataH .. 40..\\
tato.arjunasya bAhU.nstu chhittvA vai pauruShAnvitaH .
ta.n ruvanta.n tato vatsaM jAmadagnyaH svamAshramam .
pratyAnayata rAjendra teShAmantaHpurAtprabhuH .. 41..\\
arjunasya sutAste tu sambhUyAbuddhayastadA .
gatvAshramamasambuddha.n jamadagnermahAtmanaH .. 42..\\
apAtayanta bhallAgraiH shiraH kAyAnnarAdhipa .
samitkushArtha.n rAmasya nirgatasya mahAtmanaH .. 43..\\
tataH pitR^ivadhAmarShAdrAmaH paramamanyumAn .
niHkShatriyAM pratishrutya mahI.n shastramagR^ihNata .. 44..\\
tataH sa bhR^igushArdUlaH kArtavIryasya vIryavAn .
vikramya nijaghAnAshu putrAnpautrAMshcha sarvashaH .. 45..\\
sa haihaya sahasrANi hatvA paramamanyumAn .
chakAra bhArgavo rAjanmahI.n shoNitakardamAm .. 46..\\
sa tathA sumahAtejAH kR^itvA niHkShatriyAM mahIm .
kR^ipayA parayAviShTo vanameva jagAma ha .. 47..\\
tato varShasahasreShu samatIteShu keShu chit .
kShobha.n samprAptavA.nstIvraM prakR^ityA kopanaH prabhuH .. 48..\\
vishvAmitasya pautrastu raibhya putro mahAtapAH .
parAvasurmahArAja kShiptvAha janasa.nsadi .. 49..\\
ye te yayAti patane yaGYe santaH samAgatAH .
pratardanaprabhR^itayo rAma ki.n kShatriyA na te .. 50..\\
mithyApratiGYo rAma tva.n katthase janasa.nsadi .
bhayAtkShatriya vIrANAM parvata.n samupAshritaH .. 51..\\
sa punaH kShatriya shataiH pR^ithivImanusantatAm .
parAvasostadA shrutvA shastra.n jagrAha bhArgavaH .. 52..\\
tato ye kShatriyA rAja~nshatashastena jIvitAH .
te vivR^iddhA mahAvIryAH pR^ithivIpatayo.abhavan .. 53..\\
sa punastA~njaghAnAshu bAlAnapi narAdhipa .
garbhasthaistu mahI vyAptA punarevAbhavattadA .. 54..\\
jAta.n jAta.n sa garbhaM tu punareva jaghAna ha .
arakShaMshcha sutAnkAMshchittadA kShatriya yoShitaH .. 55..\\
triH saptakR^itvaH pR^ithivI.n kR^itvA niHkShatriyAM prabhuH .
dakShiNAmashvamedhAnte kashyapAyAdadattataH .. 56..\\
kShatriyANA.n tu sheShArthaM kareNoddishya kashyapaH .
srukpragraha vatA rAja~nshrImAnvAkyamathAbravIt .. 57..\\
gachchha pAra.n samudrasya dakShiNasya mahAmune .
na te madviShaye rAma vastavyamiha karhi chit .. 58..\\
tataH shUrpAraka.n desha.n sAgarastasya nirmame .
santrAsAjjAmadagnyasya so.aparAntaM mahItalam .. 59..\\
kashyapastu mahArAja pratigR^ihya mahImimAm .
kR^itvA brAhmaNa sa.nsthA.n vai pravivesha mahAvanam .. 60..\\
tataH shUdrAshcha vaishyAshcha yathA svairaprachAriNaH .
avartanta dvijAgryANA.n dAreShu bharatarShabha .. 61..\\
arAjake jIvaloke durbalA balavattaraiH .
bAdhyante na cha vitteShu prabhutvamiha kasya chit .. 62..\\
tataH kAlena pR^ithivI pravivesha rasAtalam .
arakShyamANA vidhivatkShatriyairdharmarakShibhiH .. 63..\\
UruNA dhArayAmAsa kashyapaH pR^ithivI.n tataH .
nimajjantI.n tadA rAja.nstenorvIti mahI smR^itA .. 64..\\
rakShiNashcha samuddishya prAyAchatpR^ithivI tadA .
prasAdya kashyapa.n devI kShatriyAnbAhushAlinaH .. 65..\\
santi brahmanmayA guptA nR^iShu kShatriya pu~NgavAH .
haihayAnA.n kule jAtAste sa.nrakShantu mAM mune .. 66..\\
asti paurava dAyAdo viDUratha sutaH prabho .
R^ikShaiH sa.nvardhito vipra R^ikShavatyeva parvate .. 67..\\
tathAnukampamAnena yajvanAthAmitaujasA .
parAshareNa dAyAdaH saudAsasyAbhirakShitaH .. 68..\\
sarvakarmANi kurute tasyarSheH shUdravaddhi saH .
sarvakarmetyabhikhyAtaH sa mA.n rakShatu pArthiva .. 69..\\
shibeH putro mahAtejA gopatirnAma nAmataH .
vane sa.nrakShito gobhiH so.abhirakShatu mAM mune .. 70..\\
pratardanasya putrastu vatso nAma mahAyashAH .
vatsaiH sa.nvardhito goShThe sa mA.n rakShatu pArthivaH .. 71..\\
dadhi vAhana pautrastu putro divi rathasya ha .
a~NgaH sa gautamenApi ga~NgAkUle.abhirakShitaH .. 72..\\
bR^ihadratho mahAbAhurbhuvi bhUtipuraskR^itaH .
golA~NgUlairmahAbhAgo gR^idhrakUTe.abhirakShitaH .. 73..\\
maruttasyAnvavAye tu kShatriyAsturvasostrayaH .
marutpatisamA vIrye samudreNAbhirakShitAH .. 74..\\
ete kShatriya dAyAdAstatra tatra parishrutAH .
samya~NmAmabhirakShantu tataH sthAsyAmi nishchalA .. 75..\\
eteShAM pitarashchaiva tathaiva cha pitAmahAH .
madarthaM nihatA yuddhe rAmeNAkliShTakarmaNA .. 76..\\
teShAmapachitishchaiva mayA kAryA na saMshayaH .
na hyaha.n kAmaye nityamavikrAntena rakShaNam .. 77..\\
tataH pR^ithivyA nirdiShTA.nstAnsamAnIya kashyapaH .
abhyaShi~nchanmahIpAlAnkShatriyAnvIryasaMmatAn .. 78..\\
teShAM putrAshcha pautrAshcha yeShA.n vaMshAH pratiShThitAH .
evametatpurAvR^itta.n yanmAM pR^ichchhasi pANDava .. 79..\\
v
evaM bruvanneva yadupraviro
yudhiShThira.n dharmabhR^itA.n variShTham .
rathena tenAshu yayau yathArko
vishanprabhAbhirbhagavA.nstrilokam .. 80..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50}
vaizampaayana
tato rAmasya tatkarma shrutvA rAjA yudhiShThiraH .
vismayaM parama.n gatvA pratyuvAcha janArdanam .. 1..\\
aho rAmasya vArShNeya shakrasyeva mahAtmanaH .
vikramo yena vasudhA krodhAnniHkShatriyA kR^itA .. 2..\\
gobhiH samudreNa tathA golA~NgUlarkSha vAnaraiH .
guptA rAma bhayodvignAH kShatriyANA.n kulodvahAH .. 3..\\
aho dhanyo hi loko.aya.n sa bhAgyAshcha narA bhuvi .
yatra karmedR^isha.n dharmyaM dvijena kR^itamachyuta .. 4..\\
tathA yAntau tadA tAta tAvachyutayudhiShThirau .
jagmaturyatra gA~NgeyaH sharatalpagataH prabhuH .. 5..\\
tataste dadR^ishurbhIShma.n sharaprastara shAyinam .
svarashmi jAlasa.nvIta.n sAyaM sUryamivAnalam .. 6..\\
upAsyamAnaM munibhirdevairiva shatakratum .
deshe paramadharmiShThe nadI moghavatIm anu .. 7..\\
dUrAdeva tamAlokya kR^iShNo rAjA cha dharmarAT .
chatvAraH pANDavAshchaiva te cha shAradvatAdayaH .. 8..\\
avaskandyAtha vAhebhyaH sa.nyamya prachalaM manaH .
ekIkR^ityendriya grAmamupatasthurmahAmunIn .. 9..\\
abhivAdya cha govindaH sAtyakiste cha kauravAH .
vyAsAdI.nstAnR^iShInpashchAdgA~Ngeyamupatasthire .. 10..\\
tapovR^iddhi.n tataH pR^iShTvA gA~Ngeya.n yadukauravAH .
parivArya tataH sarve niSheduH puruSharShabhAH .. 11..\\
tato nishamya gA~Ngeya.n shAmyamAnamivAnalam .
ki.n chiddInamanA bhIShmamiti hovAcha keshavaH .. 12..\\
kachchijGYAnAni te rAjanprasannAni yathA purA .
kachchidavyA kulA chaiva buddhiste vadatA.n vara .. 13..\\
sharAbhighAtaduH khAtte kachchidgAtraM na dUyate .
mAnasAdapi duHkhAddhi shArIraM balavattaram .. 14..\\
varadAnAtpituH kAma.n chhanda mR^ityurasi prabho .
shantanordharmashIlasya na tvetachchhama kAraNam .. 15..\\
susUkShmo.apIha dehe vai shalyo janayate rujam .
kiM punaH sharasa~NghAtaishchitasya tava bhArata .. 16..\\
kAmaM naitattavAkhyeyaM prANinAM prabhavApyayau .
bhavAnhyupadishechchhreyo devAnAmapi bhArata .. 17..\\
yaddhi bhUtaM bhaviShyachcha bhavachcha puruSharShabha .
sarva.n tajGYAnavR^iddhasya tava pANAvivAhitam .. 18..\\
sa.nsArashchaiva bhUtAnA.n dharmasya cha phalodayaH .
viditaste mahAprAGYa tva.n hi brahma mayo nidhiH .. 19..\\
tvA.n hi rAjye sthitaM sphIte samagrA~NgamarogiNam .
strIsahasraiH parivR^itaM pashyAmIhordhva retasam .. 20..\\
R^ite shAntanavAdbhIShmAttriShu lokeShu pArthiva .
satyasandhAnmahAvIryAchchhUrAddharmaika tatparAt .. 21..\\
mR^ityumAvArya tarasA sharaprastara shAyinaH .
nisarga prabhava.n kiM chinna cha tAtAnushushruma .. 22..\\
satye tapasi dAne cha yaGYAdhikaraNe tathA .
dhanurvede cha vede cha nitya.n chaivAnvavekShaNe .. 23..\\
anR^isha.nsa.n shuchi.n dAntaM sarvabhUtahite ratam .
mahAratha.n tvatsadR^ishaM na kaM chidanushushruma .. 24..\\
tva.n hi devAnsa gandharvAnsa surAsurarAkShasAn .
shakta ekarathenaiva vijetuM nAtra saMshayaH .. 25..\\
tva.n hi bhIShma mahAbAho vasUnAM vAsavopamaH .
nitya.n vipraiH samAkhyAto navamo.anavamo guNaiH .. 26..\\
aha.n hi tvAbhijAnAmi yastvaM puruShasattama .
tridasheShvapi vikhyAtaH svashaktyA sumahAbalaH .. 27..\\
manuShyeShu manuShyendra na dR^iShTo na cha me shrutaH .
bhavato yo guNaistulyaH pR^ithivyAM puruShaH kva chit .. 28..\\
tva.n hi sarvairguNai rAjandevAnapyatirichyase .
tapasA hi bhavA~nshaktaH sraShTu.n lokAMshcharAcharAn .. 29..\\
tadasya tapyamAnasya GYAtInA.n sa~NkShayeNa vai .
jyeShThasya pANDuputrasya shokaM bhIShma vyapAnuda .. 30..\\
ye hi dharmAH samAkhyAtAshchAturvarNyasya bhArata .
chAturAshramya sa.nsR^iShTAste sarve viditAstava .. 31..\\
chAturvedye cha ye proktAshchAturhotre cha bhArata .
sA~Nkhye yoge cha niyatA ye cha dharmAH sanAtanAH .. 32..\\
chAturvarNyena yash chaiko dharmo na sma virudhyate .
sevyamAnaH sa chaivAdyo gA~Ngeya viditastava .. 33..\\
itihAsa purANa.n cha kArtsnyena viditaM tava .
dharmashAstra.n cha sakalaM nityaM manasi te sthitam .. 34..\\
ye cha ke chana loke.asminnarthAH saMshaya kArakAH .
teShA.n chhettA nAsti loke tvadanyaH puruSharShabha .. 35..\\
sa pANDaveyasya manaH samutthitaM
narendra shoka.n vyapakarSha medhayA .
bhavadvidhA hyuttamabuddhivistarA
vimuhyamAnasya janasya shAntaye .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51}
vaizampaayana
shrutvA tu vachanaM bhIShmo vAsudevasya dhImataH .
ki.n chidunnAmya vadanaM prA~njalirvAkyamabravIt .. 1..\\
namaste bhagavanviShNo lokAnAM nidhanodbhava .
tva.n hi kartA hR^iShIkesha sa.nhartA chAparAjitaH .. 2..\\
vishvakarmannamaste.astu vishvAtmanvishvasambhava .
apavargo.asi bhUtAnAM pa~nchAnAM parataH sthitaH .. 3..\\
namaste triShu lokeShu namaste paratantriShu .
yogeshvara namaste.astu tva.n hi sarvaparAyaNam .. 4..\\
matsaMshrita.n yadAttha tvaM vachaH puruShasattama .
tena pashyAmi te divyAnbhAvAnhi triShu vartmasu .. 5..\\
tachcha pashyAmi tattvena yatte rUpa.n sanAtanam .
sapta mArgA niruddhAste vAyoramitatejasaH .. 6..\\
diva.n te shirasA vyAptaM padbhyAM devI vasundharA .
disho bhujau ravishchakShurvIrye shakraH pratiShThitaH .. 7..\\
atasI puShpasa~NkAshaM pItavAsasamachyutam .
vapurhyanumimImaste meghasyeva sa vidyutaH .. 8..\\
tvatprapannAya bhaktAya gatimiShTA.n jigIShave .
yachchhreyaH puNDarIkAkSha taddhyAyasva surottama .. 9..\\
vaasudeva
yataH khalu parA bhaktirmayi te puruSharShabha .
tato vapurmayA divya.n tava rAjanpradarshitam .. 10..\\
na hyabhaktAya rAjendra bhaktAyAnR^ijave na cha .
darshayAmyahamAtmAnaM na chAdAntAya bhArata .. 11..\\
bhavA.nstu mama bhaktashcha nitya.n chArjavamAsthitaH .
dame tapasi satye cha dAne cha nirataH shuchiH .. 12..\\
arhastvaM bhIShma mA.n draShTuM tapasA svena pArthiva .
tava hyupasthitA lokA yebhyo nAvartate punaH .. 13..\\
pa~nchA shata.n ShaTcha kurupravIra
sheSha.n dinAnAM tava jIvitasya .
tataH shubhaiH karmaphalodayaistvaM
sameShyase bhIShma vimuchya deham .. 14..\\
ete hi devA vasavo vimAnAny
AsthAya sarve jvalitAgnikalpAH .
antarhitAstvAM pratipAlayanti
kAShThAM prapadyantamudakpata~Ngam .. 15..\\
vyAvR^ittamAtre bhagavatyudIchIM
sUrye disha.n kAlavashAtprapanne .
gantAsi lokAnpuruShapravIra
nAvartate yAnupalabhya vidvAn .. 16..\\
amu.n cha lokaM tvayi bhIShma yAte
GYAnAni na~NkShyantyakhilena vIra .
ataH sma sarve tvayi saMnikarShaM
samAgatA dharmavivechanAya .. 17..\\
tajGYAtishokopahatashrutAya
satyAbhisandhAya yudhiShThirAya .
prabrUhi dharmArthasamAdhi yuktam
arthya.n vacho.asyApanudAsya shokam .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52}
vaizampaayana
tataH kR^iShNasya tadvAkya.n dharmArthasahita.n hitam .
shrutvA shAntanavo bhIShmaH pratyuvAcha kR^itA~njaliH .. 1..\\
lokanAtha mahAbAho shiva nArAyaNAchyuta .
tava vAkyamabhishrutya harSheNAsmi pariplutaH .. 2..\\
ki.n chAhamabhidhAsyAmi vAkpate tava saMnidhau .
yadA vAcho gata.n sarva.n tava vAchi samAhitam .. 3..\\
yaddhi ki.n chitkR^ita.n loke kartavyaM kriyate cha yat .
tvattastanniHsR^ita.n devalokA buddhimayA hi te .. 4..\\
kathayeddevaloka.n yo devarAjasamIpataH .
dharmakAmArtha shAstrANA.n so.arthAnbrUyAttavAgrataH .. 5..\\
sharAbhighAtAdvyathitaM mano me madhusUdana .
gAtrANi chAvasIdanti na cha buddhiH prasIdati .. 6..\\
na cha me pratibhA kA chidasti ki.n chitprabhAShitum .
pIDyamAnasya govinda viShAnala samaiH sharaiH .. 7..\\
balaM medhAH prajarati prANAH santvarayanti cha .
marmANi paritapyante bhrAnta.n chetastathaiva cha .. 8..\\
daurbAlyAtsajjate vAnme sa katha.n vaktumutsahe .
sAdhu me tvaM prasIdasva dAshArha kulanandana .. 9..\\
tatkShamasva mahAbAho na brUyA.n kiM chidachyuta .
tvatsaMnidhau chasIdeta vAchaH patirapi bruvan .. 10..\\
na dishaH samprajAnAmi nAkAshaM na cha medinIm .
kevala.n tava vIryeNa tiShThAmi madhusUdana .. 11..\\
svayameva prabho tasmAddharmarAjasya yaddhitam .
tadbravIhyAshu sarveShAmAgamAnA.n tvamAgamaH .. 12..\\
katha.n tvayi sthite loke shAshvate lokakartari .
prabrUyAnmadvidhaH kashchidgurau shiShya iva sthite .. 13..\\
vaasudeva
upapannamida.n vAkya.n kauravANAM dhurandhare .
mahAvIrye mahAsattve sthite sarvArthadarshini .. 14..\\
yachcha mAmAttha gA~Ngeya bANaghAta rujaM prati .
gR^ihANAtra varaM bhIShma matprasAda kR^ita.n vibho .. 15..\\
na te glAnirna te mUrchhA na dAho na cha te rujA .
prabhaviShyanti gA~Ngeya kShutpipAse na chApyuta .. 16..\\
GYAnAni cha samagrANi pratibhAsyanti te.anagha .
na cha te kva chidAsaktirbuddheH prAdurbhaviShyati .. 17..\\
sattvastha.n cha mano nityaM tava bhIShma bhaviShyati .
rajastamobhyA.n rahita.n ghanairmukta ivodu rAT .. 18..\\
yadyachcha dharmasa.nyuktamarthayuktamathApi vA .
chintayiShyasi tatrAgryA buddhistava bhaviShyati .. 19..\\
ima.n cha rAjashArdUla bhUtagrAmaM chaturvidham .
chakShurdivya.n samAshritya drakShyasyamitavikrama .. 20..\\
chaturvidhaM prajA jAla.n sa.nyukto GYAnachakShuShA .
bhIShma drakShyasi tattvena jale mIna ivAmale .. 21..\\
vaizampaayana
tataste vyAsa sahitAH sarva eva maharShayaH .
R^igyajuH sAma sa.nyuktairvachobhiH kR^iShNamarchayan .. 22..\\
tataH sarvArtava.n divyaM puShpavarShaM nabhastalAt .
papAta yatra vArShNeyaH sa gA~NgeyaH sa pANDavaH .. 23..\\
vAditrANi cha divyAni jagushchApsarasA.n gaNAH .
na chAhitamaniShTa.n vA ki.n chittatra vyadR^ishyata .. 24..\\
vavau shivaH sukho vAyuH sarvagandhavahaH shuchiH .
shAntAyA.n dishi shAntAshcha prAvadanmR^igapakShiNaH .. 25..\\
tato muhUrtAdbhagavAnsahasrAMshurdivAkaraH .
dahanvanamivaikAnte pratIchyAM pratyadR^ishyata .. 26..\\
tato maharShayaH sarve samutthAya janArdanam .
bhIShmamAmantrayA.n chakrU rAjAnaM chayudhiShThiram .. 27..\\
tataH praNAmamakarotkeshavaH pANDavastathA .
sAtyakiH sa~njayashchaiva sa cha shAradvataH kR^ipaH .. 28..\\
tataste dharmaniratAH samyaktairabhipUjitAH .
shvaH sameShyAma ityuktvA yatheShTa.n tvaritA yayuH .. 29..\\
tathaivAmantrya gA~Ngeya.n keshavaste cha pANDavAH .
pradakShiNamupAvR^itya rathAnAruruhuH shubhAn .. 30..\\
tato rathaiH kA~nchanadanta kUbarair
mahIdharAbhaiH sa madaishcha dantibhiH .
hayaiH suparNairiva chAshugAmibhiH
padAtibhishchAtta sharAsanAdibhiH .. 31..\\
yayau rathAnAM purato hi sA chamUs
tathaiva pashchAdati mAtrasAriNI .
purashcha pashchAchcha yathA mahAnadI
purarkSha vanta.n girimetya narmadA .. 32..\\
tataH purastAdbhagavAnnishAkaraH
samutthitastAmabhiharShayaMshchamUm .
divAkarApIta rasAstathauShadhIH
punaH svakenaiva guNena yojayan .. 33..\\
tataH pura.n surapurasaMnibha dyuti
pravishya te yaduvR^iShapANDavAstadA .
yathochitAnbhavanavarAnsamAvisha~n
shramAnvitA mR^igapatayo guhA iva .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53}
vaizampaayana
tataH pravishya bhavanaM prasupto madhusUdanaH .
yAmamAtrAvasheShAyA.n yAminyAM pratyabudhyata .. 1..\\
sa dhyAnapathamAshritya sarvaGYAnAni mAdhavaH .
avalokya tataH pashchAddadhyau brahma sanAtanam .. 2..\\
tataH shrutipurANa GYAH shikShitA raktakaNThinaH .
astuvanvishvakarmANa.n vAsudevaM prajApatim .. 3..\\
paThanti pANisvanikAstathA gAyanti gAyanAH .
sha~NkhAnaka mR^ida~NgAMshcha pravAdyanta sahasrashaH .. 4..\\
vINA paNavaveNUnA.n svanashchAti manoramaH .
prahAsa iva vistIrNaH shushruve tasya veshmanaH .. 5..\\
tathA yudhiShThirasyApi rAGYo ma~Ngalasa.nhitAH .
uchcherurmadhurA vAcho gItavAditrasa.nhitAH .. 6..\\
tata utthAya dAshArhaH snAtaH prA~njalirachyutaH .
japtvA guhyaM mahAbAhuragnInAshritya tasthivAn .. 7..\\
tataH sahasraviprANA.n chaturveda vidAM tathA .
gavA.n sahasreNaikaikaM vAchayAmAsa mAdhavaH .. 8..\\
ma~NgalAlambhana.n kR^itvA AtmAnamavalokya cha .
Adarshe vimale kR^iShNastataH sAtyakimabravIt .. 9..\\
gachchha shaineya jAnIhi gatvA rAjaniveshanam .
api sajjo mahAtejA bhIShma.n draShTu.n yuthiShThiraH .. 10..\\
tataH kR^iShNasya vachanAtsAtyakistvarito yayau .
upagamya cha rAjAna.n yudhiShThiramuvAcha ha .. 11..\\
yukto rathavaro rAjanvAsudevasya dhImataH .
samIpamApageyasya prayAsyati janArdanaH .. 12..\\
bhavatpratIkShaH kR^iShNo.asau dharmarAja mahAdyute .
yadatrAnantara.n kR^ityaM tadbhavAnkartumarhati .. 13..\\
yudhisthira
yujyatAM me rathavaraH phalgunApratima dyute .
na sainikaishcha yAtavya.n yAsyAmo vayameva hi .. 14..\\
na cha pIDayitavyo me bhIShmo dharmabhR^itA.n varaH .
ataH puraHsarAshchApi nivartantu dhana~njaya .. 15..\\
adya prabhR^iti gA~NgeyaH para.n guhyaM pravakShyati .
tato nechchhAmi kaunteya pR^ithagjanasamAgamam .. 16..\\
vaizampaayana
tadvAkyamAkarNya tathA kuntIputro dhana~njayaH .
yukta.n rathavara.n tasmA AchachakShe nararShabha .. 17..\\
tato yudhiShThiro rAjA yamau bhImArjunAvapi .
bhUtAnIva samastAni yayuH kR^iShNa niveshanam .. 18..\\
Agachchhatsvatha kR^iShNo.api pANDaveShu mahAtmasu .
shaineya sahito dhImAnrathamevAnvapadyata .. 19..\\
rathasthAH sa.nvida.n kR^itvA sukhAM pR^iShTvA cha sharvarIm .
meghaghoShai rathavaraiH prayayuste mahArathAH .. 20..\\
meghapuShpaM balAha.n cha sainya.n sugrIvameva cha .
dArukashchodayAmAsa vAsudevasya vAjinaH .. 21..\\
te hayA vAsudevasya dArukeNa prachoditAH .
gA.n khurAgraistathA rAja.NllikhantaH prayayustadA .. 22..\\
te grasanta ivAkAsha.n vegavanto mahAbalAH .
kShetra.n dharmasya kR^itsnasya kurukShetramavAtaran .. 23..\\
tato yayuryatra bhIShmaH sharatalpagataH prabhuH .
Aste brahmarShibhiH sArdhaM brahmA devagaNairyathA .. 24..\\
tato.avatIrya govindo rathAtsa cha yudhiShThiraH .
bhImo gANDIvadhanvA cha yamau sAtyakireva cha .
R^iShInabhyarchayAmAsuH karAnudyamya dakShiNAn .. 25..\\
sa taiH parivR^ito rAjA nakShatrairiva chandramAH .
abhyAjagAma gA~NgeyaM brahmANamiva vAsavaH .. 26..\\
sharatalpe shayAna.n tamAdityaM patita.n yathA .
dadarsha sa mahAbAhurbhayAdAgatasAdhvasaH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54}
janamejaya
dharmAtmani mahAsattve satyasandhe jitAtmani .
devavrate mahAbhAge sharatalpagate.achyute .. 1..\\
shayAne vIrashayane bhIShme shantanunandane .
gA~Ngeye puruShavyAghre pANDavaiH paryupasthite .. 2..\\
kAH kathAH samavartanta tasminvIra samAgame .
hateShu sarvasainyeShu tanme sha.nsa mahAmune .. 3..\\
vaiz
sharatalpagate bhIShme kauravANA.n dhurandhare .
AjagmurR^iShayaH siddhA nAradapramukhA nR^ipa .. 4..\\
hatashiShTAshcha rAjAno yudhiShThirapurogamAH .
dhR^itarAShTrashcha kR^iShNashcha bhImArjunayamAstathA .. 5..\\
te.abhigamya mahAtmAno bharatAnAM pitA maham .
anvashochanta gA~NgeyamAdityaM patita.n yathA .. 6..\\
muhUrtamiva cha dhyAtvA nArado deva darshanaH .
uvAcha pANDavAnsarvAnhatashiShTAMshcha pArthivAn .. 7..\\
prAptakAla.n cha AchakShe bhIShmo.ayamanuyujyatAm .
astameti hi gA~Ngeyo bhAnumAniva bhArata .. 8..\\
ayaM prANAnutsisR^ikShusta.n sarve.abhyetya pR^ichchhata .
kR^itsnAnhi vividhAndharmAMshchAturvarNyasya vettyayam .. 9..\\
eSha vR^iddhaH purA lokAnsamprApnoti tanutyajAm .
ta.n shIghramanuyu~njadhvaM saMshayAnmanasi sthitAn .. 10..\\
evamuktA nAradena bhIShmamIyurnarAdhipAH .
praShTu.n chAshaknuvantaste vIkShAM chakruH parasparam .. 11..\\
athovAcha hR^iShIkeshaM pANDuputro yudhiShThiraH .
nAnyastvaddevakIputra shaktaH praShTuM pitA maham .. 12..\\
pravyAharaya durdharSha tvamagre madhusUdana .
tva.n hi nastAta sarveShAM sarvadharmaviduttamaH .. 13..\\
evamuktaH pANDavena bhagavAnkeshavastadA .
abhigamya durAdharShaM pravyAharayadachyutaH .. 14..\\
kachchitsukhena rajanI vyuShTA te rAjasattama .
vispaShTa lakShaNA buddhiH kachchichchopasthitA tava .. 15..\\
kachchijGYAnani sarvANi pratibhAnti cha te.anagha .
na glAyate cha hR^idayaM na cha te vyAkulaM manaH .. 16..\\
dAho mohaH shramashchaiva klamo glAnistathA rujA .
tava prasAdAdgovinda sadyo vyapagatAnagha .. 17..\\
yachcha bhUtaM bhaviShyachcha bhavachcha paramadyute .
tatsarvamanupashyAmi pANau phalamivAhitam .. 18..\\
vedoktAshchaiva ye dharmA vedAntanihitAsh cha ye .
tAnsarvAnsamprapashyAmi varadAnAttavAchyuta .. 19..\\
shiShTaishcha dharmo yaH proktaH sa cha me hR^idi vartate .
deshajAtikulAnA.n cha dharmaGYo.asmi janArdana .. 20..\\
chaturShvAshramadharmeShu yo.arthaH sa cha hR^idi sthitaH .
rAjadharmAMshcha sakalAnavagachchhAmi keshava .. 21..\\
yatra yatra cha vaktavya.n tadvakShyAmi janArdana .
tava prasAdAddhi shubhA mano me buddhirAvishat .. 22..\\
yuveva chAsmi sa.nvR^ittastvadanudhyAna bR^i.nhitaH .
vaktu.n shreyaH samartho.asmi tvatprasAdAjjanArdana .. 23..\\
svaya.n kimarthaM tubhavA~nshreyo na prAha pANDavam .
ki.n te vivakShitaM chAtra tadAshu vada mAdhava .. 24..\\
yashasaH shreyasashchaiva mUlaM mA.n viddhi kaurava .
mattaH sarve.abhinirvR^ittA bhAvAH sadasadAtmakAH .. 25..\\
shItAMshushchandra ityukte ko loke vismayiShyati .
tathaiva yashasA pUrNe mayi ko vismayiShyati .. 26..\\
Adheya.n tu mayA bhUyo yashastava mahAdyute .
tato me vipulA buddhistvayi bhIShma samAhitA .. 27..\\
yAvaddhi pR^itivI pAla pR^ithivI sthAsyate dhruvA .
tAvattavAkShayA kIrtirlokAnanu chariShyati .. 28..\\
yachcha tva.n vakShyase bhIShma pANDavAyAnupR^ichchhate .
veda pravAdA iva te sthAsyanti vasudhAtale .. 29..\\
yashchaitena pramANena yokShyatyAtmAnamAtmanA .
saphala.n sarvapuNyAnAM pretya chAnubhaviShyati .. 30..\\
etasmAtkAraNAdbhIShma matirdivyA mahAhite .
dattA yasho vipratheta kathaM bhUyastaveti ha .. 31..\\
yAvaddhi prathate loke puruShasya yasho bhuvi .
tAvattasyAkShaya.n sthAnaM bhavatIti vinishchitam .. 32..\\
rAjAno hatashiShTAstvA.n rAjannabhita Asate .
dharmAnanuyuyukShantastebhyaH prabrUhi bhArata .. 33..\\
bhavAnhi vayasA vR^iddhaH shrutAchAra samanvitaH .
kushalo rAjadharmANAM pUrveShAmaparAsh cha ye .. 34..\\
janmaprabhR^iti te kashchidvR^ijinaM na dadarsha ha .
GYAtAramanudharmANA.n tvA.n viduH sarvapArthivAH .. 35..\\
tebhyaH piteva putrebhyo rAjanbrUhi paraM nayam .
R^iShayashcha hi devAshcha tvayA nityamupAsitAH .. 36..\\
tasmAdvaktavyameveha tvayA pashyAmyasheShataH .
dharmA~nshushrUShamANebhyaH pR^iShTena cha satA punaH .. 37..\\
vaktavya.n viduShA cheti dharmamAhurmanIShiNaH .
apratibruvataH kaShTo doSho hi bhavati prabho .. 38..\\
tasmAtputraishcha pautraishcha dharmAnpR^iShTaH sanAtanAn .
vidvA~njiGYAsamAnaistvaM prabrUhi bharatarShabha .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55}
vaizampaayana
athAbravInmahAtejA vAkya.n kauravanandanaH .
hanta dharmAnpravakShyAmi dR^iDhe vAnmanasI mama .. 1..\\
tava prasAdAdgovinda bhUtAtmA hyasi shAshvataH .
yudhiShThirastu mA.n rAjA dharmAnsamanupR^ichchhatu .. 2..\\
evaM prIto bhaviShyAmi dharmAnvakShyAmi chAnagha .
yasminrAjarShayaH sarve sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 3..\\
sarveShA.n dIptayashasAM kurUNAM dharmachAriNAm .
yasya nAsti samaH kashchitsa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 4..\\
dhR^itirdamo brahmacharya.n kShamA dharmashcha nityadA .
yasminnojashcha tejashcha sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 5..\\
satya.n dAnaM tapaH shaucha.n shAntirdAkShyamasambhramaH .
yasminnetAni sarvANi sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 6..\\
yo na kAmAnna sa.nrambhAnna bhayAnnArthakAraNAt .
kuryAdadharma.n dharmAtmA sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 7..\\
sambandhino.atithInbhR^ityAnsaMshritopAshritAMshcha yaH .
saMmAnayati satkR^itya sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 8..\\
satyanitya.n kShamA nityo GYAnanityo.atithipriyaH .
yo dadAti satAM nitya.n sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 9..\\
ijyAdhyayana nityashcha dharme cha nirataH sadA .
shAntaH shrutarahasyashcha sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 10..\\
lajjayA parayopeto dharmAtmA sa yudhiShThiraH .
abhishApabhayAdbhIto bhavantaM nopasarpati .. 11..\\
lokasya kadana.n kR^itvA lokanAtho vishAM pate .
abhishApabhayAdbhIto bhavantaM nopasarpati .. 12..\\
pUjyAnmAnyAMshcha bhaktAMshcha gurUnsambandhibAndhavAn .
arghyArhAniShubhirhatvA bhavantaM nopasarpati .. 13..\\
brAhmaNAnA.n yathA dharmo dAnamadhyayana.n tapaH .
kShatriyANA.n tathA kR^iShNa samare dehapAtanam .. 14..\\
pitR^InpitA mahAnputrAngurUnsambandhibAndhavAn .
mithyA pravR^ittAnyaH sa~Nkhye nihanyAddharma eva saH .. 15..\\
samayatyAgino lubdhAngurUnapi cha keshava .
nihanti samare pApAnkShatriyo yaH sa dharmavit .. 16..\\
AhUtena raNe nitya.n yoddhavya.n kShatrabandhunA .
dharmya.n svargya.n cha lokyaM cha yuddhaM hi manurabravIt .. 17..\\
evamuktastu bhIShmeNa dharmarAjo yudhiShThiraH .
vinItavadupAgamya tasthau sandarshane.agrataH .. 18..\\
athAsya pAdau jagrAha bhIShmashchAbhinananda tam .
mUrdhni chainamupAghrAya niShIdetyabravIttadA .. 19..\\
tamuvAchAtha gA~Ngeya R^iShabhaH sarvadhanvinAm .
pR^ichchha mA.n tAta visrabdhaM mA bhaistvaM kurusattama .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56}
praNipatya hR^iShIkeshamabhivAdya pitA maham .
anumAnya gurUnsarvAnparyapR^ichchhadyudhiShThiraH .. 1..\\
rAjya.n vai paramo dharma iti dharmavido viduH .
mahAntametaM bhAra.n cha manye tadbrUhi pArthiva .. 2..\\
rAjadharmAnvisheSheNa kathayasva pitA maha .
sarvasya jIvalokasya rAjadharmAH parAyaNam .. 3..\\
trivargo.atra samAsakto rAjadharmeShu kaurava .
mokShadharmashcha vispaShTaH sakalo.atra samAhitaH .. 4..\\
yathA hi rashmayo.ashvasya dviradasyA~Nkusho yathA .
narendra dharmo lokasya tathA pragrahaNa.n smR^itam .. 5..\\
atra vai sampramUDhe tu dharme rAjarShisevite .
lokasya sa.nsthA na bhavetsarva.n cha vyAkulaM bhavet .. 6..\\
udayanhi yathA sUryo nAshayatyAsura.n tapaH .
rAjadharmAstathAlokyAmAkShipantyashubhA.n gatim .. 7..\\
tadagre rAjadharmANAmarthatattvaM pitA maha .
prabrUhi bharatashreShTha tva.n hi buddhimatAM varaH .. 8..\\
Agamashcha parastvattaH sarveShAM naH parantapa .
bhavanta.n hi paraM buddhau vAsudevo.abhimanyate .. 9..\\
namo dharmAya mahate namaH kR^iShNAya vedhase .
brAhmaNebhyo namaskR^itya dharmAnvakShyAmi shAshvatAn .. 10..\\
shR^iNu kArtsnyena mattastva.n rAjadharmAnyudhiShThira .
niruchyamAnAnniyato yachchAnyadabhivA~nchhasi .. 11..\\
AdAveva kurushreShTha rAGYA ra~njana kAmyayA .
devatAnA.n dvijAnAM cha vartitavya.n yathAvidhi .. 12..\\
daivatAnyarchayitvA hi brAhmaNAMshcha kurUdvaha .
AnR^iNya.n yAti dharmasya lokena cha sa mAnyate .. 13..\\
utthAne cha sadA putra prayatethA yudhiShThira .
na hyutthAnamR^ite daiva.n rAGYAm arthaprasiddhaye .. 14..\\
sAdhAraNa.n dvaya.n hyetaddaivamutthAnameva cha .
pauruSha.n hi paraM manye daivaM nishchityamuchyate .. 15..\\
vipanne cha samArambhe santApaM mA sma vai kR^ithAH .
ghaTate vinayastAta rAGYAmeSha nayaH paraH .. 16..\\
na hi satyAdR^ite ki.n chidrAGYA.n vai siddhikAraNam .
satye hi rAjA nirataH pretya cheha hi nandati .. 17..\\
R^iShINAmapi rAjendra satyameva para.n dhanam .
tathA rAGYaH para.n satyAnnAnyadvishvAsakAraNam .. 18..\\
guNavA~nshIlavAndAnto mR^idurdharmyo jitendriyaH .
sudarshaH sthUlalakShyashcha na bhrashyeta sadA shriyaH .. 19..\\
Arjava.n sarvakAryeShu shrayethAH kurunandana .
punarnayavichAreNa trayI sa.nvaraNena cha .. 20..\\
mR^idurhi rAjA satata.n la~Nghyo bhavati sarvashaH .
tIkShNAchchodvijate lokastasmAdubhayamAchara .. 21..\\
adaNDyAshchaiva te nitya.n viprAH syurdadatAM vara .
bhUtametatpara.n loke brAhmaNA nAma bhArata .. 22..\\
manunA chApi rAjendra gItau shlokau mahAtmanA .
dharmeShu sveShu kauravya hR^idi tau kartumarhasi .. 23..\\
adbhyo.agnirbrahmataH kShatramashmano lohamutthitam .
teShA.n sarvatra ga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 24..\\
ayo hanti yadAshmAnamagnishchApo.abhipadyate .
brahma cha kShatriyo dveShTi tadA sIdanti te trayaH .. 25..\\
etajGYAtvA mahArAja namasyA eva te dvijAH .
bhaumaM brahma dvijashreShThA dhArayanti shamAnvitAH .. 26..\\
eva.n chaiva naravyAghra lokatantra vighAtakAH .
nigrAhyA eva satataM bAhubhyA.n ye syurIdR^ishAH .. 27..\\
shlokau choshanasA gItau purA tAta maharShiNA .
tau nibodha mahAprAGYa tvamekAgramanA nR^ipa .. 28..\\
udyamya shastramAyAntamapi vedAntaga.n raNe .
nigR^ihNIyAtsvadharmeNa dharmApekShI nareshvaraH .. 29..\\
vinashyamAna.n dharma.n hi yo rakShati sa dharmavit .
na tena bhrUNa hA sa syAnmanyustaM manumR^ichchhati .. 30..\\
eva.n chaiva narashreShTha rakShyA eva dvijAtayaH .
svaparAdhAnapi hi tAnviShayAnte samutsR^ijet .. 31..\\
abhishastamapi hyeShA.n kR^ipAyIta vishAM pate .
brahmaghne guru talpe cha bhrUNahatye tathaiva cha .. 32..\\
rAjadveShTe cha viprasya viShayAnte visarjanam .
vidhIyate na shArIraM bhayameShA.n kadA chana .. 33..\\
dayitAshcha narAste syurnityaM puruShasattama .
na koshaH paramo hyanyo rAGYAM puruShasa~ncayAt .. 34..\\
durgeShu cha mahArAja ShaTsu ye shAstranishchitAH .
sarveShu teShu manyante naradurga.n sudustaram .. 35..\\
tasmAnnitya.n dayA kAryA chAturvarNye vipashchitA .
dharmAtmA satyavAkchaiva rAjA ra~njayati prajAH .. 36..\\
na cha kShAntena te bhAvyaM nityaM puruShasattama .
adharmyo hi mR^idU rAjA kShamA vAniva ku~njaraH .. 37..\\
bArhaspatye cha shAstre vai shlokA viniyatAH purA .
asminnarthe mahArAja tanme nigadataH shR^iNu .. 38..\\
kShamamANaM nR^ipaM nityaM nIchaH paribhavejjanaH .
hastiyantA gajasyeva shira evArurukShati .. 39..\\
tasmAnnaiva mR^idurnitya.n tIkShNo vApi bhavennR^ipaH .
vasante.arka iva shrImAnna shIto na cha gharmadaH .. 40..\\
pratyakSheNAnumAnena tathaupamyopadeshataH .
parIkShyAste mahArAja sve pare chaiva sarvadA .. 41..\\
vyasanAni cha sarvANi tyajethA bhUridakShiNa .
na chaiva na prayu~njIta sa~Nga.n tu parivarjayet .. 42..\\
nitya.n hi vyasanI loke paribhUto bhavatyuta .
udvejayati loka.n chApyati dveShI mahIpatiH .. 43..\\
bhavitavya.n sadA rAGYA garbhiNI sahadharmiNA .
kAraNa.n cha mahArAja shR^iNu yenedamiShyate .. 44..\\
yathA hi garbhiNI hitvA svaM priyaM manaso.anugam .
garbhasya hitamAdhatte tathA rAGYApyasaMshayam .. 45..\\
vartitavya.n kurushreShTha nityaM dharmAnuvartinA .
svaM priya.n samabhityajya yadyallokahitaM bhavet .. 46..\\
na santyAjya.n cha te dhairyaM kadA chidapi pANDava .
dhIrasya spaShTa daNDasya na hyAGYA pratihanyate .. 47..\\
parihAsashcha bhR^ityaiste na nitya.n vadatAM vara .
kartavyo rAjashArdUla doShamatra hi me shR^iNu .. 48..\\
avamanyanti bhartAra.n sa.nharShAdupajIvinaH .
sve sthAne na cha tiShThanti la~Nghayanti hi tadvachaH .. 49..\\
preShyamANA vikalpante guhya.n chApyanuyu~njate .
ayAchya.n chaiva yAchante.abhojyAnyAhArayanti cha .. 50..\\
krudhyanti paridIpyanti bhImamadhyAsate.asya cha .
utkochairva~nchanAbhishcha kAryANyanuvihanti cha .. 51..\\
jarjara.n chAsya viShayaM kurvanti pratirUpakaiH .
strIrakShibhishcha sajjante tulyaveShA bhavanti cha .. 52..\\
vAta.n ShaShThIvana.n chaiva kurvate chAsya saMnidhau .
nirlajjA narashArdUla vyAharanti cha tadvachaH .. 53..\\
haya.n vA dantinaM vApi rathaM nR^ipatisaMmatam .
adhirohantyanAdR^itya harShule pArthive mR^idau .. 54..\\
ida.n te duShkara.n rAjannidaM te durvicheShTitam .
ityeva.n suhR^ido nAma bruvanti pariShadgatAH .. 55..\\
kruddhe chAsminhasantyeva na cha hR^iShyanti pUjitAH .
sa~NgharShashIlAshcha sadA bhavantyanyonyakAraNAt .. 56..\\
visra.nsayanti mantra.n cha vivR^iNvanti cha duShkR^itam .
lIlayA chaiva kurvanti sAvaGYAstasya shAsanam .
ala.n karaNa bhojyaM cha tathA snAnAnulepanam .. 57..\\
helamAnA naravyAghra svasthAstasyopaShR^iNvate .
nindanti svAnadhIkArAnsantyajanti cha bhArata .. 58..\\
na vR^ittyA parituShyanti rAjadeya.n haranti cha .
krIDitu.n tena chechchhanti sasUtreNeva pakShiNA .
asmatpraNeyo rAjeti loke chaiva vadantyuta .. 59..\\
ete chaivApare chaiva doShAH prAdurbhavantyuta .
nR^ipatau mArdavopete harShule cha yudhiShThira .. 60..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57}
bhiisma
nityodyuktena vai rAGYA bhavitavya.n yudhiShThira .
prashAmyate cha rAjA hi nArIvodyama varjitaH .. 1..\\
bhagavAnushanA chAha shlokamatra vishAM pate .
tamihaikamanA rAjangadatastvaM nibodha me .. 2..\\
dvAvetau grasate bhUmiH sarpo bilashayAniva .
rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 3..\\
tadetannarashArdUla hR^idi tva.n kartumarhasi .
sandheyAnapi sandhatsva virodhyAMsh cha virodhaya .. 4..\\
saptA~Nge yashcha te rAjye vaiparItya.n samAcharet .
gururvA yadi vA mitraM pratihantavya eva saH .. 5..\\
maruttena hi rAGYAya.n gItaH shlokaH purAtanaH .
rAjyAdhikAre rAjendra bR^ihaspatimataH purA .. 6..\\
gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH .
utpathapratipannasya parityAgo vidhIyate .. 7..\\
bAhoH putreNa rAGYA cha sagareNeha dhImatA .
asama~njAH suto jyeShThastyaktaH paurahitaiShiNA .. 8..\\
asama~njAH sarayvAM prAkpaurANAM bAlakAnnR^ipa .
nyamajjayadataH pitrA nirbhartsya sa vivAsitaH .. 9..\\
R^iShiNoddAlakenApi shvetaketurmahAtapAH .
mithyA viprAnupacharansantyakto dayitaH sutaH .. 10..\\
lokara~njanamevAtra rAGYA.n dharmaH sanAtanaH .
satyasya rakShaNa.n chaiva vyavahArasya chArjavam .. 11..\\
na hi.nsyAtparavittAni deya.n kAle cha dApayet .
vikrAntaH satyavAkkShAnto nR^ipo na chalate pathaH .. 12..\\
guptamantro jitakrodho shAstrArthagatanishchayaH .
dharme chArthe cha kAme cha mokShe cha satata.n rataH .. 13..\\
trayyA sa.nvR^itarandhrashcha rAjA bhavitumarhati .
vR^ijinasya narendrANAM nAnyatsa.nvaraNAtparam .. 14..\\
chAturvarNyasya dharmAshcha rakShitavyA mahIkShitA .
dharmasa~NkararakShA hi rAGYA.n dharmaH sanAtanaH .. 15..\\
na vishvasechcha nR^ipatirna chAtyarthaM na vishvaset .
ShADguNya guNadoShAMshcha nityaM buddhyAvalokayet .. 16..\\
dviTchhidradarshi nR^ipatirnityameva prashasyate .
trivargaviditArthashcha yuktachAropadhishcha yaH .. 17..\\
koshasyopArjana ratiryama vaishravaNopamaH .
vettA cha dashavargasya sthAnavR^iddhi kShayAtmanaH .. 18..\\
abhR^itAnAM bhavedbhartA bhR^itAnA.n chAnvavekShakaH .
nR^ipatiH sumukhashcha syAtsmitapUrvAbhibhAShitA .. 19..\\
upAsitA cha vR^iddhAnA.n jitatandrIralolupaH .
satA.n vR^itte sthitamatiH santo hyAchAra darshinaH .. 20..\\
na chAdadIta vittAni satA.n hastAtkadA chana .
asadbhyastu samAdadyAtsadbhyaH sampratipAdayet .. 21..\\
svayaM prahartAdAtA cha vashyAtmA vashya sAdhanaH .
kAle dAtA cha bhoktA cha shuddhAchArastathaiva cha .. 22..\\
shUrAnbhaktAnasa.nhAryAnkule jAtAnarogiNaH .
shiShTA~nshiShTAbhisambandhAnmAnino nAvamAninaH .. 23..\\
vidyA vido lokavidaH paralokAnvavekShakAn .
dharmeShu niratAnsAdhUnachalAnachalAniva .. 24..\\
sahAyAnsatata.n kuryAdrAjA bhUtipuraskR^itaH .
taistulyashcha bhavedbhogaishchhatramAtrA GYayAdhikaH .. 25..\\
pratyakShA cha parokShA cha vR^ittishchAsya bhavetsadA .
eva.n kR^itvA narendro hi na khedamiha vindati .. 26..\\
sarvAti sha~NkI nR^ipatiryash cha sarvaharo bhavet .
sa kShipramanR^ijurlubdhaH svajanenaiva bAdhyate .. 27..\\
shuchistu pR^ithivIpAlo lokachittagrahe rataH .
na patatyaribhirgrastaH patitashchAvatiShThate .. 28..\\
akrodhano.athAvyasanI mR^idu daNDo jitendriyaH .
rAjA bhavati bhUtAnA.n vishvAsyo himavAniva .. 29..\\
prAGYo nyAyaguNopetaH pararandhreShu tatparaH .
sudarshaH sarvavarNAnAM nayApanayavittathA .. 30..\\
kShiprakArI jitakrodhaH suprasAdo mahAmanAH .
aroga prakR^itiryuktaH kriyA vAnavikatthanaH .. 31..\\
ArabdhAnyeva kAryANi na paryavasitAni cha .
yasya rAGYaH pradR^ishyante sa rAjA rAjasattamaH .. 32..\\
putrA iva piturgehe viShaye yasya mAnavAH .
nirbhayA vichariShyanti sa rAjA rAjasattamaH .. 33..\\
agUDha vibhavA yasya paurA rAShTranivAsinaH .
nayApanayavettAraH sa rAjA rAjasattamaH .. 34..\\
svakarmaniratA yasya janA viShayavAsinaH .
asa~NghAta ratA dAntAH pAlyamAnA yathAvidhi .. 35..\\
vashyA neyA vinItAshcha na cha sa~NgharShashIlinaH .
viShaye dAnaruchayo narA yasya sa pArthivaH .. 36..\\
na yasya kUTakapaTaM na mAyA na cha matsaraH .
viShaye bhUmipAlasya tasya dharmaH sanAtanaH .. 37..\\
yaH satkaroti GYAnAni neyaH paurahite rataH .
satA.n dharmAnugastyAgI sa rAjA rAjyamarhati .. 38..\\
yasya chArashcha mantrashcha nityachaiva kR^itAkR^ite .
na GYAyate hi ripubhiH sa rAjA rAjyamarhati .. 39..\\
shlokashchAyaM purA gIto bhArgaveNa mahAtmanA .
AkhyAte rAmacharite nR^ipatiM prati bhArata .. 40..\\
rAjAnaM prathama.n vindettato bhAryA.n tato dhanam .
rAjanyasati lokasya kuto bhAryA kuto dhanam .. 41..\\
tadrAjanrAjasi.nhAnAM nAnyo dharmaH sanAtanaH .
R^ite rakShA.n suvispaShTAM rakShA lokasya dhAraNam .. 42..\\
prAchetasena manunA shlokau chemAvudAhR^itau .
rAjadharmeShu rAjendra tAvihaikamanAH shR^iNu .. 43..\\
ShaDetAnpuruSho jahyAdbhinnAM nAvamivArNave .
apravaktAramAchAryamanadhIyAnamR^itvijam .. 44..\\
arakShitAra.n rAjAnaM bhAryA.n chApriya vAdinAm .
grAmakAma.n cha gopAla.n vanakAmaM cha nApitam .. 45..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58}
bhiisma
etatte rAjadharmANAM nava nIta.n yudhiShThira .
bR^ihaspatirhi bhagavAnnAnya.n dharmaM prasha.nsati .. 1..\\
vishAlAkShashcha bhagavAnkAvyashchaiva mahAtapAH .
sahasrAkSho mahendrashcha tathA prAchetaso manuH .. 2..\\
bharadvAjashcha bhagavA.nstathA gaura shirA muniH .
rAjashAstrapraNetAro brahmaNyA brahmavAdinaH .. 3..\\
rakShAmeva prasha.nsanti dharma.n dharmabhR^itA.n vara .
rAGYA.n rAjIvatAmrAkSha sAdhana.n chAtra vai shR^iNu .. 4..\\
chArashcha praNidhishchaiva kAle dAnamamatsaraH .
yuktyAdAnaM na chAdAnamayogena yudhiShThira .. 5..\\
satA.n sa~NgrahaNaM shaurya.n dAkShyaM satyaM prajAhitam .
anArjavairArjavaishcha shatrupakShasya bhedanam .. 6..\\
sAdhUnAmaparityAgaH kulInAnA.n cha dhAraNam .
nichayashcha nicheyAnA.n sevA buddhimatAm api .. 7..\\
balAnA.n harShaNaM nityaM prajAnAmanvavekShaNam .
kAryeShvakhedaH koshasya tathaiva cha vivardhanam .. 8..\\
puraguptiravishvAsaH paurasa~NghAta bhedanam .
ketanAnA.n cha jIrNAnAmavekShA chaiva sIdatAm .. 9..\\
dvividhasya cha daNDasya prayogaH kAlachoditaH .
arimadhya stha mitrANA.n yathAvachchAnvavekShaNam .. 10..\\
upajApashcha bhR^ityAnAmAtmanaH paradarshanAt .
avishvAsaH svaya.n chaiva parasyAshvAsanaM tathA .. 11..\\
nItidharmAnusaraNaM nityamutthAnameva cha .
ripUNAmanavaGYAnaM nitya.n chAnArya varjanam .. 12..\\
utthAna.n hi narendrANAM bR^ihaspatirabhAShata .
rAjadharmasya yanmUla.n shlokAMshchAtra nibodha me .. 13..\\
utthAnenAmR^ita.n labdhamutthAnenAsurA hatAH .
utthAnena mahendreNa shraiShThyaM prApta.n divIha cha .. 14..\\
utthAna dhIraH puruSho vAgdhIrAnadhitiShThati .
utthAna dhIra.n vAgdhIrA ramayanta upAsate .. 15..\\
utthAna hIno rAjA hi buddhimAnapi nityashaH .
dharShaNIyo ripUNA.n styAdbhuja~Nga iva nirviShaH .. 16..\\
na cha shatruravaGYeyo durbalo.api balIyasA .
alpo.api hi dahatyagnirviShamalpa.n hinasti cha .. 17..\\
ekAshvenApi sambhUtaH shatrurdurga samAshritaH .
ta.n taM tApayate deshamapi rAGYaH samR^iddhinaH .. 18..\\
rAGYo rahasya.n yadvAkya.n jayArthaM lokasa~NgrahaH .
hR^idi yachchAsya jihma.n syAtkAraNArtha.n cha yadbhavet .. 19..\\
yachchAsya kArya.n vR^ijinamArjavenaiva dhAryate .
dambhanArthAya lokasya dharmiShThAmAcharetkriyAm .. 20..\\
rAjya.n hi sumahattantra.n durdhAryamakR^itAtmabhiH .
na shakyaM mR^idunA voDhumAghAta sthAnamuttamam .. 21..\\
rAjya.n sarvAmiShaM nityamArjaveneha dhAryate .
tasmAnmishreNa satata.n vartitavyaM yudhiShThira .. 22..\\
yadyapyasya vipattiH syAdrakShamANasya vai prajAH .
so.apyasya vipulo dharma eva.nvR^ittA hi bhUmipAH .. 23..\\
eSha te rAjadharmANA.n leshaH samanuvarNitaH .
bhUyaste yatra sandehastadbrUhi vadatA.n vara .. 24..\\
tato vyAsashcha bhagavAndevasthAno.ashmanA saha .
vAsudevaH kR^ipashchaiva sAtyakiH sa~njayastathA .. 25..\\
sAdhu sAdhviti sa.nhR^iShTAH puShyamANairivAnanaiH .
astuva.nste naravyAghraM bhIShma.n dharmabhR^itA.n varam .. 26..\\
tato dInamanA bhIShmamuvAcha kurusattamaH .
netrAbhyAmashrupUrNAbhyAM pAdau tasya shanaiH spR^ishan .. 27..\\
shva idAnI.n svasandehaM prakShyAmi tvaM pitA maha .
upaiti savitApyasta.n rasamApIya pArthivam .. 28..\\
tato dvijAtInAmivAdya keshavaH
kR^ipashcha te chaiva yudhiShThirAdayaH .
pradakShiNIkR^itya mahAnadI sutaM
tato rathAnAruruhurmudA yutAH .. 29..\\
dR^iShadvatI.n chApyavagAhya suvratAH
kR^itoda kAryAH kR^itajapya ma~NgalAH .
upAsya sandhyA.n vidhivatparantapAs
tataH pura.n te vivishurgajAhvayam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59}
tataH kAlya.n samutthAya kR^itapaurvAhNika kriyAH .
yayuste nagarAkArai rathaiH pANDava yAdavAH .. 1..\\
prapadya cha kurukShetraM bhIShmamAsAdya chAnagham .
sukhA.n cha rajanIM pR^iShTvA gA~Ngeya.n rathinAM varam .. 2..\\
vyAsAdInabhivAdyarShInsarvaistaishchAbhinanditAH .
niShedurabhito bhIShmaM parivArya samantataH .. 3..\\
tato rAjA mahAtejA dharmarAjo yudhiShThiraH .
abravItprA~njalirbhIShmaM pratipUjyAbhivAdya cha .. 4..\\
ya eSha rAjA rAjeti shabdashcharati bhArata .
kathameSha samutpannastanme brUhi pitA maha .. 5..\\
tulyapANishirogrIvastulyabuddhIndriyAtmakaH .
tulyaduHkhasukhAtmA cha tulyapR^iShTha bhujodaraH .. 6..\\
tulyashukrAsthi majjashcha tulyamA.nsAsR^igeva cha .
niHshvAsochchhAva tulyashcha tulyaprANasharIravAn .. 7..\\
samAnajanma maraNaH samaH sarvaguNairnR^iNAm .
vishiShTa buddhI~nshUrAMshcha kathameko.adhitiShThati .. 8..\\
kathameko mahI.n kR^itsnA.n vIra shUrArya sa~NkulAm .
rakShatyapi cha loko.asya prasAdamabhivA~nchhati .. 9..\\
ekasya cha prasAdena kR^itsno lokaH prasIdati .
vyAkulenAkulaH sarvo bhavatIti vinishchayaH .. 10..\\
etadichchhAmyaha.n sarva.n tattvena bharatarShabha .
shrotu.n tanme yathA vattvaM prabrUhi vadatA.n vara .. 11..\\
naitatkAraNamalpa.n hi bhaviShyati viShAM pate .
yadekasmi~njagatsarva.n deva vadyAti saMnatim .. 12..\\
bhiisma
niyatastvaM narashreShTha shR^iNu sarvamasheShataH .
yathA rAjyasamutpannamAdau kR^itayuge.abhavat .. 13..\\
naiva rAjyaM na rAjAsInna daNDo na cha dANDikaH .
dharmeNaiva prajAH sarvA rakShanti cha parasparam .. 14..\\
pAlayAnAstathAnyonyaM narA dharmeNa bhArata .
khedaM paramamAjagmustatastAnmoha Avishat .. 15..\\
te mohavashamApannA mAnavA manujarShabha .
pratipattivimohAchcha dharmasteShAmanInashat .. 16..\\
naShTAyAM pratipattau tu mohavashyA narAstadA .
lobhasya vashamApannAH sarve bhAratasattama .. 17..\\
aprAptasyAbhimarsha.n tu kurvanto manujAstataH .
kAmo nAmAparastatra samapadyata vai prabho .. 18..\\
tA.nstu kAmavashaM prAptAnrAgo nAma samaspR^ishat .
raktAshcha nAbhyajAnanta kAryAkArya.n yudhiShThira .. 19..\\
agamyAgamana.n chaiva vAchyAvAchyaM tathaiva cha .
bhakShyAbhakShya.n cha rAjendra doShAdoShaM cha nAtyajan .. 20..\\
viplute naraloke.asmi.nstato brahma nanAsha ha .
nAshAchcha brahmaNo rAjandharmo nAshamathAgamat .. 21..\\
naShTe brahmaNi dharme cha devAstrAsamathAgaman .
te trastA narashArdUla brahmANa.n sharaNaM yayuH .. 22..\\
prapadya bhagavanta.n te devA lokapitA maham .
UchuH prA~njalayaH sarve duHkhashokabhayArditAH .. 23..\\
bhagavannaralokasthaM naShTaM brahma sanAtanam .
lobhamohAdibhirbhAvaistato no bhayamAvishat .. 24..\\
brahmaNashcha praNAshena dharmo.apyanashadIshvara .
tataH sma samatA.n yAtA martyaistribhuvaneshvara .. 25..\\
adho hi varShamasmAkaM martyAstUrdhva pravarShiNaH .
kriyA vyuparamAtteShA.n tato.agachchhAma saMshayam .. 26..\\
atra niHshreyasa.n yannastaddhyAyasva pitA maha .
tvatprabhAvasamuttho.asau prabhAvo no vinashyati .. 27..\\
tAnuvAcha surAnsarvAnsvayaM bhUrbhagavA.nstataH .
shreyo.aha.n chintayiShyAmi vyetu vo bhIH surarShabhAH .. 28..\\
tato.adhyAyasahasrANA.n shata.n chakre svabuddhijam .
yatra dharmastathaivArthaH kAmashchaivAnuvarNitaH .. 29..\\
trivarga iti vikhyAto gaNa eSha svayaM bhuvA .
chaturtho mokSha ityeva pR^ithagarthaH pR^ithaggaNaH .. 30..\\
mokShasyApi trivargo.anyaH proktaH sattva.n rajastamaH .
sthAna.n vR^iddhiH kShayashchaiva trivargashchaiva daNDajaH .. 31..\\
AtmA deshashcha kAlashchApyupAyAH kR^ityameva cha .
sahAyAH kAraNa.n chaiva ShaDvargo nItijaH smR^itaH .. 32..\\
trayI chAnvIkShikI chaiva vArtA cha bharatarShabha .
daNDanItishcha vipulA vidyAstatra nidarshitAH .. 33..\\
amAtyarakShA praNidhI rAjaputrasya rakShaNam .
chArashcha vividhopAyaH praNidhishcha pR^ithagvidhaH .. 34..\\
sAma chopapradAna.n cha bhedo daNDashcha pANDava .
upekShA pa~nchamI chAtra kArtsnyena samudAhR^itA .. 35..\\
mantrashcha varNitaH kR^itsnastathA bhedArtha eva cha .
vibhraMshashchaiva mantrasya siddhyasiddhyosh cha yatphalam .. 36..\\
sandhishcha vividhAbhikhyo hIno madhyastathottamaH .
bhayasatkAra vittAkhyaH kArtsnyena parivarNitaH .. 37..\\
yAtrA kAlAshcha chatvArastrivargasya cha vistaraH .
vijayo dharmayuktashcha tathArtha vijayash cha ha .. 38..\\
Asurashchaiva vijayastathA kArtsnyena varNitaH .
lakShaNaM pa~nchavargasya trividha.n chAtra varNitam .. 39..\\
prakAshashchAprakAshashcha daNDo.atha parishabditaH .
prakAsho.aShTa vidhastatra guhyastu bahuvistaraH .. 40..\\
rathA nAgA hayAshchaiva pAdAtAshchaiva pANDava .
viShTirnAvashcharAshchaiva deshikAH pathi chAShTakam .. 41..\\
a~NgAnyetAni kauravya prakAshAni balasya tu .
ja~NgamAja~NgamAshchoktAshchUrNayogA viShAdayaH .. 42..\\
sparshe chAbhyavahArye chApyupAMshurvividhaH smR^itaH .
arimitramudAsIna ityete.apyanuvarNitAH .. 43..\\
kR^itsnA mArgaguNAshchaiva tathA bhUmiguNAsh cha ha .
AtmarakShaNamAshvAsaH spashAnA.n chAnvavekShaNam .. 44..\\
kalpanA vividhAshchApi nR^inAgarathavAjinAm .
vyUhAshcha vividhAbhikhyA vichitra.n yuddhakaushalam .. 45..\\
utpAtAshcha nipAtAshcha suyuddha.n supalAyanam .
shastrANAM pAyana GYAna.n tathaiva bharatarShabha .. 46..\\
balavyasanamukta.n cha tathaiva balaharShaNam .
pIDanAskanda kAlashcha bhayakAlashcha pANDava .. 47..\\
tathA khAta vidhAna.n cha yogasa~ncAra eva cha .
chaurATavyabalaishchograiH pararAShTrasya pIDanam .. 48..\\
agnidairgaradaishchaiva pratirUpaka chArakaiH .
shreNi mukhyopajApena vIrudhash chhedanena cha .. 49..\\
dUShaNena cha nAgAnAmAsha~NkA jananena cha .
Arodhanena bhaktasya pathashchopArjanena cha .. 50..\\
saptA~Ngasya cha rAjyasya hrAsa vR^iddhisama~njasam .
dUta sAmarthya yogashcha rAShTrasya cha vivardhanam .. 51..\\
arimadhya stha mitrANA.n samyakchoktaM prapa~nchanam .
avamardaH pratIghAtastathaiva cha balIyasAm .. 52..\\
vyavahAraH susUkShmashcha tathA kaNTaka shodhanam .
shamo vyAyAmayogashcha yogo dravyasya sa~ncayaH .. 53..\\
abhR^itAnA.n cha bharaNaM bhR^itAnAM chAnvavekShaNam .
arthakAle pradAna.n cha vyasaneShvaprasa~NgitA .. 54..\\
tathA rAjaguNAshchaiva senApatiguNAsh cha ye .
kAraNasya cha kartushcha guNadoShAstathaiva cha .. 55..\\
duShTe~Ngita.n cha vividha.n vR^ittishchaivAnujIvinAm .
sha~Nkitatva.n cha sarvasya pramAdasya cha varjanam .. 56..\\
alabdhalipsA labdhasya tathaiva cha vivardhanam .
pradAna.n cha vivR^iddhasya pAtrebhyo vidhivattathA .. 57..\\
visargo.arthasya dharmArthamarthArtha.n kAmahetunA .
chaturtho vyasanAghAte tathaivAtrAnuvarNitaH .. 58..\\
krodhajAni tathogrANi kAmajAni tathaiva cha .
dashoktAni kurushreShTha vyasanAnyatra chaiva ha .. 59..\\
mR^igayAkShAstathA pAna.n striyashcha bharatarShabha .
kAmajAnyAhurAchAryAH proktAnIha svayaM bhuvA .. 60..\\
vAkpAruShya.n tathogratvaM daNDapAruShyameva cha .
Atmano nigrahastyAgo.athArtha dUShaNameva cha .. 61..\\
yantrANi vividhAnyeva kriyAsteShA.n cha varNitAH .
avamardaH pratIghAtaH ketanAnA.n cha bha~njanam .. 62..\\
chaityadrumANAmAmardo rodhaH karmAnta nAshanam .
apaskaro.atha gamana.n tathopAsyA cha varNitA .. 63..\\
paNavAnakasha~NkhAnAM bherINA.n cha yudhA.n vara .
upArjana.n cha dravyANAM paramarma cha tAni ShaT .. 64..\\
labdhasya cha prashamana.n satA.n chaiva hi pUjanam .
vidvadbhirekIbhAvashcha prAtarhomavidhiGYatA .. 65..\\
ma~NgalAlambhana.n chaiva sharIrasya pratikriyA .
AhArayojana.n chaiva nityamAstikyameva cha .. 66..\\
ekena cha yathottheya.n satyatvaM madhurA giraH .
utsavAnA.n samAjAnA.n kriyAH ketana jAstathA .. 67..\\
pratyakShA cha parokShA cha sarvAdhikaraNeShu cha .
vR^ittirbharatashArdUla nitya.n chaivAnvavekShaNam .. 68..\\
adaNDyatva.n cha viprANA.n yuktyA daNDanipAtanam .
anujIvi svajAtibhyo guNeShu parirakShaNam .. 69..\\
rakShaNa.n chaiva paurANA.n svarAShTrasya vivardhanam .
maNDalasthA cha yA chintA rAjandvAdasha rAjikA .. 70..\\
dvA saptati matishchaiva proktA yA cha svayaM bhuvA .
deshajAtikulAnA.n cha dharmAH samanuvarNitAH .. 71..\\
dharmashchArthashcha kAmashcha mokShashchAtrAnuvarNitaH .
upAyashchArthalipsA cha vividhA bhUridakShiNAH .. 72..\\
mUlakarma kriyA chAtra mAyAyogashcha varNitaH .
dUShaNa.n srotasAmatra varNita.n cha sthirAmbhasAm .. 73..\\
yairyairupAyairlokashcha na chaledArya vartmanaH .
tatsarva.n rAjashArdUla nItishAstre.anuvarNitam .. 74..\\
etatkR^itvA shubha.n shAstra.n tataH sa bhagavAnprabhuH .
devAnuvAcha sa.nhR^iShTaH sarvA~nshakrapurogamAn .. 75..\\
upakArAya lokasya trivargasthApanAya cha .
nava nIta.n sarasvatyA buddhireShA prabhAvitA .. 76..\\
daNDena sahitA hyeShA lokarakShaNa kArikA .
nigrahAnugraha ratA lokAnanu chariShyati .. 77..\\
daNDena nIyate cheya.n daNDaM nayati chApyuta .
daNDanItiriti proktA trI.NllokAnanuvartate .. 78..\\
ShADguNya guNasAraiShA sthAsyatyagre mahAtmasu .
mahattvAttasya daNDasya nItirvispaShTa lakShaNA .. 79..\\
nayachArashcha vipulo yena sarvamida.n tatam .
Agamashcha purANAnAM maharShINA.n cha sambhavaH .. 80..\\
tIrthavaMshashcha vaMshashcha nakShatrANA.n yudhiShThira .
sakala.n chAturAshramyaM chAturhotraM tathaiva cha .. 81..\\
chAturvarNya.n tathaivAtra chAturvedyaM cha varNitam .
itihAsopavedAshcha nyAyaH kR^itsnashcha varNitaH .. 82..\\
tapo GYAnamahi.nsA cha satyAsatye nayaH paraH .
vR^iddhopasevA dAna.n cha shauchamutthAnameva cha .. 83..\\
sarvabhUtAnukampA cha sarvamatropavarNitam .
bhuvi vAcho gata.n yachcha tachcha sarvaM samarpitam .. 84..\\
tasminpaitAmahe shAstre pANDavaitadasaMshayam .
dharmArthakAmamokShashcha sakalA hyatra shabditAH .. 85..\\
tatastAM bhagavAnnItiM pUrva.n jagrAha sha~NkaraH .
bahurUpo vishAlAkShaH shivaH sthANurumApatiH .. 86..\\
yugAnAmAyuSho hrAsa.n viGYAya bhagavA~nshivaH .
sa~ncikShepa tataH shAstraM mahArthaM brahmaNA kR^itam .. 87..\\
vaishAlAkShamiti prokta.n tadindraH pratyapadyata .
dasha dhyAya sahasrANi subrahmaNyo mahAtapAH .. 88..\\
bhagavAnapi tachchhAstra.n sa~ncikShepa purandaraH .
sahasraiH pa~nchabhistAta yaduktaM bAhudantakam .. 89..\\
adhyAyAnA.n sahasraistu tribhireva bR^ihaspatiH .
sa~ncikShepeshvaro buddhyA bArhaspatya.n taduchyate .. 90..\\
adhyAyAnA.n sahasreNa kAvyaH sa~NkShepamabravIt .
tachchhAstramamitapraGYo yogAchAryo mahAtapAH .. 91..\\
eva.n lokAnurodhena shAstrametanmaharShibhiH .
sa~NkShiptamAyurviGYAya martyAnA.n hrAsi pANDava .. 92..\\
atha devAH samAgamya viShNumUchuH prajApatim .
eko yo.arhati martyebhyaH shraiShThya.n ta.n vai samAdisha .. 93..\\
tataH sa~ncintya bhagavAndevo nArAyaNaH prabhuH .
taijasa.n vai virajasaM so.asR^ijanmAnasaM sutam .. 94..\\
virAjAstu mahAbhAga vibhutvaM bhuvi naichchhata .
nyAsAyaivAbhavadbuddhiH praNItA tasya pANDava .. 95..\\
kIrtimA.nstasya putro.abhUtso.api pa~nchAtigo.abhavat .
kardamastasya cha sutaH so.apyatapyanmahattapaH .. 96..\\
prajApateH kardamasya ana~Ngo nAma vai sutaH .
prajAnA.n rakShitA sAdhurdaNDanIti vishAradaH .. 97..\\
ana~Nga putro.ati balo nItimAnadhigamya vai .
abhipede mahI rAjyamathendriya vasho.abhavat .. 98..\\
mR^ityostu duhitA rAjansunIthA nAma mAnasI .
prakhyAtA triShu lokeShu yA sA venamajIjanat .. 99..\\
taM prajAsu vidharmANa.n rAgadveShavashAnugam .
mantrapUtaiH kushairjaghnurR^iShayo brahmavAdinaH .. 100..\\
mamanthurdakShiNa.n chorumR^iShayastasya mantrataH .
tato.asya vikR^ito jaGYe hrasvA~NgaH puruSho bhuvi .. 101..\\
dagdhasthANupratIkAsho raktAkShaH kR^iShNa mUrdha jaH .
niShIdetyevamUchustamR^iShayo brahmavAdinaH .. 102..\\
tasmAnniShAdAH sambhUtAH krUrAH shailavanAshrayAH .
ye chAnye vindhyanilayA mlechchhAH shatasahasrashaH .. 103..\\
bhUyo.asya dakShiNaM pANiM mamanthuste maharShayaH .
tataH puruSha utpanno rUpeNendra ivAparaH .. 104..\\
kavachI baddhanistriMshaH sa sharaH sa sharAsanaH .
vedavedA~Ngavichchaiva dhanurvede cha pAragaH .. 105..\\
ta.n daNDanItiH sakalA shritA rAjannarottamam .
tataH sa prA~njalirvainyo maharShI.nstAnuvAcha ha .. 106..\\
susUkShmA me samutpannA buddhirdharmArthadarshinI .
anayA kiM mayA kArya.n tanme tattvena sha.nsata .. 107..\\
yanmAM bhavanto vakShyanti kAryamarthasamanvitam .
tadaha.n vai kariShyAmi nAtra kAryA vichAraNA .. 108..\\
tamUchuratha devAste te chaiva paramarShayaH .
niyato yatra dharmo vai tamasha~NkaH samAchara .. 109..\\
priyApriye parityajya samaH sarveShu jantuShu .
kAmakrodhau cha lobha.n cha mAnaM chotsR^ijya dUrataH .. 110..\\
yashcha dharmAtpravichalelloke kashchana mAnavaH .
nigrAhyaste sa bAhubhyA.n shashvaddharmamavekShataH .. 111..\\
pratiGYA.n chAdhirohasva manasA karmaNA girA .
pAlayiShyAmyahaM bhaumaM brahma ityeva chAsakR^it .. 112..\\
yashchAtra dharmanItyukto daNDanIti vyapAshrayaH .
tamasha~NkaH kariShyAmi svavasho na kadA chana .. 113..\\
adaNDyA me dvijAshcheti pratijAnIShva chAbhibho .
loka.n cha sa~NkarAtkR^itsnAttrAtAsmIti parantapa .. 114..\\
vainyastatastAnuvAcha devAnR^iShipurogamAn .
brAhmaNA me sahAyAshchedevamastu surarShabhAH .. 115..\\
evamastviti vainyastu tairukto brahmavAdibhiH .
purodhAshchAbhavattasya shukro brahma mayo nidhiH .. 116..\\
mantriNo vAlakhilyAstu sArasvatyo gaNo hyabhUt .
maharShirbhagavAngargastasya sA.nvatsaro.abhavat .. 117..\\
AtmanAShTama ityeva shrutireShA parA nR^iShu .
utpannau bandinau chAsya tatpUrvau sUtamAgadhau .. 118..\\
samatA.n vasudhAyAshcha sa samyagupapAdayat .
vaiShamya.n hi paraM bhUmerAsIditi ha naH shrutam .. 119..\\
sa viShNunA cha devena shakreNa vibudhaiH saha .
R^iShibhishcha prajApAlye brahmaNA chAbhiShechitaH .. 120..\\
ta.n sAkShAtpR^ithivI bheje ratnAnyAdAya pANDava .
sAgaraH saritAM bhartA himavAMshchAchalottamaH .. 121..\\
shakrashcha dhanamakShayyaM prAdAttasya yudhiShThira .
rukma.n chApi mahAmeruH svayaM kanakaparvataH .. 122..\\
yakSharAkShasa bhartA cha bhagavAnnaravAhanaH .
dharme chArthe cha kAme cha samarthaM pradadau dhanam .. 123..\\
hayA rathAshcha nAgAshcha koTishaH puruShAstathA .
prAdurbabhUvurvainyasya chintanAdeva pANDava .
na jarA na cha durbhikShaM nAdhano vyAdhayastathA .. 124..\\
sarIsR^ipebhyaH stenebhyo na chAnyonyAtkadA chana .
bhayamutpadyate tatra tasya rAGYo.abhirakShaNAt .. 125..\\
teneyaM pR^ithivI dugdhA sasyAni dasha sapta cha .
yakSharAkShasa nAgaishchApIpShita.n yasya yasya yat .. 126..\\
tena dharmottarashchAya.n kR^ito loko mahAtmanA .
ra~njitAshcha prajAH sarvAstena rAjeti shabdyate .. 127..\\
brAhmaNAnA.n kShatatrANAttataH kShatriya uchyate .
prathitA dhanatashcheyaM pR^ithivI sAdhubhiH smR^itA .. 128..\\
sthApana.n chAkarodviShNuH svayameva satAtanaH .
nAtivartiShyate kashchidrAja.nstvAmiti pArthiva .. 129..\\
tapasA bhagavAnviShNurAvivesha cha bhUmipam .
deva vannaradevAnAM namate yajjagannR^ipa .. 130..\\
daNDanItyA cha satata.n rakShita.n taM nareshvara .
nAdharShayattataH kashchichchAranityAchcha darshanAt .. 131..\\
AtmanA karaNaishchaiva samasyeha mahIkShitaH .
ko heturyadvashe tiShThelloko daivAdR^ite guNAt .. 132..\\
viShNorlalATAtkamala.n sauvarNamabhavattadA .
shrIH sambhUtA yato devI patnI dharmasya dhImataH .. 133..\\
shriyaH sakAshAdarthashcha jAto dharmeNa pANDava .
atha dharmastathaivArthaH shrIshcha rAjye pratiShThitA .. 134..\\
sukR^itasya kShayAchchaiva svarlokAdetya medinIm .
pArthivo jAyate tAta daNDanIti vashAnugaH .. 135..\\
mahattvena cha sa.nyukto vaiShNavena naro bhuvi .
buddhyA bhavati sa.nyukto mAhAtmya.n chAdhigachchhati .. 136..\\
sthApanAmatha devAnAM na kash chidativartate .
tiShThatyekasya cha vashe ta.n chedanuvidhIyate .. 137..\\
shubha.n hi karma rAjendra shubhatvAyopakalpate .
tulyasyaikasya yasyAya.n loko vachasi tiShThati .. 138..\\
yo hyasya mukhamadrAkShItsomya so.asya vashAnugaH .
subhaga.n chArthavantaM cha rUpavantaM cha pashyati .. 139..\\
tato jagati rAjendra satata.n shabditaM budhaiH .
devAshcha naradevAshcha tulyA iti vishAM pate .. 140..\\
etatte sarvamAkhyAtaM mahattvaM prati rAjasu .
kArtsnyena bharatashreShTha kimanyadiha vartatAm .. 141..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60}
vaizampaayana
tataH punaH sa gA~NgeyamabhivAdya pitA maham .
prA~njalirniyato bhUtvA paryapR^ichchhadyudhiShThira .. 1..\\
ke dharmAH sarvavarNAnA.n chAturvarNyasya ke pR^ithak .
chaturNAmAshramANA.n cha rAja dharmAshcha ke matAH .. 2..\\
kena svidvardhate rAShTra.n rAjA kena vivardhate .
kena paurAshcha bhR^ityAshcha vardhane bharatarShabha .. 3..\\
kosha.n daNDaM cha durgaM cha sahAyAnmantriNastathA .
R^itvikpurohitAchAryAnkIdR^ishAnvarjayennR^ipaH .. 4..\\
keShu vishvasitavya.n syAdrAGYA.n kasyAM chidApadi .
kuto vAtmA dR^iDho rakShyastanme brUhi pitA maha .. 5..\\
namo dharmAya mahate namaH kR^iShNAya vedhase .
brAhmaNebhyo namaskR^itvA dharmAnvakShyAmi shAshvatAn .. 6..\\
akrodhaH satyavachana.n sa.nvibhAgaH kShamA tathA .
prajanaH sveShu dAreShu shauchamadroha eva cha .. 7..\\
ArjavaM bhR^ityabharaNaM navaite sArvavarNikAH .
brAhmaNasya tu yo dharmasta.n te vakShyAmi kevalam .. 8..\\
damameva mahArAja dharmamAhuH purAtanam .
svAdhyAyo.adhyApana.n chaiva tatra karma samApyate .. 9..\\
ta.n chedvittamupAgachchhedvartamAna.n svakarmaNi .
akurvANa.n vikarmANi shAntaM praGYAna tarpitam .. 10..\\
kurvItApatya santAnamatho dadyAdyajeta cha .
sa.nvibhajya hi bhoktavya.n dhana.n sadbhiritIShyate .. 11..\\
pariniShThita kAryastu svAdhyAyenaiva brAhmaNaH .
kuryAdanyanna vA kuryAnmaitro brAhmaNa uchyate .. 12..\\
kShatriyasyApi yo dharmasta.n te vakShyAmi bhArata .
dadyAdrAjA na yAcheta yajeta na tu yAjayet .. 13..\\
nAdhyApayedadhIyIta prajAshcha paripAlayet .
nityodyukto dasyu vadhe raNe kuryAtparAkramam .. 14..\\
ye cha kratubhirIjAnAH shrutavantashcha bhUmipAH .
ya evAhava jetArasta eShA.n lokajittamAH .. 15..\\
avikShatena dehena samarAdyo nivartate .
kShatriyo nAsya tatkarma prasha.nsanti purA vidaH .. 16..\\
vadha.n hi kShatrabandhUnA.n dharmamAhuH pradhAnataH .
nAsya kR^ityatama.n kiM chidanyaddasyu nibarhaNAt .. 17..\\
dAnamadhyayana.n yaGYo yogaH kShemo vidhIyate .
tasmAdrAGYA visheSheNa yoddhavya.n dharmamIpShatA .. 18..\\
sveShu dharmeShvavasthApya prajAH sarvA mahIpatiH .
dharmeNa sarvakR^ityAni samaniShThAni kArayet .. 19..\\
pariniShThita kAryaH syAnnR^ipatiH paripAlanAt .
kuryAdanyanna vA kuryAdaindro rAjanya uchyate .. 20..\\
vaishyasyApIha yo dharmasta.n te vakShyAmi bhArata .
dAnamadhyayana.n yaGYaH shauchena dhanasa~ncayaH .. 21..\\
pitR^ivatpAlayedvaishyo yuktaH sarvapashUniha .
vikarma tadbhavedanyatkarma yadyatsamAcharet .
rakShayA sa hi teShA.n vai mahatsukhamavApnuyAt .. 22..\\
prajApatirhi vaishyAya sR^iShTvA paridade pashUn .
brAhmaNAya cha rAGYe cha sarvAH paridade prajAH .. 23..\\
tasya vR^ittiM pravakShyAmi yachcha tasyopajIvanam .
ShaNNAmekAM pibeddhenu.n shatAchcha mithunaM haret .. 24..\\
laye cha saptamo bhAgastathA shR^i~Nge kalA khure .
sasyasya sarvabIjAnAmeShA sA.nvatsarI bhR^itiH .. 25..\\
na cha vaishyasya kAmaH syAnna rakSheyaM pashUniti .
vaishye chechchhati nAnyena rakShitavyAH katha.n chana .. 26..\\
shUdrasyApi hi yo dharmasta.n te vakShyAmi bhArata .
prajApatirhi varNAnA.n dAsa.n shUdramakalpayat .. 27..\\
tasmAchchhUdrasya varNAnAM paricharyA vidhIyate .
teShA.n shushrUShaNAchchaiva mahatsukhamavApnuyAt .. 28..\\
shUdra etAnparicharettrInvarNAnanasUyakaH .
sa~ncayAMshcha na kurvIta jAtu shUdraH katha.n chana .. 29..\\
pApIyAnhi dhana.n labdhvA vashe kuryAdgarIyasaH .
rAGYA vA samanuGYAtaH kAma.n kurvIta dhArmikaH .. 30..\\
tasya vR^ittiM pravakShyAmi yachcha tasyopajIvanam .
avashya bharaNIyo hi varNAnA.n shUdra uchyate .. 31..\\
chhatra.n veShTanamaushIramupAnadvyajanAni cha .
yAtayAmAni deyAni shUdrAya parichAriNe .. 32..\\
adhAryANi vishIrNAni vasanAni dvijAtibhiH .
shUdrAyaiva vidheyAni tasya dharmadhana.n hi tat .. 33..\\
yashcha kashchiddvijAtInA.n shUdraH shushrUShurAvrajet .
kalpyA.n tasya tu tenAhurvR^ittiM dharmavido janAH .
deyaH piNDo.anapetAya bhartavyau vR^iddhadurbalau .. 34..\\
shUdreNa cha na hAtavyo bhartA kasyA.n chidApadi .
atirekeNa bhartavyo bhartA dravyaparikShaye .
na hi svamasti shUdrasya bhartR^ihArya dhano hyasau .. 35..\\
uktastrayANA.n varNAnAM yaGYastrayyeva bhArata .
svAhAkAranamaH kArau mantraH shUdre vidhIyate .. 36..\\
tAbhyA.n shUdraH pAkayaGYairyajeta vratavAnsvayam .
pUrNapAtra mayImAhuH pAkayaGYasya dakShiNAm .. 37..\\
shUdraH paijavano nAma sahasrANA.n shata.n dadau .
aindrAgnena vidhAnena dakShiNAmiti naH shrutam .. 38..\\
ato hi sarvavarNAnA.n shraddhA yaGYo vidhIyate .
daivata.n hi mahachchhraddhA pavitraM yajatA.n cha yat .. 39..\\
daivataM parama.n viprAH svena svena parasparam .
ayajanniha satraiste taistaiH kAmaiH sanAtanaiH .. 40..\\
sa.nsR^iShTA brAhmaNaireva triShu varNeShu sR^iShTayaH .
devAnAmapi ye devA yadbrUyuste para.n hi tat .
tasmAdvarNaiH sarvayaGYAH sa.nsR^ijyante na kAmyayA .. 41..\\
R^igyajuH sAma vitpUjyo nitya.n syAddeva vaddvijaH .
anR^igyajurasAmA tu prAjApatya upadravaH .. 42..\\
yaGYo manIShayA tAta sarvavarNeShu bhArata .
nAsya yaGYahano devA Ihante netare janAH .
tasmAtsarveShu varNeShu shraddhA yaGYo vidhIyate .. 43..\\
sva.n daivataM brAhmaNAH svena nityaM
parAnvarNAnayajannevamAsIt .
ArochitA naH sumahAnsa dharmaH
sR^iShTo brahmaNA triShu varNeShu dR^iShTaH .. 44..\\
tasmAdvarNA R^ijavo jAtidharmAH
sa.nsR^ijyante tasya vipAka eShaH .
eka.n sAma yajurekamR^igekA
viprashchaiko.anishchayasteShu dR^iShTaH .. 45..\\
atra gAthA yaGYagItAH kIrtayanti purA vidaH .
vaikhAnasAnA.n rAjendra munInAM yaShTumichchhatAm .. 46..\\
udite.anudite vApi shraddadhAno jitendriyaH .
vahni.n juhoti dharmeNa shraddhA vai kAraNaM mahat .. 47..\\
yatskannamasya tatpUrva.n yadaskannna.n taduttaram .
bahUni yaGYarUpANi nAnA karmaphalAni cha .. 48..\\
tAni yaH sa.nvijAnAti GYAnanishchaya nishchitaH .
dvijAtiH shraddhayopetaH sa yaShTuM puruSho.arhati .. 49..\\
steno vA yadi vA pApo yadi vA pApakR^ittamaH .
yaShTumichchhati yaGYa.n yaH sAdhumeva vadanti tam .. 50..\\
R^iShayastaM prasha.nsanti sAdhu chaitadasaMshayam .
sarvathA sarvavarNairhi yaShTavyamiti nishchayaH .
na hi yaGYasama.n kiM chittriShu lokeShu vidyate .. 51..\\
tasmAdyaShTavyamityAhuH puruSheNAnasUyatA .
shraddhA pavitramAshritya yathAshakti prayachchhatA .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61}
bhiisma
AshramANAM mahAbAho shR^iNu satyaparAkrama .
chaturNAmiha varNAnA.n karmANi cha yudhiShThira .. 1..\\
vAnaprasthaM bhaikSha charyA.n gArhasthyaM cha mahAshramam .
brahmacharyAshramaM prAhushchaturthaM brAhmaNairvR^itam .. 2..\\
jaTA karaNa sa.nskAra.n dvijAtitvamavApya cha .
AdhAnAdIni karmANi prApya vedamadhItya cha .. 3..\\
sadAro vApyadAro vA AtmavAnsa.nyatendriyaH .
vAnaprasthAshrama.n gachchhetkR^itakR^ityo gR^ihAshramAt .. 4..\\
tatrAraNyaka shAstrANi samadhItya sa dharmavit .
UrdhvaretAH prajAyitvA gachchhatyakSharasAtmatAm .. 5..\\
etAnyeva nimittAni munInAmUrdhvaretasAm .
kartavyAnIha vipreNa rAjannAdau vipashchitA .. 6..\\
charitabrahma charyasya brAhmaNasya vishAM pate .
bhaikSha charyAsvadhIkAraH prashasta iha mokShiNaH .. 7..\\
yatrAstamita shAyI syAnniragniraniketanaH .
yathopalabdha jIvI syAnmunirdAnto jitendriyaH .. 8..\\
nirAshIH syAtsarvasamo nirbhogo nirvikAra vAn .
vipraH kShemAshramaprApto gachchhatyakSharasAtmatAm .. 9..\\
adhItya vedAnkR^itasarvakR^ityaH
santAnamutpAdya sukhAni bhuktvA .
samAhitaH prachareddushchara.n taM
gArhasthya dharmaM munidharmadR^iShTam .. 10..\\
svadAratuShTa R^itukAlagAmI
niyoga sevI na shaTho na jihmaH .
mitAshano deva paraH kR^itaGYaH
satyo mR^idushchAnR^isha.nsaH kShamA vAn .. 11..\\
dAnto vidheyo havyakavye.apramatto
annasya dAtA satata.n dvijebhyaH .
amatsarI sarvali~Ngi pradAtA
vaitAna nityashcha gR^ihAshramI syAt .. 12..\\
athAtra nArAyaNa gItamAhur
maharShayastAta mahAnubhAvAH .
mahArthamatyarthatapaH prayuktaM
taduchyamAna.n hi mayA nibodha .. 13..\\
satyArjava.n chAtithi pUjanaM cha
dharmastathArthashcharatishcha dAre .
niShevitavyAni sukhAni loke
hyasminpare chaiva mataM mamaitat .. 14..\\
bharaNaM putradArANA.n vedAnAM pAraNa.n tathA .
satA.n tamAshramashreShTha.n vadanti paramarShayaH .. 15..\\
eva.n hi yo brAhmaNo yaGYashIlo
gArhasthyamadhyAvasate yathA vat .
gR^ihastha vR^ittiM pravishodhya samyak
svarge viShuddhaM phalamApnute saH .. 16..\\
tasya dehaparityAgAdiShTAH kAmAkShayA matAH .
AnantyAyopatiShThanti sarvato.akShishiromukhAH .. 17..\\
khAdanneko japannekaH sarpanneko yudhiShThira .
ekasminneva AchArye shushrUShurmalapa~NkavAn .. 18..\\
brahma chArI vratI nityaM nitya.n dIkShA paro vashI .
avichArya tathA veda.n kR^ityaM kurvanvasetsadA .. 19..\\
shushrUShA.n satata.n kurvanguroH sampraNameta cha .
ShaTkarmasvanivR^ittashcha na pravR^ittashcha sarvashaH .. 20..\\
na charatyadhikAreNa sevita.n dviShato na cha .
eSho.a.ashramapadastAta brahmachAriNa iShyate .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62}
yudhisthira
shivAnsukhAnmahodarkAnahi.nsrA.NllokasaMmatAn .
brUhi dharmAnsukhopAyAnmadvidhAnA.n sukhAvahAn .. 1..\\
brAhmaNasyeha chatvAra AshramA vihitAH prabho .
varNAstAnanuvartante trayo bharatasattama .. 2..\\
uktAni karmANi bahUni rAjan
svargyANi rAjanya parAyaNAni .
nemAni dR^iShTAnta vidhau smR^itAni
kShAtre hi sarva.n vihitaM yathA vat .. 3..\\
kShAtrANi vaishyAni cha sevamAnaH
shaudrANi karmANi cha brAhmaNaH san .
asmi.Nlloke nindito mandachetAH
pare cha loke nirayaM prayAti .. 4..\\
yA sa~nj~nA vihitA loke dAse shuni vR^ike pashau .
vikarmaNi sthite vipre tA.n sa~nj~nA.n kuru pANDava .. 5..\\
ShaTkarma sampravR^ittasya AshrameShu chaturShvapi .
sarvadharmopapannasya sambhUtasya kR^itAtmanaH .. 6..\\
brAhmaNasya vishuddhasya tapasyabhiratasya cha .
nirAshiSho vadAnyasya lokA hyakSharasa~nj~nitAH .. 7..\\
yo yasminkurute karma yAdR^isha.n yena yatra cha .
tAdR^isha.n tAdR^ishenaiva sa guNaM pratipadyate .. 8..\\
vR^iddhyA kR^iShivaNiktvena jIva sa~njIvanena cha .
vettumarhasi rAjendra svAdhyAyagaNitaM mahat .. 9..\\
kAlasa~ncoditaH kAlaH kAlaparyAya nishchitaH .
uttamAdhamamadhyAni karmANi kurute.avashaH .. 10..\\
antavanti pradAnAni purA shreyaH karANi cha .
svakarmanirato loko hyakSharaH sarvato mukhaH .. 11..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63}
jyA karShaNa.n shatrunibarhaNa.n cha
kR^iShirvaNijyA pashupAlana.n cha .
shushrUShaNa.n chApi tathArtha hetor
akAryametatparama.n dvijasya .. 1..\\
sevya.n tu brahma ShaTkarma gR^ihasthena manIShiNA .
kR^itakR^ityasya chAraNye vAso viprasya shasyate .. 2..\\
rAjapraiShya.n kR^iShidhanaM jIvanaM cha vaNijyayA .
kauTilya.n kauTaleyaM cha kusIdaM cha vivarjayet .. 3..\\
shUdro rAjanbhavati brahma bandhur
dushchAritryo yashcha dharmAdapetaH .
vR^iShalI patiH pishuno nartakash cha
grAmapraiShyo yashcha bhavedvikarmA .. 4..\\
japanvedAnajapaMshchApi rAjan
samaH shUdrairdAsavachchApi bhojyaH .
ete sarve shUdra samA bhavanti
rAjannetAnvarjayeddevakR^itye .. 5..\\
nirmaryAde chAshane krUra vR^ittau
hi.nsAtmake tyaktadharmasvavR^itte .
havya.n kavya.n yAni chAnyAni rAjan
deyAnyadeyAni bhavanti tasmin .. 6..\\
tasmAddharmo vihito brAhmaNasya
damaH shaucha.n chArjavaM chApi rAjan .
tathA viprasyAshramAH sarva eva
purA rAjanbrahmaNA vai nisR^iShTAH .. 7..\\
yaH syAddAntaH somapa Arya shIlaH
sAnukroshaH sarvasaho nirAshIH .
R^ijurmR^iduranR^isha.nsaH kShamAvAn
sa vai vipro netaraH pApakarmA .. 8..\\
shUdra.n vaishyaM rAjaputra.n cha rAja.Nl
lokAH sarve saMshritA dharmakAmAH .
tasmAdvarNA~njAtidharmeShu saktAn
matvA viShNurnechchhati pANDuputra .. 9..\\
loke cheda.n sarvalokasya na syAch
chAturvarNya.n vedavAdAshcha na syuH .
sarvAshchejyAH sarvalokakriyAsh cha
sadyaH sarve chAshramasthA na vai syuH .. 10..\\
yashcha trayANA.n varNAnAmichchhedAshramasevanam .
kartumAshramadR^iShTAMshcha dharmA.nstA~nshR^iNu pANDava .. 11..\\
shushrUShA kR^itakR^ityasya kR^itasantAna karmaNaH .
abhyanuGYApya rAjAna.n shUdrasya jagatIpate .. 12..\\
alpAntaragatasyApi dasha dharmagatasya vA .
AshramA vihitAH sarve varjayitvA nirAshiSham .. 13..\\
bhaikSha charyAM na tuprAhustasya taddharmachAriNaH .
tathA vaishyasya rAjendra rAjaputrasya chaiSha hi .. 14..\\
kR^itakR^ityo vayo.atIto rAGYo kR^itaparishramaH .
vaishyo gachchhedanuGYAtI nR^ipeNAshramamaNDalam .. 15..\\
vedAnadhItya dharmeNa rAjashAstrANi chAnagha .
santAnAdIni karmANi kR^itvA somaM niShevya cha .. 16..\\
pAlayitvA prajAH sarvA dharmeNa vadatA.n vara .
rAjasUyAshvamedhAdInmakhAnanyA.nstathaiva cha .. 17..\\
samAnIya yathA pATha.n viprebhyo dattadakShiNaH .
sa~NgrAme vijayaM prApya tathAlpa.n yadi vA bahu .. 18..\\
sthApayitvA prajA pAlaM putra.n rAjye cha pANDava .
anyagotraM prashasta.n vA kShatriya.n kShatriyarShabha .. 19..\\
archayitvA pitR^InsamyakpitR^iyaGYairyathAvidhi .
devAnyaGYairR^iShInvedairarchitvA chaiva yatnataH .. 20..\\
antakAle cha samprApte ya ichchhedAshramAntaram .
AnupUrvyAshramAnrAjangatvA siddhimavApnuyAt .. 21..\\
rAjarShitvena rAjendra bhaikSha charyAdhva sevayA .
apetagR^ihadharmo.api charejjIvitakAmyayA .. 22..\\
na chaitannaiShThika.n karma trayANAM bharatarShabha .
chaturNA.n rAjashArdUla prAhurAshramavAsinAm .. 23..\\
bahvAyatta.n kShatriyairmAnavAnAM
lokashreShTha.n dharmamAsevamAnaiH .
sarve dharmAH sopadharmAstrayANAM
rAGYo dharmAditi vedAchchhR^iNomi .. 24..\\
yathA rAjanhastipade padAni
sa.nlIyante sarvasattvodbhavAni .
eva.n dharmAnrAjadharmeShu sarvAn
sarvAvastha.n sampralInAnnibodha .. 25..\\
alpAshrayAnalpaphalAnvadanti
dharmAnanyAndharmavido manuShyAH .
mahAshrayaM bahukalyANa rUpaM
kShAtra.n dharmaM netaraM prAhurAryAH .. 26..\\
sarve dharmA rAjadharmapradhAnAH
sarve dharmAH pAlyamAnA bhavanti .
sarvatyAgo rAjadharmeShu rAja.ns
tyAge chAhurdharmamagryaM purANam .. 27..\\
majjettrayI daNDanItau hatAyAM
sarve dharmA na bhaveyurviruddhAH .
sarve dharmAshchAshramANA.n gatAH syuH
kShAtre tyakte rAjadharme purANe .. 28..\\
sarve tyAgA rAjadharmeShu dR^iShTAH
sarvA dIkShA rAjadharmeShu choktAH .
sarve yogA rAjadharmeShu choktAH
sarve lokA rAjadharmAnpraviShTAH .. 29..\\
yathA jIvAH prakR^itau vadhyamAnA
dharmAshritAnAmupapIDanAya .
eva.n dharmA rAjadharmairviyuktAH
sarvAvasthaM nAdriyante svadharmam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64}
chAturAshramya dharmAshcha jAtidharmAshcha pANDava .
lokapAlottarAshchaiva kShAtre dharme vyavasthitAH .. 1..\\
sarvANyetAni dharmANi kShAtre bharatasattama .
nirAshiSho jIvaloke kShAtre dharme vyavasthitAH .. 2..\\
apratyakShaM bahu dvAra.n dharmamAshramavAsinAm .
prarUpayanti tadbhAvamAgamaireva shAshvatam .. 3..\\
apare vachanaiH puNyairvAdino lokanishchayam .
anishchaya GYA dharmANAmadR^iShTAnte pare ratAH .. 4..\\
pratyakShasukhabhUyiShThamAtmasAkShikamachchhalam .
sarvalokahita.n dharmaM kShatriyeShu pratiShThitam .. 5..\\
dharmAshramavyavasinAM brAhmaNAnA.n yudhiShThira .
yathA trayANA.n varNAnAM sa~NkhyAtopashrutiH purA .
rAjadharmeShvanupamA lokyA sucharitairiha .. 6..\\
udAhR^ita.n te rAjendra yathA viShNuM mahaujasam .
sarvabhUteshvara.n devaM prabhuM nArAyaNaM purA .
jagmuH subahavaH shUrA rAjAno daNDanItaye .. 7..\\
ekaikamAtmanaH karma tulayitvAshrame purA .
rAjAnaH paryupAtiShThandR^iShTAnta vachane sthitAH .. 8..\\
sAdhyA devA vasavashchAshvinau cha
rudrAshcha vishve marutA.n gaNAsh cha .
sR^iShTAH purA Adidevena devA
kShAtre dharme vartayante cha siddhAH .. 9..\\
atra te vartayiShyAmi dharmamarthavinishchayam .
nirmaryAde vartamAne dAnavaikAyane kR^ite .
babhUva rAjA rAjendra mAndhAtA nAma vIryavAn .. 10..\\
purA vasu matI pAlo yaGYa.n chakre didR^ikShayA .
anAdimadhyanidhana.n devaM nArAyaNaM prati .. 11..\\
sa rAjA rAjashArdUla mAndhAtA parameShThinaH .
jagrAha shirasA pAdau yaGYe viShNormahAtmanaH .. 12..\\
darshayAmAsa ta.n viShNU rUpamAsthAya vAsavam .
sa pArthivairvR^itaH sadbhirarchayAmAsa taM prabhum .. 13..\\
tasya pArthiva sa~Nghasya tasya chaiva mahAtmanaH .
sa.nvAdo.ayaM mahAnAsIdviShNuM prati mahAdyute .. 14..\\
kimiShyate dharmabhR^itA.n variShTha
yaddraShTukAmo.asi tamaprameyam .
ananta mAyAmita sattvavIryaM
nArAyaNa.n hyAdidevaM purANam .. 15..\\
nAsau devo vishvarUpo mayApi
shakyo draShTuM brahmaNA vApi sAkShAt .
ye.anye kAmAstava rAjanhR^idi sthA
dAsyAmi tA.nstva.n hi martyeShu rAjA .. 16..\\
satye sthito dharmaparo jitendriyaH
shUro dR^iDhaM prItirataH surANAm .
buddhyA bhaktyA chottamashraddhayA cha
tataste.aha.n dadmi vara.n yatheShTam .. 17..\\
asaMshayaM bhagavannAdidevaM
drakShyAmyaha.n shirasAhaM prasAdya .
tyaktvA bhogAndharmakAmo hyaraNyam
ichchhe gantu.n satpathaM lokajuShTam .. 18..\\
kShAtrAddharmAdvipulAdaprameyAl
lokAH prAptAH sthApita.n svaM yashash cha .
dharmo yo.asAvAdidevAtpravR^itto
lokajyeShThastaM na jAnAmi kartum .. 19..\\
asainiko.adharmaparashcharethAH
parA.n gati.n lapsyase chApramattaH .
kShAtro dharmo hyAdidevAtpravR^ittaH
pashchAdanye sheShabhUtAshcha dharmAH .. 20..\\
sheShAH sR^iShTA hyantavanto hyanantAH
suprasthAnAH kShatradharmAvishiShTAH .
asmindharme sarvadharmAH praviShTAs
tasmAddharma.n shreShThamimaM vadanti .. 21..\\
karmaNA vai purA devA R^iShayashchAmitaujasaH .
trAtAH sarve pramathyArInkShatradharmeNa viShNunA .. 22..\\
yadi hyasau bhagavAnnAnahiShyad
ripUnsarvAnvasu mAnaprameyaH .
na brAhmaNA na cha lokAdi kartA
na saddharmA nAdi dharmA bhaveyuH .. 23..\\
imAmurvIM na jayedvikrameNa
deva shreShTho.asau purA chedameyaH .
chAturvarNya.n chAturAshramya dharmAH
sarve na syurbrahmaNo vai vinAshAt .. 24..\\
dR^iShTA dharmAH shatadhA shAshvatena
kShAtreNa dharmeNa punaH pravR^ittAH .
yuge yuge hyAdi dharmAH pravR^ittA
lokajyeShTha.n kShatradharma.n vadanti .. 25..\\
AtmatyAgaH sarvabhUtAnukampA
lokaGYAnaM mokShaNaM pAlana.n cha .
viShaNNAnAM mokShaNaM pIDitAnAM
kShAtre dharme vidyate pArthivAnAm .. 26..\\
nirmaryAdAH kAmamanyupravR^ittA
bhItA rAGYo nAdhigachchhanti pApam .
shiShTAshchAnye sarvadharmopapannAH
sAdhvAchArAH sAdhu dharma.n charanti .. 27..\\
putra vatparipAlyAni li~NgadharmeNa pArthivaiH .
loke bhUtAni sarvANi vicharanti na saMshayaH .. 28..\\
sarvadharmapara.n kShatra.n lokajyeShThaM sanAtanam .
shashvadakSharaparyantamakShara.n sarvato mukham .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65}
eva.n vIryaH sarvadharmopapannaH
kShAtraH shreShThaH sarvadharmeShu dharmaH .
pAlyo yuShmAbhirlokasi.nhairudArair
viparyaye syAdabhAvaH prajAnAm .. 1..\\
bhuvaH sa.nskAra.n rAjasa.nskArayogam
abhaikSha charyAM pAlana.n cha prajAnAm .
vidyAdrAjA sarvabhUtAnukampAM
dehatyAga.n chAhave dharmamagryam .. 2..\\
tyAga.n shreShThaM munayo vai vadanti
sarvashreShTho yaH sharIra.n tyajeta .
nitya.n tyakta.n rAjadharmeShu sarvaM
pratyakSha.n te bhUmipAlAH sadaite .. 3..\\
bahushrutyA gurushushrUShayA vA
parasya vA sa.nhananAdvadanti .
nitya.n dharmaM kShatriyo brahmachArI
charedeko hyAshrama.n dharmakAmaH .. 4..\\
sAmAnyArthe vyavahAre pravR^itte
priyApriye varjayanneva yatnAt .
chAturvarNyasthApanAtpAlanAchcha
taistairyogairniyamairaurasaish cha .. 5..\\
sarvodyogairAshrama.n dharmamAhuH
kShAtra.n jyeShTha.n sarvadharmopapannam .
sva.n sva.n dharmaM ye na charanti varNAs
tA.nstAndharmAnayathA vadvadanti .. 6..\\
nirmaryAde nityamarthe vinaShTAn
AhustAnvai pashubhUtAnmanuShyAn .
yathA nIti.n gamayatyarthalobhAch
chhreyA.nstasmAdAshramaH kShatradharmaH .. 7..\\
traividyAnA.n yA gatirbrAhmaNAnAM
yashchaivokto.athAshramo brAhmaNAnAm .
etatkarma brAhmaNasyAhuragryam
anyatkurva~nshUdra vachchhastra vadhyaH .. 8..\\
chAturAshramya dharmAshcha veda dharmAshcha pArthiva .
brAhmaNenAnugantavyA nAnyo vidyAtkatha.n chana .. 9..\\
anyathA vartamAnasya na sA vR^ittiH prakalpyate .
karmaNA vyajyate dharmo yathaiva shvA tathaiva saH .. 10..\\
yo vikarma sthito vipro na sa sanmAnamarhati .
karmasvanupayu~njAnamavishvAsya.n hi taM viduH .. 11..\\
ete dharmAH sarvavarNAshcha vIrair
utkraShTavyAH kShatriyaireSha dharmaH .
tasmAjjyeShThA rAjadharmA na chAnye
vIryajyeShThA vIradharmA matA ye .. 12..\\
yavanAH kirAtA gAndhArAshchInAH shabara barbarAH .
shakAstuShArAH kahvAshcha pahlavAshchAndhra madrakAH .. 13..\\
oDrAH pulindA ramaThAH kAchA mlechchhAshcha sarvashaH .
brahmakShatraprasUtAshcha vaishyAH shUdrAshcha mAnavAH .. 14..\\
katha.n dharmaM chareyuste sarve viShayavAsinaH .
madvidhaishcha katha.n sthApyAH sarve te dasyu jIvinaH .. 15..\\
etadichchhAmyaha.n shrotuM bhagava.nstadbravIhi me .
tvaM bandhubhUto hyasmAka.n kShatriyANA.n sureshvara .. 16..\\
mAtApitryorhi kartavyA shushrUShA sarvadasyubhiH .
AchArya gurushushrUShA tathaivAshramavAsinAm .. 17..\\
bhUmipAlAnA.n cha shushrUShA kartavyA sarvadasyubhiH .
veda dharmakriyAshchaiva teShA.n dharmo vidhIyate .. 18..\\
pitR^iyaGYAstathA kUpAH prapAshcha shayanAni cha .
dAnAni cha yathAkAla.n dvijeShu dadyureva te .. 19..\\
ahi.nsA satyamakrodho vR^itti dAyAnupAlanam .
bharaNaM putradArANA.n shauchamadroha eva cha .. 20..\\
dakShiNA sarvayaGYAnA.n dAtavyA bhUtimichchhatA .
pAkayaGYA mahArhAshcha kartavyAH sarvadasyubhiH .. 21..\\
etAnyevaM prakArANi vihitAni purAnagha .
sarvalokasya karmANi kartavyAnIha pArthiva .. 22..\\
dR^ishyante mAnavA loke sarvavarNeShu dasyavaH .
li~NgAntare vartamAnA AshrameShu chaturShvapi .. 23..\\
vinaShTAyA.n daNDanItau rAjadharme nirAkR^ite .
sampramuhyanti bhUtAni rAjadaurAtmyato nR^ipa .. 24..\\
asa~NkhyAtA bhaviShyanti bhikShavo li~NginastathA .
AshramANA.n vikalpAshcha nivR^itte.asminkR^ite yuge .. 25..\\
ashR^iNvAnAH purANAnA.n dharmANAM pravarA gatIH .
utpathaM pratipatsyante kAmamanyusamIritAH .. 26..\\
yadA nivartyate pApo daNDanItyA mahAtmabhiH .
tadA dharmo na chalate sadbhUtaH shAshvataH paraH .. 27..\\
paralokaguru.n chaiva rAjAna.n yo.avamanyate .
na tasya dattaM na hutaM na shrAddhaM phalati kva chit .. 28..\\
mAnuShANAmadhipati.n devabhUta.n sanAtanam .
devAshcha bahu manyante dharmakAmaM nareshvaram .. 29..\\
prajApatirhi bhagavAnyaH sarvamasR^ijajjagat .
sa pravR^itti nivR^ittyartha.n dharmANAM kShatramichchhati .. 30..\\
pravR^ittasya hi dharmasya buddhyA yaH smarate gatim .
sa me mAnyashcha pUjyashcha tatra kShatraM pratiShThitam .. 31..\\
evamuktvA sa bhagavAnmarudgaNavR^itaH prabhuH .
jagAma bhavana.n viShNurakSharaM paramaM padam .. 32..\\
evaM pravartite dharme purA sucharite.anagha .
kaH kShatramavamanyeta chetanA vAnbahushrutaH .. 33..\\
anyAyena pravR^ittAni nivR^ittAni tathaiva cha .
antarA vilaya.n yAnti yathA pathi vichakShuShaH .. 34..\\
Adau pravartite chakre tathaivAdi parAyaNe .
vartasva puruShavyAghra sa.nvijAnAmi te.anagha .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66}
shrutA me kathitAH pUrvaishchatvAro mAnavAshramAH .
vyAkhyAnameShAmAchakShva pR^ichchhato me pitA maha .. 1..\\
viditAH sarva eveha dharmAstava yudhiShThira .
yathA mama mahAbAho viditAH sAdhu saMmatAH .. 2..\\
yattu li~NgAntara gataM pR^ichchhase mA.n yudhiShThira .
dharma.n dharmabhR^itA.n shreShTha tannibodha narAdhipa .. 3..\\
sarvANyetAni kaunteya vidyante manujarShabha .
sAdhvAchAra pravR^ittAnA.n chAturAshramya karmaNAm .. 4..\\
akAma dveShayuktasya daNDanItyA yudhiShThira .
samekShiNashcha bhUteShu bhaikShAshramapadaM bhavet .. 5..\\
vettyAdAna visarga.n yo nigrahAnugrahau tathA .
yathoktavR^ittervIrasya kShemAshramapadaM bhavet .. 6..\\
GYAtisambandhimitrANi vyApannAni yudhiShThira .
samabhyuddharamANasya dIkShAshramapadaM bhavet .. 7..\\
AhnikaM bhUtayaGYAMshcha pitR^iyaGYAMshcha mAnuShAn .
kurvataH pArtha vipulAnvanyAshramapadaM bhavet .. 8..\\
pAlanAtsarvabhUtAnA.n svarAShTra paripAlanAt .
dIkShA bahuvidhA rAGYo vanyAshramapadaM bhavet .. 9..\\
vedAdhyayananityatva.n kShamAthAchArya pUjanam .
tathopAdhyAya shushrUShA brahmAshramapadaM bhavet .. 10..\\
ajihmamashaThaM mArga.n sevamAnasya bhArata .
sarvadA sarvabhUteShu brahmAshramapadaM bhavet .. 11..\\
vAna prastheShu vipreShu traividyeShu cha bhArata .
prayachchhato.arthAnvipulAnvanyAshramapadaM bhavet .. 12..\\
sarvabhUteShvanukrosha.n kurvatastasya bhArata .
AnR^isha.nsya pravR^ittasya sarvAvasthaM padaM bhavet .. 13..\\
bAlavR^iddheShu kauravya sarvAvastha.n yudhiShThira .
anukrosha.n vidadhataH sarvAvasthaM padaM bhavet .. 14..\\
balAtkR^iteShu bhUteShu paritrANa.n kurUdvaha .
sharaNAgateShu kauravya kurvangArhasthyamAvaset .. 15..\\
charAcharANAM bhUtAnA.n rakShAmapi cha sarvashaH .
yathArha pUjA.n cha sadA kurvangArhasthyamAvaset .. 16..\\
jyeShThAnujyeShTha patnInAM bhrAtR^INAM putra naptR^iNAm .
nigrahAnugrahau pArtha gArhasthyamiti tattapaH .. 17..\\
sAdhUnAmarchanIyAnAM prajAsu viditAtmanAm .
pAlanaM puruShavyAghra gR^ihAshramapadaM bhavet .. 18..\\
AshramasthAni sarvANi yastu veshmani bhArata .
AdadIteha bhojyena tadgArhasthya.n yudhiShThira .. 19..\\
yaH sthitaH puruSho dharme dhAtrA sR^iShTe yathArthavat .
AshramANA.n sa sarveShAM phalaM prApnotyanuttamam .. 20..\\
yasminna nashyanti guNAH kaunteya puruShe sadA .
Ashramastha.n tamapyAhurnarashreShTha.n yudhiShThira .. 21..\\
sthAnamAna.n vayo mAna.n kulamAnaM tathaiva cha .
kurvanvasati sarveShu hyAshrameShu yudhiShThira .. 22..\\
deshadharmAMshcha kaunteya kuladharmA.nstathaiva cha .
pAlayanpuruShavyAghra rAjA sarvAshramI bhavet .. 23..\\
kAle vibhUtiM bhUtAnAmupahArA.nstathaiva cha .
arhayanpuruShavyAghra sAdhUnAmAshrame vaset .. 24..\\
dasha dharmagatashchApi yo dharmaM pratyavekShate .
sarvalokasya kaunteya rAjA bhavati so.a.ashramI .. 25..\\
ye dharmakushalA loke dharma.n kurvanti sAdhavaH .
pAlitA yasya viShaye pAdo.aMshastasya bhUpateH .. 26..\\
dharmArAmAndharmaparAnye na rakShanti mAnavAn .
pArthivAH puruShavyAghra teShAM pApa.n haranti te .. 27..\\
ye cha rakShA sahAyAH syuH pArthivAnA.n yudhiShThira .
te chaivAMsha harAH sarve dharme parakR^ite.anagha .. 28..\\
sarvAshramapade hyAhurgArhasthya.n dIptanirNayam .
pAvanaM puruShavyAghra ya.n vayaM paryupAsmahe .. 29..\\
Atmopamastu bhUteShu yo vai bhavati mAnavaH .
nyastadaNDo jitakrodhaH sa pretya labhate sukham .. 30..\\
dharmotthitA sattvavIryA dharmasetu vaTAkarA .
tyAgavAtAdhva gA shIghrA naustvA santArayiShyati .. 31..\\
yadA nivR^ittaH sarvasmAtkAmo yo.asya hR^idi sthitaH .
tadA bhavati sattvasthastato brahma samashnute .. 32..\\
suprasannastu bhAvena yogena cha narAdhipa .
dharmaM puruShashArdUla prApsyase pAlane rataH .. 33..\\
vedAdhyayanashIlAnA.n viprANAM sAdhu karmaNAm .
pAlane yatnamAtiShTha sarvalokasya chAnagha .. 34..\\
vanecharati yo dharmamAshrameShu cha bhArata .
rakShayA tachchhataguNa.n dharmaM prApnoti pArthivaH .. 35..\\
eSha te vividho dharmaH pANDavashreShTha kIrtitaH .
anutiShTha tvamena.n vai pUrvairdR^iShTaM sanAtanam .. 36..\\
chAturAshramyamekAgraH chAturvarNya.n cha pANDava .
dharmaM puruShashArdUla prApsyase pAlane rataH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67}
chAturAshramya ukto.atra chAturvarNyastathaiva cha .
rAShTrasya yatkR^itya tama.n tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
rAShTrasyaitatkR^ityatama.n rAGYa evAbhiShechanam .
anindramabala.n rAShTra.n dasyavo.abhibhavanti cha .. 2..\\
arAjakeShu rAShTreShu dharmo na vyavatiShThate .
paraspara.n cha khAdanti sarvathA dhigarAjakam .. 3..\\
indramenaM pravR^iNute yadrAjAnamitiH shrutiH .
yathaivendrastathA rAjA sampUjyo bhUtimichchhatA .. 4..\\
nArAjakeShu rAShTreShu vastavyamiti vaidikam .
nArAjakeShu rAShTreShu havyamagnirvahatyapi .. 5..\\
atha chedabhivarteta rAjyArthI balavattaraH .
arAjakAni rAShTrANi hatarAjAni vA punaH .. 6..\\
pratyudgamyAbhipUjyaH syAdetadatra sumantritam .
na hi pApAtpApataramasti ki.n chidarAjakAt .. 7..\\
sa chetsamanupashyeta samagra.n kushalaM bhavet .
balavAnhi prakupitaH kuryAnniHsheShatAm api .. 8..\\
bhUyA.nsa.n labhate kleshaM yA gaurbhavati durduhA .
suduhA yA tu bhavati naiva tA.n kleshayantyuta .. 9..\\
yadataptaM praNamati na tatsantApayantyuta .
yachcha svayaM nata.n dAru na tatsaMnAmayantyapi .. 10..\\
etayopamayA dhIraH saMnameta balIyase .
indrAya sa praNamate namate yo balIyase .. 11..\\
tasmAdrAjaiva kartavyaH satataM bhUtimichchhatA .
na dhanArtho na dArArthasteShA.n yeShAmarAjakam .. 12..\\
prIyate hi haranpApaH paravittamarAjake .
yadAsya uddharantyanye tadA rAjAnamichchhati .. 13..\\
pApA api tadA kShemaM na labhante kadA chana .
ekasya hi dvau harato dvayosh cha bahavo.apare .. 14..\\
adAsaH kriyate dAso hriyante cha balAtstriyaH .
etasmAtkAraNAddevAH prajA pAlAnprachakrire .. 15..\\
rAjA chenna bhave loke pR^ithivyA.n daNDadhArakaH .
shUle matsyAnivApakShyandurbalAnbalavattarAH .. 16..\\
arAjakAH prajAH pUrva.n vineshuriti naH shrutam .
parasparaM bhakShayanto matsyA iva jale kR^ishAn .. 17..\\
tAH sametya tatashchakruH samayAniti naH shrutam .
vAkkrUro daNDapuruSho yashcha syAtpAradArikaH .
yashcha na svamathAdadyAttyAjyA nastAdR^ishA iti .. 18..\\
vishvAsanArtha.n varNAnAM sarveShAmavisheShataH .
tAstathA samaya.n kR^itvA samaye nAvatasthire .. 19..\\
sahitAstAstadA jagmurasukhArtAH pitA maham .
anIshvarA vinashyAmo bhagavannIshvara.n disha .. 20..\\
yaM pUjayema sambhUya yashcha naH paripAlayet .
tAbhyo manu.n vyAdidesha manurnAbhinananda tAH .. 21..\\
bibhemi karmaNaH krUrAdrAjya.n hi bhR^ishaduShkaram .
visheShato manuShyeShu mithyAvR^ittiShu nityadA .. 22..\\
tamabruvanprajA mA bhaiH karmaNaino gamiShyati .
pashUnAmadhipa~nchA shaddhiraNyasya tathaiva cha .
dhAnyasya dashamaM bhAga.n dAsyAmaH koshavardhanam .. 23..\\
mukhyena shastrapatreNa ye manuShyAH pradhAnataH .
bhavanta.n te.anuyAsyanti mahendramiva devatAH .. 24..\\
sa tva.n jAtabalo rAjanduShpradharShaH pratApa vAn .
sukhe dhAsyasi naH sarvAnkubera iva nairR^itAn .. 25..\\
ya.n cha dharmaM chariShyanti prajA rAGYA surakShitAH .
chaturtha.n tasya dharmasya tvatsa.nsthaM no bhaviShyati .. 26..\\
tena dharmeNa mahatA sukhalabdhena bhAvitaH .
pAhyasmAnsarvato rAjandevAniva shatakratuH .. 27..\\
vijayAyAshu niryAhi pratapanrashmimAniva .
mAna.n vidhama shatrUNA.n dharmo jayatu naH sadA .. 28..\\
sa niryayau mahAtejA balena mahatA vR^itaH .
mahAbhijana sampannastejasA prajvalanniva .. 29..\\
tasya tAM mahimA.n dR^iShTvA mahendrasyeva devatAH .
apatatrasire sarve svadharme cha dadhurmanaH .. 30..\\
tato mahIM pariyayau parjanya iva vR^iShTimAn .
shamayansarvataH pApAnsvakarmasu cha yojayan .. 31..\\
eva.n ye bhUtimichchheyuH pR^ithivyAM mAnavAH kva chit .
kuryU rAjAnamevAgre prajAnugraha kAraNAt .. 32..\\
namasyeyushcha taM bhaktyA shiShyA iva guru.n sadA .
devA iva sahasrAkShaM prajA rAjAnamantike .. 33..\\
satkR^ita.n svajaneneha paro.api bahu manyate .
svajanena tvavaGYAtaM pare paribhavantyuta .. 34..\\
rAGYaH paraiH paribhavaH sarveShAmasukhAvahaH .
tasmAchchhatra.n cha patraM cha vAsA.nsyAbharaNAni cha .. 35..\\
bhojanAnyatha pAnAni rAGYe dadyurgR^ihANi cha .
AsanAni cha shayyAshcha sarvopakaraNAni cha .. 36..\\
guptAtmA syAddurAdharShaH smitapUrvAbhibhAShitA .
AbhAShitashcha madhuraM pratibhASheta mAnavAn .. 37..\\
kR^itaGYo dR^iDhabhaktiH syAtsa.nvibhAgI jitendriyaH .
IkShitaH prativIkSheta mR^idu charju cha valgu cha .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68}
kimAhurdaivata.n viprA rAjAnaM bharatarShabha .
manuShyANAmadhipati.n tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
bR^ihaspati.n vasu manA yathA paprachchha bhArata .. 2..\\
rAjA vasu manA nAma kausalyo dhImatA.n varaH .
maharShiM paripaprachchha kR^itapraGYo bR^ihaspatim .. 3..\\
sarva.n vainayika.n kR^itvA vinayaGYo bR^ihaspateH .
dakShiNAnantaro bhUtvA praNamya vidhipUrvakam .. 4..\\
vidhiM paprachchha rAjyasya sarvabhUtahite rataH .
prajAnA.n hitamanvichchhandharmamUlaM vishAM pate .. 5..\\
kena bhUtAni vardhante kShaya.n gachchhanti kena cha .
kamarchanto mahAprAGYa sukhamatyantamApnuyuH .. 6..\\
iti pR^iShTo mahArAGYA kausalyenAmitaujasA .
rAjasatkAramavyagraH shasha.nsAsmai bR^ihaspatiH .. 7..\\
rAjamUlo mahArAja dharmo lokasya lakShyate .
prajA rAjabhayAdeva na khAdanti parasparam .. 8..\\
rAjA hyevAkhila.n lokaM samudIrNaM samutsukam .
prasAdayati dharmeNa prasAdya cha virAjate .. 9..\\
yathA hyanudaye rAjanbhUtAni shashisUryayoH .
andhe tamasi majjeyurapashyantaH parasparam .. 10..\\
yathA hyanudake matsyA nirAkrande viha~NgamAH .
vihareyuryathAkAmamabhisR^itya punaH punaH .. 11..\\
vimathyAtikrameraMshcha viShahyApi parasparam .
abhAvamachireNaiva gachchheyurnAtra saMshayaH .. 12..\\
evameva vinA rAGYA vinashyeyurimAH prajAH .
andhe tamasi majjeyuragopAH pashavo yathA .. 13..\\
hareyurbalavanto hi durbalAnAM parigrahAn .
hanyurvyAyachchhamAnAMshcha yadi rAjA na pAlayet .. 14..\\
yAna.n vastramala.n kArAnratnAni vividhAni cha .
hareyuH sahasA pApA yadi rAjA na pAlayet .. 15..\\
mamedamiti loke.asminna bhavetsamparigrahaH .
vishvalopaH pravarteta yadi rAjA na pAlayet .. 16..\\
mAtaraM pitara.n vR^iddhamAchAryamatithi.n gurum .
klishnIyurapi hi.nsyurvA yadi rAjA na pAlayet .. 17..\\
patedbahuvidha.n shastraM bahudhA dharmachAriShu .
adharmaH pragR^ihItaH syAdyadi rAjA na pAlayet .. 18..\\
vadhabandhapariklesho nityamarthavatAM bhavet .
mamatva.n cha na vindeyuryadi rAjA na pAlayet .. 19..\\
antashchAkAshameva syAlloko.aya.n dasyu sAdbhavet .
patechcha naraka.n ghora.n yadi rAjA na pAlayet .. 20..\\
na yonipoSho varteta na kR^iShirna vaNikpathaH .
majjeddharmastrayI na syAdyadi rAjA na pAlayet .. 21..\\
na yaGYAH sampravarteranvidhivatsvAptadakShiNAH .
na vivAhAH samAjA vA yadi rAjA na pAlayet .. 22..\\
na vR^iShAH sampravarteranna mathyeraMshcha gargarAH .
ghoShAH praNAsha.n gachchheyuryadi rAjA na pAlayet .. 23..\\
trastamudvignahR^idaya.n hAhAbhUtamachetanam .
kShaNena vinashetsarva.n yadi rAjA na pAlayet .. 24..\\
na sa.nvatsarasatrANi tiShTheyurakutobhayAH .
vidhivaddakShiNA vanti yadi rAjA na pAlayet .. 25..\\
brAhmaNAshchaturo vedAnnAdhIyera.nstapasvinaH .
vidyA snAtAstapaH snAtA yadi rAjA na pAlayet .. 26..\\
hasto hasta.n sa muShNIyAdbhidyeransarvasetavaH .
bhayArta.n vidravetsarvaM yadi rAjA na pAlayet .. 27..\\
na labheddharmasaMshleSha.n hataviprahato janaH .
kartA svechchhendriyo gachchhedyadi rAjA na pAlayet .. 28..\\
anayAH sampravarteranbhavedvai varNasa~NkaraH .
durbhikShamAvishedrAShTra.n yadi rAjA na pAlayet .. 29..\\
vivR^itya hi yathAkAma.n gR^ihadvArANi sherate .
manuShyA rakShitA rAGYA samantAdakutobhayAH .. 30..\\
nAkruShTa.n sahate kashchitkuto hastasya la~Nghanam .
yadi rAjA manuShyeShu trAtA bhavati dhArmikaH .. 31..\\
striyashchApuruShA mArga.n sarvAla.n kArabhUShitAH .
nirbhayAH pratipadyante yadA rakShati bhUmipaH .. 32..\\
dharmameva prapadyante na hi.nsanti parasparam .
anugR^ihNanti chAnyonya.n yadA rakShati bhUmipaH .. 33..\\
yajante cha trayo varNA mahAyaGYaiH pR^ithagvidhaiH .
yuktAshchAdhIyate shAstra.n yadA rakShati bhUmipaH .. 34..\\
vArtA mUlo hyaya.n lokastrayyA vai dhAryate sadA .
tatsarva.n vartate samyagyadA rakShati bhUmipaH .. 35..\\
yadA rAjA dhura.n shreShThAmAdAya vahati prajAH .
mahatA balayogena tadA lokaH prasIdati .. 36..\\
yasyAbhAve cha bhUtAnAmabhAvaH syAtsamantataH .
bhAve cha bhAvo nityaH syAtkastaM na pratipUjayet .. 37..\\
tasya yo vahate bhAra.n sarvalokasukhAvaham .
tiShThetpriyahite rAGYa ubhau lokau hi yo jayet .. 38..\\
yastasya puruShaH pApaM manasApyanuchintayet .
asaMshayamiha kliShTaH pretyApi narakaM patet .. 39..\\
na hi jAtvavamantavyo manuShya iti bhUmipaH .
mahatI devatA hyeShA nararUpeNa tiShThati .. 40..\\
kurute pa~ncharUpANi kAlayuktAni yaH sadA .
bhavatyagnistathAdityo mR^ityurvaishravaNo yamaH .. 41..\\
yadA hyAsIdataH pApAndahatyugreNa tejasA .
mithyopacharito rAjA tadA bhavati pAvakaH .. 42..\\
yadA pashyati chAreNa sarvabhUtAni bhUmipaH .
kShema.n cha kR^itvA vrajati tadA bhavati bhAskaraH .. 43..\\
ashuchIMshcha yadA kruddhaH kShiNoti shatasho narAn .
saputrapautrAnsAmAtyA.nstadA bhavati so.antakaH .. 44..\\
yadA tvadhArmikAnsarvA.nstIkShNairdaNDairniyachchhati .
dhArmikAMshchAnugR^ihNAti bhavatyatha yamastadA .. 45..\\
yadA tu dhanadhArAbhistarpayatyupakAriNaH .
Achchhinatti cha ratnAni vividhAnyapakAriNAm .. 46..\\
shriya.n dadAti kasmai chitkasmAchchidapakarShati .
tadA vaishravaNo rAja.Nlloke bhavati bhUmipaH .. 47..\\
nAsyApavAde sthAtavya.n dakSheNAkliShTa karmaNA .
dharmyamAkA~NkShatA lAbhamIshvarasyAnasUyatA .. 48..\\
na hi rAGYaH pratIpAni kurvansukhamavApnuyAt .
putro bhrAtA vayasyo vA yadyapyAtmasamo bhavet .. 49..\\
kuryAtkR^iShNa gatiH sheSha.n jvalito.anilasArathiH .
na tu rAGYAbhipannasya sheSha.n kva chana vidyate .. 50..\\
tasya sarvANi rakShyANi dUrataH parivarjayet .
mR^ityoriva jugupseta rAjasvaharaNAnnaraH .. 51..\\
nashyedabhimR^ishansadyo mR^igaH kUTamiva spR^ishan .
Atmasvamiva sa.nrakShedrAjasvamiha buddhimAn .. 52..\\
mahAntaM naraka.n ghoramapratiShThamachetasaH .
patanti chiraratrAya rAjavittApahAriNaH .. 53..\\
rAjA bhojo virATsamrATkShatriyo bhUpatirnR^ipaH .
ya eva.n stUyate shabdaiH kastaM nArchitumichchhati .. 54..\\
tasmAdbubhUShurniyato jitAtmA sa.nyatendriyaH .
medhA vi smR^itimAndakShaH saMshrayeta mahIpatim .. 55..\\
kR^itaGYaM prAGYamakShudra.n dR^iDhabhaktiM jitendriyam .
dharmanitya.n sthitaM sthityAM mantriNaM pUjayennR^ipaH .. 56..\\
dR^iTha bhakti.n kR^itapraGYaM dharmaGYa.n sa.nyatendriyam .
shUramakShudra karmANaM niShiddha janamAshrayet .. 57..\\
rAjA pragalbhaM puruSha.n karoti
rAjA kR^ishaM bR^i.nhayate manuShyam .
rAjAbhipannasya kutaH sukhAni
rAjAbhyupeta.n sukhina.n karoti .. 58..\\
rAjA prajAnA.n hR^idaya.n garIyo
gatiH pratiShThA sukhamuttama.n cha .
yamAshritA lokamimaM para.n cha
jayanti samyakpuruShA narendram .. 59..\\
narAdhipashchApyanushiShya medinIM
damena satyena cha sauhR^idena .
mahadbhiriShTvA kratubhirmahAyashAs
triviShTape sthAnamupaiti satkR^itam .. 60..\\
sa evamukto guruNA kausalyo rAjasattamaH .
prayatnAtkR^itavAnvIraH prajAnAM paripAlanam .. 61..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69}
pArthivena visheSheNa ki.n kAryamavashiShyate .
katha.n rakShyo janapadaH kathaM rakShyAshcha shatravaH .. 1..\\
katha.n chAraM prayu~njIta varNAnvishvAsayetkatham .
kathaM bhR^ityAnkatha.n dArAnkathaM putrAMshcha bhArata .. 2..\\
rAjavR^ittaM mahArAja shR^iNuShvAvahito.akhilam .
yatkAryaM pArthivenAdau pArthiva prakR^itena vA .. 3..\\
AtmA jeyaH sadA rAGYA tato jeyAshcha shatravaH .
ajitAtmA narapatirvijayeta katha.n ripUn .. 4..\\
etAvAnAtmavijayaH pa~nchavarga vinigrahaH .
jitendriyo narapatirbAdhitu.n shaknuyAdarIn .. 5..\\
nyaseta gulmAndurgeShu sandhau cha kurunandana .
nagaropavane chaiva purodyAneShu chaiva ha .. 6..\\
sa.nsthAneShu cha sarveShu pureShu nagarasya cha .
madhye cha narashArdUla tathA rAjaniveshane .. 7..\\
praNidhIMshcha tataH kuryAjjaDAndhabadhirAkR^itIn .
pu.nsaH parIkShitAnprAGYAnkShutpipAsAtapa kShamAn .. 8..\\
amAtyeShu cha sarveShu mitreShu trividheShu cha .
putreShu cha mahArAja praNidadhyAtsamAhitaH .. 9..\\
pure janapade chaiva tathA sAmantarAjasu .
yathA na vidyuranyonyaM praNidheyAstathA hi te .. 10..\\
chArAMshcha vidyAtprahitAnpareNa bharatarShabha .
ApaNeShu vihAreShu samavAyeShu bhikShuShu .. 11..\\
ArAmeShu tathodyAne paNDitAnA.n samAgame .
vesheShu chatvare chaiva sabhAsvAvasatheShu cha .. 12..\\
eva.n vihanyAchchAreNa parachAraM vichakShaNaH .
chAreNa vihata.n sarvaM hataM bhavati pANDava .. 13..\\
yadA tu hInaM nR^ipatirvidyAdAtmAnamAtmanA .
amAtyaiH saha saMmantrya kuryAtsandhiM balIyasA .. 14..\\
aGYAyamAno hInatve kuryAtsandhiM pareNa vai .
lipsurvA ka.n chidevArthaM tvaramANo vichakShaNaH .. 15..\\
guNavanto mahotsAhA dharmaGYAH sAdhavash cha ye .
sandadhIta nR^ipastaishcha rAShTra.n dharmeNa pAlayan .. 16..\\
uchchhidyamAnamAtmAna.n GYAtvA rAjA mahAmatiH .
pUrvApakAriNo hanyAllokadviShTAMshcha sarvashaH .. 17..\\
yo nopakartu.n shaknoti nApakartuM mahIpatiH .
ashakyarUpashchoddhartumupekShyastAdR^isho bhavet .. 18..\\
yAtrA.n yAyAdaviGYAtamanAkrandamanantaram .
vyAsakta.n cha pramattaM cha durbalaM cha vichakShaNaH .. 19..\\
yAtrAmAGYApayedvIraH kalya puShTabalI sukhI .
pUrva.n kR^itvA vidhAnaM cha yAtrAyAM nagare tathA .. 20..\\
na cha vashyo bhavedasya nR^ipo yadyapi vIryavAn .
hInashcha balavIryAbhyA.n karshaya.nstaM parAvaset .. 21..\\
rAShTra.n cha pIDayettasya shastrAgniviShamUrchhanaiH .
amAtyavallabhAnA.n cha vivAdA.nstasya kArayet .
varjanIya.n sadA yuddhaM rAjyakAmena dhImatA .. 22..\\
upAyaistribhirAdAnamarthasyAha bR^ihaspatiH .
sAntvenAnupradAnena bhedena cha narAdhipa .
yamartha.n shaknuyAtprAptu.n tena tuShyeddhi paNDitaH .. 23..\\
AdadIta bali.n chaiva prajAbhyaH kurunandana .
ShaDbhAgamamitapraGYastAsAmevAbhiguptaye .. 24..\\
dasha dharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva cha .
tannAdadIta sahasA paurANA.n rakShaNAya vai .. 25..\\
yathA putrAstathA paurA draShTavyAste na saMshayaH .
bhaktishchaiShAM prakartavyA vyavahAre pradarshite .. 26..\\
suta.n cha sthApayedrAjA rAGYa.n sarvArthadarshinam .
vyavahAreShu satata.n tatra rAjya.n vyavasthitam .. 27..\\
Akare lavaNe shulke tare nAgavane tathA .
nyasedamAtyAnnR^ipatiH svAptAnvA puruShAnhitAn .. 28..\\
samyagdaNDadharo nitya.n rAjA dharmamavApnuyAt .
nR^ipasya satata.n daNDaH samyagdharme prashasyate .. 29..\\
vedavedA~NgavitprAGYaH sutapasvI nR^ipo bhavet .
dAnashIlashcha satata.n yaGYashIlashcha bhArata .. 30..\\
ete guNAH samastAH syurnR^ipasya satata.n sthirAH .
kriyA lope tu nR^ipateH kutaH svargaH kuto yashaH .. 31..\\
yadA tu pIDito rAjA bhavedrAGYA balIyasA .
tridhA tvAkrandya mitrANi vidhAnamupakalpayet .. 32..\\
ghoShAnnyaseta mArgeShu grAmAnutthApayedapi .
praveshayechcha tAnsarvA~nshAkhA nagarakeShvapi .. 33..\\
ye guptAshchaiva durgAshcha deshAsteShu praveshayet .
dhanino balamukhyAMshcha sAntvayitvA punaH punaH .. 34..\\
sasyAbhihAra.n kuryAchcha svayameva narAdhipaH .
asambhave praveshasya dAhayedagninA bhR^isham .. 35..\\
kShetrastheShu cha sasyeShu shatrorupajapennarAn .
vinAshayedvA sarvasvaM balenAtha svakena vai .. 36..\\
nadIShu mArgeShu sadA sa~NkramAnavasAdayet .
jalaM nisrAvayetsarvamanisrAvya.n cha dUShayet .. 37..\\
tadAtvenAyatIbhishcha vivadanbhUmyanantaram .
pratIghAtaH parasyAjau mitra kAle.apyupasthite .. 38..\\
durgANA.n chAbhito rAjA mUlachhedaM prakArayet .
sarveShA.n kShudravR^ikShANAM chaityavR^ikShAnvivarjayet .. 39..\\
pravR^iddhAnA.n cha vR^ikShANA.n shAkhAH prachchhedayettathA .
chaityAnA.n sarvathA varjyamapi patrasya pAtanam .. 40..\\
prakaNThIH kArayetsamyagAkAshajananIstathA .
ApUrayechcha parikhAH sthANunakra jhaShAkulAH .. 41..\\
kaDa~Nga dvArakANi syuruchchhvAsArthe purasya ha .
teShA.n cha dvAravadguptiH kAryA sarvAtmanA bhavet .. 42..\\
dvAreShu cha gurUNyeva yantrANi sthApayetsadA .
AropayechchhataghnIshcha svAdhInAni cha kArayet .. 43..\\
kAShThAni chAbhihAryANi tathA kUpAMshcha khAnayet .
saMshodhayettathA kUpAnkR^itAnpUrvaM payo.arthibhiH .. 44..\\
tR^iNachhannAni veshmAni pa~NkenApi pralepayet .
nirharechcha tR^iNaM mAse chaitre vahni bhayAtpuraH .. 45..\\
naktameva cha bhaktAni pAchayeta narAdhipaH .
na divAgnirjvaledgehe varjayitvAgnihotrikam .. 46..\\
karmArAriShTa shAlAsu jvaledagniH samAhitaH .
gR^ihANi cha pravishyAtha vidheyaH syAddhutAshanaH .. 47..\\
mahAdaNDashcha tasya syAdyasyAgnirvai divA bhavet .
praghoShayedathaiva.n cha rakShaNArthaM purasya vai .. 48..\\
bhikShukAMshchAkrikAMshchaiva kShIbonmattAnkushIlavAn .
bAhyAnkuryAnnarashreShTha doShAya syurhi te.anyathA .. 49..\\
chatvareShu cha tIrtheShu sabhAsvAvasatheShu cha .
yathArha varNaM praNidhi.n kuryAtsarvatra pArthivaH .. 50..\\
vishAlAnrAjamArgAMshcha kArayeta narAdhipaH .
prapAshcha vipaNIshchaiva yathoddesha.n samAdishet .. 51..\\
bhANDAgArAyudhAgArAndhAnyAgArAMshcha sarvashaH .
ashvAgArAngajAgArAnbalAdhikaraNAni cha .. 52..\\
parikhAshchaiva kauravya pratolIH sa~NkaTAni cha .
na jAtu kashchitpashyettu guhyametadyudhiShThira .. 53..\\
atha saMnichaya.n kuryAdrAjA parabalArditaH .
tailaM madhu ghR^ita.n sasyamauShadhAni cha sarvashaH .. 54..\\
a~NgArakusha mu~njAnAM palAshasharaparNinAm .
yavasendhana digdhAnA.n kArayeta cha sa~ncayAn .. 55..\\
AyudhAnA.n cha sarveShA.n shaktyR^iShTi prAsavarmaNAm .
sa~ncayAnevamAdInA.n kArayeta narAdhipaH .. 56..\\
auShadhAni cha sarvANi mUlAni cha phalAni cha .
chaturvidhAMshcha vaidyAnvai sa~NgR^ihNIyAdvisheShataH .. 57..\\
naTAshcha nartakAshchaiva mallA mAyA vinastathA .
shobhayeyuH puravaraM modayeyushcha sarvashaH .. 58..\\
yataH sha~NkA bhavechchApi bhR^ityato vApi mantritaH .
paurebhyo nR^ipatervApi svAdhInAnkArayeta tAn .. 59..\\
kR^ite karmaNi rAjendra pUjayeddhanasa~ncayaiH .
mAnena cha yathArheNa sAntvena vividhena cha .. 60..\\
nirvedayitvA tu para.n hatvA vA kurunandana .
gatAnR^iNyo bhavedrAjA yathAshAstreShu darshitam .. 61..\\
rAGYA saptaiva rakShyANi tAni chApi nibodha me .
AtmAmAtyashcha koshashcha daNDo mitrANi chaiva hi .. 62..\\
tathA janapadashchaiva pura.n cha kurunandana .
etatsaptAtmaka.n rAjyaM paripAlyaM prayatnataH .. 63..\\
ShADguNya.n cha trivargaM cha trivargamaparaM tathA .
yo vetti puruShavyAghra sa bhunakti mahImimAm .. 64..\\
ShADguNyamiti yatprokta.n tannibodha yudhiShThira .
sandhAyAsanamityeva yAtrA sandhAnameva cha .. 65..\\
vigR^ihyAsanamityeva yAtrA.n samparigR^ihya cha .
dvaidhI bhAvastathAnyeShA.n saMshrayo.atha parasya cha .. 66..\\
trivargashchApi yaH proktastamihaikamanAH shR^iNu .
kShayaH sthAna.n cha vR^iddhishcha trivargamaparaM tathA .. 67..\\
dharmashchArthashcha kAmashcha sevitavyo.atha kAlataH .
dharmeNa hi mahIpAlashchiraM pAlayate mahIm .. 68..\\
asminnarthe cha yau shlokau gItAva~NgirasA svayam .
yAdavI putra bhadra.n te shrotumarhasi tAvapi .. 69..\\
kR^itvA sarvANi kAryANi samyaksampAlya medinIm .
pAlayitvA tathA paurAnparatra sukhamedhate .. 70..\\
ki.n tasya tapasA rAGYaH kiM cha tasyAdhvarairapi .
apAlitAH prajA yasya sarvA dharmavinAkR^itAH .. 71..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70}
daNDanItishcha rAjA cha samastau tAvubhAvapi .
tasya ki.n kurvataH siddhyai tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
mahAbhAgya.n daNDanItyAH siddhaiH shabdaiH sa hetukaiH .
shR^iNu me sha.nsato rAjanyathA vadiha bhArata .. 2..\\
daNDanItiH svadharmebhyashchAturvarNyaM niyachchhati .
prayuktA svAminA samyagadharmebhyash cha yachchhati .. 3..\\
chAturvarNye svadharmasthe maryAdAnAmasa~Nkare .
daNDanIti kR^ite kSheme prajAnAm akutobhaye .. 4..\\
some prayatna.n kurvanti trayo varNA yathAvidhi .
tasmAddevamanuShyANA.n sukhaM viddhi samAhitam .. 5..\\
kAlo vA kAraNa.n rAGYo rAjA vA kAlakAraNam .
iti te saMshayo mA bhUdrAjA kAlasya kAraNam .. 6..\\
daNDanItyA yadA rAjA samyakkArtsnyena vartate .
tadA kR^itayugaM nAma kAlaH shreShThaH pravartate .. 7..\\
bhavetkR^itayuge dharmo nAdharmo vidyate kva chit .
sarveShAmeva varNAnAM nAdharme ramate manaH .. 8..\\
yogakShemAH pravartante prajAnAM nAtra saMshayaH .
vaidikAni cha karmANi bhavantyaviguNAnyuta .. 9..\\
R^itavashcha sukhAH sarve bhavantyuta nirAmayAH .
prasIdanti narANA.n cha svaravarNamanA.nsi cha .. 10..\\
vyAdhayo na bhavantyatra nAlpAyurdR^ishyate naraH .
vidhavA na bhavantyatra nR^isha.nso nAbhijAyate .. 11..\\
akR^iShTapachyo pR^ithivI bhavantyoShadhayastathA .
tvakpatraphalamUlAni vIryavanti bhavanti cha .. 12..\\
nAdharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaH .
iti kArtayugAnetAnguNAnviddhi yudhiShThira .. 13..\\
daNDanItyA yadA rAjA trInaMshAnanuvartate .
chaturthamaMshamutsR^ijya tadA tretA pravartate .. 14..\\
ashubhasya chaturthA.n shastrInaMshAnanuvartate .
kR^iShTapachyaiva pR^ithivI bhavantyoShadhayastathA .. 15..\\
ardha.n tyaktvA yadA rAjA nItyardhamanuvartate .
tatastu dvAparaM nAma sa kAlaH sampravartate .. 16..\\
ashubhasya tadA ardha.n dvAvaMshAvanuvartate .
kR^iShTapachyaiva pR^ithivI bhavatyalpaphalA tathA .. 17..\\
daNDanItiM parityajya yadA kArtsnyena bhUmipaH .
prajAH klishnAtyayogena pravishyati tadA kaliH .. 18..\\
kalAvadharmo bhUyiShTha.n dharmo bhavati tu kva chit .
sarveShAmeva varNAnA.n svadharmAchchyavate manaH .. 19..\\
shUdrA bhaikSheNa jIvanti brAhmaNAH paricharyayA .
yogakShemasya nAshashcha vartate varNasa~NkaraH .. 20..\\
vaidikAni cha karmANi bhavanti vi guNAnyuta .
R^itavo na sukhAH sarve bhavantyAmayinastathA .. 21..\\
hrasanti cha manuShyANA.n svaravarNamanA.nsyuta .
vyAdhayashcha bhavantyatra mriyante chAgatAyuShaH .. 22..\\
vidhavAshcha bhavantyatra nR^isha.nsA jAyate prajA .
kva chidvarShati parjanyaH kva chitsasyaM prarohati .. 23..\\
rasAH sarve kShaya.n yAnti yadA nechchhati bhUmipaH .
prajAH sa.nrakShitu.n samyagdaNDanIti samAhitaH .. 24..\\
rAjA kR^itayugasraShTA tretAyA dvAparasya cha .
yugasya cha chaturthasya rAjA bhavati kAraNam .. 25..\\
kR^itasya karaNAdrAjA svargamatyantamashnute .
tretAyAH karaNAdrAjA svargaM nAtyantamashnute .. 26..\\
pravartanAddvAparasya yathAbhAgamupAshnute .
kaleH pravartanAdrAjA pApamatyantamashnute .. 27..\\
tato vasati duShkarmA narake shAshvatIH samAH .
prajAnA.n kalmaShe magno.akIrthiM pApaM cha vindati .. 28..\\
daNDanItiM puraskR^itya vijAna kShatriyaH sadA .
anavApta.n cha lipseta labdhaM cha paripAlayet .. 29..\\
lokasya sImanta karI maryAdA lokabhAvanI .
samya~NnItA daNDanItiryathA mAtA yathA pitA .. 30..\\
yasyAM bhavanti bhUtAni tadviddhi bharatarShabha .
eSha eva paro dharmo yadrAjA daNDanIti mAn .. 31..\\
tasmAtkauravya dharmeNa prajAH pAlaya nItimAn .
eva.nvR^ittaH prajA rakShansvarga.n jetAsi durjayam .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71}
kena vR^ittena vR^ittaGYa vartamAno mahIpatiH .
sukhenArthAnsukhodarkAniha cha pretya chApnuyAt .. 1..\\
iya.n guNAnA.n ShaTtriMshatShaTtriMshadguNasa.nyutA .
yAnguNA.nstu guNopetaH kurvanguNamavApnuyAt .. 2..\\
chareddharmAnakaTuko mu~nchetsnehaM na nAstikaH .
anR^isha.nsashcharedartha.n charetkAmamanuddhataH .. 3..\\
priyaM brUyAdakR^ipaNaH shUraH syAdavikatthanaH .
dAtA nApAtra varShI syAtpragalbhaH syAdaniShThuraH .. 4..\\
sandadhIta na chAnAryairvigR^iNIyAnna bandhubhiH .
nAnAptaiH kArayechchAra.n kuryAtkAryamapIDayA .. 5..\\
arthAnbrUyAnna chAsatsu guNAnbrUyAnna chAtmanaH .
AdadyAnna cha sAdhubhyo nAsatpuruShamAshrayet .. 6..\\
nAparIkShya nayeddaNDaM na cha matraM prakAshayet .
visR^ijenna cha lubdhyebhyo vishvasennApakAriShu .. 7..\\
anIrShurguptadAraH syAchchokShaH syAdaghR^iNI nR^ipaH .
striya.n seveta nAtyarthaM mR^iShTaM bhu~njIta nAhitam .. 8..\\
astabdhaH pUjayenmAnyAngurUnsevedamAyayA .
archeddevAnna dambhena shriyamichchhedakutsitAm .. 9..\\
seveta praNaya.n hitvA dakShaH syAnna tvakAlavit .
sAntvayenna cha bhogArthamanugR^ihNanna chAkShipet .. 10..\\
praharenna tvaviGYAya hatvA shatrUnna sheShayet .
krodha.n kuryAnna chAkasmAnmR^iduH syAnnApakAriShu .. 11..\\
eva.n charasva rAjyastho yadi shreya ihechchhasi .
ato.anyathA narapatirbhayamR^ichchhatyanuttamam .. 12..\\
iti sarvAnguNAnetAnyathoktAnyo.anuvartate .
anubhUyeha bhadrANi pretya svargaM mahIyate .. 13..\\
ida.n vachaH shAntanavasya shushruvAn
yudhiShThiraH pANDavamukhyasa.nvR^itaH .
tadA vavande cha pitA mahaM nR^ipo
yathoktametachcha chakAra buddhimAn .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72}
katha.n rAjA prajA rakShannAdhibandhena yujyate .
dharme cha nAparAdhnoti tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
samAsenaiva te tAta dharmAnvakShyAmi nishchitAn .
vistareNa hi dharmANAM na jAtvantamavApnuyAt .. 2..\\
dharmaniShThA~nshrutavato veda vratasamAhitAn .
architAnvAsayethAstva.n gR^ihe guNavato dvijAn .. 3..\\
pratyutthAyopasa~NgR^ihya charaNAvabhivAdya cha .
atha sarvANi kurvIthAH kAryANi sa purohitaH .. 4..\\
dharmakAryANi nirvartya ma~NgalAni prayujya cha .
brAhmaNAnvAchayethAstvamarthasiddhi jayAshiShaH .. 5..\\
Arjavena cha sampanno dhR^ityA buddhyA cha bhArata .
arthArthaM parigR^ihNIyAtkAmakrodhau cha varjayet .. 6..\\
kAmakrodhau puraskR^itya yo.artha.n rAjAnutiShThati .
na sa dharmaM na chApyarthaM parigR^ihNAti bAlishaH .. 7..\\
mA sma lubdhAMshcha mUrkhAMshcha kAme chArtheShu yUyujaH .
alubdhAnbuddhisampannAnsarvakarmasu yojayet .. 8..\\
mUrkho hyadhikR^ito.artheShu kAryANAmavishAradaH .
prajAH klishnAtyayogena kAmadveShasamanvitaH .. 9..\\
baliShaShThena shulkena daNDenAthAparAdhinAm .
shAstranItena lipsethA vetanena dhanAgamam .. 10..\\
dApayitvA kara.n dharmya.n rAShTraM nityaM yathAvidhi .
asheShAnkalpayedrAjA yogakShemAnatandritaH .. 11..\\
gopAyitAra.n dAtAraM dharmanityamatandritam .
akAma dveShasa.nyuktamanurajyanti mAnavAH .. 12..\\
mA smAdharmeNa lAbhena lipsethAstva.n dhanAgamam .
dharmArthAvadhruvau tasya yo.apashAstraparo bhavet .. 13..\\
apa shAstraparo rAjA sa~ncayAnnAdhigachchhati .
asthAne chAsya tadvitta.n sarvameva vinashyati .. 14..\\
arthamUlo.apa hi.nsA.n cha kurute svayamAtmanaH .
karairashAstradR^iShTairhi mohAtsampIDayanprajAH .. 15..\\
UdhashchhindyAddhi yo dhenvAH kShIrArthI na labhetpayaH .
eva.n rAShTramayogena pIDitaM na vivardhate .. 16..\\
yo hi dogdhrImupAste tu sa nitya.n labhate payaH .
eva.n rAShTramupAyena bhu~njAno labhate phalam .. 17..\\
atha rAShTramupAyena bhujyamAna.n surakShitam .
janayatyatulAM nitya.n koshavR^iddhi.n yudhiShThira .. 18..\\
dogdhi dhAnya.n hiraNya.n cha prajA rAGYi surakShitA .
nitya.n svebhyaH parebhyashcha tR^iptA mAtA yathA payaH .. 19..\\
mAlA kAropamo rAjanbhava mA~NgArikopamaH .
tathAyuktashchira.n rAShTraM bhoktuM shakyasi pAlayan .. 20..\\
parachakrAbhiyAnena yadi te syAddhanakShayaH .
atha sAmnaiva lipsethA dhanamabrAhmaNeShu yat .. 21..\\
mA sma te brAhmaNa.n dR^iShTvA dhanasthaM prachalenmanaH .
antyAyAmapyavasthAyA.n kimu sphItasya bhArata .. 22..\\
dhanAni tebhyo dadyAstva.n yathAshakti yathArhataH .
sAntvayanparirakShaMshcha svargamApsyasi durjayam .. 23..\\
eva.n dharmeNa vR^ittena prajAstvaM paripAlayan .
svantaM puNya.n yasho vantaM prApsyase kurunandana .. 24..\\
dharmeNa vyavahAreNa prajAH pAlaya pANDava .
yudhiShThira tathAyukto nAdhibandhena yokShyase .. 25..\\
eSha eva paro dharmo yadrAjA rakShate prajAH .
bhUtAnA.n hi yathA dharme rakShaNa.n cha parA dayA .. 26..\\
tasmAdevaM para.n dharmaM manyante dharmakovidAH .
yadrAjA rakShaNe yukto bhUteShu kurute dayAm .. 27..\\
yadahnA kurute pApamarakShanbhayataH prajAH .
rAjA varShasahasreNa tasyAntamadhigachchhati .. 28..\\
yadahnA kurute puNyaM prajA dharmeNa pAlayan .
dashavarShasahasrANi tasya bhu~Nkte phala.n divi .. 29..\\
sviShTiH svadhItiH sutapA lokA~njayati yAvataH .
kShaNena tAnavApnoti prajA dharmeNa pAlayan .. 30..\\
eva.n dharmaM prayatnena kaunteya paripAlayan .
iha puNyaphala.n labdhvA nAdhibandhena yokShyase .. 31..\\
svargaloke cha mahatI.n shriyaM prApsyasi pANDava .
asambhavashcha dharmANAmIdR^ishAnAmarAjasu .
tasmAdrAjaiva nAnyo.asti yo mahatphalamApnuyAt .. 32..\\
sa rAjyamR^iddhimatprApya dharmeNa paripAlayan .
indra.n tarpaya somena kAmaishcha suhR^ido janAn .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 73}
ya eva tu sato rakShedasatash cha nibarhayet .
sa eva rAGYA kartavyo rAjanrAjapurohitaH .. 1..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
purUravasa ailasya sa.nvAdaM mAtarishvanaH .. 2..\\
kutaH svidbrAhmaNo jAto varNAshchApi kutastrayaH .
kasmAchcha bhavati shreyAnetadvAyo vichakShva me .. 3..\\
brahmaNo mukhataH sR^iShTo brAhmaNo rAjasattama .
bAhubhyA.n kShatriyaH sR^iShTa UrubhyA.n vaishya uchyate .. 4..\\
varNAnAM paricharyArtha.n trayANAM puruSharShabha .
varNashchaturthaH pashchAttu padbhyA.n shUdro vinirmitaH .. 5..\\
brAhmaNo jAtamAtrastu pR^ithivImanvajAyata .
IshvaraH sarvabhUtAnA.n dharmakoshasya guptaye .. 6..\\
tataH pR^ithivyA goptAra.n kShatriyaM daNDadhAriNam .
dvitIya.n varNamakarotprajAnAm anuguptaye .. 7..\\
vaishyastu dhanadhAnyena trInvarNAnbibhR^iyAdimAn .
shUdro hyenAnparicharediti brahmAnushAsanam .. 8..\\
dvijasya kShatrabandhorvA kasyeyaM pR^ithivI bhavet .
dharmataH saha vittena samyagvAyo prachakShva me .. 9..\\
viprasya sarvamevaitadyatki.n chijjagatI gatam .
jyeShThenAbhijaneneha taddharmakushalA viduH .. 10..\\
svameva brAhmaNo bhu~Nkte sva.n vaste sva.n dadAti cha .
gururhi sarvavarNAnA.n jyeShThaH shreShThashcha vai dvijaH .. 11..\\
patyabhAve yathA strI hi devara.n kurute patim .
AnantaryAttathA kShatraM pR^ithivI kurute patim .. 12..\\
eSha te prathamaH kalpa Apadyanyo bhavedataH .
yadi svarge para.n sthAna.n dharmataH parimArgasi .. 13..\\
yaH kashchidvijayedbhUmiM brAhmaNAya nivedayet .
shrutavR^ittopapannAya dharmaGYAya tapasvine .. 14..\\
svadharmaparitR^iptAya yo na vittaparo bhavet .
yo rAjAnaM nayedbuddhyA sarvataH paripUrNayA .. 15..\\
brAhmaNo hi kule jAtaH kR^itapraGYo vinItavAk .
shreyo nayati rAjAnaM bruvaMshchitrA.n sarasvatIm .. 16..\\
rAjA charati ya.n dharmaM brAhmaNena nidarshitam .
shushrUShuranaha.nvAdI kShatradharmavrate sthitaH .. 17..\\
tAvatA sa kR^itapraGYashchira.n yashasi tiShThati .
tasya dharmasya sarvasya bhAgI rAjapurohitaH .. 18..\\
evameva prajA sarvA rAjAnamabhisaMshritAH .
samyagvR^ittAH svadharmasthA na kutashchidbhayAnvitAH .. 19..\\
rAShTre charanti ya.n dharma.n rAGYA sAdhvabhirakShitAH .
chaturtha.n tasya dharmasya rAjA bhAga.n sa vindati .. 20..\\
devA manuShyAH pitaro gandharvoragarAkShasAH .
yaGYamevopajIvanti nAsti cheShTamarAjake .. 21..\\
ito dattena jIvanti devatAH pitarastathA .
rAjanyevAsya dharmasya yogakShemaH pratiShThitaH .. 22..\\
chhAyAyAmapsu vAyau cha sukhamuShNe.adhigachchhati .
agnau vAsasi sUrye cha sukha.n shIte.adhigachchhati .. 23..\\
shabde sparshe rase rUpe gandhe cha ramate manaH .
teShu bhogeShu sarveShu na bhIto labhate sukham .. 24..\\
abhayasyaiva yo dAtA tasyaiva sumahatphalam .
na hi prANasama.n dAnaM triShu lokeShu vidyate .. 25..\\
indro rAjA yamo rAjA dharmo rAjA tathaiva cha .
rAjA bibharti rUpANi rAGYA sarvamida.n dhR^itam .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 74}
rAGYA purohitaH kAryo bhavedvidvAnbahushrutaH .
ubhau samIkShya dharmArthAvaprameyAvanantaram .. 1..\\
dharmAtmA dharmavidyeShA.n rAGYAM rAjanpurohitaH .
rAjA chaiva.n guNo yeShAM kushalaM teShu sarvashaH .. 2..\\
ubhau prajA vardhayato devAnpUrvAnparAnpitR^In .
yau sameyAsthitau dharme shraddheyau sutapasvinau .. 3..\\
parasparasya suhR^idau saMmatau samachetanau .
brahmakShatrasya saMmAnAtprajAH sukhamavApnuyuH .. 4..\\
vimAnanAttayoreva prajA nashyeyureva ha .
brahmakShatra.n hi sarveShA.n dharmANAM mUlamuchyate .. 5..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
aila kashyapa sa.nvAda.n taM nibodha yudhiShThira .. 6..\\
yadA hi brahma prajahAti kShatraM
kShatra.n yadA vA prajahAti brahma .
anvagbala.n katame.asminbhajante
tathAbalya.n katame.asminviyanti .. 7..\\
vyR^iddha.n rAShTraM bhavati kShatriyasya
brahmakShatra.n yatra virudhyate ha .
anvagbala.n dasyavastadbhajante
.abalya.n tathA tatra viyanti santaH .. 8..\\
naiShAmukShA vardhate nota usrA
na gargaro mathyate no yajante .
naiShAM putrA vedamadhIyate cha
yadA brahmakShatriyAH santyajanti .. 9..\\
naiShAmukShAvardhate jAtu gehe
nAdhIyate sa prajA no yajante .
apadhvastA dasyu bhUtA bhavanti
ye brAhmaNAH kShatriyAnsantyajanti .. 10..\\
etau hi nityasa.nyuktAvitaretara dhAraNe .
kShatra.n hi brahmaNo yoniryoniH kShatrasya cha dvijAH .. 11..\\
ubhAvetau nityamabhiprapannau
samprApaturmahatI.n shrIpratiShThAm .
tayoH sandhirbhidyate chetpurANas
tataH sarvaM bhavati hi sampramUDham .. 12..\\
nAtra plava.n labhate pAragAmI
mahAgAdhe nauriva sampraNunnA .
chAturvarNyaM bhavati cha sampramUDhaM
tataH prajAH kShayasa.nsthA bhavanti .. 13..\\
brahma vR^ikSho rakShyamANo madhu hemacha varShati .
arakShyamANaH satatamashrupApa.n cha varShati .. 14..\\
abrahma chArI charaNAdapeto
yadA brahmA brahmaNi trANamichchhet .
Ashcharyasho varShati tatra devas
tatrAbhIkShNa.n duH sahAshchAvishanti .. 15..\\
striya.n hatvA brAhmaNaM vApi pApaH
sabhAyA.n yatra labhate.anuvAdam .
rAGYaH sakAshe na bibheti chApi
tato bhaya.n jAyate kShatriyasya .. 16..\\
pApaiH pApe kriyamANe.ativelaM
tato rudro jAyate deva eShaH .
pApaiH pApAH sa~njanayanti rudraM
tataH sarvAnsAdhvasAdhUnhinasti .. 17..\\
kuto rudraH kIdR^isho vApi rudraH
sattvaiH sattva.n dR^ishyate vadhyamAnam .
etadvidvankashyapa me prachakShva
yato rudro jAyate deva eShaH .. 18..\\
AtmA rudro hR^idaye mAnavAnAM
sva.n sva.n dehaM paradehaM cha hanti .
vAtotpAtaiH sadR^isha.n rudramAhur
dAvairjImUtaiH sadR^isha.n rUpamasya .. 19..\\
na vai vAtaM parivR^inoti kash chin
na jImUto varShati naiva dAvaH .
tathAyukto dR^ishyate mAnaveShu
kAmadveShAdbadhyate muchyate cha .. 20..\\
yathaika gehe jAtavedAH pradIptaH
kR^itsna.n grAmaM pradahetsa tvarA vAn .
vimohana.n kurute deva eSha
tataH sarva.n spR^ishyate puNyapApaiH .. 21..\\
yadi daNDaH spR^ishate puNyabhAjaM
pApaiH pApe kriyamANe.avisheShAt .
kasya hetoH sukR^itaM nAma kuryAd
duShkR^ita.n vA kasya hetorna kuryAt .. 22..\\
asantyAgAtpApakR^itAmapApa.ns
tulyo daNDaH spR^ishyate mishrabhAvAt .
shuShkeNArdra.n dahyate mishrabhAvAn
na mishraH syAtpApakR^idbhiH katha.n chit .. 23..\\
sAdhvasAdhUndhArayatIha bhUmiH
sAdhvasAdhU.nstApayatIha sUryaH .
sAdhvasAdhUnvAtayatIha vAyur
ApastathA sAdhvasAdhUnvahanti .. 24..\\
evamasminvartate loka eva
nAmutraiva.n vartate rAjaputra .
pretyaitayorantaravAnvisheSho
yo vai puNya.n charate yashcha pApam .. 25..\\
puNyasya loko madhumAndhR^itArchir
hiraNyajyotiramR^itasya nAbhiH .
tatra pretya modate brahmachArI
na tatra mR^ityurna jarA nota duHkham .. 26..\\
pApasya loko nirayo.aprakAsho
nitya.n duHkhaH shokabhUyiShTha eva .
tatrAtmAna.n shochate pApakarmA
bahvIH samAH prapatannapratiShThaH .. 27..\\
mitho bhedAdbrAhmaNakShatriyANAM
prajA duHkha.n duH sahaM chAvishanti .
eva.n GYAtvA kArya eveha vidvAn
purohito naikavidyo nR^ipeNa .. 28..\\
ta.n chaivAnvabhiShichyeta tathA dharmo vidhIyate .
agryo hi brAhmaNaH proktaH sarvasyaiveha dharmataH .. 29..\\
pUrva.n hi brAhmaNAH sR^iShTA iti dharmavido viduH .
jyeShThenAbhijanenAsya prApta.n sarvaM yaduttaram .. 30..\\
tasmAnmAnyashcha pUjyashcha brAhmaNaH prasR^itAgra bhuk .
sarva.n shreShThaM variShTha.n cha nivedyaM tasya dharmataH .. 31..\\
avashyametatkartavya.n rAGYA balavatApi hi .
brahma vardhayati kShatra.n kShatrato brahma vardhate .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 75}
yogakShemo hi rAShTrasya rAjanyAyatta uchyate .
yogakShemashcha rAGYo.api samAyatta purohite .. 1..\\
yatAdR^iShTaM bhayaM brahma prajAnA.n shamayatyuta .
dR^iShTa.n cha rAjA bAhubhyAM tadrAShTra.n sukhamedhate .. 2..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
muchukundasya sa.nvAda.n rAGYo vaishravaNasya cha .. 3..\\
muchukundo vijityemAM pR^ithivIM pR^ithivIpatiH .
jiGYAsamAnaH svabalamabhyayAdalakAdhipam .. 4..\\
tato vaishravaNo rAjA rakShA.nsi samavAsR^ijat .
te balAnyavamR^idnantaH prAchara.nstasya nairR^itAH .. 5..\\
sa hanyamAne saintye sve muchukundo narAdhipaH .
garhayAmAsa vidvA.nsaM purohitamarindamaH .. 6..\\
tata ugra.n tapastaptvA vasiShTho brahma vittamaH .
rakShA.nsyapAvadhIttatra panthAna.n chApyavindata .. 7..\\
tato vaishravaNo rAjA muchukundamadarshayat .
vadhyamAneShu sainyeShu vachana.n chedamabravIt .. 8..\\
tvatto hi balinaH pUrve rAjAnaH sa purohitAH .
na chaiva.n samavarta.nste yathA tvamiha vartase .. 9..\\
te khalvapi kR^itAstrAshcha balavantashcha bhUmipAH .
Agamya paryupAsante mAmIsha.n sukhaduHkhayoH .. 10..\\
yadyasti bAhuvIrya.n te taddarshayitumarhasi .
kiM brAhmaNa balena tvamati mAtraM pravartase .. 11..\\
muchukundastataH kruddhaH pratyuvAcha dhaneshvaram .
nyAyapUrvamasa.nrabdhamasambhrAntamida.n vachaH .. 12..\\
brahmakShatramida.n sR^iShTamekayonisvayaM bhuvA .
pR^ithagbalavidhAna.n cha tallokaM parirakShati .. 13..\\
tapo mantrabalaM nityaM brAhmaNeShu pratiShThitam .
astrabAhubalaM nitya.n kShatriyeShu pratiShThitam .. 14..\\
tAbhyA.n sambhUya kartavyaM prajAnAM paripAlanam .
tathA cha mAM pravartanta.n garhayasyalakAdhipa .. 15..\\
tato.abravIdvaishravaNo rAjAna.n sa purohitam .
nAha.n rAjyamanirdiShTa.n kasmai chidvidadhAmyuta .. 16..\\
nAchhinde chApi nirdiShTamiti jAnIhi pArthiva .
prashAdhi pR^ithivI.n vIra maddattAmakhilAmimAm .. 17..\\
nAha.n rAjyaM bhavaddattaM bhoktumichchhAmi pArthiva .
bAhuvIryArjita.n rAjyamashnIyAmiti kAmaye .. 18..\\
tato vaishravaNo rAjA vismayaM parama.n yayau .
kShatradharme sthita.n dR^iShTvA muchukundamasambhramam .. 19..\\
tato rAjA muchukundaH so.anvashAsadvasundharAm .
bAhuvIryArjitA.n samyakkShatradharmamanuvrataH .. 20..\\
eva.n yo brahma vidrAjA brahmapUrvaM pravartate .
jayatyavijitAmurvI.n yashashcha mahadashnute .. 21..\\
nityodako brAhmaNaH syAnnityashastrashcha kShatriyaH .
tayorhi sarvamAyatta.n yatki.n chijjagatI gatam .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 76}
yayA vR^ittyA mahIpAlo vivardhayati mAnavAn .
puNyAMshcha lokA~njayati tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
dAnashIlo bhavedrAjA yaGYashIlashcha bhArata .
upavAsatapaH shIlaH prajAnAM pAlane rataH .. 2..\\
sarAshchaiva prajA nitya.n rAjA dharmeNa pAlayet .
utthAnenApramAdena pUjayechchaiva dhArmikAn .. 3..\\
rAGYA hi pUjito dharmastataH sarvatra pUjyate .
yadyadAcharate rAjA tatprajAnA.n hi rochate .. 4..\\
nityamudyatadaNDashcha bhavenmR^ityurivAriShu .
nihanyAtsarvato dasyUnna kAmAtkasya chitkShamet .. 5..\\
ya.n hi dharma.n charantIha prajA rAGYA surakShitAH .
chaturtha.n tasya dharmasya rAjA bhArata vindati .. 6..\\
yadadhIte yadyajate yaddadAti yadarchati .
rAjA chaturtha bhAktasya prajA dharmeNa pAlayan .. 7..\\
yadrAShTre.akushala.n kiM chidrAGYo.arakShayataH prajAH .
chaturtha.n tasya pApasya rAjA bhArata vindati .. 8..\\
apyAhuH sarvameveti bhUyo.ardhamiti nishchayaH .
karmaNaH pR^ithivIpAla nR^isha.nso.anR^itavAgapi .
tAdR^ishAtkilbiShAdrAjA shR^iNu yena pramuchyate .. 9..\\
pratyAhartumashakya.n syAddhana.n chorairhR^itaM yadi .
svakoshAttatpradeya.n syAdashaktenopajIvatA .. 10..\\
sarvavarNaiH sadA rakShyaM brahma svaM brAhmaNAstathA .
na stheya.n viShaye teShu yo.apakuryAddvijAtiShu .. 11..\\
brahma sve rakShyamANe hi sarvaM bhavati rakShitam .
teShAM prasAde nirvR^itte kR^itakR^ityo bhavennR^ipaH .. 12..\\
parjanyamiva bhUtAni mahAdrumamiva dvijAH .
narAstamupajIvanti nR^ipa.n sarvArthasAdhakam .. 13..\\
na hi kAmAtmanA rAGYA satata.n shaThabuddhinA .
nR^isha.nsenAti lubdhena shakyAH pAlayituM prajAH .. 14..\\
nAha.n rAjyasukhAnveShI rAjyamichchhAmyapi kShaNam .
dharmArtha.n rochaye rAjya.n dharmashchAtra na vidyate .. 15..\\
tadalaM mama rAjyena yatra dharmo na vidyate .
vanameva gamiShyAmi tasmAddharmachikIrShayA .. 16..\\
tatra medhyeShvaraNyeShu nyastadaNDo jitendriyaH .
dharmamArAdhayiShyAmi munirmUlaphalAshanaH .. 17..\\
vedAha.n tava yA buddhirAnR^isha.nsya guNaiva sA .
na cha shuddhAnR^isha.nsyena shakyaM mahadupAsitum .. 18..\\
api tu tvA mR^idu.n dAntamatyAryamati dhArmikam .
klIba.n dharmaghR^iNAyuktaM na loko bahu manyate .. 19..\\
rAjadharmAnavekShasva pitR^ipaitAmahochitAn .
naitadrAGYAmatho vR^itta.n yathA tvaM sthAtumichchhasi .. 20..\\
na hi vaiklavya sa.nsR^iShTamAnR^isha.nsyamihAsthitaH .
prajApAlanasambhUtaM prAptA dharmaphala.n hyasi .. 21..\\
na hyetAmAshiShaM pANDurna cha kuntyanvayAchata .
na chaitAM praGYatA.n tAta yayA charasi medhayA .. 22..\\
shauryaM bala.n cha sattvaM cha pitA tava sadAbravIt .
mAhAtmyaM balamaudArya.n tava kuntyanvayAchata .. 23..\\
nitya.n svAhA svadhA nityamubhe mAnuShadaivate .
putreShvAshAsate nityaM pitaro daivatAni cha .. 24..\\
dAnamadhyayana.n yaGYaH prajAnAM paripAlanam .
dharmametamadharma.n vA janmanaivAbhyajAyithAH .. 25..\\
kAle dhuri niyuktAnA.n vahatAM bhAra Ahite .
sIdatAmapi kaunteya na kIrtiravasIdati .. 26..\\
samantato viniyato vahatyaskhalito hi yaH .
nirdoShakarmavachanAtsiddhiH karmaNa eva sA .. 27..\\
naikAnta vinipAtena vichachAreha kash chana .
dharmI gR^ihI vA rAjA vA brahma chAryatha vA punaH .. 28..\\
alpa.n tu sAdhu bhUyiShTha.n yatkarmodArameva tat .
kR^itamevAkR^itAchchhreyo na pApIyo.astyakarmaNaH .. 29..\\
yadA kulIno dharmaGYaH prApnotyaishvaryamuttamam .
yogakShemastadA rAjankushalAyaiva kalpate .. 30..\\
dAnenAnyaM balenAnyamanya.n sUnR^itayA girA .
sarvataH parigR^ihNIyAdrAjyaM prApyeha dhArmikaH .. 31..\\
ya.n hi vaidyAH kule jAtA avR^itti bhayapIDitAH .
prApya tR^iptAH pratiShThanti dharmaH ko.abhyadhikastataH .. 32..\\
kiM nvataH parama.n svargya.n kA nvataH prItiruttamA .
kiM nvataH paramaishvaryaM brUhi me yadi manyase .. 33..\\
yasminpratiShThitAH samyakkShema.n vindanti tatkShaNam .
sasvargajittamo.asmAka.n satyametadbravImi te .. 34..\\
tvameva prItimA.nstasmAtkurUNA.n kurusattama .
bhava rAjA jaya svarga.n sato rakShAsato jahi .. 35..\\
anu tvA tAta jIvantu suhR^idaH sAdhubhiH saha .
parjanyamiva bhUtAni svAdu drumamivANDa jAH .. 36..\\
dhR^iShTa.n shUraM prahartAramanR^isha.nsa.n jitendriyam .
vatsala.n sa.nvibhaktAramanu jIvantu tvA.n janAH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 77}
svakarmaNyapare yuktAstathaivAnye vi karmaNi .
teShA.n visheShamAchakShva brAhmaNAnAM pitA maha .. 1..\\
vidyA lakShaNasampannAH sarvatrAmnAya darshinaH .
ete brahma samA rAjanbrAhmaNAH parikIrtitAH .. 2..\\
R^itvigAchArya sampannAH sveShu karmasvavasthitAH .
ete devasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 3..\\
R^itvikpurohito mantrI dUto.athArthAnushAsakaH .
ete kShatrasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 4..\\
ashvArohA gajArohA rathino.atha padAtayaH .
ete vaishya samA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 5..\\
janma karma vihInA ye kadaryA brahma bandhavaH .
ete shUdra samA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 6..\\
ashrotriyAH sarva eva sarve chAnAhitAgnayaH .
tAnsarvAndhArmiko rAjA bali.n viShTi.n cha kArayet .. 7..\\
AhvAyakA devalakA nakShatragrAma yAjakAH .
ete brAhmaNa chaNDAlA mahApathika pa~nchamAH .. 8..\\
etebhyo balimAdadyAddhInakosho mahIpatiH .
R^ite brahma samebhyash cha devakalpebhya eva cha .. 9..\\
abrAhmaNAnA.n vittasya svAmI rAjeti vaidikam .
brAhmaNAnA.n cha ye ke chidvi karma sthA bhavantyuta .. 10..\\
vi karma sthAstu nopekShyA jAtu rAGYA katha.n chana .
niyamyAH sa.nvibhajyAshcha dharmAnugraha kAmyayA .. 11..\\
yasya sma viShaye rAGYaH steno bhavati vai dvihaH .
rAGYa evAparAdha.n taM manyante tadvido janAH .. 12..\\
avR^ittyA yo bhavetsteno veda vitsnAtakastathA .
rAjansa rAGYA bhartavya iti dharmavido viduH .. 13..\\
sa chenno parivarteta kR^itavR^ittiH parantapa .
tato nivAsanIyaH syAttasmAddeshAtsa bAndhavaH .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 78}
keShA.n rAjA prabhavati vittasya bharatarShabha .
kayA cha vR^ittyA varteta tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
abrAhmaNAnA.n vittasya svAmI rAjeti vaidikam .
brAhmaNAnA.n cha ye ke chidvi karma sthA bhavantyuta .. 2..\\
vi karma sthAshcha nopekShyA viprA rAGYA katha.n chana .
iti rAGYAM purAvR^ittamabhijalpanti sAdhavaH .. 3..\\
yasya sma viShaye rAGYaH steno bhavati vai dvijaH .
rAGYa evAparAdha.n taM manyante kilbiShaM nR^ipa .. 4..\\
abhi shastamivAtmAnaM manyante tena karmaNA .
tasmAdrAjarShayaH sarve brAhmaNAnanvapAlayan .. 5..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
gIta.n kekayarAjena hriyamANena rakShasA .. 6..\\
kekayAnAmadhipati.n rakSho jagrAha dAruNam .
svAdhyAyenAnvita.n rAjannaraNye saMshitavratam .. 7..\\
na me steno janapade na kadaryo na madya paH .
nAnAhitAgnirnAyajvA mAmakAntaramAvishaH .. 8..\\
na cha me brAhmaNo.avidvAnnAvratI nApyasoma paH .
nAnAhitAgnirviShaye mAmakAntaramAvishaH .. 9..\\
nAnApta dakShiNairyaGYairyajante viShaye mama .
adhIte nAvratI kashchinmAmakAntaramAvishaH .. 10..\\
adhIyate.adhyApayanti yajante yAjayanti cha .
dadati pratigR^ihNanti ShaTsu karmasvavasthitAH .. 11..\\
pUjitAH sa.nvibhaktAshcha mR^idavaH satyavAdinaH .
brAhmaNA me svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 12..\\
na yAchante prayachhanti satyadharmavishAradAH .
nAdhyApayantyadhIyante yajante na cha yAjakAH .. 13..\\
brAhmaNAnparirakShanti sa~NgrAmeShvapalAyinaH .
kShatriyA me svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 14..\\
kR^iShigorakSha vANijyamupajIvantyamAyayA .
apramattAH kriyA vantaH suvratAH satyavAdinaH .. 15..\\
sa.nvibhAga.n dama.n shauchaM sauhR^idaM cha vyapAshritAH .
mama vaishyAH svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 16..\\
trInvarNAnanutiShThanti yathA vadanasUyakAH .
mama shUdrAH svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 17..\\
kR^ipaNAnAtha vR^iddhAnA.n durbalAtura yoShitAm .
sa.nvibhaktAsmi sarveShAM mAmakAntaramAvishaH .. 18..\\
kuladeshAdi dharmANAM prasthitAnA.n yathAvidhi .
avyuchchhettAsmi sarveShAM mAmakAntaramAvishaH .. 19..\\
tapasvino me viShaye pUjitAH paripAlitAH .
sa.nvibhaktAshcha satkR^itya mAmakAntaramAvishaH .. 20..\\
nAsa.nvibhajya bhoktAsmi na vishAmi parastriyam .
svatantro jAtu na krIDe mAmakAntaramAvishaH .. 21..\\
nAbrahma chArI bhikShA vAnbhikShurvAbrahma chArikaH .
anR^itvija.n hutaM nAsti mAmakAntaramAvishaH .. 22..\\
nAvajAnAmyaha.n vR^iddhAnna vaidyAnna tapasvinaH .
rAShTre svapapti jAgarmi mAmakAntaramAvishaH .. 23..\\
vedAdhyayanasampannastapasvI sarvadharmavit .
svAmI sarvasya rAjyasya shrImAnmama purohitaH .. 24..\\
dAnena divyAnabhivA~nchhAmi lokAn
satyenAtho brAhmaNAnA.n cha guptyA .
shushrUShayA chApi gurUnupaimi
na me bhaya.n vidyate rAkShasebhyaH .. 25..\\
na me rAShTre vidhavA brahma bandhur
na brAhmaNaH kR^ipaNo nota choraH .
na pArajAyI na cha pApakarmA
na me bhaya.n vidyate rAkShasebhyaH .. 26..\\
na me shastrairanirbhinnama~Nge dvya~Ngulamantaram .
dharmArtha.n yudhyamAnasya mAmakAntaramAvishaH .. 27..\\
gobrAhmaNe cha yaGYe cha nitya.n svastyayanaM mama .
AshAsate janA rAShTre mAmakAntaramAvishaH .. 28..\\
yasmAtsarvAsvavasthAsu dharmamevAnvavekShase .
tasmAtprApnuhi kaikeya gR^ihAnsvasti vrajAmyaham .. 29..\\
yeShA.n gobrAhmaNA rakShyAH prajA rakShyAsh cha kekaya .
na rakShobhyo bhaya.n teShAM kuta eva tu mAnuShAt .. 30..\\
yeShAM purogamA viprA yeShAM brahmabalaM balam .
priyAtithyAstathA dArAste vai svargajito narAH .. 31..\\
tasmAddvijAtInrakSheta te hi rakShanti rakShitAH .
AshIreShAM bhavedrAGYA.n rAShTraM samyakpravardhate .. 32..\\
tasmAdrAGYA visheSheNa vi karma sthA dvijAtayaH .
niyamyAH sa.nvibhajyAshcha prajAnugraha kAraNAt .. 33..\\
ya eva.n vartate rAjA paurajAnapadeShviha .
anubhUyeha bhadrANi prApnotIndra sa lokatAm .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 79}
vyAkhyAtA kShatradharmeNa vR^ittirApatsu bhArata .
katha.n chidvaishya dharmeNa jIvedvA brAhmaNo na vA .. 1..\\
ashaktaH kShatradharmeNa vaishya dharmeNa vartayet .
kR^iShigorakShamAsthAya vyasane vR^itti sa~NkShaye .. 2..\\
kAni paNyAni vikrINansvargalokAnna hIyate .
brAhmaNo vaishya dharmeNa vartayanbharatarShabha .. 3..\\
surA lavaNamityeva tilAnkeShariNaH pashUn .
R^iShabhAnmadhu mA.nsa.n cha kR^itAnnaM cha yudhiShThira .. 4..\\
sarvAsvavasthAsvetAni brAhmaNaH parivarjayet .
eteShA.n vikrayAttAta brAhmaNo narakaM vrajet .. 5..\\
ajo.agnirvaruNo meShaH sUryo.ashvaH pR^ithivI virAT .
dhenuryaGYashcha somashcha na vikreyAH katha.n chana .. 6..\\
pakvenAmasya nimayaM na prasha.nsanti sAdhavaH .
nimayetpakvamAmena bhojanArthAya bhArata .. 7..\\
vaya.n siddhamashiShyAmo bhavAnsAdhayatAm idam .
eva.n samIkShya nimayannAdharmo.asti kadA chana .. 8..\\
atra te vartayiShyAmi yathA dharmaH purAtanaH .
vyavahAra pravR^ittAnA.n tannibodha yudhiShThira .. 9..\\
bhavate.aha.n dadAnIdaM bhavAnetatprayachchhatu .
ruchite vartate dharmo na balAtsampravartate .. 10..\\
ityeva.n sampravartanta vyavahArAH purAtanAH .
R^iShINAmitareShA.n cha sAdhu chedamasaMshayam .. 11..\\
yatha tAta yadA sarvAH shastramAdadate prajAH .
vyutkrAmanti svadharmebhyaH kShatrasya kShIyate balam .. 12..\\
rAjA trAtA na loke syAtki.n tadA syAtparAyaNam .
etanme saMshayaM brUhi vistareNa pitA maha .. 13..\\
dAnena tapasA yaGYairadroheNa damena cha .
brAhmaNa pramukhA varNAH kShemamichchheyurAtmanaH .. 14..\\
teShA.n ye vedabalinasta utthAya samantataH .
rAGYo bala.n vardhayeyurmahendrasyeva devatAH .. 15..\\
rAGYo hi kShIyamANasya brahmaivAhuH parAyaNam .
tasmAdbrahmabalenaiva samuttheya.n vijAnatA .. 16..\\
yadA tu vijayI rAjA kShema.n rAShTre.abhisandadhet .
tadA varNA yathAdharmamAvisheyuH svakarmasu .. 17..\\
unmaryAde pravR^itte tu dasyubhiH sa~Nkare kR^ite .
sarve varNA na duShyeyuH shastravanto yudhiShThira .. 18..\\
atha chetsarvataH kShatraM praduShyedbrAhmaNAnprati .
kastasya brAhmaNastrAtA ko dharmaH kiM parAyaNam .. 19..\\
tapasA brahmacharyeNa shastreNa cha balena cha .
amAyayA mAyayA cha niyantavya.n tadA bhavet .. 20..\\
kShatrasyAbhipravR^iddhasya brAhmaNeShu visheShataH .
brahmaiva saMniyantR^isyAtkShatra.n hi brahma sambhavam .. 21..\\
adbhyo.agnirbrahma taH kShatramashmano lohamutthitam .
teShA.n sarvattra ga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 22..\\
yadA chhinattyayo.ashmAnamagnishchApo.abhipadyate .
kShatra.n cha brAhmaNaM dveShTi tadA shAmyanti te trayaH .. 23..\\
tasmAdbrahmaNi shAmyanti kShatriyANA.n yudhiShThira .
asmudIrNAnyajeyAni tejA.nsi cha balAni cha .. 24..\\
brahma vIrye mR^idU bhUte kShatravIrye cha durbale .
duShTeShu sarvavarNeShu brAhmaNAnprati sarvashaH .. 25..\\
ye tatra yuddha.n kurvanti tyaktvA jIvitamAtmanaH .
brAhmaNAnparirakShanto dharmamAtmAnameva cha .. 26..\\
mano vino manyumantaH puNyalokA bhavanti te .
brAhmaNartha.n hi sarveShAM shastragrahaNamiShyate .. 27..\\
ati sviShTa svadhItAnA.n lokAnati tapasvinAm .
anAshakAgnyorvishatA.n shUrA yAnti parA.n gatim .
evamevAtmanastyAgAnnAnya.n dharma.n vidurjanAH .. 28..\\
tebhyo namashcha bhadra.n cha ye sharIrANi juhvati .
brahma dviSho niyachchhantasteShAM no.astu sa lokatA .
brahmalokajitaH svargyAnvIrA.nstAnmanurabravIt .. 29..\\
yathAshvamedhAvabhR^ithe snAtAH pUtA bhavantyuta .
duShkR^itaH sukR^itashchaiva tathA shastrahatA raNe .. 30..\\
bhavatyadharmo dharmo hi dharmAdharmAvubhAvapi .
kAraNAddeshakAlasya deshakAlaH sa tAdR^ishaH .. 31..\\
maitrAH krUrANi kurvanti jayanti svargamuttamam .
dharmyAH pApAni kurvanto gachchhanti paramA.n gatim .. 32..\\
brAhmaNastriShu kAleShu shastra.n gR^ihNanna duShyati .
AtmatrANe varNadoShe durgasya niyameShu cha .. 33..\\
abhyutthite dasyu bale kShatrArthe varNasa~Nkare .
sampramUDheShu varNeShu yadyanyo.abhibhavedbalI .. 34..\\
brAhmaNo yadi vA vaishyaH shUdro vA rAjasattama .
dasyubhyo.atha prajA rakSheddaNDa.n dharmeNa dhArayan .. 35..\\
kArya.n kuryAnna vA kuryAtsa.nvAryo vA bhavenna vA .
na sma shastra.n grahItavyamanyatra kShatrabandhutaH .. 36..\\
apAre yo bhavetpAramaplave yaH plavo bhavet .
shUdro vA yadi vApyanyaH sarvathA mAnamarhati .. 37..\\
yamAshritya narA rAjanvartayeyuryathAsukham .
anAthAH pAlyamAnA vai dasyubhiH paripIDitAH .. 38..\\
tameva pUjayera.nste prItyA svamiva bAndhavam .
mahaddhyabhIkShNa.n kauravya kartA sanmAnamarhati .. 39..\\
kimukShNAvahatA kR^itya.n kiM dhenvA chApyadugdhayA .
vandhyayA bhAryayA ko.arthaH ko.artho rAGYApyarakShatA .. 40..\\
yathA dAru mayo hastI yathA charmamayo mR^igaH .
yathA hyanetraH shakaTaH pathi kShetra.n yathoSharam .. 41..\\
evaM brahmAnadhIyAna.n rAjA yashcha na rakShitA .
na varShati cha yo meghaH sarva ete nirarthakAH .. 42..\\
nitya.n yastu sato rakShedasatash cha nibarhayet .
sa eva rAjA kartavyastena sarvamida.n dhR^itam .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 80}
kva samutthAH katha.n shIlA R^itvijaH syuH pitA maha .
katha.n vidhAshcha rAjendra tadbrUhi vadatAM vara .. 1..\\
pratikarma purAchAra R^itvijA.n sma vidhIyate .
Adau chhandA.nsi viGYAya dvijAnA.n shrutameva cha .. 2..\\
ye tvekaratayo nitya.n dhIrA nApriya vAdinaH .
parasparasya suhR^idaH saMmatAH samadarshinaH .. 3..\\
yeShvAnR^isha.nsya.n satya.n chApyahi.nsA tapa Arjavam .
adroho nAbhimAnashcha hrIstitikShA damaH shamaH .. 4..\\
hrImAnsatyadhR^itirdAnto bhUtAnAmavihi.nsakaH .
akAma dveShasa.nyuktastribhiH shuklaiH samanvitaH .. 5..\\
ahi.nsako GYAnatR^iptaH sa brahmAsanamarhati .
ete mahartvijastAta sarve mAnyA yathAtatham .. 6..\\
yadida.n veda vachana.n dakShiNAsu vidhIyate .
ida.n deyamidaM deyaM na kva chidvyavatiShThate .. 7..\\
nedaM prati dhana.n shAstramApaddharmamashAstrataH .
AGYA shAstrasya ghoreyaM na shakti.n samavekShate .. 8..\\
shraddhAmArabhya yaShTavyamityeShA vaidikI shrutiH .
mithyopetasya yaGYasya kimu shraddhA kariShyati .. 9..\\
na vedAnAM paribhavAnna shAThyena na mAyayA .
kashchinmahadavApnoti mA te bhUdbuddhirIdR^ishI .. 10..\\
yaGYA~Nga.n dakShiNAstAta vedAnAM parivR^i.nhaNam .
na mantrA dakShiNA hInAstArayanti katha.n chana .. 11..\\
shaktistu pUrNapAtreNa saMmitAnavamA bhavet .
avashya.n tAta yaShTavyaM tribhirvarNairyathAvidhi .. 12..\\
somo rAjA brAhmaNAnAmityeShA vaidikI shrutiH .
ta.n cha vikretumichchhanti na vR^ithA vR^ittiriShyate .
tena krItena dharmeNa tato yaGYaH pratAyate .. 13..\\
ityeva.n dharmataH khyAtamR^iShibhirdharmavAdibhiH .
pumAnyaGYashcha somashcha nyAyavR^itto yathA bhavet .
anyAya vR^ittaH puruSho na parasya na chAtmanaH .. 14..\\
sharIra.n yaGYapAtrANi ityeShA shrUyate shrutiH .
tAni samyakpraNItAni brAhmaNAnAM mahAtmanAm .. 15..\\
tapoyaGYAdapi shreShThamityeShA paramA shrutiH .
tatte tapaH pravakShyAmi vidva.nstadapi me shR^iNu .. 16..\\
ahi.nsA satyavachanamAnR^isha.nsya.n damo ghR^iNA .
etattapo vidurdhIrA na sharIrasya shoShaNam .. 17..\\
apramANya.n cha vedAnA.n shAstrANAM chAti la~Nghanam .
avyavasthA cha sarvatra tadvai nAshanamAtmanaH .. 18..\\
nibodha dasha hotR^INA.n vidhAnaM pArtha yAdR^isham .
chittiH srukchittamAjya.n cha pavitra.n GYAnamuttamam .. 19..\\
sarva.n jihmaM mR^ityupadamArjavaM brahmaNaH padam .
etAvA~nGYAnaviShayaH kiM pralApaH kariShyati .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 81}
yadapyalpatara.n karma tadapyekena duShkaram .
puruSheNAsahAyena kimu rAjyaM pitA maha .. 1..\\
ki.n shIlaH kiM samAchAro rAGYo.arthasachivo bhavet .
kIdR^ishe vishvasedrAjA kIdR^ishe nApi vishvaset .. 2..\\
chaturvidhAni mitrANi rAGYA.n rAjanbhavantyuta .
sahArtho bhajamAnashcha sahajaH kR^itrimastathA .. 3..\\
dharmAtmA pa~nchamaM mitra.n sa tu naikasya na dvayoH .
yato dharmastato vA syAnmadhyastho vA tato bhavet .. 4..\\
yastasyArtho na rocheta na ta.n tasya prakAshayet .
dharmAdharmeNa rAjAnashcharanti vijigIShavaH .. 5..\\
chaturNAM madhyamau shreShThau nitya.n sha~Nkyau tathAparau .
sarve nitya.n sha~NkitavyAH pratyakSha.n kAryamAtmanaH .. 6..\\
na hi rAGYA pramAdo vai kartavyo mitra rakShaNe .
pramAdina.n hi rAjAnaM lokAH paribhavantyuta .. 7..\\
asAdhuH sAdhutAmeti sAdhurbhavati dAruNaH .
arishcha mitraM bhavati mitra.n chApi praduShyati .. 8..\\
anitya chittaH puruShastasminko jAtu vishvaset .
tasmAtpradhAna.n yatkAryaM pratyakSha.n tatsamAcharet .. 9..\\
ekAntena hi vishvAsaH kR^itsno dharmArthanAshakaH .
avishvAsashcha sarvatra mR^ityunA na vishiShyate .. 10..\\
akAlamR^ityurvishvAso vishvasanhi vipadyate .
yasminkaroti vishvAsamichchhatastasya jIvati .. 11..\\
tasmAdvishvasitavya.n cha sha~NkitavyaM cha keShu chit .
eShA nItigatistAta lakShmIshchaiva sanAtanI .. 12..\\
yaM manyeta mamAbhAvAdimamarthAgamaH spR^ishet .
nitya.n tasmAchchha~NkitavyamamitraM ta.n vidurbudhAH .. 13..\\
yasya kShetrAdapyudaka.n kShetramanyasya gachchhati .
na tatrAnichchhatastasya bhidyeransarvasetavaH .. 14..\\
tathaivAtyudakAdbhItastasya bhedanamichchhati .
yameva.n lakShaNaM vidyAttamamitraM vinirdishet .. 15..\\
yaH samR^iddhyA na tuShyeta kShaye dInataro bhavet .
etaduttamamitrasya nimittamabhichakShate .. 16..\\
yaM manyeta mamAbhAvAdasyAbhAvo bhavediti .
tasminkurvIta vishvAsa.n yathA pitari vai tathA .. 17..\\
ta.n shaktyA vardhamAnashcha sarvataH paribR^i.nhayet .
nitya.n kShatAdvArayati yo dharmeShvapi karmasu .. 18..\\
kShatAdbhIta.n vijAnIyAduttamaM mitra lakShaNam .
ye tasya kShatamichchhanti te tasya ripavaH smR^itAH .. 19..\\
vyasanAnnityabhIto.asau samR^iddhyAmeva tR^ipyate .
yatsyAdeva.nvidhaM mitra.n tadAtmasamamuchyate .. 20..\\
rUpavarNasvaropetastitikShuranasUyakaH .
kulInaH shIlasampannaH sa te syAtpratyanantaraH .. 21..\\
medhA vI smR^itimAndakShaH prakR^ityA chAnR^isha.nsa vAn .
yo mAnito.amAnito vA na sandUShyetkadA chana .. 22..\\
R^itvigvA yadi vAchAryaH sakhA vAtyanta sa.nstutaH .
gR^ihe vasedamAtyaste yaH syAtparamapUjitaH .. 23..\\
sa te vidyAtparaM mantraM prakR^iti.n chArthadharmayoH .
vishvAsaste bhavettatra yathA pitari vai tathA .. 24..\\
naiva dvau na trayaH kAryA na mR^iShyeranparasparam .
ekArthAdeva bhUtAnAM bhedo bhavati sarvadA .. 25..\\
kIrtipradhAno yashcha syAdyashcha syAtsamaye sthitaH .
samarthAnyashcha na dveShTi samarthAnkurute cha yaH .. 26..\\
yo na kAmAdbhayAllobhAtkrodhAdvA dharmamutsR^ijet .
dakShaH paryAptavachanaH sa te syAtpratyanantaraH .. 27..\\
shUrashchAryashcha vidvAMshcha pratipattivishAradaH .
kulInaH shIlasampannastitikShuranasUyakaH .. 28..\\
ete hyamAtyAH kartavyAH sarvakarmasvavasthitAH .
pUjitAH sa.nvibhaktAshcha susahAyAH svanuShThitAH .. 29..\\
kR^itsnamete vinikShiptAH pratirUpeShu karmasu .
yuktA mahatsu kAryeShu shreyA.nsyutpAdayanti cha .. 30..\\
ete karmANi kurvanti spardhamAnA mithaH sadA .
anutiShThanti chaivArthAnAchakShANAH parasparam .. 31..\\
GYAtibhyashchaiva bibhyethA mR^ityoriva yataH sadA .
uparAjeva rAjardhi.n GYAtirna sahate sadA .. 32..\\
R^ijormR^idorvadAnyasya hrImataH satyavAdinaH .
nAnyo GYAtermahAbAho vinAshamabhinandati .. 33..\\
aGYAtitA nAtisukhA nAvaGYeyAstvataH param .
aGYAti mantaM puruShaM pare paribhavantyuta .. 34..\\
nikR^itasya narairanyairGYAtireva parAyaNam .
nAnyairnikAra.n sahate GYAterGYAtiH kadA chana .. 35..\\
AtmAnameva jAnAti nikR^itaM bAndhavairapi .
teShu santi guNAshchaiva nairguNya.n teShu lakShyate .. 36..\\
nAGYAtiranugR^ihNAti nAGYAtirdigdhamasyati .
ubhaya.n GYAtilokeShu dR^ishyate sAdhvasAdhu cha .. 37..\\
tAnmAnayetpUjayechcha nitya.n vAchA cha karmaNA .
kuryAchcha priyametebhyo nApriya.n kiM chidAcharet .. 38..\\
vishvastavadavishvastasteShu varteta sarvadA .
na hi doSho guNo veti nispR^iktasteShu dR^ishyate .. 39..\\
tasyaiva.n vartamAnasya puruShasyApramAdinaH .
amitrAH samprasIdanti tathA mitrI bhavantyapi .. 40..\\
ya eva.n vartate nityaM GYAtisambandhimaNDale .
mitreShvamitreShvaishvarye chira.n yashasi tiShThati .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 82}
evamagrAhyake tasmi~nGYAtisambandhimaNDale .
mitreShvamitreShvapi cha kathaM bhAvo vibhAvyate .. 1..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
vAsudevasya sa.nvAda.n surarShernAradasya cha .. 2..\\
nAsuhR^itparamaM mantraM nAradArhati veditum .
apaNDito vApi suhR^itpaNDito vApi nAtmavAn .. 3..\\
sa te sauhR^idamAsthAya ki.n chidvakShyAmi nArada .
kR^itsnA.n cha buddhi.n samprekShya sampR^ichchhe tridivaM gama .. 4..\\
dAsyamaishvaryavAdena GYAtInA.n vai karomyaham .
ardhabhoktAsmi bhogAnA.n vAgduruktAni cha kShame .. 5..\\
araNImagnikAmo vA mathnAti hR^idayaM mama .
vAchA durukta.n devarShe tanme dahati nityadA .. 6..\\
bala.n sa~NkarShaNe nityaM saukumAryaM punargade .
rUpeNa mattaH pradyumnaH so.asahAyo.asmi nArava .. 7..\\
anye hi sumahAbhAgA balavanto durAsadAH .
nityotthAnena sampannA nAradAndhakavR^iShNayaH .. 8..\\
yasya na syurna vai sa syAdyasya syuH kR^ichchhrameva tat .
dvAbhyAM nivArito nitya.n vR^iNomyekataraM na cha .. 9..\\
syAtA.n yasyAhukAkrUrau kiM nu duHkhatara.n tataH .
yasya vApi na tau syAtA.n kiM nu duHkhataraM tataH .. 10..\\
so.aha.n kitava mAteva dvayorapi mahAmune .
ekasya jayamAsha.nse dvitIyasyAparAjayam .. 11..\\
mamaiva.n klishyamAnasya nAradobhayataH sadA .
vaktumarhasi yachchhreyo GYAtInAmAtmanastathA .. 12..\\
Apado dvividhAH kR^iShNa bAhyAshchAbhyantarAsh cha ha .
prAdurbhavanti vArShNeya svakR^itA yadi vAnyataH .. 13..\\
seyamAbhyantarA tubhyamApatkR^ichchhrA svakarma jA .
akrUra bhojaprabhavAH sarve hyete tadanvayAH .. 14..\\
arthahetorhi kAmAdvAdvArA bIbhatsayApi vA .
AtmanA prAptamaishvaryamanyatra pratipAditam .. 15..\\
kR^itamUlamidAnI.n tajjAtashabda.n sahAyavat .
na shakyaM punarAdAtu.n vAntamannamiva tvayA .. 16..\\
babhrUgrasenayo rAjyaM nAptu.n shakya.n kathaM chana .
GYAtibheda bhayAtkR^iShNa tvayA chApi visheShataH .. 17..\\
tachchetsidhyetprayatnena kR^itvA karma suduSh karam .
mahAkShayavyaya.n vA syAdvinAsho vA punarbhavet .. 18..\\
anAyasena shastreNa mR^idunA hR^idayachhidA .
jihvAmuddhara sarveShAM parimR^ijyAnumR^ijya cha .. 19..\\
anAyasaM mune shastraM mR^idu vidyAmaha.n katham .
yenaiShAmuddhare jihvAM parimR^ijyAnumR^ijya cha .. 20..\\
shaktyAnna dAna.n satata.n titikShA dama Arjavam .
yathArha pratipUjA cha shastrametadanAyasam .. 21..\\
GYAtInA.n vaktukAmAnA.n kaTUni cha laghUni cha .
girA tva.n hR^idayaM vAchaM shamayasva manA.nsi cha .. 22..\\
nAmahA puruShaH kashchinnAnAtmA nAsahAya vAn .
mahatI.n dhuramAdatte tAmudyamyorasA vaha .. 23..\\
sarva eva guruM bhAramanaDvAnvahate same .
durge pratIkaH sugavo bhAra.n vahati durvaham .. 24..\\
bhedAdvinAshaH sa~NghAnA.n sa~Nghamukhyo.asi keshava .
yathA tvAM prApya notsIdedaya.n sa~NghastathA kuru .. 25..\\
nAnyatra buddhikShAntibhyAM nAnyatrendriya nigrahAt .
nAnyatra dhanasantyAgAdgaNaH prAGYe.avatiShThate .. 26..\\
dhanya.n yashasyamAyuShyaM svapakShodbhAvanaM shubham .
GYAtInAmavinAshaH syAdyathA kR^iShNa tathA kuru .. 27..\\
AyatyA.n cha tadAtve cha na te.astyaviditaM prabho .
ShADguNyasya vidhAnena yAtrA yAnavidhau tathA .. 28..\\
mAdhavAH kukurA bhojAH sarve chAndhakavR^iShNayaH .
tvayyAsaktA mahAbAho lokA lokeshvarAsh cha ye .. 29..\\
upAsate hi tvadbuddhimR^iShayashchApi mAdhava .
tva.n guruH sarvabhUtAnAM jAnIShe tvaM gatAgatam .
tvAmAsAdya yadushreShThamedhante GYAtinaH sukham .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 83}
eShA prathamato vR^ittirdvitIyA.n shR^iNu bhArata .
yaH kashchijjanayedartha.n rAGYA rakShyaH sa mAnavaH .. 1..\\
hriyamANamamAtyena bhR^ito vA yadi vAbhR^itaH .
yo rAjakoshaM nashyantamAchakShIta yudhiShThira .. 2..\\
shrotavya.n tasya cha raho rakShyashchAmAtya to bhavet .
amAtyA hyupahantAraM bhUyiShTha.n ghnanti bhArata .. 3..\\
rAjakoshasya goptAra.n rAjakoshavilopakAH .
sametya sarve bAdhante sa vinashyatyarakShitaH .. 4..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
muniH kAlaka vR^ikShIyaH kausalya.n yaduvAcha ha .. 5..\\
kosalAnAmAdhipatya.n samprApte kShemadarshini .
muniH kAlaka vR^ikShIya AjagAmeti naH shrutam .. 6..\\
sa kAkaM pa~njare baddhA viShaya.n kShemadarshinaH .
pUrvaM paryacharadyuktaH pravR^ittyarthI punaH punaH .. 7..\\
adhIye vAyasI.n vidyAM sha.nsanti mama vAyasAH .
anAgatamatIta.n cha yachcha samprati vartate .. 8..\\
iti rAShTre paripatanbahushaH puruShaiH saha .
sarveShA.n rAjayuktAnA.n duShkR^itaM paripR^iShTavAn .. 9..\\
sa buddhvA tasya rAShTrasya vyavasAya.n hi sarvashaH .
rAjayuktApachArAMshcha sarvAnbuddhvA tatastataH .. 10..\\
tameva kAkamAdAya rAjAna.n draShTumAgamat .
sarvaGYo.asmIti vachanaM bruvANaH saMshitavrataH .. 11..\\
sa sma kausalyamAgamya rAjAmAtyamala.n kR^itam .
prAha kAkasya vachanAdamutreda.n tvayA kR^itam .. 12..\\
asau chAsau cha jAnIte rAjakoshastvayA hR^itaH .
evamAkhyAti kAko.aya.n tachchhIghramanugamyatAm .. 13..\\
tathAnyAnapi sa prAha rAjakoshaharAnsadA .
na chAsya vachana.n kiM chidakR^ita.n shrUyate kva chit .. 14..\\
tena viprakR^itAH sarve rAjayuktAH kurUdvaha .
tamatikramya suptasya nishi kAkamapothayan .. 15..\\
vAyasa.n tu vinirbhinnaM dR^iShTvA bANena pa~njare .
pUrvAhne brAhmaNo vAkya.n kShemadarshinamabravIt .. 16..\\
rAja.nstvAmabhaya.n yAche prabhuM prANadhaneshvaram .
anuGYAtastvayA brUyA.n vachana.n tvatpurohitam .. 17..\\
mitrArthamabhisantapto bhaktyA sarvAtmanA gataH .
aya.n tavArtha.n harate yo brUyAdakShamAnvitaH .. 18..\\
sambubodhayiShurmitra.n sadashvamiva sArathiH .
ati manyuprasakto hi prasajya hitakAraNam .. 19..\\
tathAvidhasya suhR^idaH kShantavya.n sa.nvijAnatA .
aishvaryamichchhatA nityaM puruSheNa bubhUShatA .. 20..\\
ta.n rAjA pratyuvAchedaM yanmA ki.n chidbhavAnvadet .
kasmAdahaM na kShameyamAkA~NkShannAtmano hitam .. 21..\\
brAhmaNa pratijAnIhi prabrUhi yadi chechchhasi .
kariShyAmi hi te vAkya.n yadyanmAM vipra vakShyasi .. 22..\\
GYAtvA nayAnapAyAMshcha bhR^ityataste bhayAni cha .
bhaktyA vR^itti.n samAkhyAtuM bhavato.antikamAgamam .. 23..\\
prAgevoktashcha doSho.ayamAchAryairnR^ipa sevinAm .
agatIka gatirhyeShA yA rAGYA saha jIvikA .. 24..\\
AshIviShaishcha tasyAhuH sa~Ngata.n yasya rAjabhiH .
bahumitrAshcha rAjAno bahumitrAstathaiva cha .. 25..\\
tebhyaH sarvebhya evAhaurbhaya.n rAjopasevinAm .
athaiShAmekato rAjanmuhUrtAdeva bhIrbhavet .. 26..\\
naikAntenApramAdo hi kartu.n shakyo mahIpatau .
na tu pramAdaH kartavyaH katha.n chidbhUtimichchhatA .. 27..\\
pramAdAddhi skhaledrAjA skhalite nAsti jIvitam .
agni.n dIptamivAsIdedrAjAnamupashikShitaH .. 28..\\
AshIviShamiva kruddhaM prabhuM prANadhaneshvaram .
yatnenopacharennityaM nAhamasmIti mAnavaH .. 29..\\
durvyAhR^itAchchha~NkamAno duShkR^itAdduradhiShThitAt .
durAsitAddurvrajitAdi~NgitAda~NgacheShTitAt .. 30..\\
devateva hi sarvArthAnkuryAdrAjA prasAditaH .
vaishvAnara iva kruddhaH sa mUlamapi nirdahet .
iti rAjanmayaH prAha vartate cha tathaiva tat .. 31..\\
atha bhUyA.nsamevArtha.n kariShyAmi punaH punaH .
dadAtyasmadvidho.amAtyo buddhisAhAyyamApadi .. 32..\\
vAyasashchaiva me rAjannantakAyAbhisa.nhitaH .
na cha me.atra bhavAngarhyo nacha yeShAM bhavAnpriyaH .
hitAhitA.nstu budhyethA mA parokShamatirbhava .. 33..\\
ye tvAdAna parA eva vasanti bhavato gR^ihe .
abhUti kAmA bhUtAnA.n tAdR^ishairme.abhisa.nhitam .. 34..\\
ye vA bhavadvinAshena rAjyamichchhantyanantaram .
antarairabhisandhAya rAjansidhyanti nAnyathA .. 35..\\
teShAmahaM bhayAdrAjangamiShyAmyanyamAshramam .
tairhi me sandhito bANaH kAke nipatitaH prabho .. 36..\\
chhadmanA mama kAkashcha gamito yamasAdanam .
dR^iShTa.n hyetanmayA rAja.nstapo dIrgheNa chakShuShA .. 37..\\
bahu nakrajhaShagrAhA.n timi~NgilagaNAyutAm .
kAkena baDishenemAmatArSha.n tvAmahaM nadIm .. 38..\\
sthAnvashmakaNTaka vatI.n vyAghrasi.nhagajAkulAm .
durAsadA.n duShpraveshAM guhA.n haimavatIm iva .. 39..\\
agninA tAmasa.n durgaM naubhirApyaM cha gamyate .
rAjadurgAvataraNe nopAyaM paNDitA viduH .. 40..\\
gahanaM bhavato rAjyamandhakAratamo vR^itam .
neha vishvasitu.n shakyaM bhavatApi kuto mayA .. 41..\\
ato nAya.n shubho vAsastulye sadasatI iha .
vadho hyevAtra sukR^ite duShkR^ite na cha saMshayaH .. 42..\\
nyAyato duShkR^ite ghAtaH sukR^ite syAtkatha.n vadhaH .
neha yukta.n chira.n sthAtuM javenAto vrajedbudhaH .. 43..\\
sItA nAma nadI rAjanplavo yasyAM nimajjati .
tathopamAmimAM manye vAgurA.n sarvaghAtinIm .. 44..\\
madhu pratApo hi bhavAnbhojana.n viShasa.nyutam .
asatAmiva te bhAvo vartate na satAm iva .
AshIviShaiH parivR^itaH kUpastvamiva pArthiva .. 45..\\
durga tIrthA bR^ihatkUlA karIrI vetrasa.nyutA .
nadI madhurapAnIyA yathA rAja.nstathA bhavAn .
shvagR^idhragomAyu yuto rAjaha.nsa samo hyasi .. 46..\\
yathAshritya mahAvR^ikSha.n kakShaH sa.nvardhate mahAn .
tatasta.n sa.nvR^iNotyeva tamatItya cha vardhate .. 47..\\
tenaivopendhano nUna.n dAvo dahati dAruNaH .
tathopamA hyamAtyAste rAja.nstAnparishodhaya .. 48..\\
bhavataiva kR^itA rAjanbhavatA paripAlitAH .
bhavantaM paryavaGYAya jighA.nsanti bhavatpriyam .. 49..\\
uShita.n sha~NkamAnena pramAdaM parirakShatA .
antaH sarpa ivAgAre vIra patnyA ivAlaye .
shIla.n jiGYAsamAnena rAGYashcha saha jIvinA .. 50..\\
kachchijjitendriyo rAjA kachchidabhyantarA jitAH .
kachchideShAM priyo rAjA kachchidrAGYaH priyAH prajAH .. 51..\\
jiGYAsuriha samprAptastavAha.n rAjasattama .
tasya me rochase rAjankShudhitasyeva bhojanam .. 52..\\
amAtyA me na rochante vi tR^iShNasya yathodakam .
bhavato.arthakR^idityeva mayi doSho hi taiH kR^itaH .
vidyate kAraNaM nAnyaditi me nAtra saMshayaH .. 53..\\
na hi teShAmaha.n drugdhastatteShAM doShavadgatam .
arerhi durhatAdbheyaM bhagnapR^iShTAdivoragAt .. 54..\\
bhUyasA paribarheNa satkAreNa cha bhUyasA .
pUjito brAhmaNashreShTha bhUyo vasa gR^ihe mama .. 55..\\
ye tvAM brAhmaNa nechchhanti na te vatsyanti me gR^ihe .
bhavataiva hi tajGYeya.n yadidAnIm anantaram .. 56..\\
yathA syAdduShkR^ito daNDo yathA cha sukR^ita.n kR^itam .
tathA samIkShya bhagava~nshreyase viniyu~NkShva mAm .. 57..\\
adarshayannima.n doShamekaikaM durbalaM kuru .
tataH kAraNamAGYAya puruShaM puruSha.n jahi .. 58..\\
ekadoShA hi bahavo mR^idnIyurapi kaNTakAn .
mantrabheda bhayAdrAja.nstasmAdetadbravImi te .. 59..\\
vaya.n tu brAhmaNA nAma mR^idu daNDAH kR^ipA lavaH .
svasti chechchhAmi bhavataH pareShA.n cha yathAtmanaH .. 60..\\
rAjannAtmAnamAchakShe sambandhI bhavato hyaham .
muniH kAlaka vR^ikShIya ityevamabhisa~nj~nitaH .. 61..\\
pituH sakhA cha bhavataH saMmataH satyasa~NgaraH .
vyApanne bhavato rAjye rAjanpitari sa.nsthite .. 62..\\
sarvakAmAnparityajya tapastapta.n tadA mayA .
snehAttvAM prabravImyetanmA bhUyo vibhramediti .. 63..\\
ubhe dR^iShTvA duHkhasukhe rAjyaM prApya yadR^ichchhayA .
rAjyenAmAtya sa.nsthena katha.n rAjanpramAdyasi .. 64..\\
tato rAjakule nAndI sa~njaGYe bhUyasI punaH .
purohita kule chaiva samprApte brAhmaNarShabha .. 65..\\
ekachhatrAM mahI.n kR^itvA kausalyAya yashasvine .
muniH kAlaka vR^ikShIya Ije kratubhiruttamaiH .. 66..\\
hita.n tadvachana.n shrutvA kausalyo.anvashiShanmahIm .
tathA cha kR^itavAnrAjA yathokta.n tena bhArata .. 67..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 84}
hrIniShedhAH sadA santaH satyArjava samanvitAH .
shaktAH kathayitu.n samyakte tava syuH sabhA sadaH .. 1..\\
atyADhyAMshchAti shUrAMshcha brAhmaNAMshcha bahushrutAn .
susantuShTAMshcha kaunteya mahotsAhAMsh cha karmasu .. 2..\\
etAnsahAyA.NllipsethAH sarvAsvApatsu bhArata .
kulInaH pUjito nityaM na hi shaktiM nigUhati .. 3..\\
prasanna.n hyaprasannaM vA pIDitaM hR^itameva vA .
Avartayati bhUyiShTha.n tadeko hyanupAlitaH .. 4..\\
kulInA deshajAH prAGYA rUpavanto bahushrutAH .
pragalbhAshchAnuraktAshcha te tava syuH parichchhadAH .. 5..\\
dauShkuleyAshcha lubdhAshcha nR^isha.nsA nirapatrapAH .
te tvA.n tAta niSheveyuryAvadArdhaka pANayaH .. 6..\\
arthamAnArghya satkArairbhogairuchchAvachaiH priyAn .
yAnarthabhAjo manyethAste te syuH sukhabhAginaH .. 7..\\
abhinna vR^ittA vidvA.nsaH sadvR^ittAshcharitavratAH .
na tvAM nityArthino jahyurakShudrAH satyavAdinaH .. 8..\\
anAryA ye na jAnanti samayaM mandachetasaH .
tebhyaH pratijugupsethA jAnIyAH samayachyutAn .. 9..\\
naikamichchhedgaNa.n hitvA syAchchedanyatara grahaH .
yastveko bahubhiH shreyAnkAma.n tena gaNaM tyajet .. 10..\\
shreyaso lakShaNa.n hyetadvikramo yasya dR^ishyate .
kIrtipradhAno yashcha syAtsamaye yashcha tiShThati .. 11..\\
samarthAnpUjayedyashcha nAsparthyaiH spardhate cha yaH .
na cha kAmAdbhayAtkrodhAllobhAdvA dharmamutsR^ijet .. 12..\\
amAnI satyavAkshakto jitAtmA mAnyamAnitA .
sa te mantrasahAyaH syAtsarvAvasthaM parIkShitaH .. 13..\\
kulInaH satyasampannastitikShurdakSha AtmavAn .
shUraH kR^itaGYaH satyashcha shreyasaH pArtha lakShaNam .. 14..\\
tasyaiva.n vartamAnasya puruShasya vijAnataH .
amitrAH samprasIdanti tato mitrI bhavantyapi .. 15..\\
ata UrdhvamamAtyAnAM parIkSheta guNAguNAn .
sa.nyatAtmA kR^itapraGYo bhUtikAmashcha bhUmipaH .. 16..\\
sambaddhAH puruShairAptairabhijAtaiH svadeshajaiH .
ahAryairavyabhIchAraiH sarvataH suparIkShitaiH .. 17..\\
yodhAH srauvAstathA maulAstathaivAnye.apyavaH kR^itAH .
kartavyA bhUtikAmena puruSheNa bubhUShatA .. 18..\\
yeShA.n vainayikI buddhiH prakR^itA chaiva shobhanA .
tejo dhairya.n kShamA shauchamanurAga sthitirdhR^itiH .. 19..\\
parIkShita guNAnnityaM prauDha bhAvAndhurandharAn .
pa~nchopadhA vyatItAMshcha kuryAdrAjArtha kAriNaH .. 20..\\
paryAptavachanAnvIrAnpratipattivishAradAn .
kulInAnsatyasampannAni~Ngita GYAnaniShThurAn .. 21..\\
deshakAlavidhAnaGYAnbhartR^ikAryahitaiShiNaH .
nityamartheShu sarveShu rAjA kurvIta mantriNaH .. 22..\\
hInatejA hyasa.nhR^iShTo naiva jAtu vyavasyati .
avashya.n janayatyeva sarvakarmasu saMshayAn .. 23..\\
evamalpashruto mantrI kalyANAbhijano.apyuta .
dharmArthakAmayukto.api nAlaM mantraM parIkShitum .. 24..\\
tathaivAnabhijAto.api kAmamastu bahushrutaH .
anAyaka ivAchakShurmuhyatyUhyeShu karmasu .. 25..\\
yo vA hyasthirasa~Nkalpo buddhimAnAgatAgamaH .
upAyaGYo.api nAla.n sa karma yApayitu.n chiram .. 26..\\
kevalAtpunarAchArAtkarmaNo nopapadyate .
parimarsho visheShANAmashrutasyeha durmateH .. 27..\\
mantriNyananurakte tu vishvAso na hi vidyate .
tasmAdananuraktAya naiva mantraM prakAshayet .. 28..\\
vyathayeddhi sa rAjAnaM mantribhiH sahito.anR^ijuH .
mArutopahata chhidraiH pravishyAgniriva drumam .. 29..\\
sa~NkrudhyatyekadA svAmI sthAnAchchaivApakarShati .
vAchA kShipati sa.nrabdhastataH pashchAtprasIdati .. 30..\\
tAni tAnyanuraktena shakyAnyanutitikShitum .
mantriNA.n cha bhavetkrodho visphUrjitamivAshaneH .. 31..\\
yastu sa.nharate tAni bhartuH priyachikIrShayA .
samAnasukhaduHkha.n taM pR^ichchhedartheShu mAnavam .. 32..\\
anR^ijustvanurakto.api sampannashchetarairguNaiH .
rAGYaH praGYAna yukto.api na mantra.n shrotumarhati .. 33..\\
yo.amitraiH saha sambaddho na paurAnbahu manyate .
sa suhR^ittAdR^isho rAGYo na mantra.n shrotumarhati .. 34..\\
avidvAnashuchiH stabdhaH shatrusevI vikatthanaH .
sa suhR^itkrodhano lubdho na mantra.n shrotumarhati .. 35..\\
AgantushchAnurakto.api kAmamastu bahushrutaH .
satkR^itaH sa.nvibhakto vA na mantra.n shrotumarhati .. 36..\\
yastvalpenApi kAryeNa sakR^idAkShArito bhavet .
punaranyairguNairyukto na mantra.n shrotumarhati .. 37..\\
kR^itapraGYashcha medhA vI budho jAnapadaH shuchiH .
sarvakarmasu yaH shuddhaH sa mantra.n shrotumarhati .. 38..\\
GYAnaviGYAnasampannaH prakR^itiGYaH parAtmanoH .
suhR^idAtmasamo rAGYo sa mantra.n shrotumarhati .. 39..\\
satyavAkshIlasampanno gambhIraH sa trapo mR^iduH .
pitR^ipaitAmaho yaH syAtsa mantra.n shrotumarhati .. 40..\\
santuShTaH saMmataH satyaH shauTIre dveShyapApakaH .
mantravitkAlavichchhUraH sa mantra.n shrotumarhati .. 41..\\
sarvaloka.n samaM shaktaH sAntvena kurute vashe .
tasmai mantraH prayoktavyo daNDamAdhitsatA nR^ipa .. 42..\\
paurajAnapadA yasminvishvAsa.n dharmato gatAH .
yoddhA nayavipashchichcha sa mantra.n shrotumarhati .. 43..\\
tasmAtsarvairguNairetairupapannAH supUjitAH .
mantriNaH prakR^itiGYAH syustryavarA mahadIpsavaH .. 44..\\
svAsu prakR^itiShu chhidra.n lakShayeranparasya cha .
mantriNo mantramUla.n hi rAGYo rAShTraM vivardhate .. 45..\\
nAsya chhidraM paraH pashyechchhidreShu paramanviyAt .
gUhetkUrma ivA~NgAni rakShedvivaramAtmanaH .. 46..\\
mantragrAhA hi rAjyasya mantriNo ye manIShiNaH .
mantrasa.nhanano rAjA mantrA~NgAnItaro janaH .. 47..\\
rAjyaM praNidhi mUla.n hi mantrasAraM prachakShate .
svAmina.n tvanuvartanti vR^ittyarthamiha mantriNaH .. 48..\\
sa vinIya madakrodhau mAnamIrShyA.n cha nirvR^itaH .
nityaM pa~nchopadhAtItairmantrayetsaha mantribhiH .. 49..\\
teShA.n trayANA.n vividhaM vimarshaM
budhyeta chitta.n viniveshya tatra .
svanishchaya.n taM paranishchayaM cha
nivedayeduttaramantrakAle .. 50..\\
dharmArthakAmaGYamupetya pR^ichchhed
yukto guruM brAhmaNamuttamArtham .
niShThA kR^itA tena yadA saha syAt
ta.n tatra mArgaM praNayedasaktam .. 51..\\
eva.n sadA mantrayitavyamAhur
ye mantratattvArthavinishchayaGYAH .
tasmAttvamevaM praNayeH sadaiva
mantraM prajA sa~NgrahaNe samartham .. 52..\\
na vAmanAH kubja kR^ishA na kha~njA
nAndhA jaDAH strI na na pu.nsaka.n cha .
na chAtra tirya~Nna puro na pashchAn
nordhvaM na chAdhaH prachareta kash chit .. 53..\\
Aruhya vAtAyanameva shUnyaM
sthalaM prakAsha.n kushakAshahInam .
vAga~NgadoShAnparihR^itya mantraM
saMmantrayetkAryamahIna kAlam .. 54..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 85}
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
bR^ihaspateshcha sa.nvAda.n shakrasya cha yudhiShThira .. 1..\\
ki.n svidekapadaM brahmanpuruShaH samyagAcharan .
pramANa.n sarvabhUtAnAM yashashchaivApnuyAnmahat .. 2..\\
sAntvamekapada.n shakra puruShaH samyagAcharan .
pramANa.n sarvabhUtAnAM yashashchaivApnuyAnmahat .. 3..\\
etadekapada.n shakra sarvalokasukhAvaham .
AcharansarvabhUteShu priyo bhavati sarvadA .. 4..\\
yo hi nAbhAShate ki.n chitsatataM bhrukuTI mukhaH .
dveShyo bhavati bhUtAnA.n sa sAntvamiha nAcharan .. 5..\\
yastu pUrvamabhiprekShya pUrvamevAbhibhAShate .
smitapUrvAbhibhAShI cha tasya lokaH prasIdati .. 6..\\
dAnameva hi sarvatra sAntvenAnabhijalpitam .
na prINayati bhUtAni nirvya~njamamivAshanam .. 7..\\
adAtA hyapi bhUtAnAM madhurAmIrayangiram .
sarvalokamima.n shakra sAntvena kurute vashe .. 8..\\
tasmAtsAntvaM prakartavya.n daNDamAdhitsatAm iha .
phala.n cha janayatyevaM na chAsyodvijate janaH .. 9..\\
sukR^itasya hi sAntvasya shlakShNasya madhurasya cha .
samyagAsevyamAnasya tulya.n jAtu na vidyate .. 10..\\
ityuktaH kR^itavAnsarva.n tathA shakraH purodhasA .
tathA tvamapi kaunteya samyagetatsamAchara .. 11..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 86}
katha.n svidiha rAjendra pAlayanpArthiva prajAH .
prati dharma.n visheSheNa kIrtimApnoti shAshvatIm .. 1..\\
vyavahAreNa shuddhena prajApAlanatatparaH .
prApya dharma.n cha kIrtiM cha lokAvApnotyubhau shuchiH .. 2..\\
kIdR^isha.n vyavahAra.n tu kaishcha vyavaharennR^ipaH .
etatpR^iShTo mahAprAGYa yathA vadvaktumarhasi .. 3..\\
ye chaite pUrvakathitA guNAste puruShaM prati .
naikasminpuruShe hyete vidyanta iti me matiH .. 4..\\
evametanmahAprAGYa yathA vadasi buddhimAn .
durlabhaH puruShaH kashchidebhirguNaguNairyutaH .. 5..\\
ki.n tu sa~NkShepa taH shIlaM prayatne neha durlabham .
vakShyAmi tu yathAmAtyAnyAdR^ishAMshcha kariShyasi .. 6..\\
chaturo brAhmaNAnvaidyAnpragalbhAnsAttvikA~nshuchIn .
trIMshcha shUdrAnvinItAMshcha shuchInkarmaNi pUrvake .. 7..\\
aShTAbhishcha guNairyukta.n sUtaM paurANika.n charet .
pa~nchAshadvarShavayasaM pragalbhamanasUyakam .. 8..\\
matismR^itisamAyukta.n vinItaM samadarshanam .
kArye vivadamAnAnA.n shaktamartheShvalolupam .. 9..\\
vivarjitAnA.n vyasanaiH sughoraiH saptabhirbhR^isham .
aShTAnAM mantriNAM madhye mantra.n rAjopadhArayet .. 10..\\
tataH sampeShayedrAShTre rAShTrAyAtha cha darshayet .
anena vyavahAreNa draShTavyAste prajAH sadA .. 11..\\
na chApi gUDha.n kAryaM te grAhyaM kAryopaghAtakam .
kArye khalu vipanne tvA.n so.adharmastAMshcha pIDayet .. 12..\\
vidravechchaiva rAShTra.n te shyenAtpakShigaNA iva .
parisravechcha satataM naurvishIrNeva sAgare .. 13..\\
prajAH pAlayato.asamyagadharmeNeha bhUpateH .
hArdaM bhaya.n sambhavati svargashchAsya virudhyate .. 14..\\
atha yo.adharmataH pAti rAjAmAtyo.atha vAtma jaH .
dharmAsane niyuktaH sandharmamUlaM nararShabha .. 15..\\
kAryeShvadhi kR^itAH samyagakurvanto nR^ipAnugAH .
AtmAnaM purataH kR^itvA yAnyadhaH saha pArthivAH .. 16..\\
balAtkR^itAnAM balibhiH kR^ipaNaM bahu jalpatAm .
nAtho vai bhUmipo nityamanAthAnAM nR^iNAM bhavet .. 17..\\
tataH sAkShibala.n sAdhu dvaidhe vAdakR^itaM bhavet .
asAkShikamanAtha.n vA parIkShya.n tadvisheShataH .. 18..\\
aparAdhAnurUpa.n cha daNDaM pApeShu pAtayet .
udvejayeddhanairR^iddhAndaridrAnvadhabAndhanaiH .. 19..\\
vinayairapi durvR^ittAnprahArairapi pArthivaH .
sAntvenopapradAnena shiShTAMshcha paripAlayet .. 20..\\
rAGYo vadha.n chikIrShedyastasya chitro vadho bhavet .
AjIvakasya stenasya varNasa~Nkarakasya cha .. 21..\\
samyakpraNayato daNDaM bhUmipasya vishAM pate .
yuktasya vA nAstyadharmo dharma eveha shAshvataH .. 22..\\
kAmakAreNa daNDa.n tu yaH kuryAdavichakShaNaH .
sa ihAkIrti sa.nyukto mR^ito narakamApnuyAt .. 23..\\
na parasya shravAdeva pareShA.n daNDamarpayet .
AgamAnugama.n kR^itvA badhnIyAnmokShayeta vA .. 24..\\
na tu hanyAnnR^ipo jAtu dUta.n kasyAM chidApadi .
dUtasya hantA nirayamAvishetsachivaiH saha .. 25..\\
yathoktavAdina.n dUtaM kShatradharmarato nR^ipaH .
yo hanyAtpitarastasya bhrUNa hatyAmavApnuyuH .. 26..\\
kulInaH shIlasampanno vAgmI dakShaH priya.nvadaH .
yathoktavAdI smR^itimAndUtaH syAtsaptabhirguNaiH .. 27..\\
etaireva guNairyuktaH pratIhAro.asya rakShitA .
shiro rakShashcha bhavati guNairetaiH samanvitaH .. 28..\\
dharmArthashAstratattvaGYaH sandhivigrahako bhavet .
matimAndhR^itimAndhImAnrahasyavinigUhitA .. 29..\\
kulInaH satyasampannaH shakto.amAtyaH prasha.nsitaH .
etaireva guNairyuktastathA senApatirbhavet .. 30..\\
vyUha yantrAyudhIyAnA.n tattvaGYo vikramAnvitaH .
varShashItoShNavAtAnA.n sahiShNuH pararandhri vit .. 31..\\
vishvAsayetparAMshchaiva vishvasenna tu kasya chit .
putreShvapi hi rAjendra vishvAso na prashasyate .. 32..\\
etachchhAstrArtha tattva.n tu tavAkhyAtaM mayAnagha .
avishvAso narendrANA.n guhyaM paramamuchyate .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 87}
katha.n vidhaM puraM rAjA svayamAvastumarhati .
kR^ita.n vA kArayitvA vA tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
yatra kaunteya vastavya.n saputrabhrAtR^ibandhunA .
nyAyya.n tatra paripraShTuM gupti.n vR^ittiM cha bhArata .. 2..\\
tasmAtte vartayiShyAmi durgakarmavisheShataH .
shrutvA tathAvidhAtavyamanuShTheya.n cha yatnataH .. 3..\\
ShaDvidha.n durgamAsthAya purANyatha niveshayet .
sarvasampatpradhAna.n yadbAhulyaM vApi sambhavet .. 4..\\
dhanva durgaM mahI durga.n giridurgaM tathaiva cha .
manuShyadurgamabdurga.n vanadurga.n cha tAni ShaT .. 5..\\
yatpura.n durga sampannaM dhAnyAyudha samanvitam .
dR^iDhaprAkAraparikha.n hastyashvarathasa~Nkulam .. 6..\\
vidvA.nsaH shilpino yatra nichayAshcha susa~ncitAH .
dhArmikashcha jano yatra dAkShyamuttamamAsthitaH .. 7..\\
Urvo vi naranAgAshva.n chatvarApaNashobhitam .
prasiddha vyavahAra.n cha prashAntamakutobhayam .. 8..\\
suprabha.n sAnunAda.n cha suprashasta niveshanam .
shUrADhya janasampannaM brahmaghoShAnunAditam .. 9..\\
samAjotsavasampanna.n sadA pUjita daivatam .
vashyAmAtya balo rAjA tatpura.n svayamAvaset .. 10..\\
tatra koshaM balaM mitra.n vyavahAra.n cha vardhayet .
pure janapade chaiva sarvadoShAnnivartayet .. 11..\\
bhANDAgArAyudhAgAraM prayatnenAbhivardhayet .
nichayAnvardhayetsarvA.nstathA yantragadA gadAn .. 12..\\
kAShThalohatuShA~NgAradArushR^i~NgAsthivaiNavAn .
majjA snehavasA kShaudramauShadha grAmameva cha .. 13..\\
shaNa.n sarjarasa.n dhAnyamAyudhAni sharA.nstathA .
charma snAyu tathA vetraM mu~nja balbaja dhanvanAn .. 14..\\
AshayAshchoda pAnAshcha prabhUtasalilA varAH .
niroddhavyAH sadA rAGYA kShIriNashcha mahIruhAH .. 15..\\
satkR^itAshcha prayatnena AchAryartvikpurohitAH .
maheShvAsAH sthapatayaH sA.nvatsara chikitsakAH .. 16..\\
prAGYA medhA vino dAntA dakShAH shUrA bahushrutAH .
kulInAH sattvasampannA yuktAH sarveShu karmasu .. 17..\\
pUjayeddhArmikAnrAjA nigR^ihNIyAdadhArmikAn .
niyu~njyAchcha prayatnena sarvavarNAnsvakarmasu .. 18..\\
bAhyamAbhyantara.n chaiva paurajAnapadaM janam .
chAraiH suvidita.n kR^itvA tataH karma prayojayet .. 19..\\
chArAnmantra.n cha koshaM cha mantraM chaiva visheShataH .
anutiShThetsvaya.n rAjA sarvaM hyatra pratiShThitam .. 20..\\
udAsInAri mitrANA.n sarvameva chikIrShitam .
pure janapade chaiva GYAtavya.n chArachakShuShA .. 21..\\
tatastathAvidhAtavya.n sarvamevApramAda taH .
bhaktAnpujayatA nitya.n dviShatashcha nigR^ihNatA .. 22..\\
yaShTtavya.n kratubhirnityaM dAtavyaM chApyapIDayA .
prajAnA.n rakShaNa.n kAryaM na kAryaM karma garhitam .. 23..\\
kR^ipaNAnAtha vR^iddhAnA.n vidhavAnA.n cha yoShitAm .
yogakShema.n cha vR^ittiM cha nityameva prakalpayet .. 24..\\
AshrameShu yathAkAla.n chela bhAjanabhojanam .
sadaivopaharedrAjA satkR^ityAnavamanya cha .. 25..\\
AtmAna.n sarvakAryANi tApase rAjyameva cha .
nivedayetprayatnena tiShThetprahvashcha sarvadA .. 26..\\
sarvArthatyAgina.n rAjA kule jAtaM bahushrutam .
pUjayettAdR^isha.n dR^iShTvA shayanAsanabhojanaiH .. 27..\\
tasminkurvIta vishvAsa.n rAjA kasyA.n chidApadi .
tApaseShu hi vishvAsamapi kurvanti dasyavaH .. 28..\\
tasminnidhInAdadhIta praGYAM paryAdadIta cha .
na chApyabhIkShNa.n seveta bhR^ishaM vA pratipUjayet .. 29..\\
anyaH kAryaH svarAShTreShu pararAShTreShu chAparaH .
aTavIShvaparaH kAryaH sAmantanagareShu cha .. 30..\\
teShu satkArasa.nskArAnsa.nvibhAgAMshcha kArayet .
pararAShTrATavI stheShu yathA svaviShaye tathA .. 31..\\
te kasyA.n chidavasthAyA.n sharaNaM sharaNArthine .
rAGYe dadyuryathAkAma.n tApasAH saMshitavratAH .. 32..\\
eSha te lakShaNoddeshaH sa~NkShepeNa prakIrtitaH .
yAdR^ishaM nagara.n rAjA svayamAvastumarhati .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 88}
rAShTragupti.n cha me rAjanrAShTrasyaiva cha sa~Ngraham .
samyagjiGYAsamAnAya prabrUhi bharatarShabha .. 1..\\
rAShTragupti.n cha te samyagrAShTrasyaiva cha sa~Ngraham .
hanta sarvaM pravakShyAmi tattvamekamanAH shR^iNu .. 2..\\
grAmasyAdhipatiH kAryo dasha grAmyastathAparaH .
dviguNAyAH shatasyaiva.n sahasrasya cha kArayet .. 3..\\
grAme yAngrAmadoShAMshcha grAmikaH paripAlayet .
tAnbrUyAddasha pAyAsau sa tu viMshatipAya vai .. 4..\\
so.api viMshatyadhipatirvR^itta.n jAnapade jane .
grAmANA.n shatapAlAya sarvameva nivedayet .. 5..\\
yAni gramINa bhojyAni grAmikastAnyupAshnuyAt .
dasha pastena bhartavyastenApi dviguNAdhipaH .. 6..\\
grAma.n grAmashatAdhyakSho bhoktumarhati satkR^itaH .
mahAntaM bharatashreShTha susphIta janasa~Nkulam .
tatra hyanekamAyatta.n rAGYo bhavati bhArata .. 7..\\
shAkhA nagaramarhastu sahasrapatiruttamam .
dhAnyahairaNyabhogena bhoktu.n rAShTriya udyataH .. 8..\\
tathA yadgrAmakR^itya.n syAdgrAmikR^itya.n cha te svayam .
dharmaGYaH sachivaH kashchittatprapashyedatandritaH .. 9..\\
nagare nagare cha syAdekaH sarvArthachintakaH .
uchchaiH sthAne ghorarUpo nakShatrANAmiva grahaH .
bhavetsa tAnparikrAmetsarvAneva sadA svayam .. 10..\\
vikraya.n krayamadhvAnaM bhaktaM cha sa parivyayam .
yogakShema.n cha samprekShya vaNijaH kArayetkarAn .. 11..\\
utpatti.n dAnavR^ittiM cha shilpa.n samprekShya chAsakR^it .
shilpapratikarAneva shilpinaH prati kArayet .. 12..\\
uchchAvachakarA nyAyyAH pUrvarAGYA.n yudhiShThira .
yathA yathA na hIyera.nstathA kuryAnmahIpatiH .. 13..\\
phala.n karma cha samprekShya tataH sarvaM prakalpayet .
phala.n karma cha nirhetu na kashchitsampravartayet .. 14..\\
yathA rAjA cha kartA cha syAtA.n karmaNi bhAginau .
samavekShya tathA rAGYA praNeyAH satata.n karAH .. 15..\\
nochchhindyAdAtmano mUlaM pareShA.n vApi tR^iShNayA .
IhA dvArANi sa.nrudhya rAjA samprIti darshanaH .. 16..\\
pradviShanti parikhyAta.n rAjAnamati khAdanam .
pradviShTasya kutaH shreyaH sampriyo labhate priyam .. 17..\\
vatsaupamyena dogdhavya.n rAShTramakShINa buddhinA .
bhR^ito vatso jAtabalaH pIDA.n sahati bhArata .. 18..\\
na karma kurute vatso bhR^isha.n dugdho yudhiShThira .
rAShTramapyatidugdha.n hi na karma kurute mahat .. 19..\\
yo rAShTramanugR^ihNAti parigR^ihya svayaM nR^ipaH .
sa~njAtamupajIvansa labhate sumahatphalam .. 20..\\
Apadartha.n hi nichayAnrAjAna iha chinvate .
rAShTra.n cha koshabhUta.n syAtkosho veshma gatastathA .. 21..\\
paurajAnapadAnsarvAnsaMshritopAshritA.nstathA .
yathAshaktyanukampeta sarvAnabhyantarAnapi .. 22..\\
bAhya.n janaM bhedayitvA bhoktavyo madhyamaH sukham .
evaM na samprakupyante janAH sukhitaduHkhitAH .. 23..\\
prAgeva tu karAdAnamanubhAShya punaH punaH .
saMnipatya svaviShaye bhaya.n rAShTre pradarshayet .. 24..\\
iyamApatsamutpannA parachakrabhayaM mahat .
api nAntAya kalpeta veNoriva phalAgamaH .. 25..\\
arayo me samutthAya bahubhirdasyubhiH saha .
idamAtmavadhAyaiva rAShTramichchhanti bAdhitum .. 26..\\
asyAmApadi ghorAyA.n samprApte dAruNe bhaye .
paritrANAya bhavatAM prArthayiShye dhanAni vaH .. 27..\\
pratidAsye cha bhavatA.n sarva.n chAhaM bhayakShaye .
nArayaH pratidAsyanti yaddhareyurbalAditaH .. 28..\\
kalatramAditaH kR^itvA nashyetsva.n svayameva hi .
api chetputradArArthamarthasa~ncaya iShyate .. 29..\\
nandAmi vaH prabhAvena putrANAm iva chodaye .
yathAshaktyanugR^ihNAmi rAShTrasyApIDayA cha vaH .. 30..\\
Apatsveva cha boDhavyaM bhavadbhiH sadgavairiva .
na vaH priya tara.n kAryaM dhanaM kasyAM chidApadi .. 31..\\
iti vAchA madhurayA shlakShNayA sopachArayA .
svarashmInabhyavasR^ijedyugamAdAya kAlavit .. 32..\\
prachAraM bhR^ityabharaNa.n vyaya.n gogrAma to bhayam .
yogakShema.n cha samprekShya gominaH kArayetkarAn .. 33..\\
upekShitA hi nashyeyurgomino.araNyavAsinaH .
tasmAtteShu visheSheNa mR^idupUrva.n samAcharet .. 34..\\
sAntvana.n rakShaNa.n dAnamavasthA chApyabhIkShNashaH .
gominAM pArtha kartavya.n sa.nvibhAgAH priyANi cha .. 35..\\
ajasramupayoktavyaM phala.n gomiShu sarvataH .
prabhAvayati rAShTra.n cha vyavahAraM kR^iShiM tathA .. 36..\\
tasmAdgomiShu yatnena prIti.n kuryAdvichakShaNaH .
dayAvAnapramattashcha karAnsampraNayanmR^idUn .. 37..\\
sarvatra kShemacharaNa.n sulabha.n tAta gomibhiH .
na hyataH sadR^isha.n kiM chiddhanamasti yudhiShThira .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 89}
yadA rAjA samartho.api koshArthI syAnmahAmate .
kathaM pravarteta tadA tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
yathAdesha.n yathAkAlamapi chaiva yathAbalam .
anushiShyAtprajA rAjA dharmArthI taddhite rataH .. 2..\\
yathA tAsA.n cha manyeta shreya Atmana eva cha .
tathA dharmyANi sarvANi rAjA rAShTre pravartayet .. 3..\\
madhu doha.n duhedrAShTraM bhramarAnna vipAtayet .
vatsApekShI duhechchaiva stanAMshcha na vikuTTayet .. 4..\\
jalaukA vatpibedrAShTraM mR^idunaiva narAdhipa .
vyAghrIva cha haretputramadaShTvA mA patediti .. 5..\\
alpenAlpena deyena vardhamAnaM pradApayet .
tato bhUyastato bhUyaH kAma.n vR^iddhiM samAcharet .. 6..\\
damayanniva damyAnA.n shashvadbhAraM pravardhayet .
mR^idupUrvaM prayatnena pAshAnabhyavahArayet .. 7..\\
sakR^itpAshAvakIrNAste na bhaviShyanti durdamAH .
uchiteneva bhoktavyAste bhaviShyanti yatnataH .. 8..\\
tasmAtsarvasamArambho durlabhaH puruShavrajaH .
yathAmukhyAnsAntvayitvA bhoktavya itaro janaH .. 9..\\
tatastAnbhedayitvAtha parasparavivakShitAn .
bhu~njIta sAntvayitvaiva yathAsukhamayatna taH .. 10..\\
na chAsthAne na chAkAle karAnebhyo.anupAtayet .
AnupUrvyeNa sAntvena yathAkAla.n yathAvidhi .. 11..\\
upAyAnprabravImyetAnna me mAyA vivakShitA .
anupAyena damayanprakopayati vAjinaH .. 12..\\
pAnAgArANi veshAshcha vesha prApaNikAstathA .
kushIlavAH sa kitavA ye chAnye ke chidIdR^ishAH .. 13..\\
niyamyAH sarva evaite ye rAShTrasyopaghAtakAH .
ete rAShTre hi tiShThanto bAdhante bhadrikAH prajAH .. 14..\\
na kena chidyAchitavyaH kashchitki.n chidanApadi .
iti vyavasthA bhUtAnAM purastAnmanunA kR^itA .. 15..\\
sarve tathA na jIveyurna kuryuH karma chediha .
sarva eva trayo lokA na bhaveyurasaMshayam .. 16..\\
prabhurniyamane rAjA ya etAnna niyachchhati .
bhu~Nkte sa tasya pApasya chaturbhAgamiti shrutiH .
tathA kR^itasya dharmasya chaturbhAgamupAshnute .. 17..\\
sthAnAnyetAni sa~Ngamya prasa~Nge bhUtinAshanaH .
kAmaprasaktaH puruShaH kimakArya.n vivarjayet .. 18..\\
Apadyeva tu yAcheranyeShAM nAsti parigrahaH .
dAtavya.n dharmatastebhyastvanukroshAddayArthinA .. 19..\\
mA te rAShTre yAchanakA mA te bhUyushcha dasyavaH .
iShTAdAtAra evaite naite bhUtasya bhAvakAH .. 20..\\
ye bhUtAnyanugR^ihNanti vardhayanti cha ye prajAH .
te te rAShTre pravartantAM mA bhUtAnAmabhAvakAH .. 21..\\
daNDyAste cha mahArAja dhanAdAna prayojanAH .
prayoga.n kArayeyustAnyathAbali karA.nstathA .. 22..\\
kR^iShigorakShya vANijya.n yachchAnyatki.n chidIdR^isham .
puruShaiH kArayetkarma bahubhiH saha karmibhiH .. 23..\\
narashchetkR^iShigorakShya.n vANijya.n chApyanuShThitaH .
saMshaya.n labhate ki.n chittena rAjA vigarhyate .. 24..\\
dhaninaH pUjayennitya.n yAnAchchhAdanabhojanaiH .
vaktavyAshchAnugR^ihNIdhvaM pUjAH saha mayeti ha .. 25..\\
a~NgametanmahadrAGYA.n dhanino nAma bhArata .
kakuda.n sarvabhUtAnA.n dhanastho nAtra saMshayaH .. 26..\\
prAGYaH shUro dhanasthashcha svAmI dhArmika eva cha .
tapasvI satyavAdI cha buddhimAMshchAbhirakShati .. 27..\\
tasmAdeteShu sarveShu prItimAnbhava pArthiva .
satyamArjavamakrodhamAnR^isha.nsya.n cha pAlaya .. 28..\\
eva.n daNDaM cha koshaM cha mitraM bhUmiM cha lapsyase .
satyArjava paro rAjanmitra koshasamanvitaH .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 90}
vanaspatInbhakShyaphalAnna chhindyurviShaye tava .
brAhmaNAnAM mUlaphala.n dharmyamAhurmanIShiNaH .. 1..\\
brAhmaNebhyo.atirikta.n cha bhu~njIrannitare janAH .
na brAhmaNoparodhena haredanyaH katha.n chana .. 2..\\
viprashchettyAgamAtiShThedAkhyAyAvR^itti karshitaH .
parikalpyAsya vR^ittiH syAtsadArasya narAdhipa .. 3..\\
sa chennopanivarteta vAchyo brAhmaNa sa.nsadi .
kasminnidAnIM maryAdAmaya.n lokaH kariShyati .. 4..\\
asaMshayaM nivarteta na chedvakShyatyataH param .
pUrvaM parokSha.n kartavyametatkaunteya shAsanam .. 5..\\
AhuretajjanA brahmanna chaitachchhraddadhAmyaham .
nimantryashcha bhavedbhogairavR^ittyA chettadAcharet .. 6..\\
kR^iShigorakShya vANijya.n lokAnAmiha jIvanam .
Urdhva.n chaiva trayI vidyA sA bhUtAnbhAvayatyuta .. 7..\\
tasyAM prayatamAnAyA.n ye syustatparipanthinaH .
dasyavastadvadhAyeha brahmA kShatramathAsR^ijat .. 8..\\
shatrU~njahi prajA rakSha yajasva kratubhirnR^ipa .
yudhyasva samare vIro bhUtvA kauravanandana .. 9..\\
sa.nrakShyAnpAlayedrAjA yaH sa rAjArya kR^ittamaH .
ye ke chittAnna rakShanti tairartho nAsti kash chana .. 10..\\
sadaiva rAGYA boddhavya.n sarvalokAdyudhiShThira .
tasmAddhetorhi bhu~njIta manuShyAneva mAnavaH .. 11..\\
antarebhyaH parAnrakShanparebhyaH punarantarAn .
parAnparebhyaH svAnsvebhyaH sarvAnpAlaya nityadA .. 12..\\
AtmAna.n sarvato rakShanrAjA rakSheta medinIm .
AtmamUlamida.n sarvamAhurhi viduSho janAH .. 13..\\
ki.n chhidraM ko.anuSha~Ngo me ki.n vAstyavinipAtitam .
kuto mAmAsraveddoSha iti nitya.n vichintayet .. 14..\\
guptaishchArairanumataiH pR^ithivImanuchArayet .
sunIta.n yadi me vR^ittaM prasha.nsanti na vA punaH .
kachchidrochejjanapade kachchidrAShTre cha me yashaH .. 15..\\
dharmaGYAnA.n dhR^itimatA.n sa~NgrAmeShvapalAyinAm .
rAShTra.n cha ye.anujIvanti ye cha rAGYo.anujIvinaH .. 16..\\
amAtyAnA.n cha sarveShAM madhyasthAnAM cha sarvashaH .
ye cha tvAbhiprasha.nseyurnindeyuratha vA punaH .
sarvAnsupariNItA.nstAnkArayeta yudhiShThira .. 17..\\
ekAntena hi sarveShAM na shakya.n tAta rochitum .
mitrAmitramatho madhya.n sarvabhUteShu bhArata .. 18..\\
tulyabAhubalAnA.n cha guNairapi niShevinAm .
katha.n syAdadhikaH kashchitsa tu bhu~njIta mAnavAn .. 19..\\
ye charA hyacharAnadyuradaMShTrAndaMShTriNastathA .
AshIviShA iva kruddhA bhujagA bhujagAniva .. 20..\\
etebhyashchApramattaH syAtsadA yatto yudhiShThira .
bhAruNDa sadR^ishA hyete nipatanti pramAdyataH .. 21..\\
kachchitte vaNijo rAShTre nodvijante karArditAH .
krINanto bahu vAlpena kAntArakR^itanishramAH .. 22..\\
kachchitkR^iShikarA rAShTraM na jahatyati pIDitAH .
ye vahanti dhura.n rAGYAM sambharantItarAnapi .. 23..\\
ito dattena jIvanti devA pitR^igaNAstathA .
manuShyoragarakShA.nsi vayA.nsi pashavastathA .. 24..\\
eShA te rAShTravR^ittishcha rAShTraguptishcha bhArata .
etamevArthamAshritya bhUyo vakShyAmi pANDava .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 91}
yAna~NgirAH kShatradharmAnutathyo brahma vittamaH .
mAndhAtre yauvanAshvAya prItimAnabhyabhAShata .. 1..\\
sa yathAnushashAsainamutathyo brahma vittamaH .
tatte sarvaM pravakShyAmi nikhilena yudhiShThira .. 2..\\
dharmAya rAjA bhavati na kAmakaraNAya tu .
mAndhAtareva.n jAnIhi rAjA lokasya rakShitA .. 3..\\
rAjA charati vai dharma.n devatvAyaiva gachchhati .
na cheddharma.n sa charati narakAyaiva gachchhati .. 4..\\
dharme tiShThanti bhUtAni dharmo rAjani tiShThati .
ta.n rAjA sAdhu yaH shAsti sa rAjA pR^ithivIpatiH .. 5..\\
rAjA paramadharmAtmA lakShmIvAnpApa uchyate .
devAshcha garhA.n gachchhanti dharmo nAstIti chochyate .. 6..\\
adharme vartamAnAnAmarthasiddhiH pradR^ishyate .
tadeva ma~Ngala.n sarvaM lokaH samanuvartate .. 7..\\
uchchhidyate dharmavR^ittamadharmo vartate mahAn .
bhayamAhurdivArAtra.n yadA pApo na vAryate .. 8..\\
na vedAnanuvartanti vratavanto dvijAtayaH .
na yaGYA.nstanvate viprA yadA pApo na vAryate .. 9..\\
vadhyAnAmiva sarveShAM mano bhavati vihvalam .
manuShyANAM mahArAja yadA pApo na vAryate .. 10..\\
ubhau lokAvabhiprekShya rAjAnamR^iShayaH svayam .
asR^ijansumahadbhUtamaya.n dharmo bhaviShyati .. 11..\\
yasmindharmo virAjeta ta.n rAjAnaM prachakShate .
yasminvilIyate dharma.n taM devA veShala.n viduH .. 12..\\
vR^iSho hi bhagavAndharmo yastasya kurute hyalam .
vR^iShala.n ta.n vidurdevAstasmAddharmaM na lopayet .. 13..\\
dharme vardhati vardhanti sarvabhUtAni sarvadA .
tasminhrasati hIyante tasmAddharmaM pravardhayet .. 14..\\
dhanAtsravati dharmo hi dhAraNAdveti nishchayaH .
akAryANAM manuShyendra sa sImAnta karaH smR^itaH .. 15..\\
prabhavArtha.n hi bhUtAnA.n dharmaH sR^iShTaH svayaM bhuvA .
tasmAtpravardhayeddharmaM prajAnugraha kAraNAt .. 16..\\
tasmAddhi rAjashArdUla dharmaH shreShTha iti smR^itaH .
sa rAjA yaH prajAH shAsti sAdhu kR^itpuruSharShabhaH .. 17..\\
kAmakrodhAvanAdR^itya dharmamevAnupAlayet .
dharmaH shreyaH karatamo rAGYAM bharatasattama .. 18..\\
dharmasya brAhmaNA yonistasmAttAnpUjayetsadA .
brAhmaNAnA.n cha mAndhAtaH kAmAnkuryAdamatsarI .. 19..\\
teShA.n hyakAma karaNAdrAGYaH sa~njAyate bhayam .
mitrANi cha na vardhante tathAmitrI bhavantyapi .. 20..\\
brAhmaNAnvai tadAsUyAdyadA vairochano baliH .
athAsmAchchhrIrapAkrAmadyAsminnAsItpratApinI .. 21..\\
tatastasmAdapakramya sAgachchhatpAkashAsanam .
atha so.anvatapatpashchAchchhriya.n dR^iShTvA purandare .. 22..\\
etatphalamasUyAyA abhimAnasya chAbhibho .
tasmAdbudhyasva mAndhAtarmA tvA jahyAtpratApinI .. 23..\\
darpo nAma shriyaH putro jaGYe.adharmAditi shrutiH .
tena devAsurA rAjannItAH subahusho vasham .. 24..\\
rAjarShayashcha bahavastasmAdbudhyasva pArthiva .
rAjA bhavati ta.n jitvA dAsastena parAjitaH .. 25..\\
sa yathA darpasahitamadharmaM nAnusevate .
tathA vartasva mAndhAtashchira.n chetsthAtumichchhasi .. 26..\\
mattAtpramattAtpogaNDAdunmattAchcha visheShataH .
tadabhyAsAdupAvartAdahitAnA.n cha sevanAt .. 27..\\
nigR^ihItAdamAtyAchcha strIbhyashchaiva visheShataH .
parvatAdviShamAddurgAddhastino.ashvAtsarIsR^ipAt .. 28..\\
etebhyo nityayattaH syAnnakta~ncaryA.n cha varjayet .
atyAya.n chAti mAnaM cha dambhaM krodhaM cha varjayet .. 29..\\
aviGYAtAsu cha strIShu klIbAsu svairiNIShu cha .
parabhAryAsu kanyAsu nAcharenmaithunaM nR^ipaH .. 30..\\
kuleShu pAparakShA.nsi jAyante varNasa~NkarAt .
apumA.nso.a~NgahInAshcha sthUlajihvA vichetasaH .. 31..\\
ete chAnye cha jAyante yadA rAjA pramAdyati .
tasmAdrAGYA visheSheNa vartitavyaM prajAhite .. 32..\\
kShatriyasya pramattasya doShaH sa~njAyate mahAn .
adharmAH sampravartante prajA sa~NkarakArakAH .. 33..\\
ashIte vidyate shIta.n shIte shItaM na vidyate .
avR^iShTirati vR^iShTishcha vyAdhishchAvishati prajAH .. 34..\\
nakShatrANyupatiShThanti grahA ghorAstathApare .
utpAtAshchAtra dR^ishyante bahavo rAjanAshanAH .. 35..\\
arakShitAtmA yo rAjA prajAshchApi na rakShati .
prajAshcha tasya kShIyante tAshcha so.anu vinashyati .. 36..\\
dvAvAdadAte hyekasya dvayosh cha bahavo.apare .
kumAryaH sampralupyante tadAhurnR^ipa dUShaNam .. 37..\\
mamaitaditi naikasya manuShyeShvavatiShThate .
tyaktvA dharma.n yadA rAjA pramAdamanutiShThati .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 92}
kAlavarShI cha parjanyo dharmachArI cha pArthivaH .
sampadyadaiShA bhavati sA bibharti sukhaM prajAH .. 1..\\
yo na jAnAti nirhantu.n vastrANAM rajako malam .
raktAni vA shodhayitu.n yathA nAsti tathaiva saH .. 2..\\
evameva dvijendrANA.n kShatriyANA.n vishAm api .
shUdrAshchaturNA.n varNAnAM nAnA karmasvavasthitAH .. 3..\\
karma shUdre kR^iShirvaishye daNDanItishcha rAjani .
brahmacharya.n tapo mantrAH satyaM chApi dvijAtiShu .. 4..\\
teShA.n yaH kShatriyo veda vastrANAmiva shodhanam .
shIladoShAnvinirhantu.n sa pitA sa prajApatiH .. 5..\\
kR^ita.n tretA dvAparashcha kalishcha bharatarShabha .
rAjavR^ittAni sarvANi rAjaiva yugamuchyate .. 6..\\
chAturvarNya.n tathA vedAshchAturAshramyameva cha .
sarvaM pramuhyate hyetadyadA rAjA pramAdyati .. 7..\\
rAjaiva kartA bhUtAnA.n rAjaiva cha vinAshakaH .
dharmAtmA yaH sa kartA syAdadharmAtmA vinAshakaH .. 8..\\
rAGYo bhAryAshcha putrAshcha bAndhavAH suhR^idastathA .
sametya sarve shochanti yadA rAjA pramAdyati .. 9..\\
hastino.ashvAshcha gAvashchApyuShTrAshvatara gardabhAH .
adharmavR^itte nR^ipatau sarve sIdanti pArthiva .. 10..\\
durbalArthaM bala.n sR^iShTa.n dhAtrA mAndhAtaruchyate .
abala.n tanmahadbhUta.n yasminsarvaM pratiShThitam .. 11..\\
yachcha bhUta.n sa bhajate bhUtA ye cha tadanvayAH .
adharmasthe hi nR^ipatau sarve sIdanti pArthiva .. 12..\\
durbalasya hi yachchakShurmunerAshIviShasya cha .
aviShahya tamaM manye mA sma durbalamAsadaH .. 13..\\
durbalA.nstAta budhyethA nityamevAvimAnitAn .
mA tvA.n durbalachakShUMShi pradaheyuH sa bAndhavam .. 14..\\
na hi durbaladagdhasya kule ki.n chitprarohati .
AmUlaM nirdahatyeva mA sma durbalamAsadaH .. 15..\\
abala.n vai balAchchhreyo yachchAti balavadbalam .
balasyAbala dagdhasya na ki.n chidavashiShyate .. 16..\\
vimAnito hatotkruShTastrAtAra.n chenna vindati .
amAnuSha kR^itastatra daNDo hanti narAdhipam .. 17..\\
mA sma tAta bale stheyA bAdhiShThA mApi durbalam .
mA tvA durbalachakShUMShi dhakShyantyagnirivAshrayam .. 18..\\
yAni mithyAbhishastAnAM patantyashrUNi rodatAm .
tAni putrAnpashUnghnanti teShAM mithyAbhishAsatAm .. 19..\\
yadi nAtmani putreShu na chetpautreShu naptR^iShu .
na hi pApa.n kR^itaM karma sadyaH phalati gauriva .. 20..\\
yatrAbalo vadhyamAnastrAtAraM nAdhigachchhati .
mahAndaivakR^itastatra daNDaH patati dAruNaH .. 21..\\
yuktA yadA jAnapadA bhikShante brAhmaNA iva .
abhIkShNaM bhikShudoSheNa rAjAna.n ghnanti tAdR^ishAH .. 22..\\
rAGYo yadA janapade bahavo rAjapUruShAH .
anayenopavartante tadrAGYaH kilbiShaM mahat .. 23..\\
yadA yuktA nayantyarthAnkAmAdarthavashena vA .
kR^ipaNa.n yAchamAnAnA.n tadrAGYo vaishasaM mahat .. 24..\\
mahAvR^ikSho jAyate vardhate cha
ta.n chaiva bhUtAni samAshrayanti .
yadA vR^ikShashchhidyate dahyate vA
tadAshrayA aniketA bhavanti .. 25..\\
yadA rAShTre dharmamagrya.n charanti
sa.nskAra.n vA rAjaguNaM bruvANAH .
tairevAdharmashcharito dharmamohAt
tUrNa.n jahyAtsukR^itaM duShkR^itaM cha .. 26..\\
yatra pApA jyAyamAnAsh charanti
satA.n kalirvindati tatra rAGYaH .
yadA rAjA shAsti narAnnashiShyAn
na tadrAGYya vardhate bhUmipAla .. 27..\\
yashchAmAtyaM mAnayitvA yathArhaM
mantre cha yuddhe cha nR^ipo niyuGYyAt .
pravardhate tasya rAShTraM nR^ipasya
bhu~Nkte mahI.n chApyakhilAM chirAya .. 28..\\
atrApi sukR^ita.n karma vAchaM chaiva subhAShitAm .
samIkShya pUjayanrAjA dharmaM prApnotyanuttamam .. 29..\\
sa.nvibhajya yadA bhu~Nkte na chAnyAnavamanyate .
nihanti balina.n dR^ipta.n sa rAGYo dharma uchyate .. 30..\\
trAyate hi yadA sarva.n vAchA kAyena karmaNA .
putrasyApi na mR^iShyechcha sa rAGYo dharma uchyate .. 31..\\
yadA shAraNikAnrAjA putra vatparirakShati .
bhinatti na cha maryAdA.n sa rAGYo dharma uchyate .. 32..\\
yadApta dakShiNairyaGYairyajate shraddhayAnvitaH .
kAmadveShAvanAdR^itya sa rAGYo dharma uchyate .. 33..\\
kR^ipaNAnAtha vR^iddhAnA.n yadAshru vyapamArShTi vai .
harSha.n sa~njanayannR^INAM sa rAGYo dharma uchyate .. 34..\\
vivardhayati mitrANi tathArIMshchApakarShati .
sampUjayati sAdhUMshcha sa rAGYo dharma uchyate .. 35..\\
satyaM pAlayati prAptyA nityaM bhUmiM prayachchhati .
pUjayatyatithInbhR^ityAnsa rAGYo dharma uchyate .. 36..\\
nigrahAnugrahau chobhau yatra syAtAM pratiShThitau .
asmi.Nlloke pare chaiva rAjA tatprApnute phalam .. 37..\\
yamo rAjA dhArmikANAM mAndhAtaH parameshvaraH .
sa.nyachchhanbhavati prANAnna sa.nyachchha.nstu pApakaH .. 38..\\
R^itvikpurohitAchAryAnsatkR^ityAnavamanya cha .
yadA samyakpragR^ihNAti sa rAGYo dharma uchyate .. 39..\\
yamo yachchhati bhUtAni sarvANyevAvisheShataH .
tasya rAGYAnukartavya.n yantavyA vidhivatprajAH .. 40..\\
sahasrAkSheNa rAjA hi sarva evopamIyate .
sa pashyati hi ya.n dharma.n sa dharmaH puruSharShabha .. 41..\\
apramAdena shikShethAH kShamAM buddhi.n dhR^itiM matim .
bhUtAnA.n sattvajiGYAsAM sAdhvasAdhu cha sarvadA .. 42..\\
sa~NgrahaH sarvabhUtAnA.n dAnaM cha madhurA cha vAk .
paurajAnapadAshchaiva goptavyAH svA yathA prajAH .. 43..\\
na jAtvadakSho nR^ipatiH prajAH shaknoti rakShitum .
bharo hi sumahA.nstAta rAjyaM nAma suduShkaram .. 44..\\
taddaNDavinnR^ipaH prAGYaH shUraH shaknoti rakShitum .
na hi shakyamadaNDena klIbenAbuddhinApi vA .. 45..\\
abhirUpaiH kule jAtairdakShairbhaktairbahushrutaiH .
sarvA buddhIH parIkShethAstApasAshramiNAm api .. 46..\\
tatastva.n sarvabhUtAnA.n dharmaM vetsyasi vai param .
svadeshe paradeshe vA na te dharmo vinashyati .. 47..\\
dharmashchArthashcha kAmash cha dharma evottaro bhavet .
asmi.Nlloke pare chaiva dharmavitsukhamedhate .. 48..\\
tyajanti dArAnprANAMshcha manuShyAH pratipUjitAH .
sa~Ngrahashchaiva bhUtAnA.n dAnaM cha madhurA cha vAk .. 49..\\
apramAdashcha shaucha.n cha tAta bhUtikaraM mahat .
etebhyashchaiva mAndhAtaH satataM mA pramAdithAH .. 50..\\
apramatto bhavedrAjA chhidradarshI parAtmanoH .
nAsya chhidraM paraH pashyechchhidreShu paramanviyAt .. 51..\\
etadvR^itta.n vAsavasya yamasya varuNasya cha .
rAjarShINA.n cha sarveShAM tattvamapyanupAlaya .. 52..\\
tatkuruShva mahArAja vR^itta.n rAjarShisevitam .
AtiShTha divyaM panthAnamahnAya bharatarShabha .. 53..\\
dharmavR^itta.n hi rAjAnaM pretya cheha cha bhArata .
devarShipitR^igandharvAH kIrtayantyamitaujasaH .. 54..\\
sa evamukto mAndhAtA tenotathyena bhArata .
kR^itavAnavisha~NkastadekaH prApa cha medinIm .. 55..\\
bhavAnapi tathA samya~NmAndhAteva mahIpatiH .
dharma.n kR^itvA mahI.n rakShansvarge sthAnamavApsyasi .. 56..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 93}
katha.n dharme sthAtumichchhanrAjA varteta dhArmikaH .
pR^ichchhAmi tvA kurushreShTha tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
gIta.n dR^iShTArthatattvena vAmadevena dhImatA .. 2..\\
rAjA vasu manA nAma kausalyo balavA~nshuchiH .
maharShiM paripaprachchha vAmadeva.n yasho vinam .. 3..\\
dharmArthasahita.n vAkyaM bhagavannanushAdhi mAm .
yena vR^ittena vai tiShThanna chyaveya.n svadharmataH .. 4..\\
tamabravIdvAmadevastapasvI japatA.n varaH .
hemavarNamupAsIna.n yayAtimiva nAhuSham .. 5..\\
dharmamevAnuvartasva na dharmAdvidyate param .
dharme sthitA hi rAjAno jayanti pR^ithivImimAm .. 6..\\
arthasiddheH para.n dharmaM manyate yo mahIpatiH .
R^itA.n cha kurute buddhi.n sa dharmeNa virochate .. 7..\\
adharmadarshI yo rAjA balAdeva pravartate .
kShipramevApayAto.asmAdubhau prathamamadhyamau .. 8..\\
asatpApiShTha sachivo vadhyo lokasya dharmahA .
sahaiva parivAreNa kShipramevAvasIdati .. 9..\\
arthAnAmananuShThAtA kAmachArI vikatthanaH .
api sarvAM mahI.n labdhvA kShiprameva vinashyati .. 10..\\
athAdadAnaH kalyANamanasUyurjitendriyaH .
vardhate matimAnrAjA srotobhiriva sAgaraH .. 11..\\
na pUrNo.asmIti manyeta dharmataH kAmato.arthataH .
buddhito mitra tashchApi satata.n vasudhAdhipaH .. 12..\\
eteShveva hi sarveShu lokayAtrA pratiShThitA .
etAni shR^iNva.Nllabhate yashaH kIrti.n shriyaH prajAH .. 13..\\
eva.n yo dharmasa.nrambhI dharmArthaparichintakaH .
arthAnsamIkShyArabhate sa dhruvaM mahadashnute .. 14..\\
adAtA hyanati sneho daNDenAvartayanprajAH .
sAhasa prakR^itIrAjA kShiprameva vinashyati .. 15..\\
atha pApa.n kR^itaM buddhyA na cha pashyatyabuddhi mAn .
akIrtyApi samAyukto mR^ito narakamashnute .. 16..\\
atha mAnayiturdAtuH shuklasya rasavedinaH .
vyasana.n svamivotpannaM vijighA.nsanti mAnavAH .. 17..\\
yasya nAsti gururdharme na chAnyAnanupR^ichchhati .
sukhatantro.arthalAbheShu nachiraM mahadashnute .. 18..\\
guru pradhAno dharmeShu svayamarthAnvavekShitA .
dharmapradhAno lokeShu suchiraM mahadashnute .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 94}
yatrAdharmaM praNayate durbale balavattaraH .
tA.n vR^ittimupajIvanti ye bhavanti tadanvayAH .. 1..\\
rAjAnamanuvartante taM pApAbhipravartakam .
avinIta manuShya.n tatkShipra.n rAShTraM vinashyati .. 2..\\
yadvR^ittimupajIvanti prakR^itisthasya mAnavAH .
tadeva viShamasthasya svajano.api na mR^iShyate .. 3..\\
sAhasa prakR^itiryatra kurute ki.n chidulbaNam .
ashAstralakShaNo rAjA kShiprameva vinashyati .. 4..\\
yo.atyantAcharitA.n vR^itti.n kShatriyo nAnuvartate .
jitAnAmajitAnA.n cha kShatradharmAdapaiti saH .. 5..\\
dviShanta.n kR^itakarmANaM gR^ihItvA nR^ipatI raNe .
yo na mAnayate dveShAtkShatradharmAdapaiti saH .. 6..\\
shaktaH syAtsumukho rAjA kuryAtkAruNyamApadi .
priyo bhavati bhUtAnAM na cha vibhrashyate shriyaH .. 7..\\
apriya.n yasya kurvIta bhUyastasya priya.n charet .
nachireNa priyaH sa syAdyo.apriyaH priyamAcharet .. 8..\\
mR^iShAvAdaM pariharetkuryAtpriyamayAchitaH .
na cha kAmAnna sa.nrambhAnna dveShAddharmamutsR^ijet .. 9..\\
nApatrapeta prashneShu nAbhibhavyA.n gira.n sR^ijet .
na tvareta na chAsUyettathA sa~NgR^ihyate paraH .. 10..\\
priye nAtibhR^isha.n hR^iShyedapriye na cha sa~njvaret .
na muhyedarthakR^ichchhreShu prajAhitamanusmaran .. 11..\\
yaH priya.n kurute nityaM guNato vasudhAdhipaH .
tasya karmANi sidhyanti na cha santyajyate shriyA .. 12..\\
nivR^ittaM pratikUlebhyo vartamAnamanupriye .
bhaktaM bhajeta nR^ipatistadvai vR^itta.n satAm iha .. 13..\\
aprakIrNendriyaM prAGYamatyantAnugata.n shuchim .
shakta.n chaivAnuraktaM cha yu~njyAnmahati karmaNi .. 14..\\
evameva guNairyukto yo na rajyati bhUmipam .
bharturartheShvasUyantaM na ta.n yu~njIta karmaNi .. 15..\\
mUDhamaindriyaka.n lubdhamanArya charitaM shaTham .
anatItopadha.n hi.nsra.n durbuddhimabahushrutam .. 16..\\
tyaktopAttaM madya rata.n dyUtastrI mR^igayA param .
kArye mahati yo yu~njyAddhIyate sa nR^ipaH shriyaH .. 17..\\
rakShitAtmA tu yo rAjA rakShyAnyashchAnurakShati .
prajAshcha tasya vardhante dhruva.n cha mahadashnute .. 18..\\
ye ke chidbhUmipatayastAnsarvAnanvavekShayet .
suhR^idbhiranabhikhyAtaistena rAjA na riShyate .. 19..\\
apakR^itya balasthasya dUrastho.asmIti nAshvaset .
shyenAnucharitairhyete nipatanti pramAdyataH .. 20..\\
dR^iDhamUlastvaduShTAtmA viditvA balamAtmanaH .
abalAnabhiyu~njIta na tu ye balavattarAH .. 21..\\
vikrameNa mahI.n labdhvA prajA dharmeNa pAlayan .
Ahave nidhana.n kuryAdrAjA dharmaparAyaNaH .. 22..\\
maraNAntamida.n sarvaM neha ki.n chidanAmayam .
tasmAddharme sthito rAjA prajA dharmeNa pAlayet .. 23..\\
rakShAdhikaraNa.n yuddha.n tathA dharmAnushAsanam .
mantrachintya.n sukha.n kAle pa~nchabhirvardhate mahI .. 24..\\
etAni yasya guptAni sa rAjA rAjasattama .
satata.n vartamAno.atra rAjA bhu~Nkte mahImimAm .. 25..\\
naitAnyekena shakyAni sAtatyenAnvavekShitum .
eteShvAptAnpratiShThApya rAjA bhu~Nkte mahI.n chiram .. 26..\\
dAtAra.n sa.nvibhaktAraM mArdavopagataM shuchim .
asantyakta manuShya.n cha taM janAH kurvate priyam .. 27..\\
yastu niHshreyasa.n GYAtvA GYAna.n tatpratipadyate .
Atmano matamutsR^ijya ta.n loko.anuvidhIyate .. 28..\\
yo.arthakAmasya vachanaM prAtikUlyAnna mR^iShyate .
shR^iNoti pratikUlAni vi manA nachirAdiva .. 29..\\
agrAmyacharitAM buddhimatyanta.n yo na budhyate .
jitAnAmajitAnA.n cha kShatradharmAdapaiti saH .. 30..\\
mukhyAnamAtyAnyo hitvA nihInAnkurute priyAn .
sa vai vyasanamAsAdya gAdha mArto na vindati .. 31..\\
yaH kalyANa guNA~nGYAtIndveShAnnaivAbhimanyate .
adR^iDhAtmA dR^iDhakrodho nAsyArtho ramate.antike .. 32..\\
atha yo guNasampannAnhR^idayasyApriyAnapi .
priyeNa kurute vashyAMshchira.n yashasi tiShThati .. 33..\\
nAkAle praNayedarthAnnApriye jAtu sa~njvaret .
priye nAtibhR^isha.n hR^iShyedyujyetArogya karmaNi .. 34..\\
ke mAnuraktA rAjAnaH ke bhayAtsamupAshritAH .
madhyastha doShAH ke chaiShAmiti nitya.n vichintayet .. 35..\\
na jAtu balavAnbhUtvA durbale vishvasetkva chit .
bhAruNDa sadR^ishA hyete nipatanti pramAdyataH .. 36..\\
api sarvairguNairyuktaM bhartAraM priyavAdinam .
abhidruhyati pApAtmA tasmAddhi vibhiShejjanAt .. 37..\\
etA.n rAjopaniShadaM yayAtiH smAha nAhuShaH .
manuShyavijaye yukto hanti shatrUnanuttamAn .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 95}
ayuddhenaiva vijaya.n vardhayedvasudhAdhipaH .
jaghanyamAhurvijaya.n yo yuddhena narAdhipa .. 1..\\
na chApyalabdha.n lipseta mUle nAtidR^iDhe sati .
na hi durbalamUlasya rAGYo lAbho vidhIyate .. 2..\\
yasya sphIto janapadaH sampannaH priya rAjakaH .
santuShTapuShTasachivo dR^iDhamUlaH sa pArthivaH .. 3..\\
yasya yodhAH susantuShTAH sAntvitAH sUpadhAsthitAH .
alpenApi sa daNDena mahI.n jayati bhUmipaH .. 4..\\
paurajAnapadA yasya svanuraktAH supUjitAH .
sadhanA dhAnyavantashcha dR^iDhamUlaH sa pArthivaH .. 5..\\
prabhAvakAlAvadhikau yadA manyeta chAtmanaH .
tadA lipseta medhA vI parabhUmi.n dhanAnyuta .. 6..\\
bhogeShvadayamAnasya bhUteShu cha dayA vataH .
vardhate tvaramANasya viShayo rakShitAtmanaH .. 7..\\
takShatyAtmAnamevaiSha vanaM parashunA yathA .
yaH samyagvartamAneShu sveShu mithyA pravartate .. 8..\\
na vai dviShantaH kShIyante rAGYo nityamapi ghnataH .
krodhaM niyantu.n yo veda tasya dveShTA na vidyate .. 9..\\
yadArya janavidviShTa.n karma tannAcharedbudhaH .
yatkalyANamabhidhyAyettatrAtmAnaM niyojayet .. 10..\\
nainamanye.avajAnanti nAtmanA paritapyate .
kR^ityasheSheNa yo rAjA sukhAnyanububhUShati .. 11..\\
ida.n vR^ittaM manuShyeShu vartate yo mahIpatiH .
ubhau lokau vinirjitya vijaye sampratiShThate .. 12..\\
ityukto vAmadevena sarva.n tatkR^itavAnnR^ipaH .
tathA kurva.nstvamapyetau lokau jetA na saMshayaH .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 96}
atha yo vijigISheta kShatriyaH kShatriya.n yudhi .
kastasya dharmyo vijaya etatpR^iShTo bravIhi me .. 1..\\
sa sahAyo.asahAyo vA rAShTramAgamya bhUmipaH .
brUyAdaha.n vo rAjeti rakShiShyAmi cha vaH sadA .. 2..\\
mama dharmyaM bali.n dattaki.n vA mAM pratipatsyatha .
te chettamAgata.n tatra vR^iNuyuH kushalaM bhavet .. 3..\\
te chedakShatriyAH santo virudhyeyuH katha.n chana .
sarvopAyairniyantavyA vi karma sthA narAdhipa .. 4..\\
ashakta.n kShatriyaM matvA shastraM gR^ihNAtyathAparaH .
trANAyApyasamartha.n taM manyamAnamatIva cha .. 5..\\
atha yaH kShatriyo rAjA kShatriyaM pratyupAvrajet .
katha.n sa pratiyoddhavyastanme brUhi pitA maha .. 6..\\
nAsaMnaddho nAkavacho yoddhavyaH kShatriyo raNe .
eka ekena vAchyashcha visR^ijasva kShipAmi cha .. 7..\\
sa chetsaMnaddha AgachchhetsaMnaddhavya.n tato bhavet .
sa chetsa sainya Agachchhetsa sainyastamathAhvayet .. 8..\\
sa chennikR^ityA yudhyeta nikR^ityA taM prayodhayet .
atha cheddharmato yudhyeddharmeNaiva nivArayet .. 9..\\
nAshvena rathina.n yAyAdudiyAdrathinaM rathI .
vyasane na prahartavyaM na bhItAya jitAya cha .. 10..\\
neShurlipto na karNI syAdasatAmetadAyudham .
jayArthameva yoddhavyaM na krudhyedajighA.nsataH .. 11..\\
sAdhUnA.n tu mitho bhedAtsAdhushchedvyasanI bhavet .
savraNo nAbhihantavyo nAnapatyaH katha.n chana .. 12..\\
bhagnashastro vipannAshvashchhinnajyo hatavAhanaH .
chikitsyaH syAtsvaviShaye prApyo vA svagR^ihAnbhavet .
nirvraNo.api cha moktavya eSha dharmaH sanAtanaH .. 13..\\
tasmAddharmeNa yoddhavyaM manuH svAyambhuvo.abravIt .
satsu nitya.n satA.n dharmastamAsthAya na nAshayet .. 14..\\
yo vai jayatyadharmeNa kShatriyo vardhamAnakaH .
AtmAnamAtmanA hanti pApo nikR^itijIvanaH .. 15..\\
karma chaitadasAdhUnAmasAdhu.n sAdhunA jayet .
dharmeNa nidhana.n shreyo na jayaH pApakarmaNA .. 16..\\
nAdharmashcharito rAjansadyaH phalati gauriva .
mUlAnyasya prashAkhAsh cha dahansamanugachchhati .. 17..\\
pApena karmaNo vitta.n labdhvA pApaH prahR^iShyati .
sa vardhamAnaH steyena pApaH pApe prasajjati .. 18..\\
na dharmo.astIti manvAnaH shuchInavahasanniva .
ashraddadhAna bhAvAchcha vinAshamupagachchhati .. 19..\\
sa baddhovAruNaiH pAshairamartya iva manyate .
mahAdR^itirivAdhmAtaH svakR^itena vivardhate .. 20..\\
tataH sa mUlo hriyate nadIkUlAdiva drumaH .
athainamabhinindanti bhinna.n kumbhamivAshmani .
tasmAddharmeNa vijaya.n kAma.n lipseta bhUmipaH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 97}
nAdharmeNa mahI.n jetu.n lipseta jagatIpatiH .
adharmavijaya.n labdhvA ko.anumanyeta bhUmipaH .. 1..\\
adharmayukto vijayo hyadhruvo.asvargya eva cha .
sAdayatyeSha rAjAnaM mahI.n cha bharatarShabha .. 2..\\
vishIrNakavacha.n chaiva tavAsmIti cha vAdinam .
kR^itA~njaliM nyastashastra.n gR^ihItvA na vihi.nsayet .. 3..\\
balenAvajito yashcha na ta.n yudhyeta bhUmipaH .
sa.nvatsara.n vipraNayettasmAjjAtaH punarbhavet .. 4..\\
nArvAksa.nvatsarAtkanyA spraShTavyA vikramAhR^itA .
evameva dhana.n sarvaM yachchAnyatsahasAhR^itam .. 5..\\
na tu vandhya.n dhanaM tiShThetpibeyurbrAhmaNAH payaH .
yu~njIranvApyanaDuhaH kShantavya.n vA tadA bhavet .. 6..\\
rAGYA rAjaiva yoddhavyastathA dharmo vidhIyate .
nAnyo rAjAnamabhyasedarAjanyaH katha.n chana .. 7..\\
anIkayoH sa.nhatayoryadIyAdbrAhmaNo.antarA .
shAntimichchhannubhayato na yoddhavya.n tadA bhavet .
maryAdA.n shAshvatIM bhindyAdbrAhmaNaM yo.abhila~Nghayet .. 8..\\
atha chella~NghayedenAM maryAdA.n kShatriya bruvaH .
aprashasyastadUrdhva.n syAdanAdeyashcha sa.nsadi .. 9..\\
yA tu dharmavipopena maryAdA bhedanena cha .
tA.n vR^ittiM nAnuvarteta vijigIShurmahIpatiH .
dharmalabdhAddhi vijayAtko lAbho.abhyadhiko bhavet .. 10..\\
sahasA nAmya bhUtAni kShiprameva prasAdayet .
sAntvena bhogadAnena sa rAGYAM paramo nayaH .. 11..\\
bhujyamAnA hyayogena svarAShTrAdabhitApitAH .
amitrAnparyupAsIranvyasanaughapratIkShiNaH .. 12..\\
amitropagraha.n chAsya te kuryuH kShipramApadi .
sanduShTAH sarvato rAjanrAjavyasanakA~NkShiNaH .. 13..\\
nAmitro vinikartavyo nAtichhedyaH katha.n chana .
jIvita.n hyapyati chhinnaH santyajatyekadA naraH .. 14..\\
alpenApi hi sa.nyuktastuShyatyevAparAdhikaH .
shuddha.n jIvitamevApi tAdR^isho bahu manyate .. 15..\\
yasya sphIto janapadaH sampannaH priya rAjakaH .
santuShTabhR^ityasachivo dR^iDhamUlaH sa pArthivaH .. 16..\\
R^itvikpurohitAchAryA ye chAnye shrutasaMmatAH .
pUjArhAH pUjitA yasya sa vai lokajiduchyate .. 17..\\
etenaiva cha vR^ittena mahIM prApa surottamaH .
anveva chaindra.n vijayaM vyajigIShanta pArthivAH .. 18..\\
bhUmivarjaM pura.n rAjA jitvA rAjAnamAhave .
amR^itAshchauShadhIH shashvadAjahAra pratardanaH .. 19..\\
agnihotrANyagnisheSha.n havirbhAjanameva cha .
AjahAra divodAsastato viprakR^ito.abhavat .. 20..\\
sarAjakAni rAShTrANi nAbhAgo dakShiNA.n dadau .
anyatra shrotriya svAchcha tApasa svAchcha bhArata .. 21..\\
uchchAvachAni vR^ittAni dharmaGYAnA.n yudhiShThira .
AsanrAGYAM purANAnA.n sarva.n tanmama rochate .. 22..\\
sarvavidyAtirekAdvA jayamichchhenmahIpatiH .
na mAyayA na dambhena ya ichchhedbhUtimAtmanaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 98}
kShatradharmAnna pApIyAndharmo.asti bharatarShabha .
abhiyAne cha yuddhe cha rAjA hanti mahAjanam .. 1..\\
atha sma karmaNA yena lokA~njayati pArthivaH .
vidva~njiGYAsamAnAya prabrUhi bharatarShabha .. 2..\\
nigraheNa cha pApAnA.n sAdhUnAM pragraheNa cha .
yaGYairdAnaishcha rAjAno bhavanti shuchayo.amalAH .. 3..\\
uparundhanti rAjAno bhUtAni vijayArthinaH .
ta eva vijayaM prApya vardhayanti punaH prajAH .. 4..\\
apavidhyanti pApAni dAnayaGYatapo balaiH .
anugraheNa bhUtAnAM puNyameShAM pravardhate .. 5..\\
yathaiva kShetranirdAtA nirdanvai kShetramekadA .
hinasti kakSha.n dhAnyaM cha na cha dhAnya.n vinashyati .. 6..\\
eva.n shastrANi mu~nchanto ghnanti vadhyAnathaika dA .
tasyaiShA niShkR^itiH kR^itsnA bhUtAnAM bhAvanaM punaH .. 7..\\
yo bhUtAni dhanajyAnAdvadhAtkleshAchcha rakShati .
dasyubhyaH prANadAnAtsadhanadaH sukhado virAT .. 8..\\
sa sarvayaGYairIjAno rAjAthAbhaya dakShiNaiH .
anubhUyeha bhadrANi prApnodindra sa lokatAm .. 9..\\
brAhmaNArthe samutpanne yo.abhiniHsR^itya yudhyate .
AtmAna.n yUpamuchchhritya sa yaGYo.ananta dakShiNaH .. 10..\\
abhIto vikira~nshatrUnpratigR^ihNa~nsharA.nstathA .
na tasmAttridashAH shreyo bhuvi pashyanti ki.n chana .. 11..\\
tasya yAvanti shastrANi tvachaM bhindanti sa.nyuge .
tAvataH so.ashnute lokAnsarvakAmaduho.akShayAn .. 12..\\
na tasya rudhira.n gAtrAdAvedhebhyaH pravartate .
sa ha tenaiva raktena sarvapApaiH pramuchyate .. 13..\\
yAni duHkhAni sahate vraNAnAmabhitApane .
na tato.asti tapo bhUya iti dharmavido viduH .. 14..\\
pR^iShThato bhIravaH sa~Nkhye vartante.adhama pUruShAH .
shUrAchchharaNamichchhantaH parjanyAdiva jIvanam .. 15..\\
yadi shUrastathA kSheme pratirakShettathA bhaye .
pratirUpa.n janAH kuryurna cha tadvartate tathA .. 16..\\
yadi te kR^itamAGYAya namaH kuryuH sadaiva tam .
yuktaM nyAyya.n cha kuryuste na cha tadvartate tathA .. 17..\\
puruShANA.n samAnAnA.n dR^ishyate mahadantaram .
sa~NgrAme.anIka velAyAmutkruShTe.abhipatatsu cha .. 18..\\
patatyabhimukhaH shUraH parAnbhIruH palAyate .
AsthAyAsvargyamadhvAna.n sahAyAnviShame tyajan .. 19..\\
mA sma tA.nstAdR^ishA.nstAta janiShThAH puruShAdhamAn .
ye sahAyAnraNe hitvA svasti manto gR^ihAnyayuH .. 20..\\
asvasti tebhyaH kurvanti devA indrapurogamAH .
tyAgena yaH sahAyAnA.n svAnprANA.nstrAtumichchhati .. 21..\\
ta.n hanyuH kAShThaloShTairvA dayeyurvA kaTAgninA .
pashuvanmArayeyurvA kShatriyA ye syurIdR^ishAH .. 22..\\
adharmaH kShatriyasyaiSha yachchhayyA maraNaM bhavet .
visR^ija~nshreShma pittAni kR^ipaNaM paridevayan .. 23..\\
avikShatena dehena pralaya.n yo.adhigachchhati .
kShatriyo nAsya tatkarma prasha.nsanti purA vidaH .. 24..\\
na gR^ihe maraNa.n tAta kShatriyANAM prashasyate .
shauTIrANAmashauTIramadharmya.n kR^ipaNaM cha tat .. 25..\\
ida.n duHkhamaho kaShTaM pApIya iti niShTanan .
pratidhvasta mukhaH pUtiramAtyAnbahu shochayan .. 26..\\
arogANA.n spR^ihayate muhurmR^ityumapIchchhati .
vIro dR^ipto.abhimAnI cha nedR^ishaM mR^ityumarhati .. 27..\\
raNeShu kadana.n kR^itvA GYAtibhiH parivAritaH .
tIkShNaiH shastraiH suvikliShTaH kShatriyo mR^ityumarhati .. 28..\\
shUro hi satyamanyubhyAmAviShTo yudhyate bhR^isham .
kR^ityamAnAni gAtrANi parairnaivAvabudhyate .. 29..\\
sa sa~Nkhye nidhanaM prApya prashasta.n lokapUjitam .
svadharma.n vipulaM prApya shakrasyaiti sa lokatAm .. 30..\\
sarvo yodhaH para.n tyaktumAviShTastyaktajIvitaH .
prApnotIndrasya sAlokya.n shUraH pR^iShThamadarshayan .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 99}
ke lokA yudhyamAnAnA.n shUrANAmanivartinAm .
bhavanti nidhanaM prApya tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
ambarIShasya sa.nvAdamindrasya cha yudhiShThira .. 2..\\
ambarISho hi nAbhAgaH svarga.n gatvA sudurlabham .
dadarsha suralokastha.n shakreNa sachivaM saha .. 3..\\
sarvatejomaya.n divya.n vimAnavaramAsthitam .
uparyupari gachchhanta.n svaM vai senApatiM prabhum .. 4..\\
sa dR^iShTvopari gachchhanta.n senApatimudAradhIH .
R^iddhi.n dR^iShTvA sudevasya vismitaH prAha vAsavam .. 5..\\
sAgarAntAM mahI.n kR^itsnAmanushiShya yathAvidhi .
chAturvarNye yathAshAstraM pravR^itto dharmakAmyayA .. 6..\\
brahmacharyeNa ghoreNa AchArya kulasevayA .
vedAnadhItya dharmeNa rAjashAstra.n cha kevalam .. 7..\\
atithInannapAnena pitR^IMshcha svadhayA tathA .
R^iShInsvAdhyAyadIkShAbhirdevAnyaGYairanuttamaiH .. 8..\\
kShatradharme sthito bhUtvA yathAshAstra.n yathAvidhi .
udIkShamANaH pR^itanA.n jayAmi yudhi vAsava .. 9..\\
devarAjasudevo.ayaM mama senApatiH purA .
AsIdyodhaH prashAntAtmA so.aya.n kasmAdatIva mAm .. 10..\\
nAnena kratubhirmukhyairiShTaM naiva dvijAtayaH .
tarpitA vidhivachchhakra so.aya.n kasmAdatIva mAm .. 11..\\
etasya vitatastAta sudevasya babhUva ha .
sa~NgrAmayaGYaH sumahAnyashchAnyo yudhyate naraH .. 12..\\
saMnaddho dIkShitaH sarvo yodhaH prApya chamUmukham .
yuddhayaGYAdhikAra stho bhavatIti vinishchayaH .. 13..\\
kAni yaGYe havIMShyatra kimAjya.n kA cha dakShiNA .
R^itvijashchAtra ke proktAstanme brUhi shatakrato .. 14..\\
R^itvijaH ku~njarAstatra vAjino.adhvaryavastathA .
havIMShi paramA.nsAni rudhira.n tvAjyameva cha .. 15..\\
sR^igAlagR^idhrakAkolAH sadasyAstatra satriNaH .
AjyasheShaM pibantyete haviH prAshnanti chAdhvare .. 16..\\
prAsatomarasa~NghAtAH khaDgashaktiparashvadhAH .
jvalanto nishitAH pItAH sruchastasyAtha satriNaH .. 17..\\
chApavegAyatastIkShNaH parakAyAvadAraNaH .
R^ijuH sunishitaH pItaH sAyako.asya sruvo mahAn .. 18..\\
dvIpicharmAvanaddhashcha nAgadantakR^itatsaruH .
hastihastagataH khaDgaH sphyo bhavettasya sa.nyuge .. 19..\\
jvalitairnishitaiH pItaiH prAsashaktiparashvadhaiH .
shakyAyasamayaistIkShNairabhighAto bhavedvasu .. 20..\\
AvegAdyattu rudhira.n sa~NgrAme syandate bhuvi .
sAsya pUrNAhutirhotre samR^iddhA sarvakAmadhuk .. 21..\\
chhindhi bhindhIti yasyaitachchhrUyate vAhinImukhe .
sAmAni sAma gAstasya gAyanti yamasAdane .. 22..\\
havirdhAna.n tu tasyAhuH pareShA.n vAhinImukham .
ku~njarANA.n hayAnA.n cha varmiNAM cha samuchchayaH .
agniH shyenachito nAma tasya yaGYe vidhIyate .. 23..\\
uttiShThanti kabandho.atra sahasre nihate tu yaH .
sa yUpastasya shUrasya khAdiro.aShTAshriruchyate .. 24..\\
iDopahUta.n kroshanti ku~njarA a~NkusheritAH .
vyAghuShTa talanAdena vaShaTkAreNa pArthiva .
udgAtA tava sa~NgrAme trisAmA dundubhiH smR^itaH .. 25..\\
brahma sve hriyamANe yaH priyA.n yuddhe tanu.n tyajet .
AtmAna.n yUpamuchchhritya sa yaGYo.ananta dakShiNaH .. 26..\\
bharturarthe tu yaH shUro vikramedvAhinImukhe .
bhayAnna cha nivarteta tasya lokA yathA mama .. 27..\\
nIlachandrAkR^itaiH khaDgairbAhubhiH parighopamaiH .
yasya vedirupastIrNA tasya lokA yathA mama .. 28..\\
yastu nAvekShate ka.n chitsahAya.n vijaye sthitaH .
vigAhya vAhinImadhya.n tasya lokA yathA mama .. 29..\\
yasya tomarasa~NghATA bherI maNDUkakachchhapA .
vIrAsthi sharkarA durgA mA.nsashoNitakardamA .. 30..\\
asi charma plavA sindhuH keshashaivalashAdvalA .
ashvanAgarathaishchaiva sambhinnaiH kR^itasa~NkramA .. 31..\\
patAkAdhvajavAnIrA hatavAhana vAhinI .
shoNitodA susampUrNA dustarA pAragairnaraiH .. 32..\\
hatanAgamahAnakrA paralokavahAshivA .
R^iShTikhaDgadhvajAnUkA gR^idhraka~NkavaDaplavA .. 33..\\
puruShAdAnucharitA bhIrUNA.n kashmalAvahA .
nadI yodhamahAyaGYe tadasyAvabhR^itha.n smR^itam .. 34..\\
vedI yasya tvamitrANA.n shirobhiravakIryate .
ashvaskandhairjaga skandhaistasya lokA yathA mama .. 35..\\
patnI shAlA kR^itA yasya pareShA.n vAhinImukham .
havirdhAna.n svavAhinyastadasyAhurmanIShiNaH .. 36..\\
sadashchAntara yodhAgnirAgnIdhrashchottarA.n disham .
shatrusenA kalatrasya sarvalokAnadUrataH .. 37..\\
yadA tUbhaya to vyAho bhavatyAkAshamagrataH .
sAsya vedI tathA yaGYe nitya.n vedAstrayo.agnayaH .. 38..\\
yastu yodhaH parAvR^ittaH santrasto hanyate paraiH .
apratiShTha.n sa narakaM yAti nAstyatra saMshayaH .. 39..\\
yasya shoNitavegena nadI syAtsamabhiplutA .
keshamA.nsAsthi sa~NkIrNA sa gachchhetparamA.n gatim .. 40..\\
yastu senApati.n hatvA tadyAnamadhirohati .
sa viShNuvikrama krAmI bR^ihaspatisamaH kratuH .. 41..\\
nAyaka.n vA pramANaM vA yo vA syAttatra pUjitaH .
jIvagrAhaM nigR^ihNAti tasya lokA yathA mama .. 42..\\
Ahave nihata.n shUraM na shocheta kadA chana .
ashochyo hi hataH shUraH svargaloke mahIyate .. 43..\\
na hyannaM nodaka.n tasya na snAnaM nApyashauchakam .
hatasya kartumichchhanti tasya lokA~nshR^iNuShva me .. 44..\\
varApsaraH sahasrANi shUramAyodhane hatam .
tvaramANA hi dhAvanti mama bhartA bhavediti .. 45..\\
etattapashcha puNya.n cha dharmashchaiva sanAtanaH .
chatvArashchAshramAstasya yo yuddhe na palAyate .. 46..\\
vR^iddhaM balaM na hantavyaM naiva strI na cha vai dvijaH .
tR^iNapUrNamukhashchaiva tavAsmIti cha yo vadet .. 47..\\
aha.n vR^itraM balaM pAkaM shatamAyaM virochanam .
durAvArya.n cha namuchiM naikamAyaM cha shambaram .. 48..\\
viprachitti.n cha daiteyaM danoH putrAshcha sarvashaH .
prahrAda.n cha nihatyAjau tato devAdhipo.abhavam .. 49..\\
ityetachchhakra vachanaM nishamya pratigR^ihya cha .
yodhAnAmAtmanaH siddhimambarISho.abhipannavAn .. 50..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 100}
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
pratardano maithilashcha sa~NgrAma.n yatra chakratuH .. 1..\\
yaGYopavItI sa~NgrAme janako maithilo yathA .
yodhAnuddharShayAmAsa tannibodha yudhiShThira .. 2..\\
janako maithilo rAjA mahAtmA sarvatattvavit .
yodhAnsvAndarshayAmAsa svargaM narakameva cha .. 3..\\
abhItAnAmime lokA bhAsvanto hanta pashyata .
pUrNA gandharvakanyAbhiH sarvakAmaduho.akShayAH .. 4..\\
ime palAyamAnAnAM narakAH pratyupasthitAH .
akIrtiH shAshvatI chaiva patitavyamanantaram .. 5..\\
tAndR^iShTvArInvijayato bhUtvA santyAga buddhayaH .
narakasyApratiShThasya mA bhUtavashavartinaH .. 6..\\
tyAgamUla.n hi shUrANAM svargadvAramanuttamam .
ityuktAste nR^ipatinA yodhAH parapura~njaya .. 7..\\
vyajayanta raNe shatrUnharShayanto janeshvaram .
tasmAdAtmavatA nitya.n sthAtavyaM raNamUrdhani .. 8..\\
gajAnA.n rathino madhye rathAnAmanu sAdinaH .
sAdinAmantarA sthApyaM pAdAtamiha daMshitam .. 9..\\
ya eva.n vyUhate rAjA sa nitya.n jayate dviShaH .
tasmAdeva.nvidhAtavyaM nityameva yudhiShThira .. 10..\\
sarve sukR^itamichchhantaH suyuddhenAti manyavaH .
kShobhayeyuranIkAni sAgaraM makarA iva .. 11..\\
harShayeyurviShaNNAMshcha vyavasthApya parasparam .
jitA.n cha bhUmi.n rakSheta bhagnAnnAtyanusArayet .. 12..\\
punarAvartamAnAnAM nirAshAnA.n cha jIvite .
na vegaH susaho rAja.nstasmAnnAtyanusArayet .. 13..\\
na hi prahartumichchhanti shUrAH prAdravatAM bhayAt .
tasmAtpalAyamAnAnA.n kuryAnnAtyanusAraNam .. 14..\\
charANAmacharA hyannamadaMShTrA daMShTriNAm api .
apANayaH pANimatAmanna.n shUrasya kAtarAH .. 15..\\
samAnapR^iShThodara pANipAdAH
pashchAchchhUraM bhIravo.anuvrajanti .
ato bhayArtAH praNipatya bhUyaH
kR^itvA~njalInupatiShThanti shUrAn .. 16..\\
shUra bAhuShu loko.aya.n lambate putra vatsadA .
tasmAtsarvAsvavasthAsu shUraH saMmAnamarhati .. 17..\\
na hi shauryAtpara.n kiM chittriShu lokeShu vidyate .
shUraH sarvaM pAlayati sarva.n shUre pratiShThitam .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 101}
yathA jayArthinaH senAM nayanti bharatarShabha .
IShaddharmaM prapIDyApi tanme brUhi pitA maha .. 1..\\
satyena hi sthitA dharmA upapattyA tathApare .
sAdhvAchAratayA ke chittathaivaupayikA api .
upAyadharmAnvakShyAmi siddhArthAnarthadharmayoH .. 2..\\
nirmaryAdA dasyavastu bhavanti paripanthinaH .
teShAM prativighAtArthaM pravakShyAmyatha naigamam .
kAryANA.n samprasiddhyartha.n tAnupAyAnnibodha me .. 3..\\
ubhe praGYe veditavye R^ijvI vakrA cha bhArata .
jAnanvakrAM na seveta pratibAdheta chAgatAm .. 4..\\
amitrA eva rAjAnaM bhedenopacharantyuta .
tA.n rAjA nikR^iti.n jAnanyathAmitrAnprabAdhate .. 5..\\
gajAnAM pArshvacharmANi govR^iShAjagarANi cha .
shalya ka~NkaTa lohAni tanutrANi matAni cha .. 6..\\
shitapItAni shastrANi saMnAhAH pItalohitAH .
nAnA ra~njana raktAH syuH patAkAH ketavash cha te .. 7..\\
R^iShTayastomarAH khaDgA nishitAshcha parashvadhAH .
phalakAnyatha charmANi pratikalpyAnyanekashaH .
abhInItAni shastrANi yodhAshcha kR^itanishramAH .. 8..\\
chaitryA.n vA mArgashIrShyAM vA senAyogaH prashasyate .
pakvasasyA hi pR^ithivI bhavatyambumatI tathA .. 9..\\
naivAti shIto nAtyuShNaH kAlo bhavati bhArata .
tasmAttadA yojayeta pareShA.n vyasaneShu vA .
eteShu yogAH senAyAH prashastAH parabAdhane .. 10..\\
jalavA.nstR^iNavAnmArgaH samo gamyaH prashasyate .
chArairhi vihitAbhyAsaH kushalairvanagocharaiH .. 11..\\
navyAraNyairna shakyeta gantuM mR^igagaNairiva .
tasmAtsarvAsu senAsu yojayanti jayArthinaH .. 12..\\
AvAsastoyavAndurgaH prayAkAshaH prashasyate .
pareShAmupasarpANAM pratiShedhastathA bhavet .. 13..\\
AkAsha.n tu vanAbhyAshe manyante guNavattaram .
bahubhirguNajAtaistu ye yuddhakushalA janAH .. 14..\\
upanyAso.apasarpANAM padAtInA.n cha gUhanam .
atha shatrupratIghAtamApadarthaM parAyaNam .. 15..\\
saptarShInpR^iShThataH kR^itvA yudhyerannachalA iva .
anena vidhinA rAja~njigIShetApi durjayAn .. 16..\\
yato vAyuryataH sUryo yataH shukrastato jayaH .
pUrvaM pUrva.n jyAya eShA.n saMnipAte yudhiShThira .. 17..\\
akardamAmanudakAmamaryAdAmaloShTakAm .
ashvabhUmiM prasha.nsanti ye yuddhakushalA janAH .. 18..\\
samA nirudakAkAshA rathabhUmiH prashasyate .
nIchadrumA mahAkakShA sodakA hastiyodhinAm .. 19..\\
bahu durgA mahAvR^ikShA vetraveNubhirAstR^itA .
padAtInA.n kShamA bhUmiH parvatopavanAni cha .. 20..\\
padAtibahulA senA dR^iDhA bhavati bhArata .
rathAshvabahulA senA sudineShu prashasyate .. 21..\\
padAtinAgabahulA prAvR^iTkAle prashasyate .
guNAnetAnprasa~NkhyAya deshakAlau prayojayet .. 22..\\
eva.n sa~ncintya yo yAti tithi nakShatrapUjitaH .
vijaya.n labhate nityaM senAM samyakprayojayan .. 23..\\
prasuptA.nstR^iShitA~nshrAntAnprakIrNAnnAbhighAtayet .
mokShe prayANe chalane pAnabhojana kAlayoH .. 24..\\
ati kShiptAnvyatikShiptAnvihatAnpratanU kR^itAn .
suvisrambhAnkR^itArambhAnupanyAsa pratApinAn .
bahishcharAnupanyAsAnkR^itvA veshmAnusAriNaH .. 25..\\
pAramparyAgate dvAre ye ke chidanuvartinaH .
paricharyA varoddhAro ye cha ke chana valginaH .. 26..\\
anIka.n ye prabhindanti bhinnaM ye sthagayanti cha .
samAnAshana pAnAste kAryA dviguNavetanAH .. 27..\\
dashAdhipatayaH kAryAH shatAdhipatayastathA .
teShA.n sahasrAdhipati.n kuryAchchhUramatandritam .. 28..\\
yathAmukhya.n saMnipAtya vaktavyAH sma shapAmahe .
yathA jayArtha.n sa~NgrAme na jahyAma parasparam .. 29..\\
ihaiva te nivartantA.n ye naH ke chana bhIravaH .
na ghAtayeyuH pradara.n kurvANAstumule sati .. 30..\\
AtmAna.n cha svapakShaM cha palAyanhanti sa.nyuge .
dravyanAsho vadho.akIrtirayashashcha palAyane .. 31..\\
amanoGYA sukhA vAchaH puruShasya palAyataH .
pratispandauShTha dantasya nyastasarvAyudhasya cha .. 32..\\
hitvA palAyamAnasya sahAyAnprANasaMshaye .
amitrairanubaddhasya dviShatAmastu nastathA .. 33..\\
manuShyApasadA hyete ye bhavanti parA~NmukhAH .
rAshivardhana mAtrAste naiva te pretya no iha .. 34..\\
amitrA hR^iShTamanasaH pratyudyAnti palAyinam .
jayina.n suhR^idastAta vandanairma~Ngalena cha .. 35..\\
yasya sma vyasane rAjannanumodanti shatravaH .
tadasahya tara.n duHkhamahaM manye vadhAdapi .. 36..\\
shriya.n jAnIta dharmasya mUla.n sarvasukhasya cha .
sA bhIrUNAM parAnyAti shUrastAm adhigachchhati .. 37..\\
te vaya.n svargamichchhantaH sa~NgrAme tyaktajIvitAH .
jayanto vadhyamAnA vA prAptumarhAma sadgatim .. 38..\\
eva.n saMshapta shapathAH samabhityaktajIvitAH .
amitravAhinI.n vIrAH sampragAhantyabhIravaH .. 39..\\
agrataH puruShAnIkamasi charma vatAM bhavet .
pR^iShThataH shakaTAnIka.n kalatraM madhyatastathA .. 40..\\
pareShAM pratighAtArthaM padAtInA.n cha gUhanam .
api hyasminpare gR^iddhA bhaveyurye purogamAH .. 41..\\
ye purastAdabhimatAH sattvavanto mano vinaH .
te pUrvamabhivartera.nstAnanvagitare janAH .. 42..\\
api choddharShaNa.n kAryaM bhIrUNAmapi yatnataH .
skandhadarshanamAtra.n tu tiShTheyurvA samIpataH .. 43..\\
sa.nhatAnyodhayedalpAnkAma.n vistArayedbahUn .
suchI mukhamanIka.n syAdalpAnAM bahubhiH saha .. 44..\\
samprayuddhe prahR^iShTe vA satya.n vAyadi vAnR^itam .
pragR^ihya bAhUnkrosheta bhagnA bhagnAH parA iti .. 45..\\
AgataM no mitrabalaM praharadhvamabhItavat .
shabdavanto.anudhAveyuH kurvanto bhairava.n ravam .. 46..\\
kShveDAH kila kilAH sha~NkhAH krakachA goviShANikAn .
bherImR^ida~NgapaNavAnnAdayeyurshcha ku~njarAn .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 102}
y
ki.n shIlAH kiM samutthAnAH katha.nrUpAshcha bhArata .
ki.n saMnAhAH kathaM shastrA janAH syuH sa.nyuge nR^ipa .. 1..\\
bh
yathAcharitamevAtra shastrapatra.n vidhIyate .
AchArAdeva puruShastathA karmasu vartate .. 2..\\
gAndhArAH sindhusauvIrA nakharaprAsayodhinaH .
AbhIravaH subalinastadbala.n sarvapAragam .. 3..\\
sarvashastreShu kushalAH sattvavanto hyushInarAH .
prAchyA mAta~NgayuddheShu kushalAH shaThayodhinaH .. 4..\\
tathA yavanakAmbojA mathurAmabhitash cha ye .
ete niyuddha kushalA dAkShiNAtyAsi charmiNaH .. 5..\\
sarvatra shUrA jAyante mahAsattvA mahAbalAH .
prAya eSha samuddiShTo lakShaNAni tu me shR^iNu .. 6..\\
si.nhashArdUlavAnnetrAH sinha shArdUlagAminaH .
pArAvata kuli~NgAkShAH sarve shUrAH pramAthinaH .. 7..\\
mR^igasvarA dvIpinetrA R^iShabhAkShAstathApare .
pravAdinaH suchaNDAshcha krodhinaH kiMnarI svanAH .. 8..\\
meghasvanAH kruddha mukhAH ke chitkarabha nisvanAH .
jihmanAsAnuja~NghAshcha dUragA dUrapAtinaH .. 9..\\
viDAla kubjAstanavastanu keshAstanutvachaH .
shUrAshchapala chittAshcha te bhavanti durAsadAH .. 10..\\
godhA nimIlitAH ke chinmR^idu prakR^itayo.api cha .
tura~NgagatinirghoShAste narAH pArayiShNavaH .. 11..\\
susa.nhatAH pratanavo vyUDhoraskAH susa.nsthitAH .
pravAditena nR^ityanti hR^iShyanti kalaheShu cha .. 12..\\
ganbhIrAkShA niHsR^itAkShAH pi~NgalA bhrukuTI mukhAH .
nakulAkShAstathA chaiva sarve shUrAstanutyajaH .. 13..\\
jihmAkShAH pralalATAshcha nirmA.nsa hanavo.api cha .
vakrabAhva~NgulI saktAH kR^ishA dhamani santatAH .. 14..\\
pravishantyativegena samparAye.abhyupasthite .
vAraNA iva saMmattAste bhavanti durAsadAH .. 15..\\
dIptasphuTita keshAntAH sthUlapArshva hanU mukhAH .
unnatA.nsA pR^ithugrIvA vikaTAH sthUlapiNDikA .. 16..\\
udvR^ittAshchaiva sugrIvA vinatA vihagA iva .
piNDa shIrshAhi vaktrAshcha vR^iShadaMsha mukhA iva .. 17..\\
ugrasvanA manyumanto yuddheShvArAva sAriNaH .
adharmaGYAvaliptAshcha ghorA raudrapradarshinaH .. 18..\\
tyaktAtmAnaH sarva ete antyajA hyanivartinaH .
puraskAryAH sadA sainye hanyate ghnanti chApi te .. 19..\\
adhArmikA bhinnavR^ittAH sAdhvevaiShAM parAbhavaH .
evameva prakupyanti rAGYo.apyete hyabhIkShNashaH .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 103}
y
jaitryA vA kAni rUpANi bhavanti puruSharShabha .
pR^itanAyAH prashastAni tAnIhechchhAmi veditum .. 1..\\
bh
jaitryA vA yAni rUpANi bhavanti puruSharShabha .
pR^itanAyAH prashastAni tAni vakShyAmi sarvashaH .. 2..\\
daivaM pUrva.n vikurute mAnuShe kAlachodite .
tadvidvA.nso.anupashyanti GYAnadIrgheNa chakShuShA .. 3..\\
prAyashchitta vidhi.n chAtra japahomAMshcha tadviduH .
ma~NgalAni cha kurvantaH shamayantyahitAnyapi .. 4..\\
udIrNamanaso yodhA vAhanAni cha bhArata .
yasyAM bhavanti senAyA.n dhruvaM tasyAM jaya.n vadet .. 5..\\
anvenA.n vAyavo vAnti tathaivendra dhanUMShi cha .
anuplavante meghAshcha tathAdityasya rashmayaH .. 6..\\
gomAyavashchAnulomA vaDA gR^idhrAshcha sarvashaH .
AchareyuryadA senA.n tadA siddhiranuttamA .. 7..\\
prasannabhAH pAvaka UrdhvarashmiH
pradakShiNAvartashikho vidhUmaH .
puNyA gandhAshchAhutInAM pravAnti
jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 8..\\
gambhIrashabdAshcha mahAsvanAsh cha
sha~NkhAshcha bheryash cha nadanti yatra .
yuyutsavashchApratIpA bhavanti
jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 9..\\
iShTA mR^igAH pR^iShThato vAmatash cha
samprasthitAnA.n cha gamiShyatAM cha .
jighA.nsatA.n dakShiNAH siddhimAhur
ye tvagrataste pratiShedhayanti .. 10..\\
ma~Ngalya shabdAH shakunA vadanti
ha.nsAH krau~nchAH shatapatrAshcha chAShAH .
hR^iShTA yodhAH sattvavanto bhavanti
jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 11..\\
shastraiH pataiH kavachairketubhish cha
subhAnubhirmukhavarNaishcha yUnAm .
bhrAjiShmatI duShpratiprekShaNIyA
yeShA.n chamUste.abhibhavanti shatrUn .. 12..\\
shushrUShavashchAnabhimAninash cha
paraspara.n sauhR^idamAsthitAsh cha .
yeShA.n yodhAH shauchamanuShThitAsh cha
jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 13..\\
shabdAH sparshAstathA gandhA vicharanti manaHpriyAH .
dhairya.n chAvishate yodhAnvijayasya mukhaM tu tat .. 14..\\
iShTo vAmaH praviShTasya dakShiNaH pravivikShataH .
pashchAtsa.nsAdhayatyarthaM purastAtpratiShedhati .. 15..\\
sambhR^itya mahatI.n senA.n chatura~NgAM yudhiShThira .
sAmnaivAvartane pUrvaM prayatethAstatho yudhi .. 16..\\
jaghanya eSha vijayo yadyuddhaM nAma bhArata .
yAdR^ichchhiko yudhi jayo daivo veti vichAraNam .. 17..\\
apAmiva mahAvegastrastA mR^igagaNA iva .
durnivAryatamA chaiva prabhagnA mahatI chamUH .. 18..\\
bhagnA ityeva bhajyante vidvA.nso.api na kAraNam .
udArasArA mahatI rurusa~NghopamA chamUH .. 19..\\
parasparaGYAH sa.nhR^iShTAstyaktaprANAH sunishchitAH .
api pa~nchAshatiH shUrA mR^idnanti paravAhinIm .. 20..\\
atha vA pa~ncha ShaTsapta sahitAH kR^itanishchayAH .
kulInAH pUjitAH samyagvijayantIha shAtravAn .. 21..\\
saMnipAto na gantavyaH shakye sati katha.n chana .
sAntvabheda pradAnAnA.n yuddhamuttaramuchyate .. 22..\\
sa.nsarpaNAddhi senAyA bhayaM bhIrUnprabAdhate .
vajrAdiva prajvalitAdiya.n kva nu patiShyati .. 23..\\
abhiprayAtA.n samitiM GYAtvA ye pratiyAntyatha .
teShA.n spandanti gAtrANi yodhAnAM viShayasya cha .. 24..\\
viShayo vyathate rAjansarvaH sasthANu ja~NgamaH .
shastrapratApa taptAnAM majjA sIdati dehinAm .. 25..\\
teShA.n sAntva.n krUra mishraM praNetavyaM punaH punaH .
sampIDyamAnA hi pare yogamAyAnti sarvashaH .. 26..\\
antarANA.n cha bhedArthaM chArAnabhyavachArayet .
yashcha tasmAtparo rAjA tena sandhiH prashasyate .. 27..\\
na hi tasyAnyathA pIDA shakyA kartu.n tathAvidhA .
yathA sArdhamamitreNa sarvataH pratibAdhanam .. 28..\\
kShamA vai sAdhu mAyA hi na hi sAdhvakShamA sadA .
kShamAyAshchAkShamAyAshcha viddhi pArtha prayojanam .. 29..\\
vijitya kShamamANasya yasho rAGYo.abhivardhate .
mahAparAdhA hyapyasminvishvasanti hi shatravaH .. 30..\\
manyate karshayitvA tu kShamA sAdhviti shambaraH .
asantapta.n tu yaddAru pratyeti prakR^itiM punaH .. 31..\\
naitatprasha.nsantyAchAryA na cha sAdhu nidarshanam .
akleshenAvinAshena niyantavyAH svaputravat .. 32..\\
dveShyo bhavati bhUtAnAmugro rAjA yudhiShThira .
mR^idumapyavamanyante tasmAdubhaya bhAgbhavet .. 33..\\
prahariShyanpriyaM brUyAtpraharannapi bhArata .
prahR^itya cha kR^ipAyeta shochanniva rudanniva .. 34..\\
na me priya.n yatsa hataH samprAhaivaM puro vachaH .
na chakartha cha me vAkyamuchyamAnaH punaH punaH .. 35..\\
aho jIvitamAkA~NkShe nedR^isho vadhamarhati .
sudurlabhAH supuruShAH sa~NgrAmeShvapalAyinaH .. 36..\\
kR^itaM mamApriya.n tena yenAyaM nihato mR^idhe .
iti vAchA vadanhantR^InpUjayeta rahogataH .. 37..\\
hantR^INA.n chAhatAnAM cha yatkuryuraparAdhinaH .
kroshedbAhuM pragR^ihyApi chikIrSha~njanasa~Ngraham .. 38..\\
eva.n sarvAsvavasthAsu sAntvapUrvaM samAcharan .
priyo bhavati bhUtAnA.n dharmaGYo vItabhIrnR^ipaH .. 39..\\
vishvAsa.n chAtra gachchhanti sarvabhUtAni bhArata .
vishvastaH shakyate bhoktu.n yathAkAmamupasthitaH .. 40..\\
tasmAdvishvAsayedrAjA sarvabhUtAnyamAyayA .
sarvataH parirakShechcha yo mahIM bhoktumichchhati .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 104}
y
kathaM mR^idau katha.n tIkShNe mahApakShe cha pArthiva .
arau varteta nR^ipatistanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
bR^ihaspateshcha sa.nvAdamindrasya cha yudhiShThira .. 2..\\
bR^ihaspati.n devapatirabhivAdya kR^itA~njaliH .
upasa~Ngamya paprachchha vAsavaH paravIrahA .. 3..\\
ahiteShu kathaM brahmanvartayeyamatandritaH .
asamuchchhidya chaivainAnniyachchheyamupAyataH .. 4..\\
senayorvyatiSha~NgeNa jayaH sAdhAraNo bhavet .
ki.n kurvANaM na mAM jahyAjjvalitA shrIH pratApinI .. 5..\\
tato dharmArthakAmAnA.n kushalaH pratibhAnavAn .
rAjadharmavidhAnaGYaH pratyuvAcha purandaram .. 6..\\
na jAtu kalahenechchhenniyantumapakAriNaH .
bAla sa.nsevita.n hyetadyadamarSho yadakShamA .
na shatrurvivR^itaH kAryo vadhamasyAbhikA~NkShatA .. 7..\\
krodhaM balamamarSha.n cha niyamyAtmajamAtmani .
amitramupaseveta vishvastavadavishvasan .. 8..\\
priyameva vadennityaM nApriya.n kiM chidAcharet .
viramechchhuShka vairebhyaH kaNThAyAsa.n cha varjayet .. 9..\\
yathA vaita.nsiko yukto dvijAnA.n sadR^ishasvanaH .
tAndvijAnkurute vashyA.nstathAyukto mahIpatiH .
vasha.n chopanayechchhatrUnnihanyAchcha purandara .. 10..\\
na nityaM paribhUyArInsukha.n svapiti vAsava .
jAgartyeva cha duShTAtmA sa~Nkare.agnirivotthitaH .. 11..\\
na saMnipAtaH kartavyaH sAmAnye vijaye sati .
vishvAsyaivopasaMnyAsyo vashe kR^itvA ripuH prabho .. 12..\\
sampradhArya sahAmAtyairmantravidbhirmahAtmabhiH .
upekShamANo.avaGYAte hR^idayenAparAjitaH .. 13..\\
athAsya praharetkAle ki.n chidvichalite pade .
daNDa.n cha dUShayedasya puruShairAptakAribhiH .. 14..\\
AdimadhyAvasAnaGYaH prachchhanna.n cha vichArayet .
balAni dUShayedasya jAnaMshchaiva pramANataH .. 15..\\
bhedenopapradAnena sa.nsR^ijannauShadhaistathA .
na tveva chela sa.nsarga.n rachayedaribhiH saha .. 16..\\
dIrghakAlamapi kShAntvA vihanyAdeva shAtavAn .
kAlAkA~NkShI yAmayechcha yathA viShrambhamApnuyuH .. 17..\\
na sadyo.arInvinirhanyAddR^iShTasya vijayo.ajvaraH .
na yaH shalya.n ghaTTayati navaM cha kurute vraNam .. 18..\\
prApte cha praharetkAle na sa sa.nvartate punaH .
hantukAmasya devendra puruShasya ripuM prati .. 19..\\
yaH kAlo hi vyatikrAmetpuruSha.n kAlakA~NkShiNam .
durlabhaH sa punaH kAlaH kAladharmachikIrShuNA .. 20..\\
aurjasthya.n vijayedevaM sa~NgR^ihNansAdhu saMmatAn .
kAlena sAdhayennityaM nAprApte.abhinipIDayet .. 21..\\
vihAya kAma.n krodhaM cha tathAha~NkArameva cha .
yukto vivaramanvichchhedahitAnAM purandara .. 22..\\
mArdava.n daNDa AlasyaM pramAdash cha surottama .
mAyAshcha vividhAH shakra sAdhayantyavichakShaNam .. 23..\\
nihatyaitAni chatvAri mAyAM pratividhAya cha .
tataH shaknoti shatrUNAM prahartumavichArayan .. 24..\\
yadaivaikena shakyeta guhya.n kartuM tadAcharet .
yachchhanti sachivA guhyaM mitho vidrAvayantyapi .. 25..\\
ashakyamiti kR^itvA vA tato.anyaiH sa.nvida.n charet .
brahmadaNDamadR^iShTeShu dR^iShTeShu chatura~NgiNIm .. 26..\\
bheda.n cha prathama.n yu~njyAttUShNIM daNDaM tathaiva cha .
kAle prayojayedrAjA tasmi.nstasmi.nstadA tadA .. 27..\\
praNipAta.n cha gachchheta kAle shatrorbalIyasaH .
yukto.asya vadhamanvichchhedapramattaH pramAdyataH .. 28..\\
praNipAtena dAnena vAchA madhurayA bruvan .
amitramupaseveta na tu jAtu visha~Nkayet .. 29..\\
sthAnAni sha~NkitAnA.n cha nityameva vivarjayet .
na cha teShvAshvaseddrugdhvA jAgartIha nirAkR^itAH .. 30..\\
na hyato duShkara.n karma kiM chidasti surottama .
yathA vividhavR^ittAnAmaishvaryamamarAdhipa .. 31..\\
tathA vividhashIlAnAmapi sambhava uchyate .
yateta yogamAsthAya mitrAmitrAnavArayan .. 32..\\
mR^idumapyavamanyante tIkShNAdudvijate janaH .
mAtIkShNo mAmR^idurbhUstva.n tIkShNo bhava mR^idurbhava .. 33..\\
yathA vapre vegavati sarvataH samplutodake .
nitya.n vivaraNAdbAdhastathA rAjyaM pramAdyataH .. 34..\\
na banUnabhiyu~njIta yaugapadyena shAtravAn .
sAmnA dAnena bhedena daNDena cha purandara .. 35..\\
ekaikameShAM niShpiMSha~nshiShTeShu nipuNa.n charet .
na cha shakto.api medhAvI sarvAnevArabhennR^ipaH .. 36..\\
yadA syAnmahatI senA hayanAgarathAkulA .
padAtiyantra bahulA svanuraktA ShaDa~NginI .. 37..\\
yadA bahuvidhA.n vR^iddhiM manyate pratilomataH .
tadA vR^ivR^itya prahareddasyUnAmavichArayan .. 38..\\
na sAma daNDopaniShatprashasyate
na mArdava.n shatruShu yAtrikaM sadA .
na sasyaghAto na cha sa~NkarakriyA
na chApi bhUyaH prakR^itervichAraNA .. 39..\\
mAyA vibhedAnupasarjanAni
pApa.n tathaiva spasha samprayogAt .
AptairmanuShyairupachArayeta
pureShu rAShTreShu cha samprayuktaH .. 40..\\
purANi chaiShAmanusR^itya bhUmipAH
pureShu bhogAnnikhilAnihAjayan .
pureShu nIti.n vihitAM yathAvidhi
prayojayanto baha vR^itra sUdana .. 41..\\
pradAya gUDhAni vasUni nAma
prachchhidya bhogAnavadhAya cha svAn .
duShTAH svadoShairiti kIrtayitvA
pureShu rAShTreShu cha yojayanti .. 42..\\
tathaiva chAnyai ratishAstravedibhiH
svala~NkR^itaiH shAstravidhAnadR^iShTibhiH .
sushikShitairbhAShya kathA vishAradaiH
pareShu kR^ityAnupadhArayasva .. 43..\\
indra
kAni li~NgAni duShTasya bhavanti dvijasattama .
katha.n duShTa.n vijAnIyAdetatpR^iShTo bravIhi me .. 44..\\
brhaspati
parokShamaguNAnAha sadguNAnabhyasUyati .
parairvA kIrtyamAneShu tUShNImAste parA~NmukhaH .. 45..\\
tUShNIM bhAve.api hi GYAnaM na chedbhavati kAraNam .
vishvAsamoShThasandaMsha.n shirasash cha prakampanam .. 46..\\
karotyabhIkShNa.n sa.nsR^iShTamasa.nsR^iShTashcha bhAShate .
adR^iShTito vikurute dR^iShTvA vA nAbhibhAShate .. 47..\\
pR^ithagetya samashnAti nedamadya yathAvidhi .
Asane shayane yAne bhAvA lakShyA visheShataH .. 48..\\
ArtirArte priye prItiretAvanmitra lakShaNam .
viparIta.n tu boddhavyamarilakShaNameva tat .. 49..\\
etAnyeva.n yathoktAni budhyethAstridashAdhipa .
puruShANAM praduShTAnA.n svabhAvo balavattaraH .. 50..\\
iti duShTasya viGYAnamukta.n te surasattama .
nishAmya shAstratattvArtha.n yathAvadamareshvaraH .. 51..\\
bh
sa tadvachaH shatrunibarhaNe ratas
tathA chakArAvitathaM bR^ihaspateH .
chachAra kAle vijayAya chArihA
vasha.n cha shatrUnanayatpurandaraH .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 105}
y
dhArmiko.arthAnasamprApya rAjAmAtyaiH prabAdhitaH .
chyutaH koshAchcha daNDAchcha sukhamichchhankatha.n charet .. 1..\\
bh
atrAya.n kShemadarshIyamitihAso.anugIyate .
tatte.aha.n sampravakShyAmi tannibodha yudhiShThira .. 2..\\
kShemadarshaM nR^ipasuta.n yatra kShINabalaM purA .
muniH kAlaka vR^ikShIya AjagAmeti naH shrutam .
taM paprachchhopasa~NgR^ihya kR^ichchhrAmApadamAsthitaH .. 3..\\
artheShu bhAgI puruSha IhamAnaH punaH punaH .
alabdhvA madvidho rAjyaM brahmanki.n kartumarhati .. 4..\\
anyatra maraNAtsteyAdanyatra parasaMshrayAt .
kShudrAdanyatra chAchArAttanmamAchakShva sattama .. 5..\\
vyAdhinA chAbhipannasya mAnasenetareNa vA .
bahushrutaH kR^itapraGYastvadvidhaH karaNaM bhavet .. 6..\\
nirvidya hi naraH kAmAnniyamya sukhamedhate .
tyaktvA prIti.n cha shokaM cha labdhvAprIti maya.n vasu .. 7..\\
sukhamarthAshraya.n yeShAmanushochAmi tAnaham .
mama hyarthAH subahavo naShTAH svapna ivAgatAH .. 8..\\
duShkaraM bata kurvanti mahato.arthA.nstyajanti ye .
vaya.n tvenAnparityaktumasato.api na shaknumaH .. 9..\\
imAmavasthA.n samprApta.n dInamArtaM shriyash chyutam .
yadanyatsukhamastIha tadbrahmannanushAdhi mAm .. 10..\\
kausalyenaivamuktastu rAjaputreNa dhImatA .
muniH kAlaka vR^ikShIyaH pratyuvAcha mahAdyutiH .. 11..\\
purastAdeva te buddhiriya.n kAryA vijAnataH .
anitya.n sarvamevedamaha.n cha mama chAsti yat .. 12..\\
yatki.n chinmanyase.astIti sarvaM nAstIti viddhi tat .
evaM na vyathate prAGYaH kR^ichchhrAmapyApada.n gataH .. 13..\\
yaddhi bhUtaM bhaviShyachcha dhruva.n tanna bhaviShyati .
eva.n viditavedyastvamadharmebhyaH pramokShyase .. 14..\\
yachcha pUrve samAhAre yachcha pUrvatare pare .
sarva.n tannAsti tachchaiva tajGYAtvA ko.anusa~njvaret .. 15..\\
bhUtvA cha na bhavatyetadabhUtvA cha bhavatyapi .
shoke na hyasti sAmarthya.n shoka.n kuryAtkathaM naraH .. 16..\\
kva nu te.adya pitA rAjankva nu te.adya pitAmaha .
na tvaM pashyasi tAnadya na tvA pashyanti te.api cha .. 17..\\
Atmano.adhruvatAM pashya.nstA.nstva.n kimanushochasi .
buddhyA chaivAnubudhyasva dhruva.n hi na bhaviShyasi .. 18..\\
aha.n cha tvaM cha nR^ipate shatravaH suhR^idash cha te .
avashyaM na bhaviShyAmaH sarva.n cha na bhaviShyati .. 19..\\
ye tu viMshativarShA vai triMshadvarShAshcha mAnavAH .
arvAgeva hi te sarve mariShyanti sharachchhatAt .. 20..\\
api chenmahato vittAdvipramuchyeta pUruShaH .
naitanmameti tanmatvA kurvIta priyamAtmanaH .. 21..\\
anAgata.n ya na mameti vidyAd
atikrAnta.n yanna mameti vidyAt .
diShTaM balIya iti manyamAnAs
te paNDitAstatsatA.n sthAnamAhuH .. 22..\\
anADhyAshchApi jIvanti rAjya.n chApyanushAsate .
buddhipauruSha sampannAstvayA tulyAdhikA janAH .. 23..\\
na cha tvamiva shochanti tasmAttvamapi mA shuchaH .
kiM nu tva.n tairna vai shreyA.nstulyo vA buddhipauruShaiH .. 24..\\
raajaputra
yAdR^ichchhikaM mamAsIttadrAjyamityeva chintaye .
hriyate sarvameveda.n kAlena mahatA dvija .. 25..\\
tasyaiva.n hriyamANasya srotaseva tapodhana .
phalametatprapashyAmi yathA labdhena vartaye .. 26..\\
muni
anAgatamatIta.n cha yathAtathya vinishchayAt .
nAnushochasi kausalya sarvArtheShu tathA bhava .. 27..\\
avApyAnkAmayasvArthAnnAnavApyAnkadA chana .
pratyutpannAnanubhavanmA shuchastvamanAgatAn .. 28..\\
yathA labdhopapannArthastathA kausalya ra.nsyase .
kachchichchhuddha svabhAvena shriyA hIno na shochasi .. 29..\\
purastAdbhUtapUrvatvAddhIna bhAgyo hi durmatiH .
dhAtAra.n garhate nitya.n labdhArthAMshcha na mR^iShyate .. 30..\\
anarhAnapi chaivAnyAnmanyate shrImato janAn .
etasmAtkAraNAdetadduHkhaM bhUyo.anuvartate .. 31..\\
IrShyAtichchheda sampannA rAjanpuruShamAninaH .
kachchittvaM na tathA prAGYa matsarI kosalAdhipa .. 32..\\
sahasva shriyamanyeShA.n yadyapi tvayi nAsti sA .
anyatrApi satI.n lakShmI.n kushalA bhu~njate janAH .
abhiviShyandate shrIrhi satyapi dviShato janAt .. 33..\\
shriya.n cha putrapautraM cha manuShyA dharmachAriNaH .
tyAgadharmavido vIrAH svayameva tyajantyuta .. 34..\\
bahu sa~Nkasuka.n dR^iShTvA vivitsA sAdhanena cha .
tathAnye santyajantyenaM matvA paramadurlabham .. 35..\\
tvaM punaH prAGYa rUpaH sankR^ipaNaM paritapyase .
akAmyAnkAmayAno.arthAnparAchInAnupadrutAn .. 36..\\
tAM buddhimupajiGYAsustvamevainAnparityaja .
anarthAMshchArtharUpeNa arthAMshchAnartha rUpataH .. 37..\\
arthAyaiva hi keShA.n chiddhananAsho bhavatyuta .
anantya.n ta.n sukhaM matvA shriyamanyaH parIkShate .. 38..\\
ramamANaH shriyA kashchinnAnyachchhreyo.abhimanyate .
tathA tasyehamAnasya samArambho vinashyati .. 39..\\
kR^ichchhrAllabdhamabhipreta.n yadA kausalya nashyati .
tadA nirvidyate so.arthAtparibhagna kramo naraH .. 40..\\
dharmameke.abhipadyante kalyANAbhijanA narAH .
paratra sukhamichhanto nirvidyeyushcha laukikAt .. 41..\\
jIvita.n santyajantyeke dhanalobha parA narAH .
na jIvitArthaM manyante puruShA hi dhanAdR^ite .. 42..\\
pashya teShA.n kR^ipaNatAM pashya teShAmabuddhitAm .
adhruve jIvite mohAdarthatR^iShNAmupAshritAH .. 43..\\
sa~ncaye cha vinAshAnte maraNAnte cha jIvite .
sa.nyoge viprayogAnte ko nu vipraNayenmanaH .. 44..\\
dhana.n vA puruShaM rAjanpuruSho vA punardhanam .
avashyaM prajahAtyetattadvidvAnko.anusa~njvaret .. 45..\\
anyeShAmapi nashyanti suhR^idashcha dhanAni cha .
pashya buddhyA manuShyANA.n rAjannApadamAtmanaH .
niyachchha yachchha sa.nyachchha indriyANi mano giram .. 46..\\
pratiShiddhAnavApyeShu durlabheShvahiteShu cha .
pratikR^iShTeShu bhAveShu vyatikR^iShTeShvasambhave .
praGYAna tR^ipto vikrAntastvadvidho nAnushochati .. 47..\\
alpamichchhannachapalo mR^idurdAntaH susaMshitaH .
brahmacharyopapannash cha tvadvidho naiva muhyati .. 48..\\
na tveva jAlmI.n kApAlI.n vR^ittimeShitumarhasi .
nR^isha.nsavR^ittiM pApiShThA.n duHkhAM kApuruShochitAm .. 49..\\
api mUlaphalAjIvo ramasvaiko mahAvane .
vAgyataH sa~NgR^ihItAtmA sarvabhUtadayAnvitaH .. 50..\\
sadR^ishaM paNDitasyaitadIShA dantena dantinA .
yadeko ramate.araNye yachchApyalpena tuShyati .. 51..\\
mahAhradaH sa~NkShubhita Atmanaiva prasIdati .
etadeva~NgatasyAha.n sukhaM pashyAmi kevalam .. 52..\\
asambhave shriyo rAjanhInasya sachivAdibhiH .
daive pratiniviShTe cha ki.n shreyo manyate bhavAn .. 53..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 106}
muni
atha chetpauruSha.n kiM chitkShatriyAtmani pashyasi .
bravImi hanta te nIti.n rAjyasya pratipattaye .. 1..\\
tA.n chechchhakShyasyanuShThAtuM karma chaiva kariShyasi .
shR^iNu sarvamasheSheNa yattvA.n vakShyAmi tattvataH .. 2..\\
AchariShyasi chetkarma mahato.arthAnavApsyasi .
rAjya.n rAjyasya mantraM vA mahatI vA punaH shriyam .
yadyetadrochate rAjanpunarbrUhi bravImi te .. 3..\\
raajaputra
bravItu bhagavAnnItimupapanno.asmyahaM prabho .
amoghamidamadyAstu tvayA saha samAgatam .. 4..\\
muni
hitvA stambha.n cha mAnaM cha krodhaharShau bhayaM tathA .
pratyamitraM niShevasva praNipatya kR^itA~njaliH .. 5..\\
tamuttamena shauchena karmaNA chAbhirAdhaya .
dAtumarhati te vR^itti.n vaidehaH satyasa~NgaraH .. 6..\\
pramANa.n sarvabhUteShu pragraha.n cha gamiShyasi .
tataH sahAyAnsotsAhA.Nllapsyase.avyasanA~nshuchIn .. 7..\\
vartamAnaH svashAstre vai sa.nyatAtmA jitendriyaH .
abhyuddharati chAtmAnaM prasAdayati cha prajAH .. 8..\\
tenaiva tva.n dhR^itimatA shrImatA chAbhisatkR^itaH .
pramANa.n sarvabhUteShu gatvA pragrahaNaM mahat .. 9..\\
tataH suhR^idbala.n labdhvA mantrayitvA sumantritam .
antarairbhedayitvArInbilvaM bilvena shAtaya .
parairvA sa.nvida.n kR^itvA balamapyasya ghAtaya .. 10..\\
alabhyA ye shubhA bhAvAH striyashchAchchhAdanAni cha .
shayyAsanAni yAnAni mahArhANi gR^ihANi cha .. 11..\\
pakShiNo mR^igajAtAni rasA gandhAH phalAni cha .
teShveva sajjayethAstva.n yathA nashyetsvayaM paraH .. 12..\\
yadyeva pratiSheddhavyo yadyupekShaNamarhati .
na jAtu vivR^itaH kAryaH shatrurvinayamichchhatA .. 13..\\
vasasva paramAmitra viShaye prAGYasaMmate .
bhajasva shvetakAkIyairmitrAdhamamanarthakaiH .. 14..\\
ArambhAMshchAsya mahato duShkarA.nstvaM prayojaya .
nadI bandhavirodhAMshcha balavadbhirvirudhyatAm .. 15..\\
udyAnAni mahArhANi shayanAnyAsanAni cha .
pratibhoga sukhenaiva koshamasya virechaya .. 16..\\
yaGYadAnaprasha.nsAsmai brAhmaNeShvanuvarNyatAm .
te tvatpriya.n kariShyanti taM cheShyanti vR^ikA iva .. 17..\\
asaMshayaM puNyashIlaH prApnoti paramA.n gatim .
triviShTape puNyatama.n sthAnaM prApnoti pArthivaH .
koshakShaye tvamitrANA.n vasha.n kausalya gachchhati .. 18..\\
ubhayatra prasaktasya dharme chAdharma eva cha .
balArtha mUla.n vyuchchhidyettena nandanti shatravaH .. 19..\\
nindyAsya mAnuSha.n karma daivamasyopavarNaya .
asaMshaya.n daivaparaH kShiprameva vinashyati .. 20..\\
yAjayaina.n vishvajitA sarvasvena viyujyatAm .
tato gachchhatvasiddhArthaH pIDyamAno mahAjanam .. 21..\\
tyAgadharmavidaM muNDa.n kaM chidasyopavarNaya .
api tyAgaM bubhUSheta kachchidgachchhedanAmayam .. 22..\\
siddhenauShadha yogena sarvashatruvinAshinA .
nAgAnashvAnmanuShyAMshcha kR^itakairupaghAtaya .. 23..\\
ete chAnye cha bahavo dambhayogAH sunishchitAH .
shakyA viShahatA kartuM na klIbena nR^ipAtmaja .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 107}
r
na nikR^ityA na dambhena brahmannichchhAmi jIvitum .
nAdharmayuktAnIchchheyamarthAnsumahato.apyaham .. 1..\\
purastAdeva bhagavanmayaitadapavarjitam .
yena mAM nAbhisha~Nketa yadvA kR^itsna.n hitaM bhavet .. 2..\\
AnR^isha.nsyena dharmeNa loke hyasmi~njijIviShuH .
nAhametadala.n kartuM naitanmayyupapadyate .. 3..\\
manu
upapannastvametena yathA kShatriya bhAShase .
prakR^ityA hyupapanno.asi buddhyA chAdbhutadarshana .. 4..\\
ubhayoreva vAmarthe yatiShye tava tasya cha .
saMshleSha.n vA kariShyAmi shAshvataM hyanapAyinam .. 5..\\
tvAdR^isha.n hi kule jAtamanR^isha.nsaM bahushrutam .
amAtya.n ko na kurvIta rAjyapraNaya kovidam .. 6..\\
yastvaM pravrajito rAjyAdvyasana.n chottamaM gataH .
AnR^isha.nsyena vR^ittena kShatriyechchhasi jIvitum .. 7..\\
AgantA madgR^iha.n tAta vaidehaH satyasa~NgaraH .
yatAha.n taM niyoShkyAmi tatkariShyatyasaMshayam .. 8..\\
bh
tata AhUya vaidehaM munirvachanamabravIt .
aya.n rAjakule jAto viditAbhyantaro mama .. 9..\\
Adarsha iva shuddhAtmA shAradashchandramA iva .
nAsminpashyAmi vR^ijina.n sarvato me parIkShitaH .. 10..\\
tena te sandhirevAstu vishvasAsminyathA mayi .
na rAjyamanamAtyena shakya.n shAstumamitrahan .
amAtyaH shUra eva syAdbuddhisampanna eva cha .. 11..\\
amAtyaH shUra eva syAdbuddhisampanna eva cha .
tAbhyA.n chaiva bhaya.n rAGYaH pashya rAjyasya yojanam .
dharmAtmanA.n kva chilloke nAnyAsti gatirIdR^ishI .. 12..\\
kR^itAtmA rAjaputro.aya.n satAM mArgamanuShThitaH .
sa.nsevyamAnaH shatrU.nste gR^ihNIyAnmahato gaNAn .. 13..\\
yadyayaM pratiyudhyettvA.n svakarma kShatriyasya tat .
jigIShamANastvA.n yuddhe pitR^ipaitAmahe pade .. 14..\\
tva.n chApi prati yudhyethA vijigIShu vrate sthitaH .
ayuddhvaiva niyogAnme vashe vaideha te sthitaH .. 15..\\
sa tva.n dharmamavekShasva tyaktvAdharmamasAmpratam .
na hi kAmAnna cha drohAtsvadharma.n hAtumarhasi .. 16..\\
naiva nitya.n jayastAta naiva nityaM parAjayaH .
tasmAdbhojayitavyashcha bhoktavyashcha paro janaH .. 17..\\
Atmanyeva hi sandR^ishyAvubhau jayaparAjayau .
niHsheSha kAriNA.n tAta niHsheSha karaNAdbhayam .. 18..\\
ityuktaH pratyuvAcheda.n vachanaM brAhmaNarShabham .
abhipUjyAbhisatkR^itya pUjArhamanumAnya cha .. 19..\\
yathA brUyAnmahAprAGYo yathA brUyAdbahushrutaH .
shreyaH kAmo yathA brUyAdubhayoryatkShamaM bhavet .. 20..\\
tathA vachanamukto.asmi kariShyAmi cha tattathA .
etaddhi parama.n shreyo na me.atrAsti vichAraNA .. 21..\\
tataH kaushalyamAhUya vaideho vAkyamabravIt .
dharmato nItitashchaiva balena cha jito mayA .. 22..\\
so.aha.n tvayA tvAtmaguNairjitaH pArthiva sattama .
AtmAnamanavaGYAya jitavadvartatAM bhavAn .. 23..\\
nAvamanye cha te buddhiM nAvamanye cha pauruSham .
nAvamanye jayAmIti jitavadvartatAM bhavAn .. 24..\\
yathAvatpUjito rAjangR^iha.n gantAsi me gR^ihAt .
tataH sampUjya tau vipra.n vishvastau jagmaturgR^ihAn .. 25..\\
vaidehastvatha kausalyaM praveshya gR^ihama~njasA .
pAdyArghya madhuparkaistaM pUjArhaM pratyapUjayat .. 26..\\
dadau duhitara.n chAsmai ratnAni vividhAni cha .
eSha rAGYAM paro dharmaH sahyau jayaparAjayau .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 108}
y
brAhmaNakShatriyavishA.n shUdrANA.n cha parantapa .
dharmo vR^itta.n cha vR^ittishcha vR^ittyupAyaphalAni cha .. 1..\\
rAGYA.n vR^itta.n cha koshashcha koshasa~njananaM mahat .
amAtyaguNavR^iddhishcha prakR^itInA.n cha vardhanam .. 2..\\
ShADguNya guNakalpashcha senA nItistathaiva cha .
duShTasya cha pariGYAnamaduShTasya cha lakShaNam .. 3..\\
samahInAdhikAnA.n cha yathAvallakShaNochchayaH .
madhyamasya cha tuShTyartha.n yathA stheyaM vivardhatA .. 4..\\
kShINasa~Ngraha vR^ittishcha yathAvatsamprakIrtitA .
labhunAdesha rUpeNa grantha yogena bhArata .. 5..\\
vijigIShostathA vR^ittamukta.n chaiva tathaiva te .
gaNAnA.n vR^ittimichchhAmi shrotuM matimatAM vara .. 6..\\
yathA gaNAH pravardhante na bhidyante cha bhArata .
arInhi vijigIShante suhR^idaH prApnuvanti cha .. 7..\\
bhedamUlo vinAsho hi gaNAnAm upalabhyate .
mantrasa.nvaraNa.n duHkhaM bahUnAmiti me matiH .. 8..\\
etadichchhAmyaha.n shrotuM nikhilena parantapa .
yathA cha te na bhidyera.nstachcha me brUhi pArthiva .. 9..\\
bh
gaNAnA.n cha kulAnAM cha rAGYAM cha bharatarShabha .
vairasandIpanAvetau lobhAmarShau janAdhipa .. 10..\\
lobhameko hi vR^iNute tato.amarShamanantaram .
tau kShayavyaya sa.nyuktAvanyonyajanitAshrayau .. 11..\\
chAramantrabalAdAnaiH sAmadAnavibhedanaiH .
kShayavyaya bhayopAyaiH karshayantItaretaram .. 12..\\
tatra dAnena bhidyante gaNAH sa~NghAtavR^ittayaH .
bhinnA vimanasaH sarve gachchhantyarivashaM bhayAt .. 13..\\
bhedAdgaNA vinashyanti bhinnAH sUpajapAH paraiH .
tasmAtsa~NghAtayogeShu prayaterangaNAH sadA .. 14..\\
arthA hyevAdhigamyante sa~NghAtabalapauruShAt .
bAhyAshcha maitrI.n kurvanti teShu sa~NghAtavR^ittiShu .. 15..\\
GYAnavR^iddhAnprasha.nsantaH shushrUShantaH parasparam .
vinivR^ittAbhisandhAnAH sukhamedhanti sarvashaH .. 16..\\
dharmiShThAnvyavahArAMshcha sthApayantashcha shAstrataH .
yathAvatsampravartanto vivardhante gaNottamAH .. 17..\\
putrAnbhrAtR^InnigR^ihNanto vinaye cha sadA ratAH .
vinItAMshcha pragR^ihNanto vivardhante gaNottamAH .. 18..\\
chAramantravidhAneShu koshasaMnichayeShu cha .
nityayuktA mahAbAho vardhante sarvato gaNAH .. 19..\\
prAGYA~nshUrAnmaheShvAsAnkarmasu sthirapauruShAn .
mAnayantaH sadA yuktA vivardhante gaNA nR^ipa .. 20..\\
dravyavantashcha shUrAshcha shastraGYAH shAstrapAragAH .
kR^ichchhrAsvApatsu saMmUDhAngaNAnuttArayanti te .. 21..\\
krodho bhedo bhayo daNDaH karshanaM nigraho vadhaH .
nayantyarivasha.n sadyo gaNAnbharatasattama .. 22..\\
tasmAnmAnayitavyAste gaNamukhyAH pradhAnataH .
lokayAtrA samAyattA bhUyasI teShu pArthiva .. 23..\\
mantraguptiH pradhAneShu chArashchAmitrakarshana .
na gaNAH kR^itsnasho mantra.n shrotumarhanti bhArata .. 24..\\
gaNamukhyaistu sambhUya kArya.n gaNahitaM mithaH .
pR^ithaggaNasya bhinnasya vimatasya tato.anyathA .
arthAH pratyavasIdanti tathAnarthA bhavanti cha .. 25..\\
teShAmanyonyabhinnAnA.n svashaktimanutiShThatAm .
nigrahaH paNDitaiH kAryaH kShiprameva pradhAnataH .. 26..\\
kuleShu kalahA jAtAH kulavR^iddhairupekShitAH .
gotrasya rAjankurvanti gaNasambheda kArikAm .. 27..\\
AbhyantaraM bhaya.n rakShyaM surakShyaM bAhyato bhayam .
abhyantarAdbhaya.n jAta.n sadyo mUlaM nikR^intati .. 28..\\
akasmAtkrodhalobhAdvA mohAdvApi svabhAvajAt .
anyonyaM nAbhibhAShante tatparAbhava lakShaNam .. 29..\\
jAtyA cha sadR^ishAH sarve kulena sadR^ishAstathA .
na tu shauryeNa buddhyA vA rUpadravyeNa vA punaH .. 30..\\
bhedAchchaiva pramAdAchcha nAmyante ripubhirgaNAH .
tasmAtsa~NghAtamevAhurgaNAnA.n sharaNaM mahat .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 109}
y
mahAnaya.n dharmapatho bahushAkhashcha bhArata .
ki.n svideveha dharmANAmanuShTheyatamaM matam .. 1..\\
ki.n kArya.n sarvadharmANAM garIyo bhavato matam .
yathAyaM puruSho dharmamiha cha pretya chApnuyAt .. 2..\\
bh
mAtApitrorgurUNA.n cha pUjA bahumatA mama .
atra yukto naro lokAnyashashcha mahadashnute .. 3..\\
yadete hyabhijAnIyuH karma tAta supUjitAH .
dharmya.n dharmaviruddha.n vA tatkartavyaM yudhiShThira .. 4..\\
na tairanabhyanuGYAto dharmamanyaM prakalpayet .
yamete.abhyanujAnIyuH sa dharma iti nishchayaH .. 5..\\
eta eva trayo lokA eta evAshramAstrayaH .
eta eva trayo vedA eta eva trayo.agnayaH .. 6..\\
pitA hyagnirgArhapatyo mAtAgnirdakShiNaH smR^itaH .
gururAhavanIyastu sAgnitretA garIyasI .. 7..\\
triShvapramAdyanneteShu trI.NllokAnavajeShyasi .
pitR^ivR^ittyA tvima.n lokaM mAtR^ivR^ittyA tathAparam .
brahmalokaM purorvR^ittyA nityameva chariShyasi .. 8..\\
samyageteShu vartasva triShu lokeShu bhArata .
yashaH prApsyasi bhadra.n te dharmaM cha sumahAphalam .. 9..\\
naitAnatishayejjAtu nAtyashnIyAnna dUShayet .
nityaM paricharechchaiva tadvai sukR^itamuttamam .
kIrtiM puNya.n yasho lokAnprApsyase cha janAdhipa .. 10..\\
sarve tasyAdR^itA lokA yasyaite traya AdR^itAH .
anAdR^itAstu yasyaite sarvAstasyAphalAH kriyAH .. 11..\\
naivAyaM na paro lokastasya chaiva parantapa .
amAnitA nityameva yasyaite guravastrayaH .. 12..\\
na chAsminna pare loke yashastasya prakAshate .
na chAnyadapi kalyANaM pAratra.n samudAhR^itam .. 13..\\
tebhya eva tu tatsarva.n kR^ityayA visR^ijAmyaham .
tadAsInme shataguNa.n sahasraguNameva cha .
tasmAnme samprakAshante trayo lokA yudhiShThira .. 14..\\
dashaiva tu sadAchAryaH shrotriyAnatirichyate .
dashAchAryAnupAdhyAya upAdhyAyAnpitA dasha .. 15..\\
pitR^Indasha tu mAtaikA sarvA.n vA pR^ithivIm api .
gurutvenAbhibhavati nAsti mAtR^isamo guruH .
gururgarIyAnpitR^ito mAtR^itashcheti me matiH .. 16..\\
ubhau hi mAtA pitarau janmani vyupayujyataH .
sharIrametau sR^ijataH pitA mAtA cha bhArata .
AchArya shiShTA yA jAtiH sA divyA sAjarA marA .. 17..\\
avadhyA hi sadA mAtA pitA chApyapakAriNau .
na sanduShyati tatkR^itvA na cha te dUShayanti tam .
dharmAya yatamAnAnA.n vidurdevAH saharShibhiH .. 18..\\
ya AvR^iNotyavitathena karNAv
R^itaM bruvannamR^ita.n samprayachchhan .
ta.n vai manye pitaraM mAtara.n cha
tasmai na druhyetkR^itamasya jAnan .. 19..\\
vidyA.n shrutvA ye guruM nAdriyante
pratyAsannaM manasA karmaNA vA .
yathaiva te gurubhirbhAvanIyAs
tathA teShA.n guravo.apyarchanIyAH .. 20..\\
tasmAtpUjayitavyAshcha sa.nvibhajyAshcha yatnataH .
guravo.archayitavyAshcha purANa.n dharmamichchhatA .. 21..\\
yena prItAshcha pitarastena prItaH pitAmahaH .
priNAti mAtara.n yena pR^ithivI tena pUjitA .. 22..\\
yena prINAtyupAdhyAya.n tena syAdbrahma pUjitam .
mAtR^itaH pitR^itashchaiva tasmAtpUjyatamo guruH .
R^iShayashcha hi devAya prIyante pitR^ibhiH saha .. 23..\\
na kena chana vR^ittena hyavaGYeyo gururbhavet .
na cha mAtA na cha pitA tAdR^isho yAdR^isho guruH .. 24..\\
na te.avamAnamarhanti na cha te dUShayanti tam .
gurUNAmeva satkAra.n vidurdevAH saharShibhiH .. 25..\\
upAdhyAyaM pitaraM mAtara.n cha
ye.abhidruhyanti manasA karmaNA vA .
teShAM pApaM bhrUNahatyAvishiShTaM
tasmAnnAnyaH pApakR^idasti loke .. 26..\\
mitra druhaH kR^itaghnasya strIghnasya pishunasya cha .
chaturNA.n vayameteShAM niShkR^itiM nAnushushrumaH .. 27..\\
etatsarvamatideshena sR^iShTaM
yatkartavyaM puruSheNeha loke .
etachchhreyo nAnyadasmAdvishiShTaM
sarvAndharmAnanusR^ityaitaduktam .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 110}
y
katha.n dharme sthAtumichchhannaro varteta bhArata .
vidva~njiGYAsamAnAya prabrUhi bharatarShabha .. 1..\\
satya.n chaivAnR^itaM chobhe lokAnAvR^itya tiShThataH .
tayoH kimAcharedrAjanpuruSho dharmanishchitAH .. 2..\\
ki.n svitsatya.n kR^imanR^itaM kiM sviddharmyaM sanAtanam .
kasminkAle vadetsatya.n kasminkAle.anR^ita.n vadet .. 3..\\
bh
satyasya vachana.n sAdhu na satyAdvidyate param .
yadbhUloke sudurGYAta.n tatte vakShyAmi bhArata .. 4..\\
bhavetsatyaM na vaktavya.n vaktavyamanR^itaM bhavet .
yatrAnR^itaM bhavetsatya.n satyaM vApyanR^itaM bhavet .. 5..\\
tAdR^ishe muhyate bAlo yatra satyamaniShThitam .
satyAnR^ite vinishchitya tato bhavati dharmavit .. 6..\\
apyanAryo.akR^itapraGYaH puruSho.api sudAruNaH .
sumahatprApnuyAtpuNyaM balAko.andhavadhAdiva .. 7..\\
kimAshcharya.n cha yanmUDho dharmakAmo.apyadharmavit .
sumahatprApnuyAtpApa.n ga~NgAyAmiva kaushikaH .. 8..\\
tAdR^isho.ayamanuprashno yatra dharmaH sudurvachaH .
duShkaraH pratisa~NkhyAtu.n tarkeNAtra vyavasyati .. 9..\\
prabhAvArthAya bhUtAnA.n dharmapravachanaM kR^itam .
yatsyAdahi.nsA sa.nyukta.n sa dharma iti nishchayaH .. 10..\\
dhAraNAddharma ityAhurdharmeNa vidhR^itAH prajAH .
yatsyAddhAraNa sa.nyukta.n sa dharma iti nishchayaH .. 11..\\
shrutidharma iti hyeke netyAhurapare janAH .
na tu tatpratyasUyAmo na hi sarva.n vidhIyate .. 12..\\
ye.anyAyena jihIrShanto dhanamichchhanti karhi chit .
tebhyastanna tadAkhyeya.n sa dharma iti nishchayaH .. 13..\\
akUjanena chenmokSho nAtra kUjetkatha.n chana .
avashya.n kUjitavya.n vA sha~NkeranvApyakUjanAt .. 14..\\
shreyastatrAnR^ita.n vaktuM satyAditi vichAritam .
yaH pApaiH saha sambandhAnmuchyate shapathAditi .. 15..\\
na cha tebhyo dhana.n deya.n shakye sati kathaM chana .
pApebhyo hi dhana.n dattaM dAtAramapi pIDayet .. 16..\\
svasharIroparodhena varamAdAtumichchhataH .
satyasampratipattyartha.n ye brUyuH sAkShiNaH kva chit .
anuktvA tatra tadvAchya.n sarve te.anR^itavAdinaH .. 17..\\
prANAtyaye vivAhe cha vaktavyamanR^itaM bhavet .
arthasya rakShaNArthAya pareShA.n dharmakAraNAt .
pareShA.n dharmamAkA~NkShannIchaH syAddharmabhikShukaH .. 18..\\
pratishrutya tu dAtavya.n shvaH kAryastu balAtkR^itaH .
yaH kashchiddharmasamayAtprachyuto.adharmamAsthitaH .. 19..\\
shaThaH svadharmamutsR^ijya tamichchhedupajIvitum .
sarvopAyairnihantavyaH pApo nikR^itijIvanaH .. 20..\\
dhanamityeva pApAnA.n sarveShAmiha nishchayaH .
ye.aviShahyA hyasambhojyA nikR^ityA patana.n gatAH .. 21..\\
chyutA devamanuShyebhyo yathA pretAstathaiva te .
dhanAdAnAdduHkhatara.n jIvitAdviprayojanam .. 22..\\
aya.n vo rochatA.n dharma iti vAchyaH prayatnataH .
na kashchidasti pApAnA.n dharma ityeSha nishchayaH .. 23..\\
tathAgata.n cha yo hanyAnnAsau pApena lipyate .
svakarmaNA hata.n hanti hata eva sa hanyate .
teShu yaH samaya.n kashchitkurvIta hatabuddhiShu .. 24..\\
yathA kAkashcha gR^idhrashcha tathaivopadhi jIvinaH .
Urdhva.n dehavimokShAnte bhavantyetAsu yoniShu .. 25..\\
yasminyathA vartate yo manuShyas
tasmi.nstathA vartitavya.n sa dharmaH .
mAyAchAro mAyayA vartitavyaH
sAdhvAchAraH sAdhunA pratyudeyaH .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 111}
y
klishyamAneShu bhUteShu taistairbhAvaistatastataH .
durgANyatitaredyena tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bh
AshrameShu yathokteShu yathokta.n ye dvijAtayaH .
vartante sa.nyatAtmAno durgANyatitaranti te .. 2..\\
ye dambhAnna japanti sma yeShA.n vR^ittishcha sa.nvR^itA .
viShayAMshcha nigR^ihNanti durgANyatitaranti te .. 3..\\
vAsayantyatithInnityaM nitya.n ye chAnasUyakAH .
nitya.n svAdhyAyashIlAshcha durgANyatitaranti te .. 4..\\
mAtApitroshcha ye vR^itti.n vartante dharmakovidAH .
varjayanti divA svapna.n durgANyatitaranti te .. 5..\\
sveShu dAreShu vartante nyAyavR^itteShvR^itAvR^itau .
agnihotraparAH santo durgANyatitaranti te .. 6..\\
ye na lobhAnnayantyarthAnrAjAno rajasAvR^itAH .
viShayAnparirakShanto durgANyatitaranti te .. 7..\\
AhaveShu cha ye shUrAstyaktvA maraNajaM bhayam .
dharmeNa jayamichchhanto durgANyatitaranti te .. 8..\\
ye pApAni na kurvanti karmaNA manasA girA .
nikShiptadaNDA bhUteShu durgANyatitaranti te .. 9..\\
ye vadantIha satyAni prANatyAge.apyupasthite .
pramANa bhUtA bhUtAnA.n durgANyatitaranti te .. 10..\\
anadhyAyeShu ye viprAH svAdhyAyaM naiva kurvate .
taponityAH sutapaso durgANyatitaranti te .. 11..\\
karmANyakuhakArthAni yeShA.n vAchashcha sUnR^itAH .
yeShAmarthAshcha sAdhvarthA durgANyatitaranti te .. 12..\\
ye tapashcha tapasyanti kaumAra brahmachAriNaH .
vidyA veda vrataH snAtA durgANyatitaranti te .. 13..\\
ye cha saMshAnta rajasaH saMshAnta tamasash cha ye .
satye sthitA mahAtmAno durgANyatitaranti te .. 14..\\
yeShAM na kash chittrasati trasanti na cha kasya chit .
yeShAmAtmasamo loko durgANyatitaranti te .. 15..\\
parashriyA na tapyante ye santaH puruSharShabhAH .
grAmyAdannAnnivR^ittAshcha durgANyatitaranti te .. 16..\\
sarvAndevAnnamasyanti sarvAndharmAMshcha shR^iNvate .
ye shraddadhAnA dAntAshcha durgANyatitaranti te .. 17..\\
ye na mAnitamichchhanti mAnayanti cha ye param .
mAnyamAnA na manyante durgANyatitaranti te .. 18..\\
ye shrAddhAni cha kurvanti tithyA.n tithyAM prajArthinaH .
suvishuddhena manasA durgANyatitaranti te .. 19..\\
ye krodhaM naiva kurvanti kruddhAnsaMshamayanti cha .
na cha kupyanti bhR^ityebhyo durgANyatitaranti te .. 20..\\
madhu mA.nsa.n cha ye nitya.n varjayantIha mAnavAH .
janmaprabhR^iti madya.n cha durgANyatitaranti te .. 21..\\
yAtrArthaM bhojana.n yeShAM santAnArtha.n cha maithunam .
vAksatyavachanArthAya durgANyatitaranti te .. 22..\\
Ishvara.n sarvabhUtAnA.n jagataH prabhavApyayam .
bhaktA nArAyaNa.n ye cha durgANyatitaranti te .. 23..\\
ya eSha raktapadmAkShaH pItavAsA mahAbhujaH .
suhR^idbhrAtA cha mitra.n cha sambandhI cha tavAchyutaH .. 24..\\
ya imAnsakalA.NllokAMshcharmavatpariveShTayet .
ichchhanprabhurachintyAtmA govindaH puruShottamaH .. 25..\\
sthitaH priyahite jiShNoH sa eva puruSharShabha .
rAja.nstava cha durdharSho vaikuNThaH puruShottamaH .. 26..\\
ya ena.n saMshrayantIha bhaktyA nArAyaNaM harim .
te tarantIha durgANi na me.atrAsti vichAraNA .. 27..\\
durgAtitaraNa.n ye cha paThanti shrAvayanti cha .
pAThayanti cha viprebhyo durgANyatitaranti te .. 28..\\
iti kR^ityasamuddeshaH kIrtitaste mayAnagha .
santaredyena durgANi paratreha cha mAnavaH .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 112}
y
asaumyAH saumya rUpeNa saumyAshchAsaumya darshinaH .
IdR^ishAnpuruShA.nstAta katha.n vidyAmahe vayam .. 1..\\
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
vyAghragomAyu sa.nvAda.n taM nibodha yudhiShThira .. 2..\\
purikAyAM puri purA shrImatyAM pauriko nR^ipaH .
parahi.nsA ruchiH krUro babhUva puruShAdhamaH .. 3..\\
sa tvAyuShi parikShINe jagAmAnIpsitA.n gatim .
gomAyutva.n cha samprApto dUShitaH pUrvakarmaNA .. 4..\\
sa.nsmR^itya pUrvajAti.n sa nivedaM parama.n gataH .
na bhakShayati mA.nsAni parairupahR^itAnyapi .. 5..\\
ahi.nsraH sarvabhUteShu satyavAksudR^iDha vrataH .
chakAra cha yathAkAmamAhAraM patitaiH phalaiH .. 6..\\
shmashAne tasya chAvAso gomAyoH saMmato.abhavat .
janma bhUmyanurodhAchcha nAnyadvAsamarochayat .. 7..\\
tasya shauchamamR^iShyantaH sarve te saha jAtayaH .
chAlayanti sma tAM buddhi.n vachanaiH prashrayottaraiH .. 8..\\
vasanpitR^ivane raudre shaucha.n lapsitumichchhasi .
iya.n vipratipattiste yadA tvaM pishitAshanaH .. 9..\\
tatsamo vA bhavAsmAbhirbhakShyAndAsyAmahe vayam .
bhu~NkShva shauchaM parityajya yaddhi bhukta.n tadasti te .. 10..\\
iti teShA.n vachaH shrutvA pratyuvAcha samAhitaH .
madhuraiH prashritairvAkyairhetumadbhiraniShThuraiH .. 11..\\
apramANaM prasUtirme shIlataH kriyate kulam .
prArthayiShye tu tatkarma yena vistIryate yashaH .. 12..\\
shmashAne yadi vAso me samAdhirme nishAmyatAm .
AtmA phalati karmANi nAshramo dharmalakShaNam .. 13..\\
Ashramye yo dvija.n hanyAdgAM vA dadyAdanAshrame .
kiM nu tatpAtakaM na syAttadvA datta.n vR^ithA bhavet .. 14..\\
bhavantaH sarvalobhena kevalaM bhakShaNe ratAH .
anubandhe tu ye doShAstAnna pashyanti mohitAH .. 15..\\
apratyaya kR^itA.n garhyAmarthApanaya dUShitAm .
iha chAmutra chAniShTA.n tasmAdvR^ittiM na rochaye .. 16..\\
ta.n shuchiM paNDitaM matvA shArdUlaH khyAtavikramaH .
kR^itvAtma sadR^ishAM pUjA.n sAchivye.avardhayatsvayam .. 17..\\
saumya viGYAta rUpastva.n gachchha yAtrAM mayA saha .
vriyantAmIpsitA bhogAH parihAryAshcha puShkalAH .. 18..\\
tIkShNA vayamiti khyAtA bhavato GYApayAmahe .
mR^idupUrva.n ghAtinaste shreyashchAdhigamiShyati .. 19..\\
atha sampUjya tadvAkyaM mR^igendrasya mahAtmanaH .
gomAyuH prashrita.n vAkyaM babhAShe ki.n chidAnataH .. 20..\\
sadR^ishaM mR^igarAjaitattava vAkyaM madantare .
yatsahAyAnmR^igayase dharmArthakushalA~nshuchIn .. 21..\\
na shakyamanamAtyena mahattvamanushAsitum .
duShTAmAtyena vA vIra sharIraparipanthinA .. 22..\\
sahAyAnanuraktA.nstu yatetAnupasa.nhitAn .
parasparamasa~NghuShTAnvijigIShUnalolupAn .. 23..\\
tAnatItopadhAnprAGYAnhite yuktAnmanasvinaH .
pUjayethA mahAbhAgAnyathAchAryAnyathA pitR^In .. 24..\\
na tvevaM mama santoShAdrochate.anyanmR^igAdhipa .
na kAmaye sukhAnbhogAnaishvarya.n vA tvadAshrayam .. 25..\\
na yokShyati hi me shIla.n tava bhR^ityaiH purAtanaiH .
te tvA.n vibhedayiShyanti duHkhashIlA madantare .. 26..\\
saMshrayaH shlAghanIyastvamanyeShAmapi bhAsvatAm .
kR^itAtmA sumahAbhAgaH pApakeShvapyadAruNaH .. 27..\\
dIrghadarshI mahotsAhaH sthUlalakShyo mahAbalaH .
kR^itI chAmogha kartAsi bhAvyaishcha samala~NkR^itaH .. 28..\\
ki.n tu svenAsmi santuShTo duHkhA vR^ittiranuShThitA .
sevAyAshchApi nAbhiGYaH svachchhandena vanecharaH .. 29..\\
rAjopakrosha doShAshcha sarve saMshrayavAsinAm .
vanacharyA cha niHsa~NgA nirbhayA niravagrahA .. 30..\\
nR^ipeNAhUyamAnasya yattiShThati bhaya.n hR^idi .
na tattiShThati tuShTAnA.n vane mUlaphalAshinAm .. 31..\\
pAnIya.n vA nirAyAsaM svAdvannaM vA bhayottaram .
vichArya khalu pashyAmi tatsukha.n yatra nirvR^itiH .. 32..\\
aparAdhairna tAvanto bhR^ityAH shiShTA narAdhipaiH .
upaghAtairyathA bhR^ityA dUShitA nidhana.n gatAH .. 33..\\
yadi tvetanmayA kAryaM mR^igendro yadi manyate .
samaya.n kR^itamichchhAmi vartitavya.n yathA mayi .. 34..\\
madIyA mAnanIyAste shrotavya.n cha hita.n vachaH .
kalpitA yA cha te vR^ittiH sA bhavettava susthirA .. 35..\\
na mantrayeyamanyaiste sachivaiH saha karhi chit .
nItimantaH parIpsanto vR^ithA brUyuH pare mayi .. 36..\\
eka ekena sa~Ngamya raho brUyA.n hita.n tava .
na cha te GYAtikAryeShu praShTavyo.aha.n hitAhite .. 37..\\
mayA saMmantrya pashchAchcha na hi.nsyAH sachivAstvayA .
madIyAnA.n cha kupito mA tvaM daNDaM nipAtayeH .. 38..\\
evamastviti tenAsau mR^igendreNAbhipUjitaH .
prAptavAnmatisAchivya.n gomAyurvyAghrayonitaH .. 39..\\
ta.n tathA satkR^itaM dR^iShTvA yujyamAnaM cha karmaNi .
prAdviShankR^itasa~NghAtAH pUrvabhR^ityA muhurmuhuH .. 40..\\
mitra buddhyA cha gomAyu.n sAntvayitvA praveshya cha .
doSheShu samatAM netumaichchhannashubha buddhayaH .. 41..\\
anyathA hyuchitAH pUrvaM paradravyApahAriNaH .
ashaktAH ki.n chidAdAtuM dravyaM gomAyuyantritAH .. 42..\\
vyutthAna.n chAtra kA~NkShadbhiH kathAbhiH pravilobhyate .
dhanena mahatA chaiva buddhirasya vilobhyate .. 43..\\
na chApi sa mahAprAGYastasmAddhairyAchchachAla ha .
athAsya samaya.n kR^itvA vinAshAya sthitAH pare .. 44..\\
Ipsita.n cha mR^igendrasya mA.nsa.n yattatra sa.nskR^itam .
apanIya svaya.n taddhi tairnyastaM tasya veshmani .. 45..\\
yadartha.n chApyapahR^ita.n yena yachchaiva mantritam .
tasya tadvidita.n sarva.n kAraNArthaM cha marShitam .. 46..\\
samayo.aya.n kR^itastena sAchivyamupagachchhatA .
nopaghAtastvayA grAhyo rAjanmaitrImihechchhatA .. 47..\\
bhojane chopahartavye tanmA.nsaM na sma dR^ishyate .
mR^igarAjena chAGYaptaM mR^igyatA.n chora ityuta .. 48..\\
kR^itakaishchApi tanmA.nsaM mR^igendrAyopavarNitam .
sachivenopanIta.n te viduShA prAGYamAnina .. 49..\\
saroShastvatha shArdUlaH shrutvA gomAyuchApalam .
babhUvAmarShito rAjA vadha.n chAsyAbhyarochayat .. 50..\\
chhidra.n tu tasya taddR^iShTvA prochuste pUrvamantriNaH .
sarveShAmeva so.asmAka.n vR^itti bha~NgeShu vartate .. 51..\\
ida.n chAsyedR^ishaM karma vAllabhyena tu rakShyate .
shrutashcha svAminA pUrva.n yAdR^isho naiva tAdR^ishaH .. 52..\\
vAnmAtreNaiva dharmiShThaH svabhAvena tu dAruNaH .
dharmachchhadmA hyayaM pApo vR^ithAchAra parigrahaH .
kAryArthaM bhojanArtheShu vrateShu kR^itavA~nshramam .. 53..\\
mA.nsApanayana.n GYAtvA vyAghrasteShA.n tu tadvachaH .
AGYApayAmAsa tadA gomAyurvadhyatAm iti .. 54..\\
shArdUlavachana.n shrutvA shArdUlajananI tataH .
mR^igarAja.n hitairvAkyaiH sambodhayitumAgamat .. 55..\\
putra naitattvayA grAhya.n kapaTArambha sa.nvR^itam .
karmasa~NgharShajairdoShairduShyatyashuchibhiH shuchiH .. 56..\\
nochchhrita.n sahate kashchitprakriyA vairakArikA .
shucherapi hi yuktasya doSha eva nipAtyate .. 57..\\
lubdhAnA.n shuchayo dveShyAH kAtarANA.n tarasvinaH .
mUrkhANAM paNDitA dveShyA daridrANAM mahAdhanAH .
adhArmikANA.n dharmiShThA virUpANA.n surUpakAH .. 58..\\
bahavaH paNDitA lubdhAH sarve mAyopajIvinaH .
kuryurdoShamadoShasya bR^ihaspatimaterapi .. 59..\\
shUnyAttachcha gR^ihAnmA.nsa.n yadadyApahR^ita.n tava .
nechchhate dIyamAna.n cha sAdhu tAvadvimR^ishyatAm .. 60..\\
asatyAH satyasa~NkAshAH satyAshchAsatya darshinaH .
dR^ishyante vidhinA bhAvAsteShu yuktaM parIkShaNam .. 61..\\
talavaddR^ishyate vyoma khadyoto havyavAD iva .
na chaivAsti tala.n vyomni na khadyote hutAshanaH .. 62..\\
tasmAtpratyakShadR^iShTo.api yuktamarthaH parIkShitum .
parIkShya GYApayanhyarthAnna pashchAtparitapyate .. 63..\\
na duShkaramidaM putra yatprabhurghAtayetparam .
shlAghanIyA cha varyA cha loke prabhavatA.n kShamA .. 64..\\
sthApito.ayaM putra tvayA sAmanteShvadhi vishrutaH .
duHkhenAsAdyate pAtra.n dhAryatAmeSha te suhR^it .. 65..\\
dUShitaM paradoShairhi gR^ihNIte yo.anyathA shuchim .
svaya.n sandUShitAmAtyaH kShiprameva vinashyati .. 66..\\
tasmAdathAri sa~NghAtAdgomAyoH kashchidAgataH .
dharmAtmA tena chAkhyAta.n yathaitatkapaTa.n kR^itam .. 67..\\
tato viGYAta chAritraH satkR^itya sa vimokShitaH .
pariShvaktashcha sa snehaM mR^igendreNa punaH punaH .. 68..\\
anuGYApya mR^igendra.n tu gomAyurnItishAstravit .
tenAmarSheNa santaptaH prAyamAsitumaichchhata .. 69..\\
shArdUlastatra gomAyu.n snehAtprasruta lochanaH .
avArayatsa dharmiShThaM pUjayA pratipUjayan .. 70..\\
ta.n sa gomAyurAlokya snehAdAgatasambhramam .
babhAShe praNato vAkyaM bAShpagadgadayA girA .. 71..\\
pUjito.aha.n tvayA pUrvaM pashchAchchaiva vimAnitaH .
pareShAmAspadaM nIto vastuM nArhAmyaha.n tvayi .. 72..\\
svasantuShTAshchyutAH sthAnAnmAnAtpatyavaropitAH .
svaya.n chopahR^itA bhR^ityA ye chApyupahR^itAH paraiH .. 73..\\
parikShINAshcha lubdhAshcha krUrAH kArAbhitApitAH .
hR^itasvA mAnino ye cha tyaktopAttA mahepsavaH .. 74..\\
santApitAshcha ye ke chidvyasanauga pratIkShiNaH .
antarhitAH sopahitAH sarve te parasAdhanAH .. 75..\\
avamAnena yuktasya sthApitasya cha me punaH .
katha.n yAsyasi vishvAsamahameShyAmi vA punaH .. 76..\\
samartha iti sa~NgR^ihya sthApayitvA parIkShya cha .
kR^ita.n cha samayaM bhittvA tvayAhamavamAnitaH .. 77..\\
prathama.n yaH samAkhyAtaH shIlavAniti sa.nsadi .
na vAchya.n tasya vaiguNyaM pratiGYAM parirakShatA .. 78..\\
eva.n chAvamatasyeha vishvAsaM kiM prayAsyasi .
tvayi chaiva hyavishvAse mamodvego bhaviShyati .. 79..\\
sha~NkitastvamahaM bhItaH pare chhindrAnudarshinaH .
asnigdhAshchaiva dustoShAH karma chaitadbahuchchhalam .. 80..\\
duHkhena shleShyate bhinna.n shliShTa.n duHkhena bhidyate .
bhinnashliShTA tu yA prItirna sA snehena vartate .. 81..\\
kashchideva hi bhItastu dR^ishyate na parAtmanoH .
kAryApekShA hi vartante bhAvAH snigdhAstu durlabhAH .. 82..\\
suduHkhaM puruShaGYAna.n chitta.n hyeShAM chalAchalam .
samartho vApyashakto vA shateShveko.adhigamyate .. 83..\\
akasmAtprakriyA nR^INAmakasmAchchApakarShaNam .
shubhAshubhe mahattva.n cha prakartuM buddhilAghavAt .. 84..\\
evaM bahuvidha.n sAntvamuktvA dharmArthahetumat .
prasAdayitvA rAjAna.n gomAyurvanamabhyagAt .. 85..\\
agR^ihyAnunaya.n tasya mR^igendrasya sa buddhimAn .
gomAyuH prAyamAsInastyaktva deha.n diva.n yayau .. 86..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 113}
y
kiM pArthivena kartavya.n kiM cha kR^itvA sukhI bhavet .
tanmamAchakShva tattvena sarva.n dharmabhR^itA.n vara .. 1..\\
bh
hanta te.ahaM pravakShyAmi shR^iNu kAryaika nishchayam .
yathA rAGYeha kartavya.n yachcha kR^itvA sukhI bhavet .. 2..\\
na tveva.n vartitavyaM sma yathedamanushushrumaH .
uShTrasya sumahadvR^itta.n tannibodha yudhiShThira .. 3..\\
jAtismaro mahAnuShTraH prAjApatya yugodbhavaH .
tapaH sumahadAtiShThadaraNye saMshitavrataH .. 4..\\
tapasastasya chAnte vai prItimAnabhavatprabhuH .
vareNa chhandayAmAsa tatashchainaM pitAmahaH .. 5..\\
u
bhagava.nstvatprasAdAnme dIrghA prIvA bhavediyam .
yojanAnA.n shataM sAgraM yA gachchhechcharituM vibho .. 6..\\
bh
evamastviti choktaH sa varadena mahAtmanA .
pratilabhya vara.n shreShThaM yayAvuShTraH svakaM vanam .. 7..\\
sa chakAra tadAlasya.n varadAnAtsa durmatiH .
na chaichchhachcharitu.n gantuM durAtmA kAlamohitaH .. 8..\\
sa kadA chitprasAryaiva.n tAM grIvA.n shatayojanAm .
chachArAshrAnta hR^idayo vAtashchAgAttato mahAn .. 9..\\
sa guhAyA.n shirogrIvaM nidhAya pashurAtmanaH .
AstAtha varShamabhyAgAtsumahatplAvayajjagat .. 10..\\
atha shItaparItA~Ngo jambukaH kShuchchhramAnvitaH .
sadArastA.n guhAmAshu pravivesha jalArditaH .. 11..\\
sa dR^iShTvA mA.nsajIvI tu subhR^isha.n kShuchchhramAnvitaH .
abhakShayattato grIvAmuShTrasya bharatarShabha .. 12..\\
yadyA tvabudhyatAtmAnaM bhakShyamANa.n sa vai pashuH .
tadA sa~Nkochane yatnamakarodbhR^ishaduHkhitaH .. 13..\\
yAvadUrdhvamadhashchaiva prIvA.n sa~NkShipate pashuH .
tAvattena sadAreNa jambukena sa bhakShitaH .. 14..\\
sa hatvA bhakShayitvA cha jambukoShTra.n tatastadA .
vigate vAtavarShe cha nishchakrAma guhA mukhAt .. 15..\\
eva.n durbuddhinA prAptamuShTreNa nidhanaM tadA .
Alasyasya kramAtpashya mahaddoShamupAgatam .. 16..\\
tvamapyeta.n vidhi.n tyaktvA yogena niyatendriyaH .
vartasva buddhimUla.n hi vijayaM manurabravIt .. 17..\\
buddhishreShThAni karmANi bAhumadhyAni bhArata .
tAni ja~NghA jaghanyAni bhArapratyavarANi cha .. 18..\\
rAjya.n tiShThati dakShasya sa~NgR^ihItendriyasya cha .
guptamantrashrutavataH susahAyasya chAnagha .. 19..\\
parIkShya kAriNo.arthAshcha tiShThantIha yudhiShThira .
sahAyayuktena mahIkR^itsnA shakyA prashAsitum .. 20..\\
ida.n hi sadbhiH kathitaM vidhiGYaiH
purA mahendrapratimaprabhAva .
mayApi chokta.n tava shAstradR^iShTyA
tvamatra yuktaH pracharasva rAjan .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 114}
y
rAjA rAjyamanuprApya durbalo bharatarShabha .
amitrasyAtivR^iddhasya katha.n tiShThedasAdhanaH .. 1..\\
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
saritA.n chaiva sa.nvAda.n sAgarasya cha bhArata .. 2..\\
surArinilayaH shashvatsAgaraH saritAM patiH .
paprachchha saritaH sarvAH saMshaya.n jAtamAtmanaH .. 3..\\
sa mUlashAkhAnpashyAmi nihatAMshchhAyino drumAn .
yuShpAbhiriha pUrNAbhiranyA.nstatra na vetasam .. 4..\\
akAyashchAlpasArashcha vetasaH kUlajashcha vaH .
avaGYAya na shakyo vA ki.n chidvA tena vaH kR^itam .. 5..\\
tadaha.n shrotumichchhAmi sarvAsAm eva vo matam .
yathA kUlAni chemAni bhittvA nAnIyate vasham .. 6..\\
tataH prAha nadI ga~NgA vAkyamuttaramarthavat .
hetumadgrAhaka.n chaiva sAgara.n saritAM patim .. 7..\\
tiShThantyete yathAsthAnaM nagA hyekaniketanAH .
tatastyajanti tatsthAnaM prAtilomyAdachetasaH .. 8..\\
vetaso vegamAyAnta.n dR^iShTvA namati netaraH .
sa cha vege.abhyatikrAnte sthAnamAsAdya tiShThati .. 9..\\
kAlaGYaH samayaGYashcha sadA vashyashcha no drumaH .
anulomastathAstabdhastena nAbhyeti vetasaH .. 10..\\
mArutodaka vegena ye namantyunnamanti cha .
oShadhyaH pAdapA gulmA na te yAnti parAbhavam .. 11..\\
yo hi shatrorvivR^iddhasya prabhorvadhavinAshane .
pUrvaM na sahate vega.n kShiprameva sa nashyati .. 12..\\
sArAsAraM bala.n vIryamAtmano dviShatashcha yaH .
jAnanvicharati prAGYo na sa yAti parAbhavam .. 13..\\
evameva yadA vidvAnmanyetAtibala.n ripum .
saMshrayedvaitasI.n vR^ittimevaM praGYAna lakShaNam .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 115}
y
vidvAnmUrkha pragalbhena mR^idustIkShNena bhArata .
AkrushyamAnaH sadasi katha.n kuryAdarindama .. 1..\\
bh
shrUyatAM pR^ithivIpAla yathaiSho.artho.anugIyate .
sadA suchetAH sahate narasyehAlpa chetasaH .. 2..\\
aruShyankrushyamAnasya sukR^itaM nAma vindati .
duShkR^ita.n chAtmano marShI ruShyatyevApamArShTi vai .. 3..\\
TiTTibha.n tamupekSheta vAshamAnamivAturam .
lokavidveShamApanno niShphalaM pratipadyate .. 4..\\
iti sa shlAghate nitya.n tena pApena karmaNA .
idamukto mayA kashchitsaMmato janasa.nsadi .
sa tatra vrIDitaH shuShko mR^itakalpo.avatiShThati .. 5..\\
shlAghannashlAghanIyena karmaNA nirapatrapaH .
upekShitavyo dAntena tAdR^ishaH puruShAdhamaH .. 6..\\
yadyadbrUyAdalpamatistattadasya sahetsadA .
prAkR^ito hi prasha.nsanvA nindanvA ki.n kariShyati .
vane kAka ivAbuddhirvAshamAno nirarthakam .. 7..\\
yadi vAgbhiH prayogaH syAtprayoge pApakarmaNaH .
vAgevArtho bhavettasya na hyevArtho jighA.nsataH .. 8..\\
niSheka.n viparItaM sa AchaShTe vR^ittacheShTayA .
mayUra iva kaupInaM nR^ityansandarshayanniva .. 9..\\
yasyAvAchyaM na loke.asti nAkArya.n vApi ki.n chana .
vAchan.n tena na sandadhyAchchhuchiH sa~NkliShTakarmaNA .. 10..\\
pratyakSha.n guNavAdI yaH parokShaM tu vinindakaH .
sa mAnavaH shvavalloke naShTalokaparAyaNaH .. 11..\\
tAdR^igjanashatasyApi yaddadAti juhoti cha .
parokSheNApavAdena tannAshayati sa kShaNAt .. 12..\\
tasmAtprAGYo naraH sadyastAdR^ishaM pApachetasam .
varjayetsAdhubhirvarjya.n sArameyAmiShaM yathA .. 13..\\
parivAdaM bruvANo hi durAtmA vai mahAtmane .
prakAshayati doShAnsvAnsarpaH phaNamivochchhritam .. 14..\\
ta.n svakarmANi kurvANaM prati kartuM ya ichchhati .
bhasma kUTa ivAbuddhiH kharo rajasi majjati .. 15..\\
manuShyashAlA vR^ikamaprashAntaM
janApavAde satataM niviShTam .
mAta~NgamunmattamivonnadantaM
tyajeta ta.n shvAnamivAtiraudram .. 16..\\
adhIra juShTe pathi vartamAnaM
damAdapeta.n vinayAchcha pApam .
arivrataM nityamabhUti kAmaM
dhigastu taM pApamatiM manuShyam .. 17..\\
pratyuchyamAnastu hi bhUya ebhir
nishAmya mA bhUstvamathArtarUpaH .
uchchasya nIchena hi samprayogaM
vigarhayanti sthirabuddhayo ye .. 18..\\
R^iddho dashArdhena hi tADayedvA
sa pA.nsubhirvApakirettuShairvA .
vivR^itya dantAshcha vibhIShayedvA
siddha.n hi mUrkhe kupite nR^isha.nse .. 19..\\
vigarhaNAM paramadurAtmanA kR^itAM
saheta yaH sa.nsadi durjanAnnaraH .
paThedida.n chApi nidarshana.n sadA
na vAnmaya.n sa labhati ki.n chidapriyam .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 116}
y
pitAmaha mahAprAGYa saMshayo me mahAnayan .
sachchhettavyastvayA rAjanbhavAnkulakaro hi naH .. 1..\\
puruShANAmaya.n tAta durvR^ittAnAM durAtmanAm .
kathito vAkyasa~ncArastato viGYApayAmi te .. 2..\\
yaddhita.n rAjyatantrasya kulasya cha sukhodayam .
AyatyA.n cha tadAtve cha kShemavR^iddhi karaM cha yat .. 3..\\
putrapautrAbhirAma.n cha rAShTravR^iddhi karaM cha yat .
annapAne sharIre cha hita.n yattadbravIhi me .. 4..\\
abhiShikto hi yo rAjA rAjyastho mitra sa.nvR^itaH .
asuhR^itsamupeto vA sa katha.n ra~njayetprajAH .. 5..\\
yo hyasatpragraha ratiH sneharAgabalAtkR^itaH .
indriyANAmanIshatvAdasajjanabubhUShakaH .. 6..\\
tasya bhR^ityA viguNatA.n yAnti sarve kulodgatAH .
na cha bhR^ityaphalairarthaiH sa rAjA samprayujyate .. 7..\\
etAnme saMshayasthasya rAjadharmAnsudurlabhAn .
bR^ihaspatisamo budhyA bhavA~nsha.nsitumarhati .. 8..\\
sha.nsitA puruShavyAghra tvaM naH kulahite rataH .
kShattA chaiva paTu praGYo yo naH sha.nsati sarvadA .. 9..\\
tvattaH kulahita.n vAkyaM shrutvA rAjyahitodayam .
amR^itasyAvyayasyeva tR^iptaH svapsyAmyaha.n sukham .. 10..\\
kIdR^iShAH saMnikarShasthA bhR^ityAH syurvA guNAnvitAH .
kIdR^ishaiH ki.n kulInairvA saha yAtrA vidhIyate .. 11..\\
na hyeko bhR^ityarahito rAjA bhavati rakShitA .
rAjya.n chedaM janaH sarvastatkulIno.abhisha.nsati .. 12..\\
na hi prashAstu.n rAjyaM hi shakyamekena bhArata .
asahAyavatA tAta naivArthAH ke chidapyuta .
labdhu.n labdhvA chApi sadA rakShituM bharatarShabha .. 13..\\
bh
yasya bhR^ityajanaH sarvo GYAnaviGYAnakovidaH .
hitaiShI kulajaH snigdhaH sa rAjyaphalamashnute .. 14..\\
mantriNo yasya kulajA asa.nhAryAH sahoShitAH .
nR^ipatermatidAH santi sambandha GYAnakovidAH .. 15..\\
anAgatavidhAtAraH kAlaGYAnavishAradAH .
atikrAntamashochantaH sa rAjyaphalamashnute .. 16..\\
samaduHkhasukhA yasya sahAyAH satyakAriNaH .
arthachintAparA yasya sa rAjyaphalamashnute .. 17..\\
yasya nArto janapadaH saMnikarSha gataH sadA .
akShudraH satpathAlambI sa rAjyaphalabhAgbhavet .. 18..\\
koshAkSha paTala.n yasya koshavR^iddhi karairjanaiH .
AptaistuShTaishcha satata.n dhAryate sa nR^ipottamaH .. 19..\\
koShThAgAramasa.nhAryairAptaiH sa~ncayatatparaiH .
pAtrabhUtairalubdhaishcha pAlyamAna.n guNI bhavet .. 20..\\
vyavahArashcha nagare yasya karmaphalodayaH .
dR^ishyate sha~NkhalikhitaH sa dharmaphalabhAgbhavet .. 21..\\
sa~NgR^ihItamanuShyashcha yo rAjA rAjadharmavit .
ShaDvargaM pratigR^ihNansa dharmAtphalamupAshnute .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 117}
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
nidarshana kara.n loke sajjanAcharitaM sadA .. 1..\\
asyaivArthasya sadR^isha.n yachchhrutaM me tapovane .
jAmadagnyasya rAmasya yaduktamR^iShisattamaiH .. 2..\\
vane mahati kasmiMshchidamanuShyaniShevite .
R^iShirmUlaphalAhAro niyato niyatendriyaH .. 3..\\
dIkShA damaparaH shAntaH svAdhyAyaparamaH shuchiH .
upavAsavishuddhAtmA satata.n satpathe sthitaH .. 4..\\
tasya sandR^ishya sadbhAvamupaviShTasya dhImataH .
sarvasattvAH samIpasthA bhavanti vanachAriNaH .. 5..\\
si.nhavyAghrAH sa sharabhA mattAshchaiva mahAgajAH .
dvIpinaH kha~Nga bhallUkA ye chAnye bhImadarshanAH .. 6..\\
te sukhaprashnadAH sarve bhavanti kShatajAshanAH .
tasyarShershiShyavachchaiva nyagbhUtAH priyakAriNaH .. 7..\\
dattvA cha te sukhaprashna.n sarve yAnti yathAgatam .
grAmyastvekaH pashustatra nAjahAchchhvA mahAmunim .. 8..\\
bhakto.anuraktaH satatamupavAsakR^isho.abalaH .
phalamUlotkarAhAraH shAntaH shiShTAkR^itiryathA .. 9..\\
tasyarSherupaviShTasya pAdamUle mahAmuneH .
manuShyavadgato bhAvaH snehabaddho.abhavadbhR^isham .. 10..\\
tato.abhyayAnmahAvIryo dvIpI kShatajabhojanaH .
shvArthamatyantasanduShTaH krUraH kAla ivAntakaH .. 11..\\
lelihyamAnastR^iShitaH puchchhAsphoTana tatparaH .
vyAditAsyaH kShudhA bhagnaH prArthayAnastadAmiSham .. 12..\\
ta.n dR^iShTvA krUramAyAntaM jIvitArthI narAdhipaH .
provAcha shvA muni.n tatra yattachchhR^iNu mahAmate .. 13..\\
shvashatrurbhagavannatra dvIpI mA.n hantumichchhati .
tvatprasAdAdbhayaM na syAttasmAnmama mahAmune .. 14..\\
muni
na bhaya.n dvIpinaH kAryaM mR^ityutaste kathaM chana .
eSha shvarUparahito dvIpI bhavasi putraka .. 15..\\
bh
tataH shvA dvIpitAM nIto jAmbUnadanibhAkR^itiH .
chitrA~Ngo visphuranhR^iShTo vane vasati nirbhayaH .. 16..\\
tato.abhyayAnmahAraudro vyAditAsyaH kShudhAnvitaH .
dvIpina.n lelihadvaktro vyAghro rudhiralAlasaH .. 17..\\
vyAghra.n dR^iShTvA kShudhA bhagnaM daMShTriNa.n vanagocharam .
dvIpI jIvitarakShArthamR^iShi.n sharaNameyivAn .. 18..\\
tataH sa.nvAsaja.n snehamR^iShiNA kurvatA sadA .
sa dvIpI vyAghratAM nIto ripubhirbalavattaraH .
tato dR^iShTvA sa shArdUlo nAbhyaha.nsta.n vishAM pate .. 19..\\
sa tu shvA vyAghratAM prApya balavAnpishitAshanaH .
na mUlaphalabhogeShu spR^ihAmapyakarottadA .. 20..\\
yathA mR^igapatirnityaM prakA~NkShati vanaukasaH .
tathaiva sa mahArAja vyAghraH samabhavattadA .. 21..\\
vyAghrastUTaja mUlasthastR^iptaH supto hatairmR^igaiH .
nAgashchAgAttamuddeshaM matto megha ivotthitaH .. 22..\\
prabhinnakaraTaH prAMshuH padmI vitatamastakaH .
suviShANo mahAkAyo meghagambhIra nisvanaH .. 23..\\
ta.n dR^iShTvA ku~njaraM mattamAyAntaM madagarvitam .
vyAghro hastibhayAttrastastamR^iShi.n sharaNaM yayau .. 24..\\
tato.anayatku~njaratA.n ta.n vyAghramR^iShisattamaH .
mahAmeghopama.n dR^iShTvA ta.n sa bhIto.abhavadgajaH .. 25..\\
tataH kamalaShaNDAni shallakI gahanAni cha .
vyacharatsa mudA yuktaH padmareNu vibhUShitaH .. 26..\\
kadA chidramamANasya hastinaH sumukha.n tadA .
R^iShestasyoTajasthasya kAlo.agachchhannnishA nisham .. 27..\\
athAjagAma ta.n deshaM keSharI keSharAruNaH .
girikandarajo bhImaH si.nho nAgakulAntakaH .. 28..\\
ta.n dR^iShTvA si.nhamAyAntaM nAgaH si.nhabhayAkulaH .
R^iShi.n sharaNamApede vepamAno bhayAturaH .. 29..\\
tataH sa si.nhatAM nIto nAgendro muninA tadA .
vanyaM nAgaNayatsi.nha.n tulyajAtisamanvayAt .. 30..\\
dR^iShTvA cha so.anashatsi.nho vanyo bhI sannavAgbalaH .
sa chAshrame.avasatsi.nhastasminneva vane sukhI .. 31..\\
na tvanye kShudrapashavastapovananivAsinaH .
vyadR^ishyanta bhayatrastA jIvitAkA~NkShiNaH sadA .. 32..\\
kadA chitkAlayogena sarvaprANi vihi.nsakaH .
balavAnkShatajAhAro nAnA sattvabhaya~NkaraH .. 33..\\
aShTa pAdUrdhvacharaNaH sharabho vanagocharaH .
ta.n si.nhaM hantumAgachchhanmunestasya niveshanam .. 34..\\
taM muniH sharabha.n chakre balotkaTamarindama .
tataH sa sharabho vanyo muneH sharabhamagrataH .
dR^iShTvA balinamatyugra.n druta.n samprAdravadbhayAt .. 35..\\
sa eva.n sharabhasthAne nyasto vai muninA tadA .
muneH pArshvagato nitya.n shArabhyaM sukhamAptavAn .. 36..\\
tataH sharabhasantrastAH sarve mR^igagaNA vanAt .
dishaH samprAdravanrAjanbhayAjjIvitakA~NkShiNaH .. 37..\\
sharabho.apyatisanduShTo nityaM prANivadhe rataH .
phalamUlAshana.n shAntaM naichchhatsa pishitAshanaH .. 38..\\
tato rudhiratarSheNa balinA sharabho.anvitaH .
iyeSha taM muni.n hantumakR^itaGYaH shvayonijaH .. 39..\\
tatastena tapaH shaktyA vidito GYAnachakShuShA .
viGYAya cha mahAprAGYo muniH shvAna.n tamuktavAn .. 40..\\
shvA tva.n dvIpitvamApanno dvIpI vyAghratvamAgataH .
vyAghro nAgo madapaTurnAgaH si.nhatvamAptavAn .. 41..\\
si.nho.atibalasa.nyukto bhUyaH sharabhatA.n gataH .
mayA snehaparItena na vimR^iShTaH kulAnvayaH .. 42..\\
yasmAdevamapApaM mAM pApahi.nsitumichhasi .
tasmAtsvayonimApannaH shvaiva tva.n hi bhaviShyasi .. 43..\\
tato munijanadveShAdduShTAtmA shvA kR^ito.abudhaH .
R^iShiNA sharabhaH shaptaH sva.n rUpaM punarAptavAn .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 118}
bh
sa shvA prakR^itimApannaH para.n dainyamupAgamat .
R^iShiNA hu~NkR^itaH pApastapovanabahiShkR^itaH .. 1..\\
eva.n rAGYA matimatA viditvA shIlashauchatAm .
ArjavaM prakR^iti.n sattva.n kulaM vR^ittaM shrutaM damam .. 2..\\
anukroshaM bala.n vIryaM bhAvaM samprashama.n kShamAm .
bhR^ityA ye yatra yogyAH syustatra sthApyAH sushikShitAH .. 3..\\
nAparIkShya mahIpAlaH prakartuM bhR^ityamarhati .
akulIna narAkIrNo na rAjA sukhamedhate .. 4..\\
kulajaH prakR^ito rAGYA tatkulInatayA sadA .
na pApe kurute buddhiM nindyamAno.apyanAgasi .. 5..\\
akulInastu puruShaH prakR^itaH sAdhu sa~NkShayAt .
durlabhaishvaryatAM prApto ninditaH shatrutA.n vrajet .. 6..\\
kulIna.n shikShitaM prAGYaM GYAnaviGYAnakovidam .
sarvashAstrArtha tattvaGYa.n sahiShNu.n deshajaM tathA .. 7..\\
kR^itaGYaM balavanta.n cha kShAntaM dAntaM jitendriyam .
alubdha.n labdhasantuShTaM svAmimitra bubhUShakam .. 8..\\
sachiva.n deshakAlaGYa.n sarvasa~NgrahaNe ratam .
satkR^ita.n yuktamanasaM hitaiShiNamatandritam .. 9..\\
yuktAchAra.n svaviShaye sandhivigrahakovidam .
rAGYastrivargavettAraM paurajAnapada priyam .. 10..\\
khAtaka vyUha tattvaGYaM balaharShaNa kovidam .
i~NgitAkAra tattvaGYa.n yAtrA yAnavishAradam .. 11..\\
hastishikShAsu tattvaGYamaha.n kAravivarjitam .
pragalbha.n dakShiNaM dAntaM balina.n yuktakAriNam .. 12..\\
chokSha.n chokSha janAkIrNa.n suveShaM sukhadarshanam .
nAyakaM nItikushala.n guNaShaShTyA samanvitam .. 13..\\
astabdhaM prashrita.n shaktaM mR^idu vAdinameva cha .
dhIra.n shlakShNaM maharddhi.n cha deshakAlopapAdakam .. 14..\\
sachiva.n yaH prakurute na chainamavamanyate .
tasya vistIryate rAjya.n jyotsnA grahapateriva .. 15..\\
etaireva guNairyukto rAjA shAstravishAradaH .
eShTavyo dharmaparamaH prajApAlanatatparaH .. 16..\\
dhIro marShI shuchiH shIghraH kAle puruShakAravit .
shushrUShuH shrutavA~nshrotA UhApoha vishAradaH .. 17..\\
medhAvI dhAraNA yukto yathAnyAyopapAdakaH .
dAntaH sadA priyAbhAShI kShamAvAMsh cha viparyaye .. 18..\\
dAnAchchhede svaya.n kArI sudvAraH sukhadarshanaH .
Artahastaprado nityamAptaM manyo naye rataH .. 19..\\
nAha.n vAdI na nirdvandvo na yatki.n chana kArakaH .
kR^ite karmaNyamoghAnA.n kartA bhR^ityajanapriyaH .. 20..\\
sa~NgR^ihItajano.astabdhaH prasannavadanaH sadA .
dAtA bhR^ityajanAvekShI na krodhI sumahAmanAH .. 21..\\
yuktadaNDo na nirdaNDo dharmakAryAnushAsakaH .
chAranetraH parAvekShI dharmArthakushalaH sadA .. 22..\\
rAjA guNashatAkIrNa eShTavyastAdR^isho bhavet .
yodhAshchaiva manuShyendra sarvairguNaguNairvR^itAH .. 23..\\
anveShTavyAH supuruShAH sahAyA rAjyadhAraNAH .
na vimAnayitavyAshcha rAGYA vR^iddhimabhIpsatA .. 24..\\
yodhAH samarashauTIrAH kR^itaGYA astrakovidAH .
dharmashAstrasamAyuktAH padAtijanasa.nyutAH .. 25..\\
arthamAnavivR^iddhAshcha rathacharyA vishAradAH .
iShvastrakushalA yasya tasyeyaM nR^ipatermahI .. 26..\\
sarvasa~NgrahaNe yukto nR^ipo bhavati yaH sadA .
utthAna shIlo mitrADhyaH sa rAjA rAjasattamaH .. 27..\\
shakyA ashvasahasreNa vIrAroheNa bhArata .
sa~NgR^ihItamanuShyeNa kR^itsnA jetu.n vasundharA .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 119}
bh
eva.n shunA samAnbhR^ityAnsvasthAne yo narAdhipaH .
niyojayati kR^ityeShu sa rAjyaphalamashnute .. 1..\\
na shvA svasthAnamutkramya pramANamabhi satkR^itaH .
AropyaH shvA svakAtsthAnAdutkramyAnyatprapadyate .. 2..\\
svajAtikulasampannAH sveShu karmasvava sthitAH .
prakartavyA budhA bhR^ityA nAsthAne prakriyA kShamA .. 3..\\
anurUpANi karmANi bhR^ityebhyo yaH prayachchhati .
sa bhR^ityaguNasampanna.n rAjA phalamupAshnute .. 4..\\
sharabhaH sharabhasthAne si.nhaH si.nha ivorjitaH .
vyAghro vyAghra iva sthApyo dvIpI dvIpI yathAtathA .. 5..\\
karmasvihAnurUpeShu nyasyA bhR^ityA yathAvidhi .
pratilomaM na bhR^ityAste sthApyAH karmaphalaiShiNA .. 6..\\
yaH pramANamatikramya pratilomaM narAdhipaH .
bhR^ityAnsthApayate.abuddhirna sa ra~njayate prajAH .. 7..\\
na bAlishA na cha kShudrA na chApratimitendriyAH .
nAkulInA narAH pArshve sthApyA rAGYA hitaiShiNA .. 8..\\
sAdhavaH kushalAH shUrA GYAnavanto.anasUyakAH .
akShudrAH shuchayo dakShA narAH syuH pAripArshvakAH .. 9..\\
nyagbhUtAstatparAH kShAntAshchaukShAH prakR^itijAH shubhAH .
sve sve sthAne.aparikruShTAste syU rAGYo bahishcharAH .. 10..\\
si.nhasya satataM pArshve si.nha eva jano bhavet .
asi.nhaH si.nhasahitaH si.nhavallabhate phalam .. 11..\\
yastu si.nhaH shvabhiH kIrNaH si.nhakarmaphale rataH .
na sa si.nhaphalaM bhoktu.n shaktaH shvabhirupAsitaH .. 12..\\
evametairmanuShyendra shUraiH prAGYairbahushrutaiH .
kulInaiH saha shakyeta kR^itsnA.n jetu.n vasundharAm .. 13..\\
nAvaidyo nAnR^ijuH pArshve nAvidyo nAmahA dhanaH .
sa~NgrAhyo vasudhA pAlairbhR^ityo bhR^ityavatA.n vara .. 14..\\
bANavadvisR^itA yAnti svAmikAryaparA janAH .
ye bhR^ityAH pArthiva hitAsteShA.n sAntvaM prayojayet .. 15..\\
koshashcha satata.n rakShyo yatnamAsthAya rAjabhiH .
koshamUlA hi rAjAnaH koshamUlakaro bhava .. 16..\\
koShThAgAra.n cha te nitya.n sphItaM dhAnyaiH susa~ncitam .
sadAstu satsu saMnyasta.n dhanadhAnya paro bhava .. 17..\\
nityayuktAshcha te bhR^ityA bhavantu raNakovidAH .
vAjinA.n cha prayogeShu vaishAradyamiheShyate .. 18..\\
GYAtibandhujanAvekShI mitra sambandhisa.nvR^itaH .
paurakAryahitAnveShI bhava kauravanandana .. 19..\\
eShA te naiShThikI buddhiH praGYA chAbhihitA mayA .
shvA te nidarshana.n tAta kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 120}
y
rAjavR^ittAnyanekAni tvayA proktAni bhArata .
pUrvaiH pUrvaniyuktAni rAjadharmArthavedibhiH .. 1..\\
tadeva vistareNoktaM pUrvairdR^iShTa.n satAM matam .
praNaya.n rAjadharmANAM prabrUhi bharatarShabha .. 2..\\
bh
rakShaNa.n sarvabhUtAnAmiti kShatre paraM matam .
tadyathA rakShaNa.n kuryAttathA shR^iNu mahIpate .. 3..\\
yathA barhANi chitrANi bibharti bhujagAshanaH .
tathA bahuvidha.n rAjA rUpa.n kurvIta dharmavit .. 4..\\
taikShNya.n jihmatvamAdAntya.n satyamArjavameva cha .
madhyasthaH sattvamAtiShTha.nstathA vai sukhamR^ichchhati .. 5..\\
yasminnarthe hita.n yatsyAttadvarNaM rUpamAvishet .
bahurUpasya rAGYo hi sUkShmo.apyartho na sIdati .. 6..\\
nitya.n rakShita mantraH syAdyathA mUkaH sharachchhikhI .
shlakShNAkShara tanuH shrImAnbhavechchhAstra vishAradaH .. 7..\\
ApaddvAreShu yattaH syAjjalaprasravaNeShviva .
shailavarShodakAnIva dvijAnsiddhAnsamAshrayet .. 8..\\
arthakAmaH shikhA.n rAjA kuryAddharmadhvajopamAm .
nityamudyatadaNDaH syAdAcharechchApramAdataH .
loke chAya vyayau dR^iShTvA vR^ikShAdvR^ikShamivAplavan .. 9..\\
mR^ijAvAnsyAtsvayUthyeShu bhAvAni charaNaiH kShipet .
jAtapakShaH parispandedrakShedvaikalyamAtmanaH .. 10..\\
doShAnvivR^iNuyAchchhatroH parapakShAnvidhUnayet .
kAnaneShviva puShpANi barhIvArthAnsamAcharet .. 11..\\
uchchhritAnAshrayetsphItAnnarendrAnachalopamAn .
shrayechchhAyAmaviGYAtA.n gupta.n sharaNamAshrayet .. 12..\\
prAvR^iShIvAsita grIvo majjeta nishi nirjane .
mAyUreNa guNenaiva strIbhishchAlakShitash charet .
na jahyAchcha tanutrANa.n rakShedAtmAnamAtmanA .. 13..\\
chArabhUmiShvabhigamAnpAshAMsh cha parivarjayet .
pIDayechchApi tAM bhUmiM praNashyedgahane punaH .. 14..\\
hanyAtkruddhAnativiShAnye jihmagatayo.ahitAn .
nAshrayedbAla barhANi sannivAsAni vAsayet .. 15..\\
sadA barhi nibhaH kAmaM prasakti kR^itamAcharet .
sarvatashchAdadetpraGYAM pata~NgAngahaneShviva .
evaM mayUravadrAjA svarAShTraM paripAlayet .. 16..\\
AtmavR^iddhi karIM nIti.n vidadhIta vichakShaNaH .
Atmasa.nyamanaM buddhyA parabuddhyAvatAraNam .
buddhyA chAtmaguNaprAptiretachchhAstra nidarshanam .. 17..\\
para.n chAshvAsayetsAmnA svashaktiM chopalakShayet .
AtmanaH parimarshena buddhiM buddhyA vichArayet .
sAntvayogamatiH prAGYaH kAryAkAryavichArakaH .. 18..\\
nigUDha buddhirdhIraH syAdvaktavye vakShyate tathA .
saMnikR^iShTA.n kathAM prAGYo yadi buddhyA bR^ihaspatiH .
svabhAvameShyate tapta.n kR^iShNAyasamivodake .. 19..\\
anuyu~njIta kR^ityAni sarvANyeva mahIpatiH .
AgamairupadiShTAni svasya chaiva parasya cha .. 20..\\
kShudra.n krUraM tathA prAGYa.n shUraM chArthavishAradam .
svakarmaNi niyu~njIta ye chAnye vachanAdhikAH .. 21..\\
apyadR^iShTvA niyuktAni anurUpeShu karmasu .
sarvA.nstAnanuvarteta svarA.nstantrIrivAyatA .. 22..\\
dharmANAmavirodhena sarveShAM priyamAcharet .
mamAyamiti rAjA yaH sa parvata ivAchalaH .. 23..\\
vyavasAya.n samAdhAya sUryo rashmimivAyatAm .
dharmamevAbhirakSheta kR^itvA tulye priyApriye .. 24..\\
kulaprakR^itideshAnA.n dharmaGYAnmR^idubhAShiNaH .
madhye vayasi nirdoShAnhite yuktA~njitendriyAn .. 25..\\
alubhA~nshikShitAndAntAndharmeShu pariniShThitAn .
sthApayetsarvakAryeShu rAjA dharmArtharakShiNaH .. 26..\\
etenaivaprakAreNa kR^ityAnAmAgati.n gatim .
yuktaH samanutiShTheta tuShTashchArairupaskR^itaH .. 27..\\
amoghakrodhaharShasya svaya.n kR^ityAnvavekShiNaH .
Atmapratyaya koshasya vasudhaiva vasundharA .. 28..\\
vyaktashchAnugraho yasya yathArthashchApi nigrahaH .
guptAtmA guptarAShTrashcha sa rAjA rAjadharmavit .. 29..\\
nitya.n rAShTramavekSheta gobhiH sUrya ivotpatan .
chArAMshcha na charAnvidyAttathA buddhyA na sa~njvaret .. 30..\\
kAlaprAptamupAdadyAnnArtha.n rAjA prasUchayet .
ahanyahani sanduhyAnmahI.n gAmiva buddhimAn .. 31..\\
yathAkrameNa puShpebhyashchinoti madhu ShaTpadaH .
tathA dravyamupAdAya rAjA kurvIta sa~ncayam .. 32..\\
yaddhi guptAvashiShTa.n syAttaddhita.n dharmakAmayoH .
sa~ncayAnuvisargI syAdrAjA shAstravidAtmavAn .. 33..\\
nAlpamarthaM paribhavennAvamanyeta shAtravAn .
buddhyAvabudhyedAtmAnaM na chAbuddhiShu vishvaset .. 34..\\
dhR^itirdAkShya.n sa.nyamo buddhiragryA
dhairya.n shaurya.n deshakAlo.apramAdaH .
svalpasya vA mahato vApi vR^iddhau
dhanasyaitAnyaShTa samindhanAni .. 35..\\
agnistoko vardhate hyAjyasikto
bIja.n chaikaM bahusAhasrameti .
kShayodayau vipulau saMnishAmya
tasmAdalpaM nAvamanyeta vidvAn .. 36..\\
bAlo.abAlaH sthaviro vA ripur
yaH sadA pramattaM puruShaM nihanyAt .
kAlenAnyastasya mUla.n hareta
kAlaGYAtA pArthivAnA.n variShThaH .. 37..\\
haretkIrti.n dharmamasyoparundhyAd
arthe dIrgha.n vIryamasyopahanyAt .
ripurdveShTA durbalo vA balI
vA tasmAchchhatrau naiva heDedyatAtmA .. 38..\\
kShaya.n shatroH sa~ncayaM pAlana.n chApy
ubhau chArthau sahitau dharmakAmau .
atashchAnyanmatimAnsandadhIta
tasmAdrAjA buddhimanta.n shrayeta .. 39..\\
buddhirdIptA balavanta.n hinasti
balaM buddhyA vardhate pAlyamAnam .
shatrurbuddhyA sIdate vardhamAno
buddheH pashchAtkarma yattatprashastam .. 40..\\
sarvAnkAmAnkAmayAno hi dhIraH
sattvenAlpenAplute hInadehaH .
yathAtmAnaM prArthayate.arthamAnaiH
shreyaH pAtraM pUrayate hyanalpam .. 41..\\
tasmAdrAjA pragR^ihItaH pareShu
mUla.n lakShmyAH sarvato.abhyAdadIta .
dIrgha.n kAlamapi sampIDyamAno
vidyutsampAtamiva mAnorjitaH syAt .. 42..\\
vidyA tapo vA vipula.n dhana.n vA
sarvametadvyavasAyena shakyam .
brahma yattaM nivasati dehavatsu
tasmAdvidyAdvyavasAyaM prabhUtam .. 43..\\
yatrAsate matimanto manasvinaH
shakro viShNuryatra sarasvatI cha .
vasanti bhUtAni cha yatra nityaM
tasmAdvidvAnnAvamanyeta deham .. 44..\\
lubdha.n hanyAtsampradAnena nityaM
lubdhastR^iptiM paravittasya naiti .
sarvo lubdhaH karma guNopabhoge
yo.arthairhIno dharmakAmau jahAti .. 45..\\
dhanaM bhojyaM putradAra.n samR^iddhiM
sarvo lubdhaH prArthayate pareShAm .
lubdhe doShAH sambhavantIha sarve
tasmAdrAjA na pragR^ihNIta lubdhAn .. 46..\\
sandarshane satpuruSha.n jaghanyamapi chodayet .
ArambhAndviShatAM prAGYaH sarvAnarthA.nstu sUdayet .. 47..\\
dharmAnviteShu viGYAto mantrI guptashcha pANDava .
Apto rAjankulInashcha paryApto rAjyasa~Ngrahe .. 48..\\
vidhipravR^ittAnnaradeva dharmAn
uktAnsamAsena nibodha buddhyA .
imAnvidadhyAdvyanusR^itya yo vai
rAjA mahIM pAlayitu.n sa shaktaH .. 49..\\
anItija.n yadyavidhAnajaM sukhaM
haTha praNIta.n vividhaM pradR^ishyate .
na vidyate tasya gatirmahIpater
na vidyate rAShTrajamuttama.n sukham .. 50..\\
dhanairvishiShTAnmatishIlapUjitAn
guNopapannAnyudhi dR^iShTavikramAn .
guNeShu dR^iShTAnachirAdihAtmavAn
sato.abhisandhAya nihanti shAtravAn .. 51..\\
pashyedupAyAnvividhaiH kriyApathair
na chAnupAyena matiM niveshayet .
shriya.n vishiShTAM vipulaM yasho dhanaM
na doShadarshI puruShaH samashnute .. 52..\\
prItipravR^ittau vinivartane tathA
suhR^itsu viGYAya nivR^itya chobhayoH .
yadeva mitra.n guru bharamAvahet
tadeva susnigdhamudAharedbudhaH .. 53..\\
etAnmayoktA.nstava rAjadharmAn
nR^iNA.n cha guptau matimAdadhatsva .
avApsyase puNyaphala.n sukhena
sarvo hi lokottama dharmamUlaH .. 54..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 121}
y
ayaM pitAmahenokto rAjadharmaH sanAtanaH .
Ishvarashcha mahAdaNDo daNDe sarvaM pratiShThitam .. 1..\\
devatAnAmR^iShINA.n cha pitR^INAM cha mahAtmanAm .
yakSharakShaHpishAchAnAM martyAnA.n cha visheShataH .. 2..\\
sarveShAM prANinA.n loke tiryakShvapi nivAsinAm .
sarvavyApI mahAtejA daNDaH shreyAniti prabho .. 3..\\
ityetaduktaM bhavatA sarva.n daNDyaM charAcharam .
dR^ishyate lokamAsakta.n sa surAsuramAnuSham .. 4..\\
etadichchhAmyaha.n GYAtu.n tattvena bharatarShabha .
ko daNDaH kIdR^isho daNDaH ki.n rUpaH kiM parAyaNaH .. 5..\\
kimAtmakaH kathaM bhUtaH kati mUrtiH kathaM prabhuH .
jAgarti sa katha.n daNDaH prajAsvavahitAtmakaH .. 6..\\
kashcha pUrvAparamida.n jAgarti paripAlayan .
kashcha viGYAyate pUrva.n ko.aparo daNDasa~nj~nitaH .
ki.n sa.nsthashcha bhaveddaNDaH kA chAsya gatiriShyate .. 7..\\
bh
shR^iNu kauravya yo daNDo vyavahAryo yathA cha saH .
yasminhi sarvamAyatta.n sa daNDa iha kevalaH .. 8..\\
dharmasyAkhyA mahArAja vyavahAra itIShyate .
tasya lopaH kathaM na syAllokeShvavahitAtmanaH .
ityartha.n vyavahArasya vyavahAratvamiShyate .. 9..\\
api chaitatpurA rAjanmanunA proktamAditaH .
supraNItena daNDena priyApriya samAtmanA .
prajA rakShati yaH samyagdharma eva sa kevalaH .. 10..\\
athoktametadvachanaM prAgeva manunA purA .
janma chokta.n vasiShThena brahmaNo vachanaM mahat .. 11..\\
prAgida.n vachanaM proktamataH prAgvachanaM viduH .
vyavahArasya chAkhyAnAdvyavahAra ihochyate .. 12..\\
daNDAttrivargaH satata.n supraNItAtpravartate .
daiva.n hi paramo daNDdo rUpato.agnirivochchhikhaH .. 13..\\
nIlotpaladala shyAmashchaturdaMShTrashchaturbhujaH .
aShTa pAnnaikanayanaH sha~NkukarNordhva romavAn .. 14..\\
jaTI dvijihvastAmrAsyo mR^igarAjatanuchchhadaH .
etadrUpaM bibhartyugra.n daNDo nityaM durAvaraH .. 15..\\
asirgadA dhanuH shaktistrishUlaM mudgaraH sharaH .
musalaM parashushchakraM prAso daNDarShTi tomarAH .. 16..\\
sarvapraharaNIyAni santi yAnIha kAni chit .
daNDa eva hi sarvAtmA loke charati mUrtimAn .. 17..\\
bhindaMshchhindanrujankR^intandArayanpATaya.nstathA .
ghAtayannabhidhAvaMshcha daNDa eva charatyuta .. 18..\\
asirvishasano dharmastIkShNavartmA durAsadaH .
shrIgarbho vijayaH shAstA vyavahAraH prajAgaraH .. 19..\\
shAstraM brAhmaNamantrashcha shAstA prAgvachana.n gataH .
dharmapAlo.akSharo devaH satyago nityago grahaH .. 20..\\
asa~Ngo rudra tanayo manujyeShThaH shiva.n karaH .
nAmAnyetAni daNDasya kIrtitAni yudhiShThira .. 21..\\
daNDo hi bhagavAnviShNuryaGYo nArAyaNaH prabhuH .
shashvadrUpaM mahadbibhranmahApuruSha uchyate .. 22..\\
yathoktA brahma kanyeti lakShmIrnItiH sarasvatI .
daNDanItirjagaddhAtrI daNDo hi bahu vigrahaH .. 23..\\
arthAnarthau sukha.n duHkhaM dharmAdharmau balAbale .
daurbhAgyaM bhAgadheya.n cha puNyApuNye guNAguNau .. 24..\\
kAmAkAmAvR^iturmAsaH sharvarI divasaH kShaNaH .
aprasAdaH prasAdashcha harShaH krodhaH shamo damaH .. 25..\\
daivaM puruShakArashcha mokShAmokShau bhayAbhaye .
hi.nsAhi.nse tapoyaGYaH sa.nyamo.atha viShAviSham .. 26..\\
antashchAdishcha madhya.n cha kR^ityAnAM cha prapa~nchanam .
madaH pramAdo darpashcha dambho dhairyaM nayAnayau .. 27..\\
ashaktiH shaktirityeva mAnastambhau vyayAvyayau .
vinayashcha visargashcha kAlAkAlau cha bhArata .. 28..\\
anR^ita.n GYAGYatA satyaM shraddhAshraddhe tathaiva cha .
klIbatA vyavasAyashcha lAbhAlAbhau jayAjayau .. 29..\\
tIkShNatA mR^idutA mR^ityurAgamAnAgamau tathA .
virAddhishchaiva rAdhishcha kAryAkArye balAbale .. 30..\\
asUyA chAnasUyA cha dharmAdharmau tathaiva cha .
apatrapAnapatrape hrIshcha sampadvipachcha ha .. 31..\\
tejaH karmaNi pANDitya.n vAkshaktistattvabuddhitA .
eva.n daNDasya kauravya loke.asminbahurUpatA .. 32..\\
na syAdyadIha daNDo vai pramatheyuH parasparam .
bhayAddaNDasya chAnyonya.n ghnanti naiva yudhiShThira .. 33..\\
daNDena rakShyamANA hi rAjannaharahaH prajAH .
rAjAna.n vardhayantIha tasmAddaNDaH parAyaNam .. 34..\\
vyavasthApayati kShipramima.n lokaM nareshvara .
satye vyavasthito dharmo brAhmaNeShvavatiShThate .. 35..\\
dharmayuktA dvijAH shreShThA veda yuktA bhavanti cha .
babhUva yaGYo vedebhyo yaGYaH prINAti devatAH .. 36..\\
prItAshcha devatA nityamindre paridadatyuta .
anna.n dadAti shakrashchApyanugR^ihNannimAH prajAH .. 37..\\
prANAshcha sarvabhUtAnAM nityamanne pratiShThitAH .
tasmAtprajAH pratiShThante daNDo jAgarti tAsu cha .. 38..\\
evaM prayojanashchaiva daNDaH kShatriyatA.n gataH .
rakShanprajAH prajAgarti nitya.n suvihito.akSharaH .. 39..\\
IshvaraH puruShaH prANaH sattva.n vittaM prajApatiH .
bhUtAtmA jIva ityeva nAmabhiH prochyate.aShTabhiH .. 40..\\
adadaddaNDa evAsmai dhruvamaishvaryameva cha .
bale nayashcha sa.nyuktaH sadA pa~ncha vidhAtmakaH .. 41..\\
kulabAhudhanAmAtyAH praGYA choktA balAni cha .
AhArya.n chAShTakairdravyairbalamanyadyudhiShThira .. 42..\\
hastino.ashvA rathAH pattirnAvo viShTistathaiva cha .
daishikAshchArakAshchaiva tadaShTA~NgaM bala.n smR^itam .. 43..\\
aShTA~Ngasya tu yuktasya hastino hastiyAyinaH .
ashvArohAH padAtAshcha mantriNo rasadAsh cha ye .. 44..\\
bhikShukAH prADvivAkAshcha mauhUrtA daivachintakAH .
kosho mitrANi dhAnya.n cha sarvopakaraNAni cha .. 45..\\
sapta prakR^itichAShTA~Nga.n sharIramiha yadviduH .
rAjyasya daNDa evA~Nga.n daNDaH prabhava eva cha .. 46..\\
IshvareNa prayatnena dhAraNe kShatriyasya hi .
daNDo dattaH samAnAtmA daNDo hIda.n sanAtanam .
rAGYAM pUjyatamo nAnyo yathA dharmapradarshanaH .. 47..\\
brahmaNA lokarakShArtha.n svadharmasthApanAya cha .
bhartR^ipratyaya utpanno vyavahArastathAparaH .
tasmAdyaH sahito dR^iShTo bhartR^ipratyaya lakShaNaH .. 48..\\
vyavahArastu vedAtmA veda pratyaya uchyate .
maulashcha narashArdUla shAstroktashcha tathAparaH .. 49..\\
ukto yashchApi daNDo.asau bhartR^ipratyaya lakShaNaH .
GYeyo na sa narendrastho daNDapratyaya eva cha .. 50..\\
daNDapratyaya dR^iShTo.api vyavahArAtmakaH smR^itaH .
vyavahAraH smR^ito yashcha sa veda viShayAtmakaH .. 51..\\
yashcha veda prasUtAtmA sa dharmo guNadarshakaH .
dharmapratyaya utpanno yathAdharmaH kR^itAtmabhiH .. 52..\\
vyavahAraH prajA goptA brahma diShTo yudhiShThira .
trIndhArayati lokAnvai satyAtmA bhUtivardhanaH .. 53..\\
yashcha daNDaH sa dR^iShTo no vyavahAraH sanAtanaH .
vyavahArashcha yo dR^iShTaH sa dharma iti naH shrutaH .
yashcha vedaH sa vai dharmo yashcha dharmaH sa satpathaH .. 54..\\
brahmA prajApatiH pUrvaM babhUvAtha pitAmahaH .
lokAnA.n sa hi sarveShAM sa surAsurarakShasAm .
sa manuShyoragavatA.n kartA chaiva sa bhUtakR^it .. 55..\\
tato no vyavahAro.ayaM bhartR^ipratyaya lakShaNaH .
tasmAdidamavochAma vyavahAra nidarshanam .. 56..\\
mAtA pitA cha bhrAtA cha bhAryA chAtha purohitaH .
nAdaNDyo vidyate rAGYA.n yaH svadharme na tiShThati .. 57..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 122}
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
a~NgeShu rAjA dyutimAnvasu homa iti shrutaH .. 1..\\
sa rAjA dharmanityaH sansaha patnyA mahAtapAH .
mu~nja pR^iShTha.n jagAmAtha devarShigaNapUjitam .. 2..\\
tatra shR^i~Nge himavato merau kanakaparvate .
yatra mu~njavaTe rAmo jaTA haraNamAdishat .. 3..\\
tadA prabhR^iti rAjendra R^iShibhiH saMshitavrataiH .
mu~nja pR^iShTha iti proktaH sa desho rudra sevitaH .. 4..\\
sa tatra bahubhiryuktaH sadA shrutimayairguNaiH .
brAhmaNAnAmanumato devarShisadR^isho.abhavat .. 5..\\
ta.n kadA chidadInAtmA sakhA shakrasya mAnitaH .
abhyAgachchhanmahIpAlo mAndhAtA shatrukarshanaH .. 6..\\
so.abhisR^itya tu mAndhAtA vasu homaM narAdhipam .
dR^iShTvA prakR^iShTa.n tapasA vinayenAbhyatiShThata .. 7..\\
vasu homo.api rAGYo vai gAmarghya.n cha nyavedayat .
aShTA~Ngasya cha rAjyasya paprachchha kushala.n tadA .. 8..\\
sadbhirAcharitaM pUrva.n yathAvadanuyAyinam .
apR^ichchhadvasu homasta.n rAjanki.n karavANi te .. 9..\\
so.abravItparamaprIto mAndhAtA rAjasattamam .
vasu homaM mahAprAGYamAsIna.n kurunandana .. 10..\\
bR^ihaspatermata.n rAjannadhItaM sakala.n tvayA .
tathaivaushanasa.n shAstraM viGYAta.n te narAdhipa .. 11..\\
tadaha.n shrotumichchhAmi daNDa utpadyate katham .
ki.n vApi pUrva.n jAgarti kiM vA paramamuchyate .. 12..\\
katha.n kShatriya sa.nsthashcha daNDaH sampratyavasthitaH .
brUhi me sumahAprAGYa dadAmyAchArya vetanam .. 13..\\
vasuhoma
shR^iNu rAjanyathA daNDaH sambhUto lokasa~NgrahaH .
prajA vinayarakShArtha.n dharmasyAtmA sanAtanaH .. 14..\\
brahmA yiyakShurbhagavAnsarvalokapitAmahaH .
R^itvijaM nAtmanA tulya.n dadarsheti hi naH shrutam .. 15..\\
sa garbha.n shirasA devo varShapUgAnadhArayat .
pUrNe varShasahasre tu sa garbhaH kShuvato.apatat .. 16..\\
sa kShupo nAma sambhUtaH prajApatirarindama .
R^itvigAsIttadA rAjanyaGYe tasya mahAtmanaH .. 17..\\
tasminpravR^itte satre tu brahmaNaH pArthivarShabha .
hR^iShTarUpaprachAratvAddaNDaH so.antarhito.abhavat .. 18..\\
tasminnantarhite chAtha prajAnA.n sa~Nkaro.abhavat .
naiva kAryaM na chAkAryaM bhojyAbhojyaM na vidyate .. 19..\\
peyApeya.n kutaH siddhirhisanti cha parasparam .
gamyAgamya.n tadA nAsItparasva.n svaM cha vai samam .. 20..\\
paraspara.n vilumpante sArameyA ivAmiSham .
abalaM balino jaghnurnirmaryAdamavartata .. 21..\\
tataH pitAmaho viShNuM bhagavanta.n sanAtanam .
sampUjya varada.n devaM mahAdevamathAbravIt .. 22..\\
atra sAdhvanukampA.n vai kartumarhasi kevalam .
sa~Nkaro na bhavedatra yathA vai tadvidhIyatAm .. 23..\\
tataH sa bhagavAndhyAtvA chira.n shUlajaTA dharaH .
AtmAnamAtmanA daNDamasR^ijaddevasattamaH .. 24..\\
tasmAchcha dharmacharaNAM nIti.n devI.n sarasvatIm .
asR^ijaddaNDanItiH sA triShu lokeShu vishrutA .. 25..\\
bhUyaH sa bhagavAndhyAtvA chira.n shUlavarAyudhaH .
tasya tasya nikAyasya chakAraikaikamIsharam .. 26..\\
devAnAmIshvara.n chakre devaM dashashatekShaNam .
yama.n vaivasvata.n chApi pitR^INAm akarotpatim .. 27..\\
dhanAnA.n rakShasA.n chApi kuberamapi cheshvaram .
parvatAnAM patiM meru.n saritA.n cha mahodadhim .. 28..\\
apA.n rAjye surANA.n cha vidadhe varuNaM prabhum .
mR^ityuM prANeshvaramatho tejasA.n cha hutAshanam .. 29..\\
rudrANAmapi cheshAna.n goptAra.n vidadhe prabhuH .
mahAtmAnaM mahAdeva.n vishAlAkShaM sanAtanam .. 30..\\
vasiShThamIsha.n viprANAM vasUnA.n jAtavedasam .
tejasAM bhAskara.n chakre nakShatrANAM nishAkaram .. 31..\\
vIrudhAmaMshumanta.n cha bhUtAnAM cha prabhu.n varam .
kumAra.n dvAdasha bhuja.n skandaM rAjAnamAdishat .. 32..\\
kAla.n sarveshamakarotsa.nhAra vinayAtmakam .
mR^ityoshchaturvibhAgasya duHkhasya cha sukhasya cha .. 33..\\
IshvaraH sarvadehastu rAjarAjo dhanAdhipaH .
sarveShAmeva rudrANA.n shUlapANiriti shrutiH .. 34..\\
tamekaM brahmaNaH putramanujAta.n kShupaM dadau .
prajAnAmadhipa.n shreShThaM sarvadharmabhR^itAm api .. 35..\\
mahAdevastatastasminvR^itte yaGYe yathAvidhi .
daNDa.n dharmasya goptAra.n viShNave satkR^itaM dadau .. 36..\\
viShNura~Ngirase prAdAda~NgirA munisattamaH .
prAdAdindra marIchibhyAM marIchirbhR^igave dadau .. 37..\\
bhR^igurdadAvR^iShibhyastu ta.n daNDaM dharmasa.nhitam .
R^iShayo lokapAlebhyo lokapAlAH kShupAya cha .. 38..\\
kShupastu manave prAdAdAdityatanayAya cha .
putrebhyaH shrAddhadevastu sUkShmadharmArthakAraNAt .
ta.n dadau sUryaputrastu manurvai rakShaNAtmakam .. 39..\\
vibhajya daNDaH kartavyo dharmeNa na yadR^ichchhayA .
durvAchA nigraho bandho hiraNyaM bAhyataH kriyA .. 40..\\
vya~Ngatva.n cha sharIrasya vadho vA nAlpakAraNAt .
sharIrapIDAstAstAstu dehatyAgo vivAsanam .. 41..\\
AnupUrvyA cha daNDo.asau prajA jAgarti pAlayan .
indro jAgarti bhagavAnindrAdagnirvibhAvasuH .. 42..\\
agnerjAgarti varuNo varuNAchcha prajApatiH .
prajApatestato dharmo jAgarti vinayAtmakaH .. 43..\\
dharmAchcha brahmaNaH putro vyavasAyaH sanAtanaH .
vyavasAyAttatastejo jAgarti paripAlayan .. 44..\\
oShadhyastejasastasmAdoShadhibhyashcha parvatAH .
parvatebhyashcha jAgarti raso rasaguNAttathA .. 45..\\
jAgarti nirR^itirdevI jyotIMShi nirR^iterapi .
vedAH pratiShThA jyotirbhyastato hayashirAH prabhuH .. 46..\\
brahmA pitAmahastasmAjjAgarti prabhuravyayaH .
pitAmahAnmahAdevo jAgarti bhagavA~nshivaH .. 47..\\
vishve devAH shivAchchApi vishvebhyashcha tatharShayaH .
R^iShibhyo bhagavAnsomaH somAddevAH sanAtanAH .. 48..\\
devebhyo brAhmaNA loke jAgratItyupadhAraya .
brAhmaNebhyashcha rAjanyA lokAnrakShanti dharmataH .
sthAvara.n ja~NgamaM chaiva kShatriyebhyaH sanAtanam .. 49..\\
prajA jAgrati loke.asmindaNDo jAgarti tAsu cha .
sarvasa~NkShepako daNDaH pitAmahasamaH prabhuH .. 50..\\
jAgarti kAlaH pUrva.n cha madhye chAnte cha bhArata .
IshvaraH sarvalokasya mahAdevaH prajApatiH .. 51..\\
devadevaH shivaH sharvo jAgarti satataM prabhuH .
kapardI sha~Nkaro rudro bhavaH sthANurumApatiH .. 52..\\
ityeSha daNDo vikhyAta Adau madhye tathAvare .
bhUmipAlo yathAnyAya.n vartetAnena dharmavit .. 53..\\
bh
itIda.n vasu homasya shR^iNuyAdyo mataM naraH .
shrutvA cha samyagvarteta sa kAmAnApnuyAnnR^ipaH .. 54..\\
iti te sarvamAkhyAta.n yo daNDo manujarShabha .
niyantA sarvalokasya dharmAkrAntasya bhArata .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 123}
y
tAta dharmArthakAmAnA.n shrotumichchhAmi nishchayam .
lokayAtrA hi kArtsnyena triShveteShu pratiShThitA .. 1..\\
dharmArthakAmAH kiM mUlAstrayANAM prabhavashcha kaH .
anyonya.n chAnuShajjante vartante cha pR^ithakpR^ithak .. 2..\\
bh
yadA te syuH sumanaso lokasa.nsthArtha nishchaye .
kAlaprabhava sa.nsthAsu sajjante cha trayastadA .. 3..\\
dharmamUlastu deho.arthaH kAmo.arthaphalamuchyate .
sa~NkalpamUlAste sarve sa~Nkalpo viShayAtmakaH .. 4..\\
viShayAshchaiva kArtsnyena sarva AhArasiddhaye .
mUlametattrivargasya nivR^ittirmokSha uchyate .. 5..\\
dharmaH sharIrasa~NguptirdharmArtha.n chArtha iShyate .
kAmo ratiphalashchAtra sarve chaite rajasvalAH .. 6..\\
saMnikR^iShTAMshcharedenAnna chainAnmanasA tyajet .
vimuktastamasA sarvAndharmAdInkAmanaiShThikAn .. 7..\\
shreShTha buddhistrivargasya yadayaM prApnuyAtkShaNAt .
buddhyA budhyedihArthe na tadahnA tu nikR^iShTayA .. 8..\\
apadhyAna malo dharmo malo.arthasya nigUhanam .
sampramoda malaH kAmo bhUyaH svaguNavartitaH .. 9..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
kAmandasya cha sa.nvAdama~NgAriShThasya chobhayoH .. 10..\\
kAmandamR^iShimAsInamabhivAdya narAdhipaH .
a~NgAriShTho.atha paprachchha kR^itvA samayaparyayam .. 11..\\
yaH pApa.n kurute rAjA kAmamohabalAtkR^itaH .
pratyAsannasya tasyarShe ki.n syAtpApapraNAshanam .. 12..\\
adharmo dharma iti hi yo.aGYAnAdAcharediha .
ta.n chApi prathita.n loke kathaM rAjA nivartayet .. 13..\\
k
yo dharmArthau samutsR^ijya kAmamevAnuvartate .
sa dharmArthaparityAgAtpraGYA nAshamihArchhati .. 14..\\
praGYA praNAshako mohastathA dharmArthanAshakaH .
tasmAnnAstikatA chaiva durAchArashcha jAyate .. 15..\\
durAchArAnyadA rAjA praduShTAnna niyachchhati .
tasmAdudvijate lokaH sarpAdveshma gatAdiva .. 16..\\
taM prajA nAnuvartante brAhmaNA na cha sAdhavaH .
tataH sa~NkShayamApnoti tathA vadhyatvameti cha .. 17..\\
apadhvastastvavamato duHkha.n jIvati jIvitam .
jIvechcha yadapadhvastastachchhuddhaM maraNaM bhavet .. 18..\\
atraitadAhurAchAryAH pApasya cha nibarhaNam .
sevitavyA trayI vidyA satkAro brAhmaNeShu cha .. 19..\\
mahAmanA bhaveddharme vivahechcha mahAkule .
brAhmaNAMshchApi seveta kShamA yuktAnmanasvinaH .. 20..\\
japedudakashIlaH syAtsumukho nAnyadAsthitaH .
dharmAnvitAnsampravishedbahiH kR^itvaiva duShkR^itIn .. 21..\\
prasAdayenmadhuraya vAchApyatha cha karmaNA .
ityasmIti vadennityaM pareShA.n kIrtayanguNAn .. 22..\\
apApo hyevamAchAraH kShipraM bahumato bhavet .
pApAnyapi cha kR^ichchhrANi shamayennAtra saMshayaH .. 23..\\
guravo.api para.n dharma.n yadbrUyustattathA kuru .
gurUNA.n hi prasAdAddhi shreyaH paramavApsyasi .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 124}
y
ime janA narashreShTha prasha.nsanti sadA bhuvi .
dharmasya shIlamevAdau tato me saMshayo mahAn .. 1..\\
yadi tachchhakyamasmAbhirGYAtu.n dharmabhR^itA.n vara .
shrotumichchhAmi tatsarva.n yathaitadupalabhyate .. 2..\\
kathaM nu prApyate shIla.n shrotumichchhAmi bhArata .
ki.n lakShaNa.n cha tatproktaM brUhi me vadatAM vara .. 3..\\
bh
purA duryodhaneneha dhR^itarAShTrAya mAnada .
AkhyAta.n tapyamAnena shriyaM dR^iShTvA tathAgatAm .. 4..\\
indraprasthe mahArAja tava sa bhrAtR^ikasya ha .
sabhAyA.n chAvahasanaM tatsarva.n shR^iNu bhArata .. 5..\\
bhavatastA.n sabhA.n dR^iShTvA samR^iddhiM chApyanuttamAm .
duryodhanastadAsInaH sarvaM pitre nyavedayat .. 6..\\
shrutvA cha dhR^itarAShTro.api duryodhana vachastadA .
abravItkarNa sahita.n duryodhanamida.n vachaH .. 7..\\
kimartha.n tapyase putra shrotumichchhAmi tattvataH .
shrutvA tvAmanuneShyAmi yadi samyagbhaviShyasi .. 8..\\
yathA tvaM mahadaishvaryaM prAptaH parapura~njaya .
ki~NkarA bhrAtaraH sarve mitrAH sambandhinastathA .. 9..\\
AchchhAdayasi prAvArAnashnAsi pishitaudanam .
AjAneyA vahanti tvA.n kasmAchchhochasi putraka .. 10..\\
d
dasha tAni sahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm .
bhu~njate rukmapAtrIShu yudhiShThira niveshane .. 11..\\
dR^iShTvA cha tA.n sabhA.n divyAM divyapuShpaphalAnvitAm .
ashvA.nstittira kalmAShAnratnAni vividhAni cha .. 12..\\
dR^iShTvA tAM pANDaveyAnAmR^iddhimindropamA.n shubhAm .
amitrANA.n sumahatImanushochAmi mAnada .. 13..\\
dh
yadIchchhasi shriya.n tAta yAdR^ishIM tA.n yudhiShThire .
vishiShTA.n vA naravyAghra shIlavAnbhava putraka .. 14..\\
shIlena hi trayo lokAH shakyA jetuM na saMshayaH .
na hi ki.n chidasAdhya.n vai loke shIlavatAM bhavet .. 15..\\
ekarAtreNa mAndhAtA tryaheNa janamejayaH .
saptarAtreNa nAbhAgaH pR^ithivIM pratipedivAn .. 16..\\
ete hi pArthivAH sarve shIlavanto damAnvitAH .
atasteShA.n guNakrItA vasudhA svayamAgamat .. 17..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
nAradena purA prokta.n shIlamAshritya bhArata .. 18..\\
prahrAdena hR^ita.n rAjyaM mahendrasya mahAtmanaH .
shIlamAshritya daityena trailokya.n cha vashIkR^itam .. 19..\\
tato bR^ihaspati.n shakraH prA~njaliH samupasthitaH .
uvAcha cha mahAprAGYaH shreya ichchhAmi veditum .. 20..\\
tato bR^ihaspatistasmai GYAnaM naiHshreyasaM param .
kathayAmAsa bhagavAndevendrAya kurUdvaha .. 21..\\
etAvachchhreya ityeva bR^ihaspatirabhAShata .
indrastu bhUyaH paprachchha kva visheSho bhavediti .. 22..\\
b
visheSho.asti mahA.nstAta bhArgavasya mahAtmanaH .
tatrAgamaya bhadra.n te bhUya eva purandara .. 23..\\
dh
Atmanastu tataH shreyo bhArgavAtsumahAyashAH .
GYAnamAgamayatprItyA punaH sa paramadyutiH .. 24..\\
tenApi samanuGYAto bhAgaveNa mahAtmanA .
shreyo.astIti punarbhUyaH shukramAha shatakratuH .. 25..\\
bhArgavastvAha dharmaGYaH prahrAdasya mahAtmanaH .
GYAnamasti visheSheNa tato hR^iShTash cha so.abhavat .. 26..\\
sa tato brAhmaNo bhUtvA prahrAdaM pAkashAsanaH .
sR^itvA provAcha medhAvI shreya ichchhAmi veditum .. 27..\\
prahrAdastvabravIdvipra.n kShaNo nAsti dvijarShabha .
trailokyarAjye saktasya tato nopadishAmi te .. 28..\\
brAhmaNastvabravIdvAkya.n kasminkAle kShaNo bhavet .
tatopadiShTamichchhAmi yadyatkAryAntaraM bhavet .. 29..\\
tataH prIto.abhavadrAjA prahrAdo brahmavAdine .
tathetyuktvA shubhe kAle GYAnatattva.n dadau tadA .. 30..\\
brAhmaNo.api yathAnyAya.n guruvR^ittimanuttamAm .
chakAra sarvabhAvena yadvatsa manasechchhati .. 31..\\
pR^iShThashcha tena bahushaH prApta.n kathamarindama .
trailokyarAjya.n dharmaGYa kAraNaM tadbravIhi me .. 32..\\
p
nAsUyAmi dvijashreShTha rAjAsmIti kadA chana .
kavyAni vadatA.n tAta sa.nyachchhAmi vahAmi cha .. 33..\\
te visrabdhAH prabhAShante sa.nyachchhanti cha mA.n sadA .
te mA kavya pade sakta.n shushrUShumanasUyakam .. 34..\\
dharmAtmAna.n jitakrodha.n sa.nyataM sa.nyatendriyam .
samAchinvanti shAstAraH kShaudraM madhviva makShikAH .. 35..\\
so.aha.n vAgagrapiShTAnAM rasAnAmavalehitA .
svajAtyAnadhitiShThAmi nakShatrANIva chandramAH .. 36..\\
etatpR^ithivyAmamR^itametachchakShuranuttamam .
yadbrAhmaNa mukhe kavyametachchhrutvA pravartate .. 37..\\
dh
etAvachchhreya ityAha prahrAdo brahmavAdinam .
shushrUShitastena tadA daityendro vAkyamabravIt .. 38..\\
yathAvadguruvR^ittyA te prIto.asmi dvijasattama .
vara.n vR^iNIShva bhadra.n te pradAtAsmi na saMshayaH .. 39..\\
kR^itamityeva daityendramuvAcha sa cha vai dvijaH .
prahrAdastvabravItprIto gR^ihyatA.n vara ityuta .. 40..\\
br
yadi rAjanprasannastvaM mama chechchhasi cheddhitam .
bhavataH shIlamichchhAmi prAptumeSha varo mama .. 41..\\
dh
tataH prItashcha daityendro bhaya.n chAsyAbhavanmahat .
vare pradiShTe vipreNa nAlpatejAyamityuta .. 42..\\
evamastviti taM prAha prahrAdo vismitastadA .
upAkR^itya tu viprAya vara.n duHkhAnvito.abhavat .. 43..\\
datte vare gate vipre chintAsInmahatI tataH .
prahrAdasya mahArAja nishchayaM na cha jagmivAn .. 44..\\
tasya chintayatastAta chhAyA bhUtaM mahAdyute .
tejo vigrahavattAta sharIramajahAttadA .. 45..\\
tamapR^ichchhanmahAkAyaM prahrAdaH ko bhavAniti .
pratyAha nanu shIlo.asmi tyakto gachchhAmyaha.n tvayA .. 46..\\
tasmindvija vare rAjanvatsyAmyahamaninditam .
yo.asau shiShyatvamAgamya tvayi nitya.n samAhitaH .
ityuktvAntarhita.n tadvai shakraM chAnvavishatprabho .. 47..\\
tasmi.nstejasi yAte tu tAdR^igrUpastato.aparaH .
sharIrAnniHsR^itastasya ko bhavAniti chAbravIt .. 48..\\
dharmaM prahrAda mA.n viddhi yatrAsau dvijasattamaH .
tatra yAsyAmi daityendra yataH shIla.n tato hyaham .. 49..\\
tato.aparo mahArAja prajvajanniva tejasA .
sharIrAnniHsR^itastasya prahrAdasya mahAtmanaH .. 50..\\
ko bhavAniti pR^iShTashcha tamAha sa mahAdyutiH .
satyamasmyasurendrAgrya yAsye.aha.n dharmamanviha .. 51..\\
tasminnanugate dharmaM puruShe puruSho.aparaH .
nishchakrAma tatastasmAtpR^iShThashchAha mahAtmanA .
vR^ittaM prahrAda mA.n viddhi yataH satya.n tato hyaham .. 52..\\
tasmingate mahAshvetaH sharIrAttasya niryayau .
pR^iShTashchAha bala.n viddhi yato vR^ittamaha.n tataH .
ityuktvA cha yayau tatra yato vR^ittaM narAdhipa .. 53..\\
tataH prabhAmayI devI sharIrAttasya niryayau .
tAmapR^ichchhatsa daityendraH sA shrIrityevamabravIt .. 54..\\
uShitAsmi sukha.n vIra tvayi satyaparAkrame .
tvayA tyaktA gamiShyAmi bala.n yatra tato hyaham .. 55..\\
tato bhayaM prAdurAsItprahrAdasya mahAtmanaH .
apR^ichchhata cha tAM bhUyaH kva yAsi kamalAlaye .. 56..\\
tva.n hi satyavratA devI lokasya parameshvarI .
kashchAsau brAhmaNashreShThastattvamichchhAmi veditum .. 57..\\
zrii
sa shakro brahma chArI cha yastvayA chopashikShitaH .
trailokye te yadaishvarya.n tattenApahR^itaM prabho .. 58..\\
shIlena hi tvayA lokAH sarve dharmaGYa nirjitAH .
tadviGYAya mahendreNa tava shIla.n hR^itaM prabho .. 59..\\
dharmaH satya.n tathA vR^ittaM balaM chaiva tathA hyaham .
shIlamUlA mahAprAGYa sadA nAstyatra saMshayaH .. 60..\\
bh
evamuktvA gatA tu shrIste cha sarve yudhiShThira .
duryodhanastu pitaraM bhUya evAbravIdidam .. 61..\\
shIlasya tattvamichchhAmi vettu.n kauravanandana .
prApyate cha yathA shIla.n tamupAya.n vadasva me .. 62..\\
dh
sopAyaM pUrvamuddiShTaM prahrAdena mahAtmanA .
sa~NkShepatastu shIlasya shR^iNu prAptiM narAdhipa .. 63..\\
adrohaH sarvabhUteShu karmaNA manasA girA .
anugrahashcha dAna.n cha shIlametatprashasyate .. 64..\\
yadanyeShA.n hitaM na syAdAtmanaH karma pauruSham .
apatrapeta vA yena na tatkuryAtkatha.n chana .. 65..\\
tattu karma tathA kuryAdyena shlAgheta sa.nsadi .
etachchhIla.n samAsena kathita.n kurusattama .. 66..\\
yadyapyashIlA nR^ipate prApnuvanti kva chichchhriyam .
na bhu~njate chira.n tAta sa mUlAsh cha patanti te .. 67..\\
etadviditvA tattvena shIlavAnbhava putraka .
yadIchchhasi shriya.n tAta suvishiShTA.n yudhiShThirAt .. 68..\\
bh
etatkathitavAnputre dhR^itarAShTro narAdhipa .
etatkuruShva kaunteya tataH prApsyasi tatphalam .. 69..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 125}
y
shIlaM pradhAnaM puruShe kathita.n te pitAmaha .
kathamAshA samutpannA yA cha sA tadvadasva me .. 1..\\
saMshayo me mahAneSha samutpannaH pitAmaha .
chhettA cha tasya nAnyo.asti tvattaH parapura~njaya .. 2..\\
pitAmahAshA mahatI mamAsIddhi suyodhane .
prApte yuddhe tu yadyukta.n tatkartAyamiti prabho .. 3..\\
sarvasyAshA sumahatI puruShasyopajAyate .
tasyA.n vihanyamAnAyA.n duHkho mR^ityurasaMshayam .. 4..\\
so.aha.n hatAsho durbuddhiH kR^itastena durAtmanA .
dhArtarAShTreNa rAjendra pashya mandAtmatAM mama .. 5..\\
AshAM mahattarAM manye parvatAdapi sa drumAt .
AkAshAdapi vA rAjannaprameyaiva vA punaH .. 6..\\
eShA chaiva kurushreShTha durvichintyA sudurlabhA .
durlabhatvAchcha pashyAmi kimanyaddurlabha.n tataH .. 7..\\
bh
atra te vartayiShyAmi yudhiShThira nibodha tat .
itihAsa.n sumitrasya nirvR^ittamR^iShabhasya cha .. 8..\\
sumitro nAma rAjarShirhaihayo mR^igayA.n gataH .
sasAra sa mR^iga.n viddhvA bANena nataparvaNA .. 9..\\
sa mR^igo bANamAdAya yayAvamitavikramaH .
sa cha rAjA balI tUrNa.n sasAra mR^igamantikAt .. 10..\\
tato nimna.n sthala.n chaiva sa mR^igo.adravadAshugaH .
muhUrtameva rAjendra samena sa pathAgamat .. 11..\\
tataH sa rAjA tAruNyAdaurasena balena cha .
sasAra bANAsanabhR^itsakhaDgo ha.nsavattadA .. 12..\\
tIrtvA nadAnnadIMshchaiva palvalAni vanAni cha .
atikramyAbhyatikramya sasAraiva vanecharan .. 13..\\
sa tu kAmAnmR^igo rAjannAsAdyAsAdya taM nR^ipam .
punarabhyeti javano javena mahatA tataH .. 14..\\
sa tasya bANairbahubhiH samabhyasto vanecharaH .
prakrIDanniva rAjendra punarabhyeti chAntikam .. 15..\\
punashcha javamAsthAya javano mR^igayUthapaH .
atItyAtItya rAjendra punarabhyeti chAntikam .. 16..\\
tasya marmachchhida.n ghora.n sumitro.amitrakarshanaH .
samAdAya sharashreShTha.n kArmukAnniravAsR^ijat .. 17..\\
tato gavyUti mAtreNa mR^igayUthapa yUthapaH .
tasya bAna patha.n tyaktvA tasthivAnprahasanniva .. 18..\\
tasminnipatite bANe bhUmau prajalite tataH .
pravivesha mahAraNyaM mR^igo rAjApyathAdravat .. 19..\\
pravishya tu mahAraNya.n tApasAnAmathAshramam .
AsasAda tato rAjA shrAntashchopAvishatpunaH .. 20..\\
ta.n kArmukadharaM dR^iShTvA shramArtaM kShudhitaM tadA .
sametya R^iShayastasminpUjA.n chakruryathAvidhi .. 21..\\
R^iShayo rAjashArdUlamapR^ichchhansvaM prayojanam .
kena bhadra mukhArthena samprApto.asi tapovanam .. 22..\\
padAtirbaddhanistriMsho dhanvI bANI nareshvara .
etadichchhAma viGYAtu.n kutaH prApto.asi mAnada .
kasminkule hi jAtastva.n kiMnAmAsi bravIhi naH .. 23..\\
tataH sa rAjA sarvebhyo dvijebhyaH puruSharShabha .
Achakhyau tadyathAnyAyaM paricharyA.n cha bhArata .. 24..\\
haihayAnA.n kule jAtaH sumitro mitranandanaH .
charAmi mR^igayUthAni nighnanbANaiH sahasrashaH .
balena mahatA guptaH sAmAtyaH sAvarodhanaH .. 25..\\
mR^igastu viddho bANena mayA sarati shalyavAn .
ta.n dravantamanu prApto vanametadyadR^ichchhayA .
bhavatsakAshe naShTashrIrhatAshaH shramakarshitaH .. 26..\\
kiM nu duHkhamato.anyadvai yadaha.n shramakarshitaH .
bhavatAmAshramaM prApto hatAsho naShTalakShaNaH .. 27..\\
na rAjyalakShaNatyAgo na purasya tapodhanAH .
duHkha.n karoti tattIvra.n yathAshA vihatA mama .. 28..\\
himavAnvA mahAshailaH samudro vA mahodadhiH .
mahattvAnnAnvapadyetA.n rodasyorantaraM yathA .
AshAyAstapasi shreShThAstathA nAntamaha.n gataH .. 29..\\
bhavatA.n viditaM sarvaM sarvaGYA hi tapodhanAH .
bhavantaH sumahAbhAgAstasmAtprakShyAmi saMshayam .. 30..\\
AshAvAnpuruSho yaH syAdantarikShamathApi vA .
kiM nu jyAyastara.n loke mahattvAtpratibhAti vaH .
etadichchhAmi tattvena shrotu.n kimiha durlabham .. 31..\\
yadi guhya.n taponityA na vo brUteha mAchiram .
na hi guhyamataH shrotumichchhAmi dvijapu~NgavAH .. 32..\\
bhavattapo vighAto vA yena syAdvirame tataH .
yadi vAsti kathA yogo yo.ayaM prashno mayeritaH .. 33..\\
etatkAraNasAmagrya.n shrotumichchhAmi tattvataH .
bhavanto hi taponityA brUyuretatsamAhitAH .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 126}
bh
tatasteShA.n samastAnAmR^iShINAmR^iShisattamaH .
R^iShabho nAma viprarShiH smayanniva tato.abravIt .. 1..\\
purAha.n rAjashArdUla tIrthAnyanucharanprabho .
samAsAditavAndivyaM naranArAyaNAshramam .. 2..\\
yatra sA badarI ramyA hrado vaihAyasastathA .
yatra chAshvashirA rAjanvedAnpaThati shAshvatAn .. 3..\\
tasminsarasi kR^itvAha.n vidhivattarpaNaM purA .
pitR^INA.n devatAnAM cha tato.a.ashramamiyAM tadA .. 4..\\
remAte yatra tau nityaM naranArAyaNAvR^iShI .
adUrAdAshrama.n kaM chidvAsArthamagamaM tataH .. 5..\\
tatashchIrAjinadhara.n kR^ishamuchchamatIva cha .
adrAkShamR^iShimAyAnta.n tanuM nAma tapo nidhim .. 6..\\
anyairnarairmahAbAho vapuShAShTa guNAnvitam .
kR^ishatA chApi rAjarShe na dR^iShTA tAdR^ishI kva chit .. 7..\\
sharIramapi rAjendra tasya kAniShThikA samam .
grIvA bAhU tathA pAdau keshAshchAdbhutadarshanAH .. 8..\\
shiraH kAyAnurUpa.n cha karNau nete tathaiva cha .
tasya vAkchaiva cheShTA cha sAmAnye rAjasattama .. 9..\\
dR^iShTvAha.n taM kR^isha.n vipraM bhItaH paramadurmanAH .
pAdau tasyAbhivAdyAtha sthitaH prA~njaliragrataH .. 10..\\
nivedya nAmagotra.n cha pitaraM cha nararShabha .
pradiShTe chAsane tena shanairahamupAvisham .. 11..\\
tataH sa kathayAmAsa kathA dharmArthasa.nhitAH .
R^iShimadhye mahArAja tatra dharmabhR^itA.n varaH .. 12..\\
tasmi.nstu kathayatyeva rAjA rAjIvalochanaH .
upAyAjjavanairashvaiH sabalaH sAvarodhanaH .. 13..\\
smaranputramaraNye vai naShTaM paramadurmanAH .
bhUridyumna pitA dhImAnraghushreShTho mahAyashAH .. 14..\\
iha drakShyAmi taM putra.n drakShyAmIheti pArthivaH .
evamAshAkR^ito rAjaMshcharanvanamidaM purA .. 15..\\
durlabhaH sa mayA draShTuM nUnaM paramadhArmikaH .
ekaH putro mahAraNye naShTa ityasakR^ittadA .. 16..\\
durlabhaH sa mayA draShTumAshA cha mahatI mama .
tayA parItagAtro.ahaM mumUrShurnAtra saMshayaH .. 17..\\
etachchhrutvA sa bhagavA.nstanurmunivarottamaH .
avAkshirA dhyAnaparo muhUrtamiva tasthivAn .. 18..\\
tamanudhyAntamAlakShya rAjA paramadurmanAH .
uvAcha vAkya.n dInAtmA mandaM mandamivAsakR^it .. 19..\\
durlabha.n kiM nu viprarShe AshAyAshchaiva kiM bhavet .
bravItu bhagavAnetadyadi guhyaM na tanmayi .. 20..\\
maharShirbhagavA.nstena pUrvamAsIdvimAnitaH .
bAlishAM buddhimAsthAya mandabhAgyatayAtmanaH .. 21..\\
arthayankalasha.n rAjankA~nchanaM valkalAni cha .
nirviNNaH sa tu viprarShirnirAshaH samapadyata .. 22..\\
evamuktvAbhivAdyAtha tamR^iShi.n lokapUjitam .
shrAnto nyaShIdaddharmAtmA yathA tvaM narasattama .. 23..\\
arghya.n tataH samAnIya pAdyaM chaiva mahAnR^iShiH .
AraNyakena vidhinA rAGYe sarvaM nyavedayat .. 24..\\
tataste munayaH sarve parivArya nararShabham .
upAvishanpuraskR^itya saptarShaya iva dhruvam .. 25..\\
apR^ichchhaMshchaiva te tatra rAjAnamaparAjitam .
prayojanamida.n sarvamAshramasya praveshanam .. 26..\\
raajaa
vIra dyumna iti khyAto rAjAha.n dikShu vishrutaH .
bhUri dyumna.n sutaM naShTamanveShTuM vanamAgataH .. 27..\\
ekaputraH sa viprAgrya bAla eva cha so.anagha .
na dR^ishyate vane chAsmi.nstamanveShTu.n charAmyaham .. 28..\\
rsabha
evamukte tu vachane rAGYA muniradhomukhaH .
tUShNImevAbhavattatra na cha pratyuktavAnnR^ipam .. 29..\\
sa hi tena purA vipro rAGYA nAtyartha mAnitaH .
AshA kR^isha.n cha rAjendra tapo dIrgha.n samAsthitaH .. 30..\\
pratigrahamaha.n rAGYAM na kariShye katha.n chana .
anyeShA.n chaiva varNAnAmiti kR^itvA dhiyaM tadA .. 31..\\
AshA hi puruShaM bAla.n lAlApayati tasthuShI .
tAmaha.n vyapaneShyAmi iti kR^itvA vyavasthitaH .. 32..\\
r
AshAyAH ki.n kR^ishatvaM cha kiM cheha bhuvi durlabham .
bravItu bhagavAnetattva.n hi dharmArthadarshivAn .. 33..\\
rsabha
tataH sa.nsmR^itya tatsarva.n smArayiShyannivAbravIt .
rAjAnaM bhagavAnviprastataH kR^isha tanustanuH .. 34..\\
kR^ishatve na sama.n rAjannAshAyA vidyate nR^ipa .
tasyA vai durlabhatvAttu prArthitAH pArthivA mayA .. 35..\\
r
kR^ishAkR^ishe mayA brahmangR^ihIte vachanAttava .
durlabhatva.n cha tasyaiva veda vAkyamiva dvija .. 36..\\
saMshayastu mahAprAGYa sa~njAto hR^idaye mama .
tanme sattama tattvena vaktumarhasi pR^ichchhataH .. 37..\\
tvattaH kR^ishatara.n kiM nu bravItu bhagavAnidam .
yadi guhyaM na te vipra loke.asminkiM nu durlabham .. 38..\\
krzaatanu
durlabho.apyatha vA nAsti yo.arthI dhR^itimivApnuyAt .
sudurlabhatarastAta yo.arthinaM nAvamanyate .. 39..\\
saMshrutya nopakriyate para.n shaktyA yathArhataH .
saktA yA sarvabhUteShu sAshA kR^ishatarI mayA .. 40..\\
ekaputraH pitA putre naShTe vA proShite tathA .
pravR^itti.n yo na jAnAti sAshA kR^ishatarI mayA .. 41..\\
prasave chaiva nArINA.n vR^iddhAnAM putra kAritA .
tathA narendra dhaninAmAshA kR^ishatarI mayA .. 42..\\
rsabha
etachchhrutvA tato rAjansa rAjA sAvarodhanaH .
sa.nspR^ishya pAdau shirasA nipapAta dvijarShabhe .. 43..\\
raajaa
prasAdaye tvA bhagavanputreNechchhAmi sa~Ngatim .
vR^iNIShva cha vara.n vipra yamichchhasi yathAvidhi .. 44..\\
rsabha
abravIchcha hi ta.n vAkyaM rAjA rAjIvalochanaH .
satyametadyathA vipra tvayoktaM nAstyato mR^iShA .. 45..\\
tataH prahasya bhagavA.nstanurdharmabhR^itA.n varaH .
putramasyAnayatkShipra.n tapasA cha shrutena cha .. 46..\\
ta.n samAnAyya putra.n tu tadopAlabhya pArthivam .
AtmAna.n darshayAmAsa dharmaM dharmabhR^itA.n varaH .. 47..\\
sandarshayitvA chAtmAna.n divyamadbhutadarshanam .
vipApmA vigatakrodhashchachAra vanamantikAt .. 48..\\
etaddR^iShTaM mayA rAja.nstatashcha vachana.n shrutam .
AshAmapanayasvAshu tataH kR^ishatarImimAm .. 49..\\
bh
sa tatrokto mahArAja R^iShabheNa mahAtmanA .
sumitro.apanayatkShipramAshA.n kR^ishatarIM tadA .. 50..\\
eva.n tvamapi kaunteya shrutvA vANImimAM mama .
sthiro bhava yathA rAjanhimavAnachalottamaH .. 51..\\
tva.n hi draShTA cha shrotA cha kR^ichchhreShvarthakR^iteShviha .
shrutvA mama mahArAja na santaptumihArhasi .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 127}
y
nAmR^itasyeva paryAptirmamAsti bruvati tvayi .
tasmAtkathaya bhUyastva.n dharmameva pitAmaha .. 1..\\
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
gautamasya cha sa.nvAda.n yamasya cha mahAtmanaH .. 2..\\
pAriyAtra giriM prApya gautamasyAshramo mahAn .
uvAsa gautamo yatra kAla.n tadapi me shR^iNu .. 3..\\
ShaShTi.n varShasahasrANi so.atapyadgautamastapaH .
tamugratapasa.n yukta.n tapasA bhAvitaM munim .. 4..\\
upayAto naravyAghra lokapAlo yamastadA .
tamapashyatsutapasamR^iShi.n vai gautamaM munim .. 5..\\
sa ta.n viditvA brahmarShiryamamAgatamojasA .
prA~njaliH prayato bhUtvA upasR^iptastapodhanaH .. 6..\\
ta.n dharmarAjo dR^iShTvaiva namaskR^itya nararShabham .
nyamantrayata dharmeNa kriyatA.n kimiti bruvan .. 7..\\
g
mAtA pitR^ibhyAmAnR^iNya.n kiM kR^itvA samavApnuyAt .
katha.n cha lokAnashnAti puruSho durlabhA~nshubhAn .. 8..\\
y
tapaH shauchavatA nitya.n satyadharmaratena cha .
mAtApitroraharahaH pUjana.n kAryama~njasA .. 9..\\
ashvamedhaishcha yaShTavyaM bahubhiH svAptadakShiNaiH .
tena lokAnupAshnAti puruSho.adbhutadarshanAn .. 10..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 128}
y
mitraiH prahIyamANasya bahvamitrasya kA gatiH .
rAGYaH sa~NkShINa koshasya balahInasya bhArata .. 1..\\
duShTAmatya sahAyasya sruta mantrasya sarvataH .
rAjyAtprachyavamAnasya gatimanyAmapashyataH .. 2..\\
parachakrAbhiyAtasya durlabhasya balIyasA .
asa.nvihita rAShTrasya deshakAlAvajAnataH .. 3..\\
aprApya.n cha bhavetsAntvaM bhedo vApyatipIDanAt .
jIvita.n chArthahetorvA tatra ki.n sukR^itaM bhavet .. 4..\\
bh
guhyaM mA dharmamaprAkShIratIva bharatarShabha .
apR^iShTo notsahe vaktu.n dharmamena.n yudhiShThira .. 5..\\
dharmo hyaNIyAnvachanAdbuddheshcha bharatarShabha .
shrutvopAsya sadAchAraiH sAdhurbhavati sa kva chit .. 6..\\
karmaNA buddhipUrveNa bhavatyADhyo na vA punaH .
tAdR^isho.ayamanuprashnaH sa vyavasyastvayA dhiyA .. 7..\\
upAya.n dharmabahula.n yAtrArthaM shR^iNu bhArata .
nAhametAdR^isha.n dharmaM bubhUShe dharmakAraNAt .
duHkhAdAna ihADhyeShu syAttu pashchAtkShamo mataH .. 8..\\
anugamya gatInA.n cha sarvAsAmeva nishchayam .
yathA yathA hi puruSho nitya.n shAstramavekShate .
tathA tathA vijAnAti viGYAna.n chAsya rochate .. 9..\\
aviGYAnAdayogashcha puruShasyopajAyate .
aviGYAnAdayogo hi yogo bhUtikaraH punaH .. 10..\\
asha~NkamAno vachanamanasUyurida.n shR^iNu .
rAGYaH koshakShayAdeva jAyate balasa~NkShayaH .. 11..\\
kosha.n sa~njanayedrAjA nirjalebhyo yathA jalam .
kAlaM prApyAnugR^ihNIyAdeSha dharmo.atra sAmpratam .. 12..\\
upAyadharmaM prApyainaM pUrvairAcharita.n janaiH .
anyo dharmaH samarthAnAmApatsvanyashcha bhArata .. 13..\\
prAkkoshaH prochyate dharmo buddhirdharmAdgarIyasI .
dharmaM prApya nyAyavR^ittimabalIyAnna vindati .. 14..\\
yasmAddhanasyopapattirekAntena na vidyate .
tasmAdApadyadharmo.api shrUyate dharmalakShaNaH .. 15..\\
adharmo jAyate yasminniti vai kavayo viduH .
anantaraH kShatriyasya iti vai vichikitsase .. 16..\\
yathAsya dharmo na glAyenneyAchchhatruvasha.n yathA .
tatkartavyamihetyAhurnAtmAnamavasAdayet .. 17..\\
sannAtmA naiva dharmasya na parasya na chAtmanaH .
sarvopAyairujjihIrShedAtmAnamiti nishchayaH .. 18..\\
tatra dharmavidA.n tAta nishchayo dharmanaupuNe .
udyamo jIvana.n kShatre bAhuvIryAditi shrutiH .. 19..\\
kShatriyo vR^itti sa.nrodhe kasya nAdAtumarhati .
anyatra tApasa svAchcha brAhmaNa svAchcha bhArata .. 20..\\
yathA vai brAhmaNaH sIdannayAjyamapi yAjayet .
abhojyAnnAni chAshnIyAttathedaM nAtra saMshayaH .. 21..\\
pIDitasya kimadvAramutpatho nidhR^itasya vA .
advArataH pradravati yadA bhavati pIDitaH .. 22..\\
tasya koshabalajyAnyA sarvalokaparAbhavaH .
bhaikSha charyA na vihitA na cha viTshUdra jIvikA .. 23..\\
svadharmAnantarA vR^ittiryAnyAnanupajIvataH .
vahataH prathama.n kalpamanukalpena jIvanam .. 24..\\
Apadgatena dharmANAmanyAyenopajIvanam .
api hyetadbrAhmaNeShu dR^iShTa.n vR^itti parikShaye .. 25..\\
kShatriye saMshayaH kaH syAdityetannishchita.n sadA .
AdadIta vishiShTebhyo nAvasIdetkatha.n chana .. 26..\\
hantAra.n rakShitAra.n cha prajAnAM kShatriyaM viduH .
tasmAtsa.nrakShatA kAryamAdAna.n kShatrabandhunA .. 27..\\
anyatra rAjanhi.nsAyA vR^ittirnehAsti kasya chit .
apyaraNyasamutthasya ekasya charato muneH .. 28..\\
na sha~NkhalikhitA.n vR^ittiM shakyamAsthAya jIvitum .
visheShataH kurushreShTha prajApAlanamIpsatA .. 29..\\
parasparAbhisa.nrakShA rAGYA rAShTreNa chApadi .
nityameveha kartavyA eSha dharmaH sanAtanaH .. 30..\\
rAjA rAShTra.n yathApatsu dravyaughaiH parirakShati .
rAShTreNa rAjA vyasane parirakShyastathA bhavet .. 31..\\
kosha.n daNDaM balaM mitra.n yadanyadapi sa~ncitam .
na kurvItAntara.n rAShTre rAjA parigate kShudhA .. 32..\\
bIjaM bhaktena sampAdyamiti dharmavido viduH .
atraitachchhambarasyAhurmahAmAyasya darshanam .. 33..\\
dhiktasya jIvita.n rAGYo rAShTre yasyAvasIdati .
avR^ittyAntya manuShyo.api yo vai veda shibervachaH .. 34..\\
rAGYaH koshabalaM mUla.n koshamUlaM punarbalam .
tanmUla.n sarvadharmANA.n dharmamUlAH punaH prajAH .. 35..\\
nAnyAnapIDayitveha koshaH shakyaH kuto balam .
tadarthaM pIDayitvA cha doShaM na prAptumarhati .. 36..\\
akAryamapi yaGYArtha.n kriyate yaGYakarmasu .
etasmAtkAraNAdrAjA na doShaM prAptumarhati .. 37..\\
arthArthamanyadbhavati viparItamathAparam .
anarthArthamathApyanyattatsarva.n hyarthalakShaNam .
evaM buddhyA samprapashyenmedhAvI kAryanishchayam .. 38..\\
yaGYArthamanyadbhavati yaGYe nArthastathAparaH .
yaGYasyArthArthamevAnyattatsarva.n yaGYasAdhanam .. 39..\\
upamAmatra vakShyAmi dharmatattvaprakAshinIm .
yUpa.n chhindanti yaGYArthaM tatra ye paripanthinaH .. 40..\\
drumAH ke chana sAmantA dhruva.n chhindanti tAnapi .
te chApi nipatanto.anyAnnighnanti cha vanaspatIn .. 41..\\
eva.n koshasya mahato ye narAH paripanthinaH .
tAnahatvA na pashyAmi siddhimatra parantapa .. 42..\\
dhanena jayate lokAvubhau paramima.n tathA .
satya.n cha dharmavachana.n yathA nAstyadhanastathA .. 43..\\
sarvopAyairAdadIta dhana.n yaGYaprayojanam .
na tulyadoShaH syAdeva.n kAryAkAryeShu bhArata .. 44..\\
naitau sambhavato rAjankatha.n chidapi bhArata .
na hyaraNyeShu pashyAmi dhanavR^iddhAnaha.n kva chit .. 45..\\
yadida.n dR^ishyate vittaM pR^ithivyAmiha kiM chana .
mameda.n syAnmamedaM syAdityaya.n kA~NkShate janaH .. 46..\\
na cha rAjyasamo dharmaH kashchidasti parantapa .
dharma.n sha.nsanti te rAGYAmApadarthamito.anyathA .. 47..\\
dAnena karmaNA chAnye tapasAnye tapasvinaH .
buddhyA dAkShyeNa chApyanye chinvanti dhanasa~ncayAn .. 48..\\
adhana.n durbalaM prAhurdhanena balavAnbhavet .
sarva.n dhanavataH prApya.n sarvaM tarati koshavAn .
koshAddharmashcha kAmashcha paro lokastathApyayam .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 129}
y
kShINasya dIrghasUtrasya sAnukroshasya bandhuShu .
virakta paurarAShTrasya nirdravya nichayasya cha .. 1..\\
parisha~Nkita mukhyasya sruta mantrasya bhArata .
asambhAvita mitrasya bhinnAmAtyasya sarvashaH .. 2..\\
parachakrAbhiyAtasya durbalasya balIyasA .
Apanna chetaso brUhi ki.n kAryamavashiShyate .. 3..\\
bh
bAhyashchedvijigIShuH syAddharmArthakushalaH shuchiH .
javena sandhi.n kurvIta pUrvAnpUrvA vimokShayan .. 4..\\
adharmavijigIShushchedbalavAnpApanishchayaH .
AtmanaH saMnirodhena sandhi.n tenAbhiyojayet .. 5..\\
apAsya rAjadhAnI.n vA taredanyena vApadam .
tadbhAvabhAve dravyANi jIvanpunarupArjayet .. 6..\\
yAstu syuH kevalatyAgAchchhaktyAstaritumApadaH .
kastatrAdhikamAtmAna.n santyajedarthadharmavit .. 7..\\
avarodhAjjugupseta kA sapatnadhane dayA .
na tvevAtmA pradAtavyaH shakye sati katha.n chana .. 8..\\
y
Abhyantare prakupite bAhye chopanipIDite .
kShINe koshe srute mantre ki.n kAryamavashiShyate .. 9..\\
bh
kShipra.n vA sandhikAmaH syAtkShipraM vA tIkShNavikramaH .
padApanayana.n kShiprametAvatsAmparAyikam .. 10..\\
anuraktena puShTena hR^iShTena jagatIpate .
alpenApi hi sainyena mahI.n jayati pArthivaH .. 11..\\
hato vA divamArohedvijayI kShitimAvaset .
yuddhe tu santyajanprANA~nshakrasyaiti salokatAm .. 12..\\
sarvalokAgama.n kR^itvA mR^idutvaM gantumeva cha .
vishvAsAdvinaya.n kuryAdvyavasyedvApyupAnahau .. 13..\\
apakramitumichchhedvA yathAkAma.n tu sAntvayet .
vili~NgamitvA mitreNa tataH svayamupakramet .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 130}
y
hIne paramake dharme sarvalokAtila~Nghini .
sarvasmindasyu sAdbhUte pR^ithivyAmupajIvane .. 1..\\
kenAsminbrAhmaNo jIvejjaghanye kAla Agate .
asantyajanputrapautrAnanukroshAtpitAmaha .. 2..\\
bh
viGYAnabalamAsthAya jIvitavya.n tathAgate .
sarva.n sAdhvarthamevedamasAdhvarthaM na ki.n chana .. 3..\\
asAdhubhyo nirAdAya sAdhubhyo yaH prayachchhati .
AtmAna.n sa~Nkrama.n kR^itvA kR^itsnadharmavideva saH .. 4..\\
suroSheNAtmano rAjanrAjye sthitimakopayan .
adattamapyAdadIta dAturvittaM mameti vA .. 5..\\
viGYAnabalapUto yo vartate ninditeShvapi .
vR^ittaviGYAnavAndhIraH kasta.n ki.n vaktumarhasi .. 6..\\
yeShAM balakR^itA vR^ittirnaiShAmanyAbhirochate .
tejasAbhipravardhante balavanto yudhiShThira .. 7..\\
yadeva prakR^ita.n shAstramavisheSheNa vindati .
tadeva madhyAH sevante medhAvI chApyathottaram .. 8..\\
R^itvikpurohitAchAryAnsatkR^itairabhipUjitAn .
na brAhmaNAnyAtayeta doShAnprApnoti yAtayan .. 9..\\
etatpramANa.n lokasya chakShureta sanAtanam .
tatpramANo.avagAheta tena tatsAdhvasAdhu vA .. 10..\\
bahUni grAmavAstavyA roShAdbrUyuH parasparam .
na teShA.n vachanAdrAjA satkuryAdyAtayeta vA .. 11..\\
na vAchyaH parivAdo vai na shrotavyaH katha.n chana .
karNAveva pidhAtavyau prastheya.n vA tato.anyataH .. 12..\\
na vai satA.n vR^ittametatparivAdo na paishunam .
guNAnAmeva vaktAraH santaH satsu yudhiShThira .. 13..\\
yathA samadhurau damyau sudAntau sAdhu vAhinau .
dhuramudyamya vahatastathA varteta vai nR^ipaH .
yathA yathAsya vahataH sahAyAH syustathApare .. 14..\\
AchArameva manyante garIyo dharmalakShaNam .
apare naivamichchhanti ye sha~Nkhalikhita priyAH .
mArdavAdatha lobhAdvA te brUyurvAkyamIdR^isham .. 15..\\
ArShamapyatra pashyanti vikarmasthasya yApanam .
na chArShAtsadR^isha.n kiM chitpramANa.n vidyate kva chit .. 16..\\
devA api vikarmastha.n yAtayanti narAdhamam .
vyAjena vindanvitta.n hi dharmAttu parihIyate .. 17..\\
sarvataH satkR^itaH sadbhirbhUtiprabhava kAraNaiH .
hR^idayenAbhyanuGYAto yo dharmasta.n vyavasyati .. 18..\\
yashchaturguNasampanna.n dharma.n veda sa dharmavit .
aheriva hi dharmasya pada.n duHkhaM gaveShitum .. 19..\\
yathA mR^igasya viddhasya mR^igavyAdhaH padaM nayet .
kakShe rudhirapAtena tathA dharmapadaM nayet .. 20..\\
eva.n sadbhirvinItena pathA gantavyamachyuta .
rAjarShINA.n vR^ittametadavagachchha yudhiShThira .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 131}
bh
svarAShTrAtpararAShTrAchcha kosha.n sa~njanayennR^ipaH .
koshAddhi dharmaH kaunteya rAjyamUlaH pravartate .. 1..\\
tasmAtsa~njanayetkosha.n sa.nhR^itya paripAlayet .
paripAlyAnugR^ihNIyAdeSha dharmaH sanAtanaH .. 2..\\
na koshaH shuddhashauchena na nR^isha.nsena jAyate .
padaM madhyamamAsthAya koshasa~NgrahaNa.n charet .. 3..\\
abalasya kutaH kosho hyakoshasya kuto balam .
abalasya kuto rAjyamarAGYaH shrIH kuto bhavet .. 4..\\
uchchairvR^itteH shriyo hAniryathaiva maraNa.n tathA .
tasmAtkoshaM balaM mitrANyatha rAjA vivardhayet .. 5..\\
hInakosha.n hi rAjAnamavajAnanti mAnavAH .
na chAsyAlpena tuShyanti kAryamabhyutsahanti cha .. 6..\\
shriyo hi kAraNAdrAjA satkriyA.n labhate parAm .
sAsya gUhati pApAni vAso guhyamiva striyAH .. 7..\\
R^iddhimasyAnuvartante purA viprakR^itA janAH .
shAlA vR^ikA ivAjasra.n jighA.nsUniva vindati .
IdR^ishasya kuto rAGYaH sukhaM bharatasattama .. 8..\\
udyachchhedeva na glAyedudyamo hyeva pauruSham .
apyaparvaNi bhajyeta na nameteha kasya chit .. 9..\\
apyaraNya.n samAshritya charerdasyu gaNaiH saha .
na tvevoddhR^ita maryAdairdasyubhiH sahitash charet .
dasyUnA.n sulabhA senA raudrakarmasu bhArata .. 10..\\
ekAntena hyamaryAdAtsarvo.apyudvijate janaH .
dasyavo.apyupasha~Nkante niranukrosha kAriNaH .. 11..\\
sthApayedeva maryAdA.n janachittaprasAdinIm .
alpApyatheha maryAdA loke bhavati pUjitA .. 12..\\
nAya.n loko.asti na para iti vyavasito janaH .
nAla.n gantuM cha vishvAsaM nAstike bhayasha~Nkini .. 13..\\
yathA sadbhiH parAdAnamahi.nsA dasyubhistathA .
anurajyanti bhUtAni samaryAdeShu dasyuShu .. 14..\\
ayudhyamAnasya vadho dArAmarshaH kR^itaghnatA .
brahmavittasya chAdAnaM niHsheSha karaNa.n tathA .
striyA moShaH paristhAna.n dasyuShvetadvigarhitam .. 15..\\
sa eSha eva bhavati dasyuretAni varjayan .
abhisandadhate ye na vinAshAyAsya bhArata .
nasheShamevopAlabhya na kurvantIti nishchayaH .. 16..\\
tasmAtsasheSha.n kartavya.n svAdhInamapi dasyubhiH .
na balastho.ahamasmIti nR^isha.nsAni samAcharet .. 17..\\
sasheShakAriNastAta sheShaM pashyanti sarvataH .
niHsheSha kAriNo nityamasheSha karaNAdbhayam .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 132}
bh
atra karmAnta vachana.n kIrtayanti purAvidaH .
pratyakShAveva dharmArthau kShatriyasya vijAnataH .
tatra na vyavadhAtavyaM parokShA dharmayApanA .. 1..\\
adharmo dharma ityetadyathA vR^ikapada.n tathA .
dharmAdharmaphale jAtu na dadarsheha kash chana .. 2..\\
bubhUShedbalavAneva sarvaM balavato vashe .
shriyaM balamamAtyAMshcha balavAniha vindati .. 3..\\
yo hyanADhyaH sa patitastaduchchhiShTa.n yadalpakam .
bahvapathyaM balavati na ki.n chittrAyate bhayAt .. 4..\\
ubhau satyAdhikArau tau trAyete mahato bhayAt .
ati dharmAdbalaM manye balAddharmaH pravartate .. 5..\\
bale pratiShThito dharmo dharaNyAmiva ja~NgamaH .
dhUmo vAyoriva vashaM bala.n dharmo.anuvartate .. 6..\\
anIshvare bala.n dharmo druma.n vallIva saMshritA .
vashyo balavatA.n dharmaH sukhaM bhogavatAm iva .
nAstyasAdhyaM balavatA.n sarvaM balavatAM shuchi .. 7..\\
durAchAraH kShINabalaH parimANaM niyachchhati .
atha tasmAdudvijate sarvo loko vR^ikAdiva .. 8..\\
apadhvasto hyavamato duHkha.n jIvati jIvitam .
jIvita.n yadavakShiptaM yathaiva maraNa.n tathA .. 9..\\
yadenamAhuH pApena chAritreNa vinikShatam .
sa bhR^isha.n tapyate.anena vAkshalyena parikShataH .. 10..\\
atraitadAhurAchAryAH pApasya parimokShaNe .
trayI.n vidyAM niSheveta tathopAsIta sa dvijAn .. 11..\\
prasAdayenmadhurayA vAchApyatha cha karmaNA .
mahAmanAshchaiva bhavedvivahechcha mahAkule .. 12..\\
ityasmIti vadedevaM pareShA.n kIrtayanguNAn .
japedudakashIlaH syAtpeshalo nAtijalpanaH .. 13..\\
brahmakShatra.n sampravishedbahu kR^itvA suduShkaram .
uchyamAno.api lokena bahu tattadachintayan .. 14..\\
apApo hyevamAchAraH kShipraM bahumato bhavet .
sukha.n vitta.n cha bhu~njIta vR^ittenAnena gopayet .
loke cha labhate pUjAM paratra cha mahatphalam .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 133}
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
yathA dasyuH samaryAdaH pretya bhAve na nashyati .. 1..\\
prahartA matimA~nshUraH shrutavAnanR^isha.nsavAn .
rakShannakShayiNa.n dharmaM brahmaNyo guru pUjakaH .. 2..\\
niShAdyA.n kShatriyAjjAtaH kShatradharmAnupAlakaH .
kApavyo nAma naiShAdirdasyutvAtsiddhimAptavAn .. 3..\\
araNye sAya pUrvAhNe mR^igayUthaprakopitA .
vidhiGYo mR^igajAtInAM nipAnAnA.n cha kovidaH .. 4..\\
sarvakAnana deshaGYaH pAriyAtra charaH sadA .
dharmaGYaH sarvabhUtAnAmamogheShurdR^iDhAyudhaH .. 5..\\
apyanekashatAH senA eka eva jigAya saH .
sa vR^iddhAvandhapitarau mahAraNye.abhyapUjayat .. 6..\\
madhu mA.nsairmUlaphalairannairuchchAvachairapi .
satkR^itya bhojayAmAsa samyakparichachAra cha .. 7..\\
AraNyakAnpravrajitAnbrAhmaNAnparipAlayan .
api tebhyo mR^igAnhatvA ninAya cha mahAvane .. 8..\\
ye sma na pratigR^ihNanti dasyu bhojanasha~NkayA .
teShAmAsajya geheShu kAlya eva sa gachchhati .. 9..\\
taM bahUni sahasrANi grAmaNitve.abhivavrire .
nirmaryAdAni dasyUnAM niranukrosha kAriNAm .. 10..\\
dasyavah
muhUrtadeshakAlaGYa prAGYa shIladR^iDhAyudha .
grAmaNIrbhava no mukhyaH sarveShAmeva saMmataH .. 11..\\
yathA yathA vakShyasi naH kariShyAmastathA tathA .
pAlayAsmAnyathAnyAya.n yathA mAtA yathA pitA .. 12..\\
k
mA vadhIstva.n striyaM bhIruM mA shishuM mA tapasvinam .
nAyudhyamAno hantavyo na cha grAhyA balAtstriyaH .. 13..\\
sarvathA strI na hantavyA sarvasattveShu yudhyatA .
nitya.n gobrAhmaNe svasti yoddhavyaM cha tadarthataH .. 14..\\
sasya.n cha nApahantavya.n sIravighnaM cha mA kR^ithAH .
pUjyante yatra devAshcha pitaro.atithayastathA .. 15..\\
sarvabhUteShvapi cha vai brAhmaNo mokShamarhati .
kAryA chApachitisteShA.n sarvasvenApi yA bhavet .. 16..\\
yasya hyete sampraruShTA mantrayanti parAbhavam .
na tasya triShu lokeShu trAtA bhavati kash chana .. 17..\\
yo brAhmaNAnparibhavedvinAsha.n vApi rochayet .
sUryodaya ivAvashya.n dhruvaM tasya parAbhavaH .. 18..\\
ihaiva phalamAsInaH pratyAkA~NkShati shaktitaH .
ye ye no na pradAsyanti tA.nstAnsenAbhiyAsyati .. 19..\\
shiShTyartha.n vihito daNDo na vadhArthaM vinishchayaH .
ye cha shiShTAnprabAdhante dharmasteShA.n vadhaH smR^itaH .. 20..\\
ye hi rAShTroparodhena vR^itti.n kurvanti ke chana .
tadeva te.anu mIyante kuNapa.n kR^imayo yathA .. 21..\\
ye punardharmashAstreNa varteranniha dasyavaH .
api te dasyavo bhUtvA kShipra.n siddhimavApnuyuH .. 22..\\
bh
tatsarvamupachakruste kApavyasyAnushAsanam .
vR^itti.n cha lebhire sarve pApebhyashchApyupAraman .. 23..\\
kApavyaH karmaNA tena mahatI.n siddhimAptavAn .
sAdhUnAmAcharankShema.n dasyUnpApAnnivartayan .. 24..\\
ida.n kApavya charita.n yo nityamanukIrtayet .
nAraNyebhyaH sa bhUtebhyo bhayamArchhetkadA chana .. 25..\\
bhaya.n tasya na martyebhyo nAmartyebhyaH kathaM chana .
na sato nAsato rAjansa hyaraNyeShu gopatiH .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 134}
bh
atra gAthA brahma gItAH kIrtayanti purAvidaH .
yena mArgeNa rAjAnaH kosha.n sa~njanayanti cha .. 1..\\
na dhana.n yaGYashIlAnAM hArya.n deva svameva tat .
dasyUnAM niShkriyANA.n cha kShatriyo hartumarhati .. 2..\\
imAH prajAH kShatriyANA.n rakShyAshchAdyAshcha bhArata .
dhana.n hi kShatriyasyeha dvitIyasya na vidyate .. 3..\\
tadasya syAdbalArtha.n vA dhanaM yaGYArthameva vA .
abhogyA hyoShadhIshchhittvA bhogyA eva pachantyuta .. 4..\\
yo vai na devAnna pitR^Inna martyAnhaviShArchati .
AnantikA.n tAM dhanitAmAhurveda vido janAH .. 5..\\
harettaddraviNa.n rAjandhArmikaH pR^ithivIpatiH .
na hi tatprINayellokAnna kosha.n tadvidhaM nR^ipaH .. 6..\\
asAdhubhyo nirAdAya sAdhubhyo yaH prayachchhati .
AtmAna.n sa~Nkrama.n kR^itvA manye dharmavideva saH .. 7..\\
audbhijjA jantavaH ke chidyuktavAcho yathAtathA .
aniShTataH sambhavanti tathA yaGYaH pratAyate .. 8..\\
yathaiva daMsha mashaka.n yathA chANDa pipIlikam .
saiva vR^ittirayaGYeShu tathA dharmo vidhIyate .. 9..\\
yathA hyakasmAdbhavati bhUmau pA.nsutR^iNolapam .
tathaiveha bhaveddharmaH sUkShmaH sUkShmataro.api cha .. 10..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 135}
bh
atraiva chedamavyagraH shR^iNvAkhyAnamanuttamam .
dIrghasUtra.n samAshritya kAryAkAryavinishchaye .. 1..\\
nAtigAdhe jalasthAye suhR^idaH shakulAstrayaH .
prabhUtamatsye kaunteya babhUvuH sahachAriNaH .. 2..\\
atraikaH prAptakAlaGYo dIrghadarshI tathAparaH .
dIrghasUtrashcha tatraikastrayANA.n jalachAriNAm .. 3..\\
kadA chittajjalasthAyaM matsyabandhAH samantataH .
niHsrAvayAmAsuratho nimneShu vividhairmukhaiH .. 4..\\
prakShIyamANa.n taM buddhvA jalasthAyaM bhayAgame .
avravIddIrghadarshI tu tAvubhau suhR^idau tadA .. 5..\\
iyamApatsamutpannA sarveShA.n salilaukasAm .
shIghramanyatra gachchhAmaH panthA yAvanna duShyati .. 6..\\
anAgatamanartha.n hi sunayairyaH prabAdhate .
na sa saMshayamApnoti rochatA.n vAM vrajAmahe .. 7..\\
dIrghasUtrastu yastatra so.abravItsamyaguchyate .
na tu kAryA tvarA yAvaditi me nishchitA matiH .. 8..\\
atha sampratipattiGYaH prAbravIddIrghadarshinam .
prApte kAle na me ki.n chinnyAyataH parihAsyate .. 9..\\
evamukto nirAkrAmaddIrghadarshI mahAmatiH .
jagAma srotasaikena gambhIrasalilAshayam .. 10..\\
tataH prasruta toya.n ta.n samIkShya salilAshayam .
babandhurvividhairyogairmatsyAnmatsyopajIvinaH .. 11..\\
viloDyamAne tasmi.nstu srota toye jalAshaye .
agachchhadgrahaNa.n tatra dIrghasUtraH sahAparaiH .. 12..\\
uddAna.n kriyamANaM cha matsyAnA.n vIkShya rajjubhiH .
pravishyAntaramanyeShAmagrasatpratipattimAn .. 13..\\
grastameva taduddAna.n gR^ihItvAsta tathaiva saH .
sarvAneva tu tA.nstatra te vidurgrathitA iti .. 14..\\
tataH prakShAlyamAneShu matsyeShu vimale jale .
taktvA rajju.n vimukto.abhUchchhIghraM sampratipattimAn .. 15..\\
dIrghasUtrastu mandAtmA hInabuddhirachetanaH .
maraNaM prAptavAnmUDho yathaivopahatendriyaH .. 16..\\
evaM prAptatama.n kAla.n yo mohAnnAvabudhyate .
sa vinashyati vai kShipra.n dIrghasUtro yathA jhaShaH .. 17..\\
Adau na kurute shreyaH kushalo.asmIti yaH pumAn .
sa saMshayamavApnoti yathA sampratipattimAn .. 18..\\
anAgatavidhAna.n tu yo naraH kurute kShamam .
shreyaH prApnoti so.atyartha.n dIrghadarshI yathA hyasau .. 19..\\
kalAH kAShThA muhUrtAshcha dinA nADyaH kShaNA lavAH .
pakShA mAsAshcha R^itavastulyAH sa.nvatsarANi cha .. 20..\\
pR^ithivIdesha ityuktaH kAlaH sa cha na dR^ishyate .
abhipretArtha siddhyarthaM nyAyato yachcha tattathA .. 21..\\
etau dharmArthashAstreShu mokShashAstreShu charShibhiH .
pradhAnAviti nirdiShTau kAmeshAbhimatau nR^iNAm .. 22..\\
parIkShya kArI yuktastu samyaksamupapAdayet .
deshakAlAvabhipretau tAbhyAM phalamavApnuyAt .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 136}
y
sarvatra buddhiH kathitA shreShThA te bharatarShabha .
anAgatA tathotpannA dIrghasUtrA vinAshinI .. 1..\\
tadichchhAmi parAM buddhi.n shrotuM bharatasattama .
yathA rAjanna muhyeta shatrubhiH parivAritaH .. 2..\\
dharmArthakushalaprAGYa sarvashAstravishArada .
pR^ichchhAmi tvA kuru kshreShTha tanme vyAkhyAtumarhasi .. 3..\\
shatrubhirbahubhirgrasto yathA varteta pArthivaH .
etadichchhAmyaha.n shrotuM sarvameva yathAvidhi .. 4..\\
viShamastha.n hi rAjAnaM shatravaH paripanthinaH .
bahavo.apyekamuddhartu.n yatante pUrvatApitAH .. 5..\\
sarvataH prArthyamAnena durbalena mahAbalaiH .
ekenaivAsahAyena shakya.n sthAtu.n kathaM bhavet .. 6..\\
kathaM mitramari.n chaiva vindeta bharatarShabha .
cheShTitavya.n kathaM chAtha shatrormitrasya chAntare .. 7..\\
praGYAta lakShaNe rAjannamitre mitratA.n gate .
kathaM nu puruShaH kuryAtki.n vA kR^itvA sukhI bhavet .. 8..\\
vigraha.n kena vA kuryAtsandhi.n vA kena yojayet .
katha.n vA shatrumadhyastho vartetAbalavAniti .. 9..\\
etadvai sarvakR^ityAnAM para.n kR^ityaM parantapa .
naitasya kashchidvaktAsti shrotA chApi sudurlabhaH .. 10..\\
R^ite shAntanavAdbhIShmAtsatyasandhAjjitendriyAt .
tadanviShya mahAbAho sarvametadvadasva me .. 11..\\
bh
tvadyukto.ayamanuprashno yudhiShThira guNodayaH .
shR^iNu me putra kArtsnyena guhyamApatsu bhArata .. 12..\\
amitro mitratA.n yAti mitra.n chApi praduShyati .
sAmarthya yogAtkAryANA.n tadgatyA hi sadAgatiH .. 13..\\
tasmAdvishvasitavya.n cha vigrahaM cha samAcharet .
desha.n kAlaM cha viGYAya kAryAkAryavinishchaye .. 14..\\
sandhAtavyaM budhairnitya.n vyavasya.n cha hitArthibhiH .
amitrairapi sandheyaM prANA rakShyAshcha bhArata .. 15..\\
yo hyamitrairnaro nityaM na sandadhyAdapaNDitaH .
na so.arthamApnuyAtki.n chitphalAnyapi cha bhArata .. 16..\\
yastvamitreNa sandhatte mitreNa cha virudhyate .
arthayukti.n samAlokya sumahadvindate phalam .. 17..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
mArjArasya cha sa.nvAdaM nyagrodhe mUShakasya cha .. 18..\\
vane mahati kasmiMshchinnyagrodhaH sumahAnabhUt .
latA jAlaparichchhanno nAnAdvija gaNAyutaH .. 19..\\
skandhavAnmeghasa~NkAshaH shItachchhAyo manoramaH .
vairantyamabhito jAtastarurvyAlamR^igAkulaH .. 20..\\
tasya mUla.n samAshritya kR^itvA shatamukhaM bilam .
vasati sma mahAprAGYaH palito nAma mUShakaH .. 21..\\
shAkhAshcha tasya saMshritya vasati sma sukhaM puraH .
lomasho nAma mArjAraH pakShisattvAvasAdakaH .. 22..\\
tatra chAgatya chANDAlo vairantya kR^itaketanaH .
ayojayattamunmAthaM nityamasta.n gate ravau .. 23..\\
tatra snAyumayAnpAshAnyathAvatsaMnidhAya saH .
gR^iha.n gatvA sukha.n shete prabhAtAmeti sharvarIm .. 24..\\
tatra sma nityaM badhyante naktaM bahuvidhA mR^igAH .
kadA chittatra mArjArastvapramatto.apyabadhyata .. 25..\\
tasminbaddhe mahAprAGYaH shatrau nityAtatAyini .
ta.n kAlaM palito GYAtvA vichachAra sunirbhayaH .. 26..\\
tenAnucharatA tasminvane vishvastachAriNA .
bhakSha.n vicharamANena nachirAddR^iShTamAmiSham .. 27..\\
sa tamunmAthamAruhya tadAmiShamabhakShayat .
tasyopari sapatnasya baddhasya manasA hasan .. 28..\\
AmiShe tu prasaktaH sa kadA chidavalokayan .
apashyadapara.n ghoramAtmanaH shatrumAgatam .. 29..\\
sharaprasUna sa~NkAshaM mahI vivara shAyinam .
nakula.n harikaM nAma chapala.n tAmralochanam .. 30..\\
tena mUShaka gandhena tvaramANamupAgatam .
bhakShArtha.n lelihadvaktraM bhUmAvUrdhvamukhaM sthitam .. 31..\\
shakhA gatamari.n chAnyadapashyatkoTarAlayam .
ulUka.n chandrakaM nAma tIkShNatuNDaM kShapAcharam .. 32..\\
gatasya viShaya.n tasya nakulolUkayostadA .
athAsyAsIdiya.n chintA tatprApya sumahadbhayam .. 33..\\
ApadyasyA.n sukaShTAyAM maraNe samupasthite .
samantAdbhaya utpanne katha.n kArya.n hitaiShiNA .. 34..\\
sa tathA sarvato ruddhaH sarvatra samadarshanaH .
abhavadbhayasantaptashchakre chemAM parA.n gatim .. 35..\\
ApadvinAshabhUyiShThA shataikIya.n cha jIvitam .
samanta saMshayA cheyamasmAnApadupasthitA .. 36..\\
gata.n hi sahasA bhUmiM nakulo mAM samApnuyAt .
ulUkashcheha tiShThantaM mArjAraH pAshasa~NkShayAt .. 37..\\
na tvevAsmadvidhaH prAGYaH saMmoha.n gantumarhati .
kariShye jIvite yatna.n yAvaduchchhvAsanigraham .. 38..\\
na hi buddhyAnvitAH prAGYA nItishAstravishAradAH .
sambhramantyApadaM prApya mahato.arthAnavApya cha .. 39..\\
na tvanyAmiha mArjArAdgatiM pashyAmi sAmpratam .
viShamastho hyaya.n jantuH kR^ityaM chAsya mahanmayA .. 40..\\
jIvitArthI katha.n tvadya prArthitaH shatrubhistribhiH .
tasmAdimamaha.n shatruM mArjAraM saMshrayAmi vai .. 41..\\
kShatravidyA.n samAshritya hitamasyopadhAraye .
yenema.n shatrusa~NghAtaM matipUrveNa va~nchaye .. 42..\\
ayamatyantashatrurme vaiShamyaM parama.n gataH .
mUDho grAhayitu.n svArthaM sa~NgatyA yadi shakyate .. 43..\\
kadA chidvyasanaM prApya sandhi.n kuryAnmayA saha .
balinA saMniviShTasya shatrorapi parigrahaH .
kArya ityAhurAchAryA viShame jIvitArthinA .. 44..\\
shreyAnhi paNDitaH shatrurna cha mitramapaNDitam .
mama hyamitre mArjAre jIvita.n sampratiShThitam .. 45..\\
hantaina.n sampravakShyAmi hetumAtmAbhirakShaNe .
apIdAnImaya.n shatruH sa~NgatyA paNDito bhavet .. 46..\\
tato.arthagatitattvaGYaH sandhivigrahakAlavit .
sAntvapUrvamida.n vAkyaM mArjAraM mUShako.abravIt .. 47..\\
sauhR^idena bhibhAShe tvA kachchinmArjArajIvasi .
jIvita.n hi tavechchhAmi shreyaH sAdhAraNaM hi nau .. 48..\\
na te saumya viShattavya.n jIviShyasi yathA purA .
aha.n tvAmuddhariShyAmi prANA~njahyA.n hi te kR^ite .. 49..\\
asti kashchidupAyo.atra puShkalaH pratibhAti mAm .
yena shakyastvayA mokShaH prAptu.n shreyo yathA mayA .. 50..\\
mayA hyupAyo dR^iShTo.aya.n vichArya matimAtmanaH .
AtmArtha.n cha tvadarthaM cha shreyaH sAdhAraNa.n hi nau .. 51..\\
ida.n hi nakulolUkaM pApabuddhyabhitaH sthitam .
na dharShayati mArjAratena me svasti sAmpratam .. 52..\\
kUjaMshchapala netro.aya.n kaushiko mAM nirIkShate .
nagashAkhA grahastiShTha.nstasyAhaM bhR^ishamudvije .. 53..\\
satA.n sAptapadaM sakhyaM sa vAso me.asi paNDitaH .
sA.nvAsyaka.n kariShyAmi nAsti te mR^ityuto bhayam .. 54..\\
na hi shaknoShi mArjArapAsha.n chhettu.n vinA mayA .
aha.n chhetsyAmi te pAsha.n yadi mAM tvaM na hi.nsasi .. 55..\\
tvamAshrito nagasyAgraM mUla.n tvahamupAshritaH .
chiroShitAvihAvA.n vai vR^ikShe.asminviditaM hi te .. 56..\\
yasminnAshvasate kashchidyashcha nAshvasate kva chit .
na tau dhIrAH prasha.nsanti nityamudvignachetasau .. 57..\\
tasmAdvivardhatAM prItiH satyA sa~Ngatirastu nau .
kAlAtItamapArtha.n hi na prasha.nsanti paNDitAH .. 58..\\
arthayuktimimA.n tAvadyathA bhUtAM nishAmaya .
tava jIvitamichchhAmi tvaM mamechchhasi jIvitam .. 59..\\
kashchittarati kAShThena sugambhIrAM mahAnadIm .
sa tArayati tatkAShTha.n sa cha kAShThena tAryate .. 60..\\
IdR^isho nau samAyogo bhaviShyati sunistaram .
aha.n tvAM tArayiShyAmi tvaM cha mAM tArayiShyasi .. 61..\\
evamuktvA tu palitastadarthamubhayorhitam .
hetumadgrahaNIya.n cha kAlAkA~NkShI vyapaikShata .. 62..\\
atha suvyAhR^ita.n tasya shrutvA shatrurvichakShaNaH .
hetumadgrahaNIyArthaM mArjAro vAkyamabravIt .. 63..\\
buddhimAnvAkyasampannastadvAkyamanuvarNayan .
tAmavasthAmavekShyAntyA.n sAmnaiva pratyapUjayat .. 64..\\
tatastIkShNAgradashano vaiDUryamaNilochanaH .
mUShakaM mandamudvIkShya mArjAro lomasho.abravIt .. 65..\\
nandAmi saumya bhadra.n te yo mAM jIvantamichchhasi .
shreyashcha yadi jAnIShe kriyatAM mA vichAraya .. 66..\\
aha.n hi dR^iDhamApannastvamApannataro mayA .
dvayorApannayoH sandhiH kriyatAM mA vichAraya .. 67..\\
vidhatsva prAptakAla.n yatkAryaM sidhyatu chAvayoH .
mayi kR^ichchhrAdvinirmukte na vina~NkShyati te kR^itam .. 68..\\
nyastamAno.asmi bhakto.asmi shiShyastvaddhitakR^ittathA .
nideshavashavartI cha bhavanta.n sharaNa.n gataH .. 69..\\
ityevamuktaH palito mArjAra.n vashamAgatam .
vAkya.n hitamuvAchedamabhinItArthamarthavat .. 70..\\
udAra.n yadbhavAnAha naitachchitraM bhavadvidhe .
vidito yastu mArgo me hitArtha.n shR^iNu taM mama .. 71..\\
aha.n tvAnupravekShyAmi nakulAnme mahadbhayam .
trAyasva mAM mA vadhIshcha shakto.asmi tava mokShaNe .. 72..\\
ulUkAchchaiva mA.n rakSha kShudraH prArthayate hi mAm .
aha.n chhetsyAmi te pAshAnsakhe satyena te shape .. 73..\\
tadvachaH sa~Ngata.n shrutvA lomasho yuktamarthavat .
harShAdudvIkShya palita.n svAgatenAbhyapUjayat .. 74..\\
sa ta.n sampUjya palitaM mArjAraH sauhR^ide sthitaH .
suvichintyAbravIddhIraH prItastvarita eva hi .. 75..\\
kShipramAgachchha bhadra.n te tvaM me prANasamaH sakhA .
tava prAGYa prasAdAddhi kShipraM prApsyAmi jIvitam .. 76..\\
yadyadeva~NgatenAdya shakya.n kartuM mayA tava .
tadAGYApaya kartAha.n sandhirevAstu nau sakhe .. 77..\\
asmAtte saMshayAnmuktaH sa mitra gaNabAndhavaH .
sarvakAryANi kartAhaM priyANi cha hitAni cha .. 78..\\
muktashcha vyasanAdasmAtsaumyAhamapi nAma te .
prItimutpAdayeya.n cha pratikartuM cha shaknuyAm .. 79..\\
grAhayitvA tu ta.n svArthaM mArjAraM mUShakastadA .
pravivesha suvisrabdhaH samyagarthAMshchachAra ha .. 80..\\
evamAshvasito vidvAnmArjAreNa sa mUShakaH .
mArjArorasi visrabdhaH suShvApa pitR^imAtR^ivat .. 81..\\
lIna.n tu tasya gAtreShu mArjArasyAtha mUShakam .
tau dR^iShTvA nakulolUkau nirAshau jagmaturgR^ihAn .. 82..\\
lInastu tasya gAtreShu palito deshakAlavit .
chichchheda pAshAnnR^ipate kAlAkA~NkShI shanaiH shanaiH .. 83..\\
atha bandhaparikliShTo mArjAro vIkShya mUShakam .
chhindanta.n vai tadA pAshAnatvaranta.n tvarAnvitaH .. 84..\\
tamatvarantaM palitaM pAshAnA.n chhedane tadA .
sa~ncodayitumArebhe mArjAro mUShaka.n tadA .. 85..\\
ki.n saumya nAbhitvarase ki.n kR^itArtho.avamanyase .
chhindhi pAshAnamitraghna purA shvapacha eti saH .. 86..\\
ityuktastvaratA tena matimAnpalito.abravIt .
mArjAramakR^itapraGYa.n vashyamAtmahitaM vachaH .. 87..\\
tUShNIM bhava na te saumya tvarA kAryA na sambhramaH .
vayamevAtra kAlaGYA na kAlaH parihAsyate .. 88..\\
akAle kR^ityamArabdha.n kartuM nArthAya kalpate .
tadeva kAla ArabdhaM mahate.arthAya kalpate .. 89..\\
akAlavipramuktAnme tvatta eva bhayaM bhavet .
tasmAtkAlaM pratIkShasva kimiti tvarase sakhe .. 90..\\
yAvatpashyAmi chaNDAlamAyAnta.n shastrapANinam .
tatashchhetsyAmi te pAshaM prApte sAdhAraNe bhaye .. 91..\\
tasminkAle pramuktastva.n tarumevAdhirohasi .
na hi te jIvitAdanyatki.n chitkR^ityaM bhaviShyati .. 92..\\
tato bhavatyatikrAnte traste bhIte cha lomasha .
ahaM bilaM pravekShyAmi bhavATshAkhA.n gamiShyati .. 93..\\
evamuktastu mArjAro mUShakeNAtmano hitam .
vachana.n vAkyatattvaGYo jIvitArthI mahAmatiH .. 94..\\
athAtmakR^itya tvaritaH samyakprashrayamAcharan .
uvAcha lomasho vAkyaM mUShaka.n chirakAriNam .. 95..\\
na hyevaM mitrakAryANi prItyA kurvanti sAdhavaH .
yathA tvaM mokShitaH kR^ichchhrAttvaramANena vai mayA .. 96..\\
tAthaiva tvaramANena tvayA kArya.n hitaM mama .
yatna.n kuru mahAprAGYa yathA svastyAvayorbhavet .. 97..\\
atha vA pUrvavaira.n tva.n smarankAlaM vikarShasi .
pashya duShkR^itakarmatva.n vyaktamAyuH kShayo mama .. 98..\\
yachcha ki.n chinmayAGYAnAtpurastAdvipriyaM kR^itam .
na tanmanasi kartavya.n kShamaye tvAM prasIda me .. 99..\\
tameva.n vAdinaM prAGYaH shAstravidbuddhisaMmataH .
uvAcheda.n vachaH shreShThaM mArjAraM mUShakastadA .. 100..\\
shrutaM me tava mArjArasvamarthaM parigR^ihNataH .
mamApi tva.n vijAnIhi svamarthaM parigR^ihNataH .. 101..\\
yanmitraM bhItavatsAdhya.n yanmitra bhayasa.nhitam .
surakShita.n tataH kAryaM pANiH sarpamukhAdiva .. 102..\\
kR^itvA balavatA sandhimAtmAna.n yo na rakShati .
apathyamiva tadbhukta.n tasyAnarthAya kalpate .. 103..\\
na kashchitkasya chinmitraM na kashchitkasya chitsuhR^it .
arthairarthA nibadhyante gajairvanagajA iva .. 104..\\
na hi kashchitkR^ite kArye kartAra.n samavekShate .
tasmAtsarvANi kAryANi sAvasheShANi kArayet .. 105..\\
tasminkAle.api cha bhavAndivA kIrtibhayAnvitaH .
mama na grahaNe shaktaH palAyanaparAyaNaH .. 106..\\
chhinna.n tu tantu bAhulyaM tantureko.avasheShitaH .
chhetsyAmyaha.n tadapyAshu nirvR^ito bhava lomasha .. 107..\\
tayoH sa.nvadatoreva.n tathaivApannayordvayoH .
kShaya.n jagAma sA rAtrirlomashaM chAvishadbhayam .. 108..\\
tataH prabhAtasamaye vikR^itaH kR^iShNapi~NgalaH .
sthUlasphigvikacho rUkShaH shvachakraparivAritaH .. 109..\\
sha~NkukarNo mahAvaktraH palito ghoradarshanaH .
parigho nAma chaNDAlaH shastrapANiradR^ishyata .. 110..\\
ta.n dR^iShTvA yamadUtAbhaM mArjArastrastachetanaH .
uvAcha palitaM bhItaH kimidAnI.n kariShyasi .. 111..\\
atha chApi susantrastau ta.n dR^iShTvA ghoradarshanam .
kShaNena nakulolUkau nairAshya.n jagmatustadA .. 112..\\
balinau matimantau cha sa~NghAta.n chApyupAgatau .
ashakyau sunayAttasmAtsampradharShayituM balAt .. 113..\\
kAryArtha.n kR^itasandhI tau dR^iShTvA mArjAramUShakau .
ulUka nakulau tUrNa.n jagmatuH sva.n svamAlayam .. 114..\\
tatashchichchheda ta.n tantuM mArjArasya sa mUShakaH .
vipramukto.atha mArjArastamevAbhyapataddrumam .. 115..\\
sa cha tasmAdbhayAnmukto mukto ghoreNa shatruNA .
bila.n vivesha palitaH shAkhAM bheje cha lomashaH .. 116..\\
unmAthamapyathAdAya chaNDAlo vIkShya sarvashaH .
vihatAshaH kShaNenAtha tasmAddeshAdapAkramat .
jagAma cha svabhavana.n chaNDAlo bharatarShabha .. 117..\\
tatastasmAdbhayAnmukto durlabhaM prApya jIvitam .
bilasthaM pAdapAgrasthaH palita.n lomasho.abravIt .. 118..\\
akR^itvA sa.nvida.n kAM chitsahasAhamupaplutaH .
kR^itaGYa.n kR^itakalyANaM kachchinmAM nAbhisha~Nkase .. 119..\\
gatvA cha mama vishvAsa.n dattvA cha mama jIvitam .
mitropabhoga samaye ki.n tvaM naivopasarpasi .. 120..\\
kR^itvA hi pUrvaM mitrANi yaH pashchAnnAnutiShThati .
na sa mitrANi labhate kR^ichchhrAsvApatsu durmatiH .. 121..\\
tatkR^ito.aha.n tvayA mitra.n sAmarthyAdAtmanaH sakhe .
sa mAM mitratvamApannamupabhoktu.n tvamarhasi .. 122..\\
yAni me santi mitrANi ye cha me santi bAndhavAH .
sarve tvAM pUjayiShyanti shiShyA gurumiva priyam .. 123..\\
aha.n cha pUjayiShye tvA.n samitragaNabAndhavam .
jIvitasya pradAtAra.n kR^itaGYaH ko na pUjayet .. 124..\\
Ishravo me bhavAnastu sharIrasya gR^ihasya cha .
arthAnA.n chaiva sarveShAmanushAstA cha me bhava .. 125..\\
amAtyo me bhava prAGYa piteva hi prashAdhi mAm .
na te.asti bhayamasmatto jIvitenAtmanaH shape .. 126..\\
buddhyA tvamushanAH sAkShAdbale tvadhikR^itA vayam .
tvanmantrabalayukto hi vindeta jayameva ha .. 127..\\
evamuktaH para.n sAntvaM mArjAreNa sa mUShakaH .
uvAcha paramArthaGYaH shlakShNamAtmahita.n vachaH .. 128..\\
yadbhavAnAha tatsarvaM mayA te lomasha shrutam .
mamApi tAvadbruvataH shR^iNu yatpratibhAti mAm .. 129..\\
veditavyAni mitrANi boddhavyAshchApi shatravaH .
etatsusUkShma.n loke.asmindR^ishyate prAGYasaMmatam .. 130..\\
shatrurUpAshcha suhR^ido mitrarUpAshcha shatravaH .
sAntvitAste na budhyante rAgalobha vasha~NgatAH .. 131..\\
nAsti jAtyA ripurnAma mitraM nAma na vidyate .
sAmarthya yogAjjAyante mitrANi ripavastathA .. 132..\\
yo yasmi~njIvati svArthaM pashyettAvatsa jIvati .
sa tasya tAvanmitra.n syAdyAvanna syAdviparyayaH .. 133..\\
nAsti maitrI sthirA nAma na cha dhruvamasauhR^idam .
arthayuktyA hi jAyante mitrANi ripavastathA .. 134..\\
mitra.n cha shatrutAmeti kasmiMshchitkAlaparyaye .
shatrushcha mitratAmeti svArtho hi balavattaraH .. 135..\\
yo vishvasati mitreShu na chAshvasati shatruShu .
arthayuktimaviGYAya chalita.n tasya jIvitam .. 136..\\
arthayuktimaviGYAya yaH shubhe kurute matim .
mitre vA yadi vA shatrau tasyApi chalitA matiH .. 137..\\
na vishvasedavishvaste vishvaste.api na vishvaset .
vishvAsAdbhayamutpannaM mUlAnyapi nikR^intati .. 138..\\
arthayuktyA hi deshyante pitA mAtA sutAstathA .
mAtulA bhAgineyAshcha tathA sambandhibAndhavAH .. 139..\\
putra.n hi mAtA pitaru tyajataH patitaM priyam .
loko rakShati chAtmAnaM pashya svArthasya sAratAm .. 140..\\
taM manye nikR^itipraGYa.n yo mokShaM pratyanantaram .
kR^ityaM mR^igayase kartu.n sukhopAyamasaMshayam .. 141..\\
asminnilaya eva tvaM nyagrodhAdavatAritaH .
pUrvaM niviShTamunmAtha.n chapalatvAnna buddhivAn .. 142..\\
Atmanashchapalo nAsti kuto.anyeShAM bhaviShyati .
tasmAtsarvANi kAryANi chapalo hantyasaMshayam .. 143..\\
bravIti madhura.n kaM chitpriyo me ha bhavAniti .
tanmithyA karaNa.n sarvaM vistareNApi me shR^iNu .. 144..\\
kAraNAtpriyatAmeti dveShyo bhavati kAraNAt .
arthArthI jIvaloko.ayaM na kashchitkasya chitpriyaH .. 145..\\
sakhya.n sodarayorbhrAtrordampatyorvA parasparam .
kasya chinnAbhijAnAmi prItiM niShkAraNAm iha .. 146..\\
yadyapi bhrAtaraH kruddhA mAryA vA kAraNAntare .
svabhAvataste prIyante netaraH prIyate janaH .. 147..\\
priyo bhavati dAnena priyavAdena chAparaH .
mantrahoma japairanyaH kAryArthaM prIyate janaH .. 148..\\
utpanne kAraNe prItirnAsti nau kAraNAntare .
pradhvaste kAraNasthAne sA prItirvinivartate .. 149..\\
kiM nu tatkAraNaM manye yanAhaM bhavataH priyaH .
anyatrAbhyavahArArthAttatrApi cha budhA vayam .. 150..\\
kAlo hetu.n vikurute svArthastamanuvartate .
svArthaM prAGYo.abhijAnAti prAGYa.n loko.anuvartate .. 151..\\
na tvIdR^isha.n tvayA vAchya.n viduShi svArthapaNDite .
akAle.aviShamasthasya svArthaheturaya.n tava .. 152..\\
tasmAnnAha.n chale svArthAtsusthitaH sandhivigrahe .
abhrANAmiva rUpANi vikurvanti kShaNe kShaNe .. 153..\\
adyaiva hi ripurbhUtvA punaradyaiva sauhR^idam .
punashcha ripuradyaiva yuktInAM pashya chApalam .. 154..\\
AsIttAvattu maitrI nau yAvaddheturabhUtpurA .
sA gatA saha tenaiva kAlayuktena hetunA .. 155..\\
tva.n hi me.atyantataH shatruH sAmarthyAnmitratA.n gataH .
tatkR^ityamabhinirvR^ittaM prakR^itiH shatrutA.n gatA .. 156..\\
so.ahamevaM praNItAni GYAtvA shAstrANi tattvataH .
pravisheya.n kathaM pAshaM tvatkR^itaM tadvadasva me .. 157..\\
tvadvIryeNa vimukto.ahaM madvIryeNa tathA bhavAn .
anyonyAnugrahe vR^itte nAsti bhUyaH samAgamaH .. 158..\\
tva.n hi saumya kR^itArtho.adya nirvR^ittArthAstathA vayam .
na te.astyanyanmayA kR^itya.n kiM chidanyatra bhakShaNAt .. 159..\\
ahamannaM bhavAnbhoktA durbalo.ahaM bhavAnbalI .
nAvayorvidyate sandhirniyukte viShame bale .. 160..\\
saMmanye.aha.n tava praGYA.n yanmokShAtpratyanantaram .
bhakShyaM mR^igayase nUna.n sukhopAyamasaMshayam .. 161..\\
bhakShyArthameva baddhastva.n sa muktaH prasR^itaH kShudhA .
shAstraGYamabhisandhAya nUnaM bhakShayitAdya mAm .. 162..\\
jAnAmi kShudhita.n hi tvAmAhArasamayash cha te .
sa tvaM mAmabhisandhAya bhakShyaM mR^igayase punaH .. 163..\\
yachchApi putradAra.n sva.n tatsaMnisR^ijase mayi .
shushrUShAM nAma me kartu.n sakhe mama na tatkShamam .. 164..\\
tvayA mA.n sahita.n dR^iShTvA priyA bhAryA sutAsh cha ye .
kasmAnmA.n te na khAdeyurhR^iShTAH praNayinastvayi .. 165..\\
nAha.n tvayA sameShyAmi vR^itto hetuH samAgame .
shiva.n dhyAyasva me.atrasthaH sukR^ita.n smaryate yadi .. 166..\\
shatrorannAdya bhUtaH sankliShTasya kShudhitasya cha .
bhakShyaM mR^igayamANasya kaH prAGYo viShaya.n vrajet .. 167..\\
svasti te.astu gamiShyAmi dUrAdapi tavodvije .
nAha.n tvayA sameShyAmi nirvR^ito bhava lomasha .. 168..\\
balavatsaMnikarSho hi na kadA chitprashasyate .
prashAntAdapi me prAGYa bhetavyaM balinaH sadA .. 169..\\
yadi tvarthena me kAryaM brUhi ki.n karavANi te .
kAma.n sarvaM pradAsyAmi na tvAtmAna.n kadA chana .. 170..\\
AtmArthe santatistyAjyA rAjya.n ratna.n dhanaM tathA .
api sarvasvamutsR^ijya rakShedAtmAnamAtmanA .. 171..\\
aishvaryadhanaratnAnAM pratyamitre.api tiShThatAm .
dR^iShTA hi punarAvR^ittirjIvitAmiti naH shrutam .. 172..\\
na tvAtmanaH sampradAna.n dhanaratnavadiShyate .
AtmA tu sarvato rakShyo dArairapi dhanairapi .. 173..\\
AtmarakShita tantrANA.n suparIkShita kAriNAm .
Apado nopapadyante puruShANA.n svadoShajAH .. 174..\\
shatrUnsamyagvijAnanti durbalA ye balIyasaH .
teShAM na chAlyate buddhirAtmArtha.n kR^itanishchayA .. 175..\\
ityabhivyaktamevAsau palitenAvabhartsitaH .
mArjAro vrIDito bhUtvA mUShaka.n vAkyamabravIt .. 176..\\
saMmanye.aha.n tava praGYA.n yastvaM mama hite rataH .
uktavAnarthatattvena mayA sambhinnadarshanaH .. 177..\\
na tu mAmanyathA sAdho tva.n viGYAtumihArhasi .
prANapradAnaja.n tvatto mama sauhR^idamAgatam .. 178..\\
dharmaGYo.asmi guNaGYo.asmi kR^itaGYo.asmi visheShataH .
mitreShu vatsalashchAsmi tvadvidheShu visheShataH .. 179..\\
tanmAmeva~Ngate sAdho na yAvayitumarhasi .
tvayA hi yAvyamAno.ahaM prANA~njahyA.n sabAndhavaH .. 180..\\
dhikshabdo hi budhairdR^iShTo madvidheShu manasviShu .
maraNa.n dharmatattvaGYa na mA.n sha~Nkitumarhasi .. 181..\\
iti sa.nstUyamAno hi mArjAreNa sa mUShakaH .
manasA bhAvagambhIraM mArjAra.n vAkyamabravIt .. 182..\\
sAdhurbhavA~nshrutArtho.asmi prIyate na cha vishvase .
sa.nstavairvA dhanaughairvA nAha.n shakyaH punastvayA .. 183..\\
na hyamitravasha.n yAnti prAGYA niShkaraNaM sakhe .
asminnarthe cha gAthe dve nibodhoshanasA kR^ite .. 184..\\
shatrusAdhAraNe kR^itye kR^itvA sandhiM balIyasA .
samAhitashcharedyuktyA kR^itArthashcha na vishvaset .. 185..\\
tasmAtsarvAsvavasthAsu rakShe~njIvitamAtmanaH .
dravyANi santatishchaiva sarvaM bhavati jIvataH .. 186..\\
sa~NkShepo nItishAstrANAmavishvAsaH paro mataH .
nR^iShu tasmAdavishvAsaH puShkala.n hitamAtmanaH .. 187..\\
vadhyante na hyavishvastAH shatrubhirdurbalA api .
vishvastAstvAshu vadhyante balavanto.api durbalaiH .. 188..\\
tvadvidhebhyo mayA hyAtmA rakShyo mArjArasarvadA .
rakSha tvamapi chAtmAna.n chaNDAlA~njAtikilbiShAt .. 189..\\
sa tasya bruvatastveva.n santrAsA~njAtasAdhvasaH .
svabali.n hi javenAshu mArjAraH prayayau tataH .. 190..\\
tataH shAstrArthatattvaGYo buddhisAmarthyamAtmanaH .
vishrAvya palitaH prAGYo bilamanya~njagAma ha .. 191..\\
evaM praGYAvatA buddhyA durbalena mahAbalAH .
ekena bahavo.amitrAH sandhi.n kurvIta paNDitaH .. 192..\\
ariNApi samarthena sandhi.n kurvIta paNDitaH .
mUShakashcha viDAlashcha muktAvanyonyasaMshrayAt .. 193..\\
ityeSha kShatradharmasya mayA mArgo.anudarshitaH .
vistareNa mahIpAla sa~NkShepeNa punaH shR^iNu .. 194..\\
anyonyakR^itavairau tu chakratuH prItimuttamAm .
anyonyamabhisandhAtumabhUchchaiva tayormatiH .. 195..\\
tatra prAGYo.abhisandhatte samyagbuddhibalAshrayAt .
abhisandhIyate prAGYaH pramAdAdapi chAbudhaiH .. 196..\\
tasmAdabhItavadbhIto vishvastavadavishvasan .
na hyapramattashchalati chalito vA vinashyati .. 197..\\
kAlena ripuNA sandhiH kAle mitreNa vigrahaH .
kArya ityeva tattvaGYAH prAjurnitya.n yudhiShThira .. 198..\\
evaM matvA mahArAja shAstrArthamabhigamya cha .
abhiyukto.apramattashcha prAgbhayAdbhItavachcharet .. 199..\\
bhItavatsa.nvidhiH kAryaH pratisandhistathaiva cha .
bhayAdutpadyate buddhirapramattAbhiyogajA .. 200..\\
na bhaya.n vidyate rAjanbhItasyAnAgate bhaye .
abhItasya tu visrambhAtsumahA~njAyate bhayam .. 201..\\
na bhIruriti chAtyantaM mantro.adeyaH katha.n chana .
aviGYAnAddhi viGYAte gachchhedAspada darshiShu .. 202..\\
tasmAdabhItavadbhIto vishvastavadavishvasan .
kAryANA.n gurutAM buddhvA nAnR^itaM kiM chidAcharet .. 203..\\
evametanmayA proktamitihAsa.n yudhiShThira .
shrutvA tva.n suhR^idAM madhye yathAvatsamupAchara .. 204..\\
upalabhya mati.n chAgryAmarimitrAntaraM tathA .
sandhivigrahakAla.n cha mokShopAyaM tathApadi .. 205..\\
shatrusAdhAraNe kR^itye kR^itvA sandhiM balIyasA .
samAgama.n charedyuktyA kR^itArtho na cha vishvaset .. 206..\\
aviruddhA.n trivargeNa nItimetA.n yudhiShThira .
abhyuttiShTha shrutAdasmAdbhUyastva.n ra~njayanprajAH .. 207..\\
brAhmaNaishchApi te sArdha.n yAtrA bhavatu pANDava .
brAhmaNA hi para.n shreyo divi cheha cha bhArata .. 208..\\
ete dharmasya vettAraH kR^itaGYAH satataM prabho .
pUjitAH shubhakarmANaH pUrvajityA narAdhipa .. 209..\\
rAjya.n shreyaH paraM rAjanyashaH kIrti.n cha lapsyase .
kulasya santati.n chaiva yathAnyAya.n yathAkramam .. 210..\\
dvayorimaM bhArata sandhivigrahaM
subhAShitaM buddhivisheShakAritam .
tathAnvavekShya kShitipena sarvadA
niShevitavyaM nR^ipa shatrumaNDale .. 211..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 137}
y
ukto mantro mahAbAho na vishvAso.asti shatruShu .
katha.n hi rAjA varteta yadi sarvatra nAshvaset .. 1..\\
vishvAsAddhi para.n rAGYo rAjannutpadyate bhayam .
katha.n vai nAshvasanrAjA shatrU~njayati pArthiva .. 2..\\
etanme saMshaya.n chhindhi mano me sampramuhyati .
avishvAsa kathAmetAmupashrutya pitAmaha .. 3..\\
bh
shR^iNu kaunteya yo vR^itto brahmadattaniveshane .
pUjanyA saha sa.nvAdo brahmadattasya pArthiva .. 4..\\
kAmpilye brahmadattasya antaHpuranivAsinI .
pUjanI nAma shakunI dIrghakAla.n sahoShitA .. 5..\\
rutaGYA sarvabhUtAnA.n yathA vai jIva jIvakaH .
sarvaGYA sarvadharmaGYA tiryagyonigatApi sA .. 6..\\
abhiprajAtA sA tatra putrameka.n suvarchasam .
samakAla.n cha rAGYo.api devyAH putro vyajAyata .. 7..\\
samudratIra.n gatvA sA tvAjahAra phaladvayam .
puShTyartha.n cha svaputrasya rAjaputrasya chaiva ha .. 8..\\
phalameka.n sutAyAdAdrAjaputrAya chAparam .
amR^itAsvAda sadR^ishaM balatejo vivardhanam .
tatrAgachchhatparA.n vR^iddhiM rAjaputraH phalAshanAt .. 9..\\
dhAtryA hastagatashchApi tenAkrIData pakShiNA .
shUnye tu tamupAdAya pakShiNa.n samajAtakam .
hatvA tataH sa rAjendra dhAtryA hastamupAgamat .. 10..\\
atha sA shakunI rAjannAgamatphalahArikA .
apashyannihataM putra.n tena bAlena bhUtale .. 11..\\
bAShpapUrNamukhI dInA dR^iShTvA sA tu hata.n sutam .
pUjanI duHkhasantaptA rudatI vAkyamabravIt .. 12..\\
kShatriye sa~NgataM nAsti na prItirna cha sauhR^idam .
kAraNe sambhajantIha kR^itArthAH santyajanti cha .. 13..\\
kShatriyeShu na vishvAsaH kAryaH sarvopaghAtiShu .
apakR^ityApi satata.n sAntvayanti nirarthakam .. 14..\\
ahamasya karomyadya sadR^ishI.n vairayAtanAm .
kR^itaghnasya nR^isha.nsasya bhR^isha.n vishvAsaghAtinaH .. 15..\\
saha sa~njAtavR^iddhasya tathaiva saha bhojinaH .
sharaNA gatasya cha vadhastrividha.n hyasya kilbiSham .. 16..\\
ityuktvA charaNAbhyA.n tu netre nR^ipasutasya sA .
bhittvA svasthA tata idaM pUjanI vAkyamabravIt .. 17..\\
ichchhayaiva kR^itaM pApa.n sadya evopasarpati .
kR^itapratikriya.n teShAM na nashyati shubhAshubham .. 18..\\
pApa.n karmakR^itaM kiM chinna tasminyadi vidyate .
nipAtyate.asya putreShu na chetpautreShu naptR^iShu .. 19..\\
b
asti vai kR^itamasmAbhirasti pratikR^ita.n tvayA .
ubhaya.n tatsamIbhUta.n vasa pUjani mA gamaH .. 20..\\
p
sakR^itkR^itAparAdhasya tatraiva parilambataH .
na tadbudhAH prasha.nsanti shreyastatrApasarpaNam .. 21..\\
sAntve prayukte nR^ipate kR^itavaire na vishvaset .
kShipraM prabadhyate mUDho na hi vairaM prashAmyati .. 22..\\
anyonya.n kR^itavairANAM putrapautraM nigachchhati .
putrapautre vinaShTe tu paralokaM nigachchhati .. 23..\\
sarveShA.n kR^itavairANAmavishvAsaH sukhAvahaH .
ekAntato na vishvAsaH kAryo vishvAsaghAtakaH .. 24..\\
na vishvasedavishvaste vishvaste.api na vishvaset .
kAma.n vishvAsayedanyAnpareShA.n tu na vishvaset .. 25..\\
mAtA pitA bAndhavAnAM pariShThau
bhAryA jarA bIjamAtra.n tu putraH .
bhrAtA shatruH klinnapANirvayasya
AtmA hyekaH sukhaduHkhasya vettA .. 26..\\
anyonyakR^itavairANAM na sandhirupapadyate .
sa cha heturatikrAnto yadarthamahamAvasam .. 27..\\
pUjitasyArtha mAnAbhyA.n jantoH pUrvApakAriNaH .
cheto bhavatyavishvastaM pUrva.n trAsayate balAt .. 28..\\
pUrva.n saMmAnanA yatra pashchAchchaiva vimAnanA .
jahyAtta.n sattvavAnvAsaM saMmAnita vimAnitaH .. 29..\\
uShitAsmi tavAgAre dIrghakAlamahi.nsitA .
tadida.n vairamutpannaM sukhamAssva vrajAmyaham .. 30..\\
b
yatkR^ite pratikuryAdvai na sa tatrAparAdhnuyAt .
anR^iNastena bhavati vasa pUjAni mA gamaH .. 31..\\
p
na kR^itasya na kartushcha sakhya.n sandhIyate punaH .
hR^idaya.n tatra jAnAti kartushchaiva kR^itasya cha .. 32..\\
b
kR^itasya chaiva kartushcha sakhya.n sandhIyate punaH .
vairasyopashamo dR^iShTaH pApaM nopAshnute punaH .. 33..\\
p
nAsti vairamupakrAnta.n sAntvito.asmIti nAshvaset .
vishvAsAdbadhyate bAlastasmAchchhreyo hyadarshanam .. 34..\\
tarasA ye na shakyante shastraiH sunishitairapi .
sAmnA te vinigR^ihyante gajA iva kareNubhiH .. 35..\\
b
sa.nvAsAjjAyate sneho jIvitAntakareShvapi .
anyonyasya cha vishvAsaH shvapachena shuno yathA .. 36..\\
anyonyakR^itavairANA.n sa.nvAsAnmR^idutA.n gatam .
naiva tiShThati tadvairaM puShkarasthamivodakam .. 37..\\
p
vairaM pa~ncha samutthAna.n tachcha budhyanti paNDitAH .
strIkR^ita.n vAstujaM vAgjaM sasapatnAparAdhajam .. 38..\\
tatra dAtA nihantavyaH kShatriyeNa visheShataH .
prakAsha.n vAprakAshaM vA buddhvA deshabalAdikam .. 39..\\
kR^itavaire na vishvAsaH kAryastviha suhR^idyapi .
chhanna.n santiShThate vaira.n gUDho.agniriva dAruShu .. 40..\\
na vittena na pAruShyairna sAntvena na cha shrutaiH .
vairAgniH shAmyate rAjannaurvAgniriva sAgare .. 41..\\
na hi vairAgnirudbhUtaH karma vApyaparAdhajam .
shAmyatyadagdhvA nR^ipate vinA hyekatara kShayAt .. 42..\\
satkR^itasyArtha mAnAbhyA.n syAttu pUrvApakAriNaH .
naiva shAntirna vishvAsaH karma trAsayate balAt .. 43..\\
naivApakAre kasmiMshchidaha.n tvayi tathA bhavAn .
vishvAsAduShitA pUrvaM nedAnI.n vishvasAmyaham .. 44..\\
b
kAlena kriyate kArya.n tathaiva vividhAH kriyAH .
kAlenaiva pravartante kaH kasyehAparAdhyati .. 45..\\
tulya.n chobhe pravartete maraNaM janma chaiva ha .
kAryate chaiva kAlena tannimitta.n hi jIvati .. 46..\\
badhyante yugapatke chidekaikasya na chApare .
kAlo dahati pUtAni samprApyAgnirivendhanam .. 47..\\
nAhaM pramANaM naiva tvamanyonyakaraNe shubhe .
kAlo nityamupAdhatte sukha.n duHkhaM cha dehinAm .. 48..\\
eva.n vaseha sa snehA yathAkAlamahi.nsitA .
yatkR^ita.n tachcha me kShAntaM tvaM chaiva kShama pUjani .. 49..\\
p
yadi kAlaH pramANa.n te na vairaM kasya chidbhavet .
kasmAttvapachiti.n yAnti bAndhavA bAndhave hate .. 50..\\
kasmAddevAsurAH pUrvamanyonyamabhijaghnire .
yadi kAlena niryANa.n sukhaduHkhe bhavAbhavau .. 51..\\
bhiShajo bheShaja.n kartuM kasmAdichchhanti rogiNe .
yadi kAlena pachyante bheShajaiH kiM prayojanam .. 52..\\
pralApaH kriyate kasmAtsumahA~nshokamUrchhitaiH .
yadi kAlaH pramANa.n te kasmAddharmo.asti kartR^iShu .. 53..\\
tava putro mamApatya.n hatavAnhi.nsito mayA .
anantara.n tvayA chAhaM bandhanIyA mahIpate .. 54..\\
aha.n hi putrashokena kR^itapApA tavAtmaje .
tathA tvayA prahartavyaM mayi tattva.n cha me shR^iNu .. 55..\\
bhakShArtha.n krIDanArtha.n vA narA vA~nchhanti pakShiNaH .
tR^itIyo nAsti sa.nyogo vadhabandhAdR^ite kShamaH .. 56..\\
vadhabandhabhayAdeke mokShatantramupAgatAH .
maraNotpAtaja.n duHkhamAhurdharmavido janAH .. 57..\\
sarvasya dayitAH prANAH sarvasya dayitAH sutAH .
duHkhAdudvijate sarvaH sarvasya sukhamIpsitam .. 58..\\
duHkha.n jarA brahmadattaduHkhamarthaviparyayaH .
duHkha.n chAniShTa sa.nvAso duHkhamiShTaviyogajam .. 59..\\
vairabandhakR^ita.n duHkha.n hi.nsAjaM strIkR^itaM tathA .
duHkha.n sukhena satata.n janAdviparivartate .. 60..\\
na duHkhaM paraduHkhe vai ke chidAhurabuddhayaH .
yo duHkhaM nAbhijAnAti sa jalpati mahAjane .. 61..\\
yastu shochati duHkhArtaH sa katha.n vaktumutsahet .
rasaGYaH sarvaduHkhasya yathAtmani tathA pare .. 62..\\
yatkR^ita.n te mayA rAja.nstvayA cha mama yatkR^itam .
na tadvarShashataiH shakya.n vyapohitumarindama .. 63..\\
AvayoH kR^itamanyonya.n tatra sandhirna vidyate .
smR^itvA smR^itvA hi te putraM nava.n vairaM bhaviShyati .. 64..\\
vairamantikamAsajya yaH prIti.n kartumichchhati .
mR^inmayasyeva bhagnasya tasya sandhirna vidyate .. 65..\\
nishchitashchArthashAstraGYairavishvAsaH sukhodayaH .
ushanAshchAtha gAthe dve prahrAdAyAbravItpurA .. 66..\\
ye vairiNaH shraddadhate satye satyetare.api vA .
te shraddadhAnA vadhyante madhu shuShkakR^iNairyathA .. 67..\\
na hi vairANi shAmyanti kuleShvA dashamAdyugAt .
AkhyAtArashcha vidyante kule chedvidyate pumAn .. 68..\\
upaguhya hi vairANi sAntvayanti narAdhipAH .
athainaM pratipiMShanti pUrNa.n ghaTamivAshmani .. 69..\\
sadA na vishvasedrAjanpApa.n kR^itveha kasya chit .
apakR^itya pareShA.n hi vishvAsAdduHkhamashnute .. 70..\\
b
nAvishvAsAchchinvate.arhAnnehante chApi ki.n chana .
bhayAdekatarAnnityaM mR^itakalpA bhavanti cha .. 71..\\
p
yasyeha vraNinau pAdau padbhyA.n cha parisarpati .
kShaNyete tasya tau pAdau suguptamabhidhAvataH .. 72..\\
netrAbhyA.n sa rujAbhyAM yaH prativAtamudIkShate .
tasya vAyurujAtyarthaM netrayorbhavati dhruvam .. 73..\\
duShTaM panthAnamAshritya yo mohAdabhipadyate .
Atmano balamaGYatvA tadanta.n tasya jIvitam .. 74..\\
yastu varShamaviGYAya kShetra.n kR^iShati mAnavaH .
hInaM puruShakAreNa sasyaM naivApnute punaH .. 75..\\
yashcha tikta.n kaShAya.n vApyAsvAda vidhuraM hitam .
AhAra.n kurute nitya.n so.amR^itatvAya kalpate .. 76..\\
pathyaM bhuktvA naro lobhAdyo.anyadashnAti bhojanam .
pariNAmamaviGYAya tadanta.n tasya jIvitam .. 77..\\
daivaM puruShakArashcha sthitAvanyonyasaMshrayAt .
udAttAnA.n karma tantraM daivaM klIbA upAsate .. 78..\\
karma chAtmahita.n kAryaM tIkShNa.n vA yadi vA mR^idu .
grasyate.akarma shIlastu sadAnarthairaki~ncanaH .. 79..\\
tasmAtsaMshayite.apyarthe kArya eva parAkramaH .
sarvasvamapi santyajya kAryamAtmahitaM naraiH .. 80..\\
vidyA shaurya.n cha dAkShyaM cha balaM dhairyaM cha pa~nchakam .
mitrANi sahajAnyAhurvartayantIha yairbudhAH .. 81..\\
niveshana.n cha kupyaM cha kShetraM bhAryA suhR^ijjanaH .
etAnyupachitAnyAhuH sarvatra labhate pumAn .. 82..\\
sarvatra ramate prAGYaH sarvatra cha virochate .
na vibhIShayate ka.n chidbhIShito na bibheti cha .. 83..\\
nityaM buddhimato hyarthaH svalpako.api vivardhate .
dAkShyeNa kurute karma sa.nyamAtpratitiShThati .. 84..\\
gR^ihasnehAvabaddhAnAM narANAmalpamedhasAm .
kustrI khAdati mA.nsAni mAghamA segavAm iva .. 85..\\
gR^iha.n kShetrANi mitrANi svadesha iti chApare .
ityevamavasIdanti narA buddhiviparyaye .. 86..\\
utpatetsarujAddeshAdvyAdhidurbhikSha pIDitAt .
anyatra vastu.n gachchhedvA vasedvA nityamAnitaH .. 87..\\
tasmAdanyatra yAsyAmi vastuM nAhamihotsahe .
kR^itametadanAhArya.n tava putreNa pArthiva .. 88..\\
kubhAryA.n cha kuputraM cha kurAjAnaM kusauhR^idam .
kusambandha.n kudeshaM cha dUrataH parivarjayet .. 89..\\
kumitre nAsti vishvAsaH kubhAryAyA.n kuto ratiH .
kurAjye nirvR^itirnAsti kudeshe na prajIvyate .. 90..\\
kumitre sa~NgataM nAsti nityamasthirasauhR^ide .
avamAnaH kusambandhe bhavatyarthaviparyaye .. 91..\\
sA bhAryA yA priyaM brUte saputro yatra nirvR^itiH .
tanmitra.n yatra vishvAsaH sa desho yatra jIvyate .. 92..\\
yatra nAsti balAtkAraH sa rAjA tIvrashAsanaH .
na chaiva hyabhisambandho daridra.n yo bubhUShati .. 93..\\
bhAryA desho.atha mitrANi putra sambandhibAndhavAH .
etatsarva.n guNavati dharmanetre mahIpatau .. 94..\\
adharmaGYasya vilayaM prajA gachchhantyanigrahAt .
rAjA mUla.n trivargasya apramatto.anupAlayan .. 95..\\
baliShaDbhAgamuddhR^itya bali.n tamupayojayet .
na rakShati prajAH samyagyaH sa pArthiva taskaraH .. 96..\\
dattvAbhaya.n yaH svayameva rAjA
na tatpramANa.n kurute yathAvat .
sa sarvalokAdupalabhya pApam
adharmabuddhirnirayaM prayAti .. 97..\\
dattvAbhaya.n yaH sma rAjA pramANa.n kurute sadA .
sa sarvasukhakR^ijGYeyaH prajA dharmeNa pAlayan .. 98..\\
pitA mAtA gururgoptA vahnirvaishravaNo yamaH .
sapta rAGYo guNAnetAnmanurAha prajApatiH .. 99..\\
pitA hi rAjA rAShTrasya prajAnA.n yo.anukampakaH .
tasminmithyA praNIte hi tiryaggachchhati mAnavaH .. 100..\\
sambhAvayati mAteva dInamabhyavapadyate .
dahatyagnirivAniShTAnyamayanbhavate yamaH .. 101..\\
iShTeShu visR^ijatyarthAnkubera iva kAmadaH .
gururdharmopadeshena goptA cha paripAlanAt .. 102..\\
yastu ra~njayate rAjA paurajAnapadAnguNaiH .
na tasya bhrashyate rAjya.n guNadharmAnupAlanAt .. 103..\\
svaya.n samupajAnanhi paurajAnapada kriyAH .
sa sukhaM modate bhUpa iha loke paratra cha .. 104..\\
nityodvignAH prajA yasya karabhAra prapIDitAH .
anarthairvipralupyante sa gachchhati parAbhavam .. 105..\\
prajA yasya vivardhante sarasIva mahotpalam .
sa sarvayaGYaphalabhAgrAjA loke mahIyate .. 106..\\
balinA vigraho rAjanna katha.n chitprashasyate .
balinA vigR^ihItasya kuto rAjya.n kutaH sukham .. 107..\\
bh
saivamuktvA shakunikA brahmadattaM narAdhipam .
rAjAna.n samanuGYApya jagAmAthepsitA.n disham .. 108..\\
etatte brahmadattasya pUjanyA saha bhAShitam .
mayoktaM bharatashreShTha kimanyachchhrotumichchhasi .. 109..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 138}
y
yugakShayAtparikShINe dharme loke cha bhArata .
dasyubhiH pIDyamAne cha katha.n stheyaM pitAmaha .. 1..\\
bh
hanta te kathyayiShyAmi nItimApatsu bhArata .
utsR^ijyApi ghR^iNA.n kAle yathA varteta bhUmipaH .. 2..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
bharadvAjasya sa.nvAda.n rAGYaH shatru.n tapasya cha .. 3..\\
rAjA shatru.n tapo nAma sauvIrANAM mahArathaH .
kaNi~Nkamupasa~Ngamya paprachchhArtha vinishchayam .. 4..\\
alabdhasya katha.n lipsA labdha.n kena vivardhate .
vardhitaM pAlayetkena pAlitaM praNayetkatham .. 5..\\
tasmai vinishchayArtha.n sa paripR^iShTArtha nishchayaH .
uvAcha brAhmaNo vAkyamida.n hetumaduttaram .. 6..\\
nityamudyatadaNDaH syAnnitya.n vivR^itapauruShaH .
achchhidrashchhidradarshI cha pareShA.n vivarAnugaH .. 7..\\
nityamudyatadaNDasya bhR^ishamudvijate janaH .
tasmAtsarvANi bhUtAni daNDenaiva prarodhayet .. 8..\\
evameva prasha.nsanti paNDitAstattvadarshinaH .
tasmAchchatuShTaye tasminpradhAno daNDa uchyate .. 9..\\
chhinnamUle hyadhiShThAne sarve tajjIvino hatAH .
katha.n hi shAkhAstiShTheyushchhinnamUle vanaspatau .. 10..\\
mUlamevAditashchhindyAtparapakShasya paNDitaH .
tataH sahAyAnpakSha.n cha sarvamevAnusArayet .. 11..\\
sumantrita.n suvikrAntaM suyuddhaM supalAyitam .
ApadAM padakAleShu kurvIta na vichArayet .. 12..\\
vAnmAtreNa vinItaH syAddhR^idayena yathA kShuraH .
shlakShNapUrvAbhibhAShI cha kAmakrodhau vivarjayet .. 13..\\
sapatnasahite kArye kR^itvA sandhiM na vishvaset .
apakrAmettataH kShipra.n kR^itakAryo vichakShaNaH .. 14..\\
shatru.n cha mitrarUpeNa sAntvenaivAbhisAntvayet .
nityashashchodvijettasmAtsarpAdveshma gatAdiva .. 15..\\
yasya buddhiM paribhavettamatItena sAntvayet .
anAgatena duShpraGYaM pratyutpannena paNDitam .. 16..\\
a~njali.n shapathaM sAntvaM praNamya shirasA vadet .
ashruprapAtana.n chaiva kartavyaM bhUtimichchhatA .. 17..\\
vahedamitra.n skandhena yAvatkAlaviparyayaH .
athainamAgate kAle bhindyAdghaTamivAshmani .. 18..\\
muhUrtamapi rAjendra tindukAlAtavajjvalet .
na tuShAgnirivAnarchirdhUmAyeta narash chiram .. 19..\\
nAnarthakenArthavattva.n kR^itaghnena samAcharet .
arthe tu shakyate bhoktu.n kR^itakAryo.avamanyate .
tasmAtsarvANi kAryANi sAvasheShANi kArayet .. 20..\\
kokilasya varAhasya meroH shUnyasya veshmanaH .
vyADasya bhaktichitrasya yachchhreShTha.n tatsamAcharet .. 21..\\
utthAyotthAya gachchhechcha nityayukto riporgR^ihAn .
kushala.n chApi pR^ichchheta yadyapyakushalaM bhavet .. 22..\\
nAlasAH prApnuvantyarthAnna klIbA na cha mAninaH .
na cha lokaravAdbhItA na cha shashvatpratIkShiNaH .. 23..\\
nAsya chhidraM paro vidyAdvidyAchchhidraM parasya tu .
gUhetkUrma ivA~NgAni rakShedvivaramAtmanaH .. 24..\\
bakavachchintayedarthAnsi.nhavachcha parAkramet .
vR^ikavachchAvalumpeta shashavachcha niviShpatet .. 25..\\
pAnamakShAstathA nAryo mR^igayA gItavAditam .
etAni yuktyA seveta prasa~Ngo hyatra doShavAn .. 26..\\
kuryAtkR^iNamaya.n chApa.n shayIta mR^igashAyikAm .
andhaH syAdandhavelAyAM bAdhiryamapi saMshrayet .. 27..\\
desha.n kAla.n samAsAdya vikrameta vichakShaNaH .
deshakAlAbhyatIto hi vikramo niShphalo bhavet .. 28..\\
kAlAkAlau sampradhArya balAbalamathAtmanaH .
parasparabala.n GYAtvA tathAtmAnaM niyojayet .. 29..\\
daNDenopanata.n shatruM yo rAjA na niyachchhati .
sa mR^ityumupagUhyAste garbhamashvatarI yathA .. 30..\\
supuShpitaH syAdaphalaH phalavAnsyAddurAruhaH .
AmaH syAtpakvasa~NkAsho na cha shIryeta kasya chit .. 31..\\
AshA.n kAlavatIM kuryAttAM cha vighnena yojayet .
vighnaM nimittato brUyAnnimitta.n chApi hetutaH .. 32..\\
bhItavatsa.nvidhAtavya.n yAvadbhayamanAgatam .
Agata.n tu bhayaM dR^iShTvA prahartavyamabhItavat .. 33..\\
na saMshayamanAruhya naro bhadrANi pashyati .
saMshayaM punarAruhya yadi jIvati pashyati .. 34..\\
anAgata.n vijAnIyAdyachchhedbhayamupasthitam .
punarvR^iddhikShayAtki.n chidabhivR^ittaM nishAmayet .. 35..\\
pratyupasthita kAlasya sukhasya parivarjanam .
anAgatasukhAshA cha naiSha buddhimatAM nayaH .. 36..\\
yo.ariNA saha sandhAya sukha.n svapiti vishvasan .
sa vR^ikShAgra prasupto vA patitaH pratibudhyate .. 37..\\
karmaNA yena teneha mR^idunA dAruNena vA .
uddhareddInamAtmAna.n samartho dharmamAcharet .. 38..\\
ye sapatnAH sapatnAnA.n sarvA.nstAnapavatsayet .
AtmanashchApi boddhavyAshchArAH praNihitaH paraiH .. 39..\\
chAraH suvihitaH kArya Atmano.atha parasya cha .
pAShaNDA.nstApasAdIMshcha pararAShTraM praveshayet .. 40..\\
udyAneShu vihAreShu prapAsvAvasatheShu cha .
pAnAgAreShu vesheShu tIrtheShu cha sabhAsu cha .. 41..\\
dharmAbhichAriNaH pApAshchArA lokasya kaNTakAH .
samAgachchhanti tAnbuddhvA niyachchhechchhamayedapi .. 42..\\
na vishvasedavishvaste vishvaste nApi vishvaset .
vishvastaM bhayamanveti nAparIkShya cha vishvaset .. 43..\\
vishvAsayitvA tu para.n tattvabhUtena hetunA .
athAsya praharetkAle ki.n chidvichalite pade .. 44..\\
asha~Nkyamapi sha~Nketa nitya.n sha~Nketa sha~NkitAt .
bhaya.n hi sha~NkitAjjAtaM sa mUlamapi kR^intati .. 45..\\
avadhAnena maunena kAShAyeNa jaTAjinaiH .
vishvAsayitvA dveShTAramavalumpedyathA vR^ikaH .. 46..\\
putro vA yadi vA bhrAtA pitA vA yadi vA suhR^it .
arthasya vighna.n kurvANA hantavyA bhUtivardhanAH .. 47..\\
gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH .
utpathapratipannasya daNDo bhavati shAsanam .. 48..\\
pratyutthAnAbhivAdAbhyA.n sampradAnena kasya chit .
pratipuShkala ghAtI syAttIkShNatuNDa iva dvijaH .. 49..\\
nAchhittvA paramarmANi nAkR^itvA karma dAruNam .
nAhatvA matsyaghAtIva prApnoti paramA.n shriyam .. 50..\\
nAsti jAtyA ripurnAma mitraM nAma na vidyate .
sAmarthya yogAjjAyante mitrANi ripavastathA .. 51..\\
amitraM naiva mu~ncheta bruvanta.n karuNAnyapi .
duHkha.n tatra na kurvIta hanyAtpUrvApakAriNam .. 52..\\
sa~NgrahAnugrahe yatnaH sadA kAryo.anasUyatA .
nigrahashchApi yatnena kartavyo bhUtimichchhatA .. 53..\\
prahariShyanpriyaM brUyAtprahR^ityApi priyottaram .
api chAsya shirashchhittvA rudyAchchhochedathApi vA .. 54..\\
nimantrayeta sAntvena saMmAnena titikShayA .
AshA kAraNamityetatkartavyaM bhUtimichchhatA .. 55..\\
na shuShkavaira.n kurvIta na bAhubhyAM nadIM taret .
apArthakamanAyuShya.n goviShANasya bhakShaNam .
dantAshcha parighR^iShyante rasashchApi na labhyate .. 56..\\
trivarge trividhA pIDAnubandhAstraya eva cha .
anubandha vadhau GYAtvA pIDA.n hi parivarjayet .. 57..\\
R^iNa sheSho.agnisheShashcha shatrusheShastathaiva cha .
punaH punarvivardheta svalpo.apyanivAritaH .. 58..\\
vardhamAnamR^iNa.n tiShThatparibhUtAshcha shatravaH .
Avahantyanaya.n tIvra.n vyAdhayashchApyupekShitAH .. 59..\\
nAsamyakkR^itakArI syAdapramattaH sadA bhavet .
kaNTako.api hi dushchhinno vikAra.n kurute chiram .. 60..\\
vadhena cha manuShyANAM mArgANA.n dUShaNena cha .
AkarANA.n vinAshaishcha pararAShTraM vinAshayet .. 61..\\
gR^idhradR^iShTirbakAlInaH shvacheShTaH si.nhavikramaH .
anudvignaH kAkasha~NkI bhuja~Ngacharita.n charet .. 62..\\
shreNi mukhyopajApeShu vallabhAnunayeShu cha .
amAtyAnparirakSheta bhedasa~NghAtayorapi .. 63..\\
mR^idurityavamanyante tIkShNa ityudvijanti cha .
tIkShNakAle cha tIkShNaH syAnmR^idu kAle mR^idurbhavet .. 64..\\
mR^idunA sumR^ida.n hanti mR^idunA hanti dAruNam .
nAsAdhyaM mR^idunA ki.n chittasmAttIkShNataraM mR^idu .. 65..\\
kAle mR^iduryo bhavati kAle bhavati dAruNaH .
sa sAdhayati kR^ityAni shatrUMshchaivAdhitiShThati .. 66..\\
paNDitena viruddhaH sandUre.asmIti na vishvaset .
dIrghau buddhimato bAhU yAbhyA.n hi.nsati hi.nsitaH .. 67..\\
na tattaredyasya na pAramuttaren
na taddharedyatpunarAharetparaH .
na tatkhanedyasya na mUlamutkhanen
na ta.n hanyAdyasya shiro na pAtayet .. 68..\\
itIdamukta.n vR^ijinAbhisa.nhitaM
na chaitadevaM puruShaH samAcharet .
paraprayukta.n tu kathaM nishAmayed
ato mayoktaM bhavato hitArthinA .. 69..\\
yathAvadukta.n vachanaM hita.n tadA
nishamya vipreNa suvIra rAShTriyaH .
tathAkarodvAkyamadInachetanaH
shriya.n cha dIptAM bubhuje sa bAndhavaH .. 70..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 139}
y
hIne paramake dharme sarvalokAtila~Nghini .
adharme dharmatAM nIte dharme chAdharmatA.n gate .. 1..\\
maryAdAsu prabhinnAsu kShubhite dharmanishchaye .
rAjabhiH pIDite loke chorairvApi vishAM pate .. 2..\\
sarvAshrameShu mUDheShu karmasUpahateShu cha .
kAmAnmohAchcha lobhAchcha bhayaM pashyatsu bhArata .. 3..\\
avishvasteShu sarveShu nityabhIteShu pArthiva .
nikR^ityA hanyamAneShu va~nchayatsu parasparam .. 4..\\
sampradIpteShu desheShu brAhmaNye chAbhipIDite .
avarShati cha parjanye mitho bhede samutthite .. 5..\\
sarvasmindasyu sAdbhUte pR^ithivyAmupajIvane .
kena svidbrAhmaNo jIvejjaghanye kAla Agate .. 6..\\
atityakShuH putrapautrAnanukroshAnnarAdhipa .
kathamApatsu varteta tanme brUhi pitAmaha .. 7..\\
katha.n cha rAjA varteta loke kaluShatAM gate .
kathamarthAchcha dharmAchcha na hIyeta parantapa .. 8..\\
bh
rAjamUlA mahArAja yogakShema suvR^iShTayaH .
prajAsu vyAdhayashchaiva maraNa.n cha bhayAni cha .. 9..\\
kR^ita.n tretA dvAparashcha kalishcha bharatarShabha .
rAjamUlAni sarvANi mama nAstyatra saMshayaH .. 10..\\
tasmi.nstvabhyAgate kAle prajAnA.n doShakArake .
viGYAnabalamAsthAya jIvitavya.n tadA bhavet .. 11..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
vishvAmitrasya sa.nvAda.n chaNDAlasya cha pakkaNe .. 12..\\
tretA dvAparayoH sandhau purA daivavidhikramAt .
anAvR^iShTirabhUdghorA rAjandvAdasha vArShikI .. 13..\\
prajAnAmabhivR^iddhAnA.n yugAnte paryupasthite .
tretA nirmokSha samaye dvAparapratipAdane .. 14..\\
na vavarSha sahasrAkShaH pratilomo.abhavadguruH .
jagAma dakShiNaM mArga.n somo vyAvR^ittalakShaNaH .. 15..\\
nAvashyAyo.api rAtryante kuta evAbhra rAjayaH .
nadyaH sa~NkShiptatoyaughAH kva chidantargatAbhavan .. 16..\\
sarA.nsi saritashchaiva kUpAH prasravaNAni cha .
hatatviTkAnyalakShyanta nisargAddaivakAritAt .. 17..\\
upashuShka jalasthAyA vinivR^ittasabhA prapA .
nivR^ittayaGYasvAdhyAyA nirvaShaTkArama~NgalA .. 18..\\
utsannakR^iShi gorakShyA nivR^ittavipaNApaNA .
nivR^ittapUgasamayA sampranaShTa mahotsavA .. 19..\\
asthi ka~NkAla sa~NkIrNA hAhAbhUtajanAkulA .
shUnyabhUyiShTha nagarA dagdhagrAma niveshanA .. 20..\\
kva chichchoraiH kva chichchhastraiH kva chidrAjabhirAturaiH .
parasparabhayAchchaiva shUnyabhUyiShTha nirjanA .. 21..\\
gatadaivatasa~NkalpA vR^iddhabAla vinAkR^itA .
gojAvi mahiShairhInA parasparaharA harA .. 22..\\
hataviprA hatA rakShA pranaShTauShadhi sa~ncayA .
shyAva bhUtanaraprAyA babhUva vasudhA tadA .. 23..\\
tasminpratibhaye kAle kShINe dharme yudhiShThira .
babhramuH kShudhitA martyAH khAdantaH sma parasparam .. 24..\\
R^iShayo niyamA.nstyaktvA parityaktAgnidaivatAH .
AshramAnsamparityajya paryadhAvannitastataH .. 25..\\
vishvAmitro.atha bhagavAnmaharShiraniketanaH .
kShudhA parigato dhImAnsamantAtparyadhAvata .. 26..\\
sa kadA chitparipata~nshvapachAnAM niveshanam .
hi.nsrANAM prANihantR^INAmAsasAda vane kva chit .. 27..\\
vibhinnakalashAkIrNa.n shvacharmAchchhAdanAyutam .
varAhakharabhagnAsthi kapAlaghaTa sa~Nkulam .. 28..\\
mR^itachela paristIrNaM nirmAlya kR^itabhUShaNam .
sarpanirmoka mAlAbhiH kR^itachihnakuTI maTham .. 29..\\
ulUka pakShadhvajibhirdevatAyatanairvR^itam .
lohaghaNTA pariShkAra.n shvayUthaparivAritam .. 30..\\
tatpravishya kShudhAviShTo gAdheH putro mahAnR^iShiH .
AhArAnveShaNe yuktaH para.n yatnaM samAsthitaH .. 31..\\
na cha kva chidavindatsa bhikShamANo.api kaushikaH .
mA.nsamannaM mUlaphalamanyadvA tatra ki.n chana .. 32..\\
aho kR^ichchhraM mayA prAptamiti nishchitya kaushikaH .
papAta bhUmau daurbAlyAttasmiMshchaNDAla pakkaNe .. 33..\\
chintayAmAsa sa muniH kiM nu me sukR^itaM bhavet .
katha.n vR^ithA na mR^ityuH syAditi pArthiva sattama .. 34..\\
sa dadarsha shvamA.nsasya kutantI.n vitatAM muniH .
chaNDAlasya gR^ihe rAjansadyaH shastrahatasya cha .. 35..\\
sa chintayAmAsa tadA steya.n kAryamito mayA .
na hIdAnImupAyo.anyo vidyate prANadhAraNe .. 36..\\
Apatsu vihita.n steyaM vishiShTa samahInataH .
paraM paraM bhavetpUrvamasteyamiti nishchayaH .. 37..\\
hInAdAdeyamAdau syAtsamAnAttadanantaram .
asambhavAdAdadIta vishiShTAdapi dhArmikAt .. 38..\\
so.ahamantAvasAnAnA.n haramANaH parigrahAt .
na steya doShaM pashyAmi hariShyAmetadAmiSham .. 39..\\
etAM buddhi.n samAsthAya vishvAmitro mahAmuniH .
tasmindeshe prasuShvApa patito yatra bhArata .. 40..\\
sa vigADhAM nishA.n dR^iShTvA supte chaNDAla pakkaNe .
shanairutthAya bhagavAnpravivesha kuTI maTham .. 41..\\
sa supta eva chaNDAlaH shreShmApihita lochanaH .
paribhinna svaro rUkSha uvAchApriya darshanaH .. 42..\\
kaH kutantI.n ghaTTayati supte chaNDAla pakkaNe .
jAgarmi nAvasupto.asmi hato.asIti cha dAruNaH .. 43..\\
vishvAmitro.ahamityeva sahasA tamuvAcha saH .
sahasAbhyAgata bhayaH sodvegastena karmaNA .. 44..\\
chaNDAlastadvachaH shrutvA maharSherbhAvitAtmanaH .
shayanAdupasambhrAnta iyeShotpatitu.n tataH .. 45..\\
sa visR^ijyAshru netrAbhyAM bahumAnAtkR^itA~njaliH .
uvAcha kaushika.n rAtrau brahmanki.n te chikIrShitam .. 46..\\
vishvAmitrastu mAta~NgamuvAcha parisAntvayan .
kShudhito.aha.n gataprANo hariShyAmi shvajAghanIm .. 47..\\
avasIdanti me prANAH smR^itirme nashyati kShudhA .
svadharmaM budhyamAno.api hariShyAmi shvajAghanIm .. 48..\\
aTanbhaikShaM na vindAmi yadA yuShmAkamAlaye .
tadA buddhiH kR^itA pApe hariShyAmi shvajAghanIm .. 49..\\
tR^iShitaH kaluShaM pAtA nAsti hrIrashanArthinaH .
kShuddharma.n dUShayatyatra hariShyAmi shvajAghanIm .. 50..\\
agnirmukhaM purodhAshcha devAnA.n shuchi pAdvibhuH .
yathA sa sarvabhugbrahmA tathA mA.n viddhi dharmataH .. 51..\\
tamuvAcha sa chaNDAlo maharShe shR^iNu me vachaH .
shrutvA tathA samAtiShTha yathA dharmAnna hIyase .. 52..\\
mR^igANAmadhama.n shvAnaM pravadanti manIShiNaH .
tasyApyadhama uddeshaH sharIrasyoru jAghanI .. 53..\\
neda.n samyagvyavasitaM maharShe karma vaikR^itam .
chaNDAla svasya haraNamabhakShyasya visheShataH .. 54..\\
sAdhvanyamanupashya tvamupAyaM prANadhAraNe .
na mA.nsalobhAttapaso nAshaste syAnmahAmune .. 55..\\
jAnato.avihito mArgo na kAryo dharmasa~NkaraH .
mA sma dharmaM parityAkShIstva.n hi dharmaviduttamaH .. 56..\\
vishvAmitrastato rAjannityukto bharatarShabha .
kShudhArtaH pratyuvAchedaM punareva mahAmuniH .. 57..\\
nirAhArasya sumahAnmama kAlo.abhidhAvataH .
na vidyate.abhyupAyashcha kashchinme prANadhAraNe .. 58..\\
yena tena visheSheNa karmaNA yena kena chit .
abhyujjIvetsIdamAnaH samartho dharmamAcharet .. 59..\\
aindro dharmaH kShatriyANAM brAhmaNAnAmathAgnikaH .
brahma vahnirmama balaM bhakShyAmi samaya.n kShudhA .. 60..\\
yathA yathA vai jIveddhi tatkartavyamapIDayA .
jIvitaM maraNAchchhreyo jIvandharmamavApnuyAt .. 61..\\
so.aha.n jIvitamAkA~NkShannabhakShasyApi bhakShaNam .
vyavasye buddhipUrva.n vai tadbhavAnanumanyatAm .. 62..\\
jIvandharma.n chariShyAmi praNotsyAmyashubhAni cha .
tapobhirvidyayA chaiva jyotIMShIva mahattamaH .. 63..\\
zvapacha
naitatkhAdanprApsyase prANamanyaM
nAyurdIrghaM nAmR^itasyeva tR^iptim .
bhikShAmanyAM bhikSha mAte mano.astu
shvabhakShaNe shvA hyabhakSho dvijAnAm .. 64..\\
vi
na durbhikShe sulabhaM mA.nsamanyach
chhvapAka nAnnaM na cha me.asti vittam .
kShudhArtashchAhamagatirnirAshaH
shvamA.nse chAsminShaDrasAnsAdhu manye .. 65..\\
z
pa~ncha pa~nchanakhA bhakShyA brahmakShatrasya vai dvija .
yadi shAstraM pramANa.n te mAbhakShye mAnasaM kR^ithAH .. 66..\\
v
agastyenAsuro jagdho vAtApiH kShudhitena vai .
ahamApadgataH kShubdho bhakShayiShye shvajAghanIm .. 67..\\
z
bhikShAmanyAmAhareti na chaitatkartumarhasi .
na nUna.n kAryametadvai hara kAma.n shvajAghanIm .. 68..\\
vi
shiShTA vai kAraNa.n dharme tadvR^ittamanuvartaye .
parAM medhyAshanAdetAM bhakShyAM manye shvajAghanIm .. 69..\\
z
asatA yatsamAchIrNaM na sa dharmaH sanAtanaH .
nAvR^ittamanukArya.n vai mA chhalenAnR^ita.n kR^ithAH .. 70..\\
vi
na pAtakaM nAvamatamR^iShiH sankartumarhasi .
samau cha shvamR^igau manye tasmAdbhakShyA shvajAghanI .. 71..\\
z
yadbrAhmaNArthe kR^itamarthitena
tenarShiNA tachcha bhakShyAdhikAram .
sa vai dharmo yatra na pApamasti
sarvairupAyairhi sa rakShitavyaH .. 72..\\
vi
mitra.n cha me brAhmaNashchAyamAtmA
priyashcha me pUjyatamash cha loke .
taM bhartu kAmo.ahamimA.n hariShye
nR^isha.nsAnAmIdR^ishAnAM na bibhye .. 73..\\
z
kAmaM narA jIvita.n santyajanti
na chAbhakShyaiH pratikurvanti tatra .
sarvAnkAmAnprApnuvantIha vidvan
priyasva kAma.n sahitaH kShudhA vai .. 74..\\
vi
sthAne tAvatsaMshayaH pretya bhAve
niHsaMshaya.n karmaNA.n vA vinAshaH .
ahaM punarvarta ityAshayAtmA
mUla.n rakShanbhakShayiShyAmyabhakShyam .. 75..\\
buddhyAtmake vyastamastIti tuShTo
mohAdekatva.n yathA charma chakShuH .
yadyapyenaH saMshayAdAcharAmi
nAhaM bhaviShyAmi yathA tvameva .. 76..\\
z
patanIyamida.n duHkhamiti me vartate matiH .
duShkR^itI brAhmaNa.n santaM yastvAmahamupAlabhe .. 77..\\
vi
pibantyevodaka.n gAvo maNDUkeShu ruvatsvapi .
na te.adhikAro dharme.asti mA bhUrAtmaprasha.nsakaH .. 78..\\
z
suhR^idbhUtvAnushAsmi tvA kR^ipA hi tvayi me dvija .
tadeva.n shreya Adhatsva mA lobhAchchhvAnamAdithAH .. 79..\\
vi
suhR^inme tva.n sukhepsushchedApado mAM samuddhara .
jAne.aha.n dharmato.a.atmAna.n shvAnImutsR^ija jAghanIm .. 80..\\
z
naivotsahe bhavate dAtumetAM
nopekShitu.n hriyamANaM svamannam .
ubhau syAvaH svamalenAvaliptau
dAtAha.n cha tvaM cha vipra pratIchchhan .. 81..\\
vi
adyAhametadvR^ijina.n karmakR^itvA
jIvaMshchariShyAmi mahApavitram .
prapUtAtmA dharmamevAbhipatsye
yadetayorguru tadvai bravIhi .. 82..\\
z
Atmaiva sAkShI kila lokakR^itye
tvameva jAnAsi yadatra duShTam .
yo hyAdriyedbhakShyamiti shvamA.nsaM
manye na tasyAsti vivarjanIyam .. 83..\\
vi
upAdAne khAdane vAsya doShaH
kAryo nyAyairnityamatrApavAdaH .
yasminna hi.nsA nAnR^ite vAkyalesho
bhakShyakriyA tatra na tadgarIyaH .. 84..\\
z
yadyeSha hetustava khAdanasya
na te vedaH kAraNaM nAnyadharmaH .
tasmAdabhakShye bhakShaNAdvA dvijendra
doShaM na pashyAmi yathedamAttha .. 85..\\
vi
na pAtakaM bhakShaNamasya dR^iShTaM
surAM pItvA patatItIha shabdaH .
anyonyakarmANi tathA tathaiva
na lesha mAtreNa kR^itya.n hinasti .. 86..\\
z
asthAnato hInataH kutsitAdvA
ta.n vidvA.nsaM bAdhate sAdhuvR^ittam .
sthAnaM punaryo labhate niSha~NgAt
tenApi daNDaH sahitavya eva .. 87..\\
bh
evamuktvA nivavR^ite mAta~NgaH kaushika.n tadA .
vishvAmitro jahAraiva kR^itabuddhiH shvajAghanIm .. 88..\\
tato jagrAha pa~nchA~NgI.n jIvitArthI mahAmuniH .
sadArastAmupAkR^itya vane yAto mahAmuniH .. 89..\\
etasminneva kAle tu pravavarShAtha vAsavaH .
sa~njIvayanprajAH sarvA janayAmAsa chauShadhIH .. 90..\\
vishvAmitro.api bhagavA.nstapasA dagdhakilbiShaH .
kAlena mahatA siddhimavApa paramAdbhutAm .. 91..\\
eva.n vidvAnadInAtmA vyasanastho jijIviShuH .
sarvopAyairupAyaGYo dInamAtmAnamuddharet .. 92..\\
etAM buddhi.n samAsthAya jIvitavyaM sadA bhavet .
jIvanpuNyamavApnoti naro bhadrANi pashyati .. 93..\\
tasmAtkaunteya viduShA dharmAdharmavinishchaye .
buddhimAsthAya loke.asminvartitavya.n yatAtmanA .. 94..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 140}
y
yadida.n ghoramuddiShTamashraddheyamivAnR^itam .
asti sviddasyu maryAdA yAmahaM parivarjaye .. 1..\\
saMmuhyAmi viShIdAmi dharmo me shithilI kR^itaH .
udyamaM nAdhigachchhAmi kutash chitparichintayan .. 2..\\
bh
naitachchhuddhAgamAdeva tava dharmAnushAsanam .
praGYA samavatAro.aya.n kavibhiH sambhR^itaM madhu .. 3..\\
bahvyaH pratividhAtavyAH praGYA rAGYA tatastataH .
naikashAkhena dharmeNa yAtraiShA sampravartate .. 4..\\
buddhisa~njanana.n rAGYA.n dharmamAcharatAM sadA .
jayo bhavati kauravya tadA tadviddhi me vachaH .. 5..\\
buddhishreShThA hi rAjAno jayanti vijayaiShiNaH .
dharmaH pratividhAtavyo buddhyA rAGYA tatastataH .. 6..\\
naikashAkena dharmeNa rAGYA.n dharmo vidhIyate .
durbalasya kutaH praGYA purastAdanudAhR^itA .. 7..\\
advaidhaGYaH pathi dvaidhe saMshayaM prAptumarhati .
buddhidvaidha.n veditavyaM purastAdeva bhArata .. 8..\\
pArshvataH karaNaM praGYA viShUchI tvApagA iva .
janastUchchArita.n dharma.n vijAnAtyanyathAnyathA .. 9..\\
samyagviGYAninaH ke chinmithyA viGYAnino.apare .
tadvai yathAtathaM buddhvA GYAnamAdadate satAm .. 10..\\
parimuShNanti shAstrANi dharmasya paripanthinaH .
vaiShamyamarthavidyAnAM nairarthyAtkhyApayanti te .. 11..\\
AjijIviShavo vidyA.n yashaH kAmAH samantataH .
te sarve narapApiShThA dharmasya paripanthinaH .. 12..\\
apakva matayo mandA na jAnanti yathAtatham .
sadA hyashAstrakushalAH sarvatrApariniShThitAH .. 13..\\
parimuShNanti shAstrANi shAstradoShAnudarshinaH .
viGYAnamatha vidyAnAM na samyagiti vartate .. 14..\\
nindayA paravidyAnA.n svAM vidyA.n khyApayanti ye .
vAgastrA vAkchhurImattvA dugdha vidyA phalA iva .. 15..\\
tAnvidyA vaNijo viddhi rakShasAniva bhArata .
vyAjena kR^itsno vidito dharmaste parihAsyate .
na dharmavachana.n vAchA na buddhyA cheti naH shrutam .. 16..\\
iti bArhaspata.n GYAnaM provAcha maghavA svayam .
na tveva vachana.n kiM chidanimittAdihochyate .. 17..\\
svavinItena shAstreNa vyavasyanti tathApare .
lokayAtrAmihaike tu dharmamAhurmanIShiNaH .. 18..\\
samuddiShTa.n satA.n dharmaM svayamUhenna paNDitaH .
amarShAchchhAstra saMmohAdaviGYAnAchcha bhArata .. 19..\\
shAstraM prAGYasya vadataH samUhe yAtyadarshanam .
AgatAgamayA buddhyA vachanena prashasyate .. 20..\\
aGYAnAjGYAnahetutvAdvachana.n sAdhu manyate .
anapAhatamevedaM neda.n shAstramapArthakam .. 21..\\
daiteyAnushanAH prAha saMshayachchhedane purA .
GYAnamavyapadeshya.n hi yathA nAsti tathaiva tat .. 22..\\
tena tva.n chhinnamUlena kaM toShayitumarhasi .
atathya vihita.n yo vA nedaM vAkyamupAshnuyAt .. 23..\\
ugrAyaiva hi sR^iShTo.asi karmaNe na tvavekShase .
a~NgemAmanvavekShasva rAjanItiM bubhUShitam .
yayA pramuchyate tvanyo yadartha.n cha pramodate .. 24..\\
ajo.ashvaH kShatramityetatsadR^ishaM brahmaNA kR^itam .
tasmAdabhIShNa bhUtAnA.n yAtrA kA chitprasidhyati .. 25..\\
yastvavadhyavadhe doShaH sa vadhyasyAvadhe smR^itaH .
eShaiva khalu maryAdA yAmayaM parivarjayet .. 26..\\
tasmAttIkShNaH prajA rAjA svadharme sthApayeduta .
anyonyaM bhakShayanto hi prachareyurvR^ikA iva .. 27..\\
yasya dasyu gaNA rAShTre dhvA~NkShA matsyA~njalAdiva .
viharanti parasvAni sa vai kShatriyapA.nsanaH .. 28..\\
kulInAnsachivAnkR^itvA veda vidyA samanvitAn .
prashAdhi pR^ithivI.n rAjanprajA dharmeNa pAlayan .. 29..\\
vihInajamakarmANa.n yaH pragR^ihNAti bhUmipaH .
ubhayasyAvisheShaGYastadvai kShatraM napu.nsakam .. 30..\\
naivograM naiva chAnugra.n dharmeNeha prashasyate .
ubhayaM na vyatikrAmedugro bhUtvA mR^idurbhava .. 31..\\
kaShTaH kShatriya dharmo.aya.n sauhR^ida.n tvayi yatsthitam .
ugre karmaNi sR^iShTo.asi tasmAdrAjyaM prashAdhi vai .. 32..\\
ashiShTa nigraho nitya.n shiShTasya paripAlanam .
iti shakro.abravIddhImAnApatsu bharatarShabha .. 33..\\
y
asti sviddasyu maryAdA yAmanyo nAtila~Nghayet .
pR^ichchhAmi tvA.n satAM shreShTha tanme brUhi pitAmaha .. 34..\\
bh
brAhmaNAneva seveta vidyA vR^iddhA.nstapasvinaH .
shrutachAritravR^ittADhyAnpavitra.n hyetaduttamam .. 35..\\
yA devatAsu vR^ittiste sAstu vipreShu sarvadA .
kruddhairhi vipraiH karmANi kR^itAni bahudhA nR^ipa .. 36..\\
teShAM prItyA yasho mukhyamaprItyA tu viparyayaH .
prItyA hyamR^itavadviprAH kruddhAshchaiva yathA viSham .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 141}
y
pitAmaha mahAprAGYa sarvashAstravishArada .
sharaNaM pAlayAnasya yo dharmasta.n vadasva me .. 1..\\
bh
mahAndharmo mahArAja sharaNAgata pAlane .
arhaH praShTuM bhavAMshchaiva prashnaM bharatasattama .. 2..\\
nR^igaprabhR^itayo rAjanrAjAnaH sharaNAgatAn .
paripAlya mahArAja sa.nsiddhiM paramA.n gatAH .. 3..\\
shrUyate hi kapotena shatruH sharaNamAgataH .
pUjitashcha yathAnyAya.n svaishcha mA.nsairnimantritaH .. 4..\\
y
katha.n kapotena purA shatruH sharaNamAgataH .
svamA.nsairbhojitaH kA.n cha gati.n lebhe sa bhArata .. 5..\\
bh
shR^iNu rAjankathA.n divyA.n sarvapApapraNAshinIm .
nR^ipatermuchukundasya kathitAM bhArgaveNa ha .. 6..\\
imamarthaM purA pArtha muchukundo narAdhipaH .
bhArgavaM paripaprachchha praNato bharatarShabha .. 7..\\
tasmai shushrUShamANAya bhArgavo.akathayatkathAm .
iya.n yathA kapotena siddhiH prAptA narAdhipa .. 8..\\
dharmanishchaya sa.nyuktA.n kAmArthasahitAM kathAm .
shR^iNuShvAvahito rAjangadato me mahAbhuja .. 9..\\
kashchitkShudrasamAchAraH pR^ithivyA.n kAlasaMmataH .
chachAra pR^ithivIM pApo ghoraH shakunilubdhakaH .. 10..\\
kAkola iva kR^iShNA~Ngo rUkShaH pApasamAhitaH .
yavamadhyaH kR^isha grIvo hrasvapAdo mahAhanuH .. 11..\\
naiva tasya suhR^itkashchinna sambandhI na bAndhavaH .
sa hi taiH samparityaktastena ghoreNa karmaNA .. 12..\\
sa vai kShArakamAdAya dvijAnhatvA vane sadA .
chakAra vikraya.n teShAM pata~NgAnAM narAdhipa .. 13..\\
eva.n tu vartamAnasya tasya vR^ittiM durAtmanaH .
agamatsumahAnkAlo na chAdharmamabudhyata .. 14..\\
tasya bhAryA sahAyasya ramamANasya shAshvatam .
daivayogavimUDhasya nAnyA vR^ittirarochata .. 15..\\
tataH kadA chittasyAtha vanasthasya samudgataH .
pAtayanniva vR^ikShA.nstAnsumahAnvAtasambhramaH .. 16..\\
meghasa~NkulamAkAsha.n vidyunmaNDalamaNDitam .
sa~nchanna.n sumuhUrtena nau sthAneneva sAgaraH .. 17..\\
vAridhArA samUhaishcha samprahR^iShTaH shatakratuH .
kShaNena pUrayAmAsa salilena vasundharAm .. 18..\\
tato dhArAkule loke sambhramannaShTachetanaH .
shItArtastadvana.n sarvamAkulenAntarAtmanA .. 19..\\
naiva nimna.n sthalaM vApi so.avindata viha~NgahA .
pUrito hi jalaughena mArgastasya vanasya vai .. 20..\\
pakShiNo vAtavegena hatA lInAstadAbhavan .
mR^igAH si.nhA varAhAshcha sthalAnyAshritya tasthire .. 21..\\
mahatA vAtavarSheNa trAsitAste vanaukasaH .
bhayArtAshcha kShudhArtAshcha babhramuH sahitA vane .. 22..\\
sa tu shItahatairgAtrairjagAmaiva na tasthivAn .
so.apashyadvanaShaNDeShu meghanIla.n vanaspatim .. 23..\\
tArADhya.n kumudAkAramAkAshaM nirmalaM cha ha .
meghairmuktaM nabho dR^iShTvA lubdhakaH shItavihvalaH .. 24..\\
disho.avalokayAmAsa velA.n chaiva durAtmavAn .
dUre grAmaniveshashcha tasmAddeshAditi prabho .
kR^itabuddhirvane tasminvastu.n tA.n rajanIM tadA .. 25..\\
so.a~njaliM prayataH kR^itvA vAkyamAha vanaspatim .
sharaNa.n yAmi yAnyasmindaivatAnIha bhArata .. 26..\\
sa shilAyA.n shiraH kR^itvA parNAnyAstIrya bhUtale .
duHkhena mahatAviShTastataH suShvApa pakShihA .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 142}
bh
atha vR^ikShasya shAkhAyA.n viha~NgaH sa suhR^ijjanaH .
dIrghakAloShito rAja.nstatra chitratanU ruhaH .. 1..\\
tasya kAlya.n gatA bhAryA charituM nAbhyavartata .
prAptA.n cha rajanIM dR^iShTvA sa pakShI paryatapyata .. 2..\\
vAtavarShaM mahachchAsInna chAgachchhati me priyA .
kiM nu tatkAraNa.n yena sAdyApi na nivartate .. 3..\\
api svasti bhavettasyAH priyAyA mama kAnane .
tayA virahita.n hIdaM shUnyamadya gR^ihaM mama .. 4..\\
yadi sA raktanetrAntA chitrA~NgI madhurasvarA .
adya nAbhyeti me kAntA na kArya.n jIvitena me .. 5..\\
patidharmaratA sAdhvI prANebhyo.api garIyasI .
sA hi shrAnta.n kShudhArtaM cha jAnIte mAM tapasvinI .. 6..\\
anuraktA hitA chaiva snigdhA chaiva pativratA .
yasya vai tAdR^ishI bhAryA dhanyaH sa manujo bhuvi .. 7..\\
bhAryA hi paramo nAthaH puruShasyeha paThyate .
asahAyasya loke.asmi.NllokayAtrA sahAyinI .. 8..\\
tathA rogAbhibhUtasya nitya.n kR^ichchhragatasya cha .
nAsti bhAryAsama.n kiM chinnarasyArtasya bheShajam .. 9..\\
nAsti bhAryAsamo bandhurnAsti bhAryAsamA gatiH .
nAsti bhAryAsamo loke sahAyo dharmasAdhanaH .. 10..\\
eva.n vipalatastasya dvijasyArtasya tatra vai .
gR^ihItA shakunaghnena bhAryA shushrAva bhAratIm .. 11..\\
na sA strItyabhibhAShA syAdyasyA bhartA na tuShyati .
agnisAkShikamapyetadbhartA hi sharaNa.n striyaH .. 12..\\
iti sa~ncintya duHkhArtA bhartAra.n duHkhitaM tadA .
kapotI lubdhakenAtha yattA vachanamabravIt .. 13..\\
hanta vakShyAmi te shreyaH shrutvA cha kuru tattathA .
sharaNAgata santrAtA bhava kAnta visheShataH .. 14..\\
eSha shAkunikaH shete tava vAsa.n samAshritaH .
shItArtashcha kShudhArtashcha pUjAm asmai prayojaya .. 15..\\
yo hi kashchiddvija.n hanyAdgAM vA lokasya mAtaram .
sharaNAgata.n cha yo hanyAttulyaM teShAM cha pAtakam .. 16..\\
yAsmAka.n vihitA vR^ittiH kApotI jAtidharmataH .
sA nyAyyAtmavatA nitya.n tvadvidhenAbhivartitum .. 17..\\
yastu dharma.n yathAshakti gR^ihastho hyanuvartate .
sa pretya labhate lokAnakShayAniti shushruma .. 18..\\
sa tva.n santAnavAnadya putravAnapi cha dvija .
tatsvadehe dayA.n tyaktvA dharmArthau parigR^ihya vai .
pUjAmasmai prayu~NkShva tvaM prIyetAsya mano yathA .. 19..\\
iti sA shakunI vAkya.n kShArakasthA tapasvinI .
atiduHkhAnvitA prochya bhartAra.n samudaikShata .. 20..\\
sa patnyA vachana.n shrutvA dharmayukti samanvitam .
harSheNa mahatA yukto bAShpavyAkulalochanaH .. 21..\\
ta.n vai shAkunika.n dR^iShTvA vidhidR^iShTena karmaNA .
pUjayAmAsa yatnena sa pakShI pakShijIvinam .. 22..\\
uvAcha cha svAgata.n te brUhi kiM karavANyaham .
santApashcha na kartavyaH svagR^ihe vartate bhavAn .. 23..\\
tadbravItu bhavAnkShipra.n kiM karomi kimichchhasi .
praNayena bravImi tvA.n tva.n hi naH sharaNAgataH .. 24..\\
sharaNAgatasya kartavyamAtithyamiha yatnataH .
pa~ncha yaGYapravR^ittena gR^ihasthena visheShataH .. 25..\\
pa~ncha yaGYA.nstu yo mohAnna karoti gR^ihAshramI .
tasya nAyaM nacha paro loko bhavati dharmataH .. 26..\\
tadbrUhi tva.n suvisrabdho yattvaM vAchA vadiShyasi .
tatkariShyAmyaha.n sarvaM mA tvaM loke manaH kR^ithAH .. 27..\\
tasya tadvachana.n shrutvA shakunerlubdhako.abravIt .
bAdhate khalu mA shIta.n himatrANaM vidhIyatAm .. 28..\\
evamuktastataH pakShI parNAnyAstIrya bhUtale .
yathA shuShkANi yatnena jvalanArtha.n druta.n yayau .. 29..\\
sa gatvA~NgAra karmAnta.n gR^ihItvAgnimathAgamat .
tataH shuShkeShu parNeShu pAvaka.n so.abhyadIdipat .. 30..\\
susandIptaM mahatkR^itvA tamAha sharaNAgatam .
pratApaya suvisrabdha.n svagAtrANyakutobhayaH .. 31..\\
sa tathoktastathetyuktvA lubdho gAtrANyatApayat .
agnipratyAgata prANastataH prAha viha~Ngamam .. 32..\\
dattamAhAramichchhAmi tvayA kShudbAdhate hi mAm .
tadvachaH sa pratishrutya vAkyamAha viha~NgamaH .. 33..\\
na me.asti vibhavo yena nAshayAmi tava kShudhAm .
utpannena hi jIvAmo vayaM nitya.n vanaukasaH .. 34..\\
sa~ncayo nAsti chAsmAkaM munInAmiva kAnane .
ityuktvA sa tadA tatra vivarNavadano.abhavat .. 35..\\
kathaM nu khalu kartavyamiti chintAparaH sadA .
babhUva bharatashreShTha garhayanvR^ittimAtmanaH .. 36..\\
muhUrtAllabdhasa~nj~nastu sa pakShI pakShighAtakam .
uvAcha tarpayiShye tvAM muhUrtaM pratipAlaya .. 37..\\
ityuktvA shuShkaparNaiH sa samprajvAlya hutAshanam .
harSheNa mahatA yuktaH kapotaH punarabravIt .. 38..\\
devAnA.n cha munInAM cha pitR^INAM cha mahAtmanAm .
shrutapUrvo mayA dharmo mahAnatithipUjane .. 39..\\
kuruShvAnugrahaM me.adya satyametadbravImi te .
nishchitA khalu me buddhiratithipratipUjane .. 40..\\
tataH satyapratiGYo vai sa pakShI prahasanniva .
tamagni.n triH parikramya pravivesha mahIpate .. 41..\\
agnimadhyaM praviShTa.n ta lubdho dR^iShTvAtha pakShiNam .
chintayAmAsa manasA kimidaM nu kR^itaM mayA .. 42..\\
aho mama nR^isha.nsasya garhitasya svakarmaNA .
adharmaH sumahAnghoro bhaviShyati na saMshayaH .. 43..\\
evaM bahuvidhaM bhUri vilalApa sa lubdhakaH .
garhayansvAni karmANi dvija.n dR^iShTvA tathAgatam .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 143}
bh
tatasta.n lubdhakaH pashyankR^ipayAbhipariplutaH .
kapotamagnau patita.n vAkyaM punaruvAcha ha .. 1..\\
kimIdR^ishaM nR^isha.nsena mayA kR^itamabuddhinA .
bhaviShyati hi me nityaM pAtaka.n hR^idi jIvataH .. 2..\\
sa vinindannathAtmAnaM punaH punaruvAcha ha .
dhinmAmastu sudurbuddhi.n sadA nikR^itinishchayam .
shubha.n karma parityajya yo.aha.n shakunilubdhakaH .. 3..\\
nR^isha.nsasya mamAdyAyaM pratyAdesho na saMshayaH .
dattaH svamA.nsa.n dadatA kapotena mahAtmanA .. 4..\\
so.aha.n tyakShye priyAnprANAnputradAra.n visR^ijya cha .
upadiShTo hi me dharmaH kapotenAtidharmiNA .. 5..\\
adya prabhR^iti deha.n svaM sarvabhogairvivarjitam .
yathA svalpa.n jalaM grIShme shoShayiShyAmyahaM tathA .. 6..\\
kShutpipAsAtapa sahaH kR^isho dhamani santataH .
upavAsairbahuvidhaishchariShye pAralaukikam .. 7..\\
aho dehapradAnena darshitAtithi pUjanA .
tasmAddharma.n chariShyAmi dharmo hi paramA gatiH .
dR^iShTo hi dharmo dharmiShThairyAdR^isho vihagottame .. 8..\\
evamuktvA vinishchitya raudrakarmA sa lubdhakaH .
mahAprasthAnamAshritya prayayau saMshitavrataH .. 9..\\
tato yaShTi.n shalAkAshcha kShArakaM pa~njara.n tathA .
tAMshcha baddhA kapotAnsa sampramuchyotsasarja ha .. 10..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 144}
bh
tato gate shAkunike kapotI prAha duHkhitA .
sa.nsmR^itya bhartAramatho rudatI shokamUrchhitA .. 1..\\
nAha.n te vipriyaM kAnta kadA chidapi sa.nsmare .
sarvA vai vidhavA nArI bahuputrApi khechara .
shochyA bhavati bandhUnAM patihInA manasvinI .. 2..\\
lAlitAha.n tvayA nityaM bahumAnAchcha sAntvitA .
vachanairmadhuraiH snigdhairasakR^itsumanoharaiH .. 3..\\
kandareShu cha shailAnAM nadInAM nirjhareShu cha .
drumAgreShu cha ramyeShu ramitAha.n tvayA priya .. 4..\\
AkAshagamane chaiva sukhitAha.n tvayA sukham .
vihR^itAsmi tvayA kAnta tanme nAdyAsti ki.n chana .. 5..\\
mita.n dadAti hi pitA mitaM mAtA mita.n sutaH .
amitasya tu dAtAraM bhartAra.n kA na pUjayet .. 6..\\
nAsti bhartR^isamo nAtho na cha bhartR^isama.n sukham .
visR^ijya dhanasarvasvaM bhartA vai sharaNa.n striyAH .. 7..\\
na kAryamiha me nAtha jIvitena tvayA vinA .
patihInApi kA nArI satI jIvitumutsahet .. 8..\\
eva.n vilapya bahudhA karuNaM sA suduHkhitA .
pativratA sampradIptaM pravivesha hutAshanam .. 9..\\
tatashchitrAmbara dharaM bhartAra.n sAnvapashyata .
vimAnastha.n sukR^itibhiH pUjyamAnaM mahAtmabhiH .. 10..\\
chitramAlyAmbaradhara.n sarvAbharaNabhUShitam .
vimAnashakta koTIbhirAvR^itaM puNyakIrtibhiH .. 11..\\
tataH svargagataH pakShI bhAryayA saha sa~NgataH .
karmaNA pUjitastena reme tatra sabhAryayA .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 145}
bh
vimAnasthau tu tau rAja.Nllubdhako vai dadarsha ha .
dR^iShTvA tau dampatI duHkhAdachintayata sadgatim .. 1..\\
kIdR^isheneha tapasA gachchheyaM paramA.n gatim .
iti buddhyA vinishchitya gamanAyopachakrame .. 2..\\
mahAprasthAnamAshritya lubdhakaH pakShijIvanaH .
nishcheShTo mArutAhAro nirmamaH svargakA~NkShayA .. 3..\\
tato.apashyatsuvistIrNa.n hR^idyaM padmavibhUShitam .
nAnAdvija gaNAkIrNa.n saraH shItajalaM shubham .
pipAsArtho.api taddR^iShTvA tR^iptaH syAnnAtra saMshayaH .. 4..\\
upavAsakR^isho.atyartha.n sa tu pArthiva lubdhakaH .
upasarpata sa.nhR^iShTaH shvApadAdhyuShita.n vanam .. 5..\\
mahAntaM nishchaya.n kR^itvA lubdhakaH pravivesha ha .
pravishanneva cha vanaM nigR^ihItaH sa kaNTakaiH .. 6..\\
sa kaNTaka vibhugnA~Ngo lohitArdrIkR^itachchhaviH .
babhrAma tasminvijane nAnAmR^igasamAkule .. 7..\\
tato drumANAM mahatAM pavanena vane tadA .
udatiShThata sa~NgharShAtsumahAnhavyavAhanaH .. 8..\\
tadvana.n vR^iShka sa~NkIrNaM latA viTapa sa~Nkulam .
dadAha pAvakaH kruddho yugAntAgnisamaprabhaH .. 9..\\
sa jvAlaiH pavanoddhUtairvisphuli~NgaiH samanvitaH .
dadAha tadvana.n ghoraM mR^igapakShisamAkulam .. 10..\\
tataH sa dehamokShArtha.n samprahR^iShTena chetasA .
abhyadhAvata sa.nvR^iddhaM pAvaka.n lubdhakastadA .. 11..\\
tatastenAgninA dagdho lubdhako naShTakilbiShaH .
jagAma paramA.n siddhi.n tadA bharatasattama .. 12..\\
tataH svargasthamAtmAna.n so.apashyadvigatajvaraH .
yakShagandharvasiddhAnAM madhye bhrAjantamindravat .. 13..\\
eva.n khalu kapotashcha kapotI cha pativratA .
lubdhakena saha svarga.n gatAH puNyena karmaNA .. 14..\\
yApi chaiva.n vidhA nArI bhartAramanuvartate .
virAjate hi sA kShipra.n kapotIva divi sthitAH .. 15..\\
evametatpurAvR^itta.n lubdhakasya mahAtmanaH .
kapotasya cha dharmiShThA gatiH puNyena karmaNA .. 16..\\
yashcheda.n shR^iNuyAnnityaM yashchedaM parikIrtayet .
nAshubha.n vidyate tasya manasApi pramAdyataH .. 17..\\
yudhiShThira mahAneSha dharmo dharmabhR^itA.n vara .
goghneShvapi bhavedasminniShkR^itiH pApakarmaNaH .
niShkR^itirna bhavettasminyo hanyAchchharaNAgatam .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 146}
y
abuddhi pUrva.n yaH pApa.n kuryAdbharatasattama .
muchyate sa katha.n tasmAdenasastadvadasva me .. 1..\\
bh
atra te varNayiShye.ahamitihAsaM purAtanam .
indrotaH shaunako vipro yadAha janamejayam .. 2..\\
AsIdrAjA mahAvIryaH pArikShijjanamejayaH .
abuddhi pUrvaM brahmahatyA tamAgachchhanmahIpatim .. 3..\\
taM brAhmaNAH sarva eva tatyajuH sa purohitAH .
jagAma sa vana.n rAjA dahyamAno divAnisham .. 4..\\
sa prajAbhiH parityaktashchakAra kushalaM mahat .
ativela.n tapastepe dahyamAnaH sa manyunA .. 5..\\
tatretihAsa.n vakShyAmi dharmasyAsyopabR^i.nhaNam .
dahyamAnaH pApakR^ityA jagAma janamejayaH .. 6..\\
variShyamANa indrota.n shaunakaM saMshitavratam .
samAsAdyopajagrAha pAdayoH paripIDayan .. 7..\\
tato bhIto mahApraGYo jagarhe subhR^isha.n tadA .
kartA pApasya mahato bhrUNahA kimihAgataH .. 8..\\
ki.n tavAsmAsu kartavyaM mAmA sprAkShIH kathaM chana .
gachchha gachchha na te sthAnaM prINAtyasmAniha dhruvam .. 9..\\
rudhirasyeva te gandhaH shavasyeva cha darshanam .
ashivaH shiva sa~NkAsho mR^ito jIvannivATasi .. 10..\\
antarmR^ityurashuddhAtmA pApamevAnuchintayan .
prabudhyase prasvapiShi vartase charase sukhI .. 11..\\
mogha.n te jIvita.n rAjanparikliShTaM cha jIvasi .
pApAyeva cha sR^iShTo.asi karmaNe ha yavIyase .. 12..\\
bahukalyANamichchhanta Ihante pitaraH sutAn .
tapasA devatejyAbhirvandanena titikShayA .. 13..\\
pitR^ivaMshamimaM pashya tvatkR^ite naraka.n gatam .
nirarthAH sarva evaiShAmAshA bandhAstvadAshrayAH .. 14..\\
yAnpUjayanto vindanti svargamAyuryashaH sukham .
teShu te satata.n dveSho brAhmaNeShu nirarthakaH .. 15..\\
ima.n lokaM vimuchya tvamavA~NmUrdhA patiShyasi .
ashAshvatIH shAshvatIshcha samAH pApena karmaNA .. 16..\\
adyamAno jantu gR^idhraiH shitikaNThairayomukhair .
tato.api punarAvR^ittaH pApayoni.n gamiShyasi .. 17..\\
yadidaM manyase rAjannAyamasti paraH kutaH .
pratismArayitArastvA.n yamadUtA yamakShaye .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 147}
bh
evamuktaH pratyuvAcha taM muni.n janamejayaH .
garhyaM bhavAngarhayati nindyaM nindati mA bhavAn .. 1..\\
dhikkAryaM mA dhikkurute tasmAttvAhaM prasAdaye .
sarva.n hIdaM svakR^itaM me jvalAmyagnAvivAhitaH .. 2..\\
svakarmANyabhisandhAya nAbhinandati me manaH .
prAptaM nUnaM mayA ghoraM bhaya.n vaivasvatAdapi .. 3..\\
tattu shalyamanirhR^itya katha.n shakShyAmi jIvitum .
sarvamanyUnvinIya tvamabhi mA vada shaunaka .. 4..\\
mahAnasaM brAhmaNAnAM bhaviShyAmyarthavAnpunaH .
astu sheSha.n kulasyAsya mA parAbhUdidaM kulam .. 5..\\
na hi no brahma shaptAnA.n sheSho bhavitumarhati .
shrutIralabhamAnAnA.n sa.nvidaM veda nishchayAt .. 6..\\
nirvidyamAnaH subhR^ishaM bhUyo vakShyAmi sAmpratam .
bhUyashchaivAbhina~NkShanti nirdharmA nirjapA iva .. 7..\\
arvAkcha pratitiShThanti pulinda shabarA iva .
na hyayaGYA amu.n lokaM prApnuvanti katha.n chana .. 8..\\
aviGYAyaiva me praGYAM bAlasyeva supaNDitaH .
brahmanpiteva putrebhyaH prati mA.n vA~nchha shaunakaH .. 9..\\
z
kimAshcharya.n yataH prAGYo bahu kuryAddhi sAmpratam .
iti vai paNDito bhUtvA bhUtAnAM nopatapyati .. 10..\\
praGYA prAsAdamAruhya ashochyaH shochate janAn .
jagatIsthAnivAdristhaH praGYayA pratipashyati .. 11..\\
na chopalabhate tatra na cha kAryANi pashyati .
nirviNNAtmA parokSho vA dhikkR^itaH sarvasAdhuShu .. 12..\\
viditvobhayato vIryaM mAhAtmya.n veda Agame .
kuruShveha mahAshAntiM brahmA sharaNamastu te .. 13..\\
tadvai pAratrika.n chAru brAhmaNAnAmakupyatAm .
atha chettapyase pApairdharma.n chedanupashyasi .. 14..\\
j
anutapye cha pApena na chAdharma.n charAmyaham .
bubhUShuM bhajamAna.n cha prativA~nchhAmi shaunaka .. 15..\\
z
chhittvA stambha.n cha mAnaM cha prItimichchhAmi te nR^ipa .
sarvabhUtahite tiShTha dharma.n chaiva pratismara .. 16..\\
na bhayAnna cha kArpaNyAnna lobhAttvAmupAhvaye .
tAM me devA gira.n satyAM shR^iNvantu brAhmaNaiH saha .. 17..\\
so.ahaM na kena chichchArthI tvA.n cha dharmamupAhvaye .
kroshatA.n sarvabhUtAnAmaho dhigiti kurvatAm .. 18..\\
vakShyanti mAmadharmaGYA vakShyantyasuhR^ido janAH .
vAchastAH suhR^idaH shrutvA sa~njvariShyanti me bhR^isham .. 19..\\
ke chideva mahAprAGYAH pariGYAsyanti kAryatAm .
jAnIhi me kR^ita.n tAta brAhmaNAnprati bhArata .. 20..\\
yathA te matkR^ite kShema.n labhera.nstattathA kuru .
pratijAnIhi chAdrohaM brAhmaNAnAM narAdhipa .. 21..\\
j
naiva vAchA na manasA na punarjAtu karmaNA .
drogdhAsmi brAhmaNAnvipra charaNAveva te spR^ishe .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 148}
z
tasmAtte.ahaM pravakShyAmi dharmamAvR^ittachetase .
shrImAnmahAbalastuShTo yastva.n dharmamavekShase .
purastAddAruNo bhUtvA suchitratarameva tat .. 1..\\
anugR^ihNanti bhUtAni svena vR^ittena pArthiva .
kR^itsne nUna.n sadasatI iti loko vyavasyati .
yatra tva.n tAdR^isho bhUtvA dharmamadyAnupashyasi .. 2..\\
hitvA suruchiraM bhakShyaM bhogAMshcha tapa AsthitaH .
ityetadapi bhUtAnAmadbhuta.n janamejaya .. 3..\\
yo durbalo bhaveddAtA kR^ipaNo vA tapodhanaH .
anAshcharya.n tadityAhurnAtidUre hi vartate .. 4..\\
etadeva hi kArpaNya.n samagramasamIkShitam .
tasmAtsamIkShayaiva syAdbhavettasmi.nstato guNaH .. 5..\\
yaGYo dAna.n dayA vedAH satyaM cha pR^ithivIpate .
pa~nchaitAni pavitrANi ShaShTha.n sucharita.n tapaH .. 6..\\
tadeva rAGYAM paramaM pavitra.n janamejaya .
tena samyaggR^ihItena shreyA.nsa.n dharmamApsyasi .. 7..\\
puNyadeshAbhigamanaM pavitraM parama.n smR^itam .
api hyudAharantImA gAthA gItA yayAtinA .. 8..\\
yo martyaH pratipadyeta AyurjIveta vA punaH .
yaGYamekAntataH kR^itvA tatsaMnyasya tapash charet .. 9..\\
puNyamAhuH kurukShetra.n sarasvatyAM pR^ithUdakam .
yatrAvagAhya pItvA vA naiva.n shvo maraNa.n tapet .. 10..\\
mahAsuraH puShkarANi prabhAsottara mAnase .
kAloda.n tveva gantAsi labdhAyurjIvite punaH .. 11..\\
sarasvatI dR^iShadvatyau sevamAno.anusa~ncareH .
svAdhyAyashIlaH sthAneShu sarveShu samupaspR^isheH .. 12..\\
tyAgadharmaM pavitrANA.n saMnyAsaM paramabravIt .
atrApyudAharantImA gAthAH satyavatA kR^itAH .. 13..\\
yathA kumAraH satyo vai na puNyo na cha pApakR^it .
na hyasti sarvabhUteShu duHkhamasminkutaH sukham .. 14..\\
evaM prakR^itibhUtAnA.n sarvasa.nsarga yAyinAm .
tyajatA.n jIvitaM prAyo vivR^ite puNyapAtake .. 15..\\
yattveva rAGYo jyAyo vai kAryANA.n tadvadAmi te .
balena sa.nvibhAgaishcha jaya svargaM punIShva cha .. 16..\\
yasyaivaM balamojashcha sa dharmasya prabhurnaraH .
brAhmaNAnA.n sukhArtha.n tvaM paryehi pR^ithivImimAm .. 17..\\
yathaivainAnpurAkShaipsIstathaivainAnprasAdaya .
api dhikkriyamANo.api tyajyamAno.apyanekadhA .. 18..\\
Atmano darshana.n vidvannAhantAsmIti mA krudhaH .
ghaTamAnaH svakAryeShu kuru naiHshreyasaM param .. 19..\\
himAgni ghorasadR^isho rAjA bhavati kash chana .
lA~NgalAshani kalpo vA bhavatyanyaH parantapa .. 20..\\
na niHsheSheNa mantavyamachikitsyena vA punaH .
na jAtu nAhamasmIti prasaktavyamasAdhuShu .. 21..\\
vikarmaNA tapyamAnaH pAdAtpApasya muchyate .
naitatkAryaM punariti dvitIyAtparimuchyate .
chariShye dharmameveti tR^itIyAtparimuchyate .. 22..\\
kalyANananumantavyaM puruSheNa bubhUShatA .
ye sugandhIni sevante tathA gandhA bhavanti te .
ye durgandhIni sevante tathA gandhA bhavanti te .. 23..\\
tapashcharyA paraH sadyaH pApAddhi parimuchyate .
sa.nvatsaramupAsyAgnimabhishastaH pramuchyate .
trINi varShANyupAsyAgniM bhrUNahA vipramuchyate .. 24..\\
yAvataH prANino hanyAttajjAtIyAnsvabhAvataH .
pramIyamANAnunmochya bhrUNahA vipramuchyate .. 25..\\
api vApsu nimajjeta trirjapannagha marShaNam .
yathAshvamedhAvabhR^ithastathA tanmanurabravIt .. 26..\\
kShipraM praNudate pApa.n satkAraM labhate tathA .
api chainaM prasIdanti bhUtAni jaDa mUkavat .. 27..\\
bR^ihaspati.n deva guru.n surAsurAH
sametya sarve nR^ipate.anvayu~njan .
dharme phala.n vettha kR^ite maharShe
tathetarasminnarake pApaloke .. 28..\\
ubhe tu yasya sukR^ite bhavetAM
ki.n svittayostatra jayottaraM syAt .
AchakShva naH karmaphalaM maharShe
kathaM pApaM nudate puNyashIlaH .. 29..\\
b
kR^itvA pApaM pUrvamabuddhipUrvaM
puNyAni yaH kurute buddhipUrvam .
sa tatpApaM nudate puNyashIlo
vAso yathA malina.n kShAra yuktyA .. 30..\\
pApa.n kR^itvA na manyeta nAhamasmIti pUruShaH .
chikIrShedeva kalyANa.n shraddadhAno.anasUyakaH .. 31..\\
chhidrANi vasanasyeva sAdhunA vivR^iNoti yaH .
yaH pApaM puruShaH kR^itvA kalyANamabhipadyate .. 32..\\
yathAdityaH punarudya.nstamaH sarva.n vyapohati .
kalyANamAcharanneva.n sarvaM pApaM vyapohati .. 33..\\
bh
evamuktvA sa rAjAnamindroto janamejayam .
yAjayAmAsa vidhivadvAjimedhena shaunakaH .. 34..\\
tataH sa rAjA vyapanItakalmaShaH
shriyA yutaH prajvalitAgnirUpayA .
vivesha rAjya.n svamamitrakarshano
diva.n yathA pUrNavapurnishAkaraH .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 149}
bh
shR^iNu pArtha yathAvR^ittamitihAsaM purAtanam .
gR^idhrajambuka sa.nvAda.n yo vR^itto vaidishe purA .. 1..\\
duHkhitAH ke chidAdAya bAlamaprAptayauvanam .
kulasarvasva bhUta.n vai rudantaH shokavihvalAH .. 2..\\
bAlaM mR^ita.n gR^ihItvAtha shmashAnAbhimukhAH sthitAH .
a~NkenA~Nka.n cha sa~Nkramya rurudurbhUtale tadA .. 3..\\
teShA.n ruditashabdena gR^idhro.abhyetya vacho.abravIt .
ekAtmakamima.n loke tyaktvA gachchhata mAchiram .. 4..\\
iha pu.nsA.n sahasrANi strIsahasrANi chaiva hi .
samAnItAni kAlena ki.n te vai jAtvabAndhavAH .. 5..\\
sampashyata jagatsarva.n sukhaduHkhairadhiShThitam .
sa.nyogo viprayogashcha paryAyeNopalabhyate .. 6..\\
gR^ihItvA ye cha gachchhanti ye.anuyAnti cha tAnmR^itAn .
te.apyAyuShaH pramANena svena gachchhanti jantavaH .. 7..\\
ala.n sthitvA shmashAne.asmingR^idhragomAyusa~Nkule .
ka~NkAla bahule ghore sarvaprANi bhaya~Nkare .. 8..\\
na punarjIvitaH kashchitkAladharmamupAgataH .
priyo vA yadi vA dveShyaH prANinA.n gatirIdR^ishI .. 9..\\
sarveNa khalu martavyaM martyaloke prasUyatA .
kR^itAntavihite mArge ko mR^ita.n jIvayiShyati .. 10..\\
karmAnta vihite loke chAsta.n gachchhati bhAskare .
gamyatA.n svamadhiShThAnaM sutasnehaM visR^ijya vai .. 11..\\
tato gR^idhravachaH shrutvA vikroshantastadA nR^ipa .
bAndhavAste.abhyagachchhanta putramutsR^ijya bhUtale .. 12..\\
vinishchityAtha cha tataH santyajantaH svamAtmajam .
nirAshA jIvite tasya mArgamAruhya dhiShThitAH .. 13..\\
dhvA~NkShAbhra samavarNastu bilAnniHsR^itya jambukaH .
gachchhamAnAnsma tAnAha nirghR^iNAH khalu mAnavAH .. 14..\\
Adityo.aya.n sthito mUDhAH sneha.n kuruta mA bhayam .
bahurUpo muhUrtashcha jIvetApi kadA chana .. 15..\\
yUyaM bhUmau vinikShipya putrasneha vinAkR^itAH .
shmashAne putramutsR^ijya kasmAdgachchhatha nirghR^iNAH .. 16..\\
na vo.astyasminsute sneho bAle madhurabhAShiNi .
yasya bhAShita mAtreNa prasAdamupagachchhatha .. 17..\\
na pashyatha sutasneha.n yAdR^ishaH pashupakShiNAm .
na yeShA.n dhArayitvA tAnkashchidasti phalAgamaH .. 18..\\
chatuShpAtpakShikITAnAM prANinA.n snehasa~NginAm .
paralokagatisthAnAM muniyaGYakriyA iva .. 19..\\
teShAM putrAbhirAmANAm iha loke paratra cha .
na guNo dR^ishyate kashchitprajAH sandhArayanti cha .. 20..\\
apashyatAM priyAnputrAnnaiShA.n shoko.anutiShThati .
na cha puShNanti sa.nvR^iddhAste mAtA pitarau kva chit .. 21..\\
mAnuShANA.n kutaH sneho yeShA.n shoko bhaviShyati .
ima.n kulakaraM putraM kathaM tyaktvA gamiShyatha .. 22..\\
chiraM mu~nchata bAShpa.n cha chira.n snehena pashyata .
eva.nvidhAni hIShTAni dustyajAni visheShataH .. 23..\\
kShINasyAthAbhiyuktasya shmashAnAbhimukhasya cha .
bAndhavA yatra tiShThanti tatrAnyo nAvatiShThate .. 24..\\
sarvasya dayitAH prANAH sarvaH sneha.n cha vindati .
tiryagyoniShvapi satA.n snehaM pashyata yAdR^isham .. 25..\\
tyaktvA katha.n gachchhethemaM padmalolAyatAkShakam .
yathA navodvAha kR^ita.n snAnamAlyavibhUShitam .. 26..\\
bh
jambukasya vachaH shrutvA kR^ipaNaM paridevataH .
nyavartanta tadA sarve shavArtha.n te sma mAnuShAH .. 27..\\
grdhra
aho dhiksunR^isha.nsena jambukenAlpa medhasA .
kShudreNoktA hInasattvA mAnuShAH kiM nivartatha .. 28..\\
pa~ncha bhUtaparityakta.n shUnya.n kAShThatvamAgatam .
kasmAchchhochatha nishcheShTamAtmAna.n kiM na shochatha .. 29..\\
tapaH kuruta vai tIvraM muchyadhva.n yena kilbiShAt .
tapasA labhyate sarva.n vilApaH ki.n kariShyati .. 30..\\
aniShTAni cha bhAgyAni jAnIta saha mUrtibhiH .
yena gachchhati loko.aya.n dattvA shokamanantakam .. 31..\\
dhana.n gAshcha suvarNaM cha maNiratnamathApi cha .
apatya.n cha tapo mUlaM tapoyogAchcha labhyate .. 32..\\
yathA kR^itA cha bhUteShu prApyate sukhaduHkhitA .
gR^ihItvA jAyate janturduHkhAni cha sukhAni cha .. 33..\\
na karmaNA pituH putraH pitA vA putrakarmaNA .
mArgeNAnyena gachchhanti tyaktvA sukR^itaduShkR^ite .. 34..\\
dharma.n charata yatnena tathAdharmAnnivartata .
vartadhva.n cha yathAkAlaM daivateShu dvijeShu cha .. 35..\\
shoka.n tyajata dainyaM cha sutasnehAnnivartata .
tyajyatAmayamAkAshe tataH shIghraM nivartata .. 36..\\
yatkaroti shubha.n karma tathAdharma.n sudAruNam .
tatkartaiva samashnAti bAndhavAnA.n kimatra hi .. 37..\\
iha tyaktvA na tiShThanti bAndhavA bAndhavaM priyam .
snehamutsR^ijya gachchhanti bAShpapUrNAvilekShaNAH .. 38..\\
prAGYo vA yadi vA mUrkhaH sadhano nirdhano.api vA .
sarvaH kAlavasha.n yAti shubhAshubhasamanvitaH .. 39..\\
ki.n kariShyatha shochitvA mR^itaM kimanushochatha .
sarvasya hi prabhuH kAlo dharmataH samadarshanaH .. 40..\\
yauvanasthAMshcha bAlAMshcha vR^iddhAngarbhagatAnapi .
sarvAnAvishate mR^ityurevaM bhUtamida.n jagat .. 41..\\
j
aho mandI kR^itaH sneho gR^idhreNehAlpa medhasA .
putrasnehAbhibhUtAnA.n yuShmAkaM shochatAM bhR^isham .. 42..\\
samaiH samyakprayuktaishcha vachanaiH prashrayottaraiH .
yadgachchhatha jalasthAya.n snehamutsR^ijya dustyajam .. 43..\\
aho putra viyogena mR^itashUnyopasevanAt .
kroshatA.n vai bhR^isha.n duHkhaM vivatsAnAM gavAm iva .. 44..\\
adya shoka.n vijAnAmi mAnuShANAM mahItale .
sneha.n hi karuNa.n dR^iShTvA mamApyashrUNyathAgaman .. 45..\\
yatno hi satata.n kAryaH kR^ito daivena sidhyati .
daivaM puruShakArashcha kR^itAntenopapadyate .. 46..\\
anirvedaH sadA kAryo nirvedAddhi kutaH sukham .
prayatnAtprApyate hyarthaH kasmAdgachchhatha nirdayAH .. 47..\\
AtmamA.nsopavR^itta.n cha sharIrArdhamayIM tanum .
pitR^INA.n vaMshakartAraM vane tyaktvA kva yAsyatha .. 48..\\
atha vAsta.n gate sUrye sandhyAkAla upasthite .
tato neShyatha vA putramihasthA vA bhaviShyatha .. 49..\\
g
adya varShasahasraM me sAgra.n jAtasya mAnuShAH .
na cha pashyAmi jIvantaM mR^ita.n strI puMnapu.nsakam .. 50..\\
mR^itA garbheShu jAyante mriyante jAtamAtrakAH .
vikramanto mriyante cha yauvanasthAstathApare .. 51..\\
anityAnIha bhAgyAni chatuShpAtpakShiNAm api .
ja~NgamAja~NgamAnA.n chApyAyuragre.avatiShThate .. 52..\\
iShTadAraviyuktAshcha putrashokAnvitAstathA .
dahyamAnAH sma shokena gR^iha.n gachchhanti nityadA .. 53..\\
aniShTAnA.n sahasrANi tatheShTAnAM shatAni cha .
utsR^ijyeha prayAtA vai bAndhavA bhR^ishaduHkhitAH .. 54..\\
tyajyatAmeSha nistejAH shUnyaH kAShThatvamAgataH .
anyadehaviShakto hi shAva.n kAShThamupAsate .. 55..\\
bhrAntajIvasya vai bAShpa.n kasmAddhitvA na gachchhata .
nirarthako hyaya.n sneho nirarthashcha parigrahaH .. 56..\\
na chakShurbhyAM na karNAbhyA.n saMshR^iNoti samIkShate .
tasmAdena.n samutsR^ijya svagR^ihAngachchhatAshu vai .. 57..\\
mokShadharmAshritairvAkyairhetumadbhiraniShTuraiH .
mayoktA gachchhata kShipra.n svaM svameva niveshanam .. 58..\\
praGYA viGYAnayuktena buddhisa~nj~nA pradAyinA .
vachana.n shrAvitA rUkShaM mAnuShAH saMnivartate .. 59..\\
j
ima.n kanakavarNAbhaM bhUShaNaiH samala~NkR^itam .
gR^idhravAkyAtkathaM putra.n tyajadhvaM pitR^ipiNDadam .. 60..\\
na snehasya virodho.asti vilAparuditasya vai .
mR^itasyAsya parityAgAttApo vai bhavitA dhruvam .. 61..\\
shrUyate shambuke shUdre hate brAhmaNa dArakaH .
jIvito dharmamAsAdya rAmAtsatyaparAkramAt .. 62..\\
tathA shvetasya rAjarSherbAlo diShTAntamAgataH .
shvo.abhUte dharmanityena mR^itaH sa~njIvitaH punaH .. 63..\\
tathA kashchidbhavetsiddho munirvA devatApi vA .
kR^ipaNAnAmanukrosha.n kuryAdvo rudatAm iha .. 64..\\
bh
ityuktAH saMnyavartanta shokArtAH putravatsalAH .
a~Nke shiraH samAdhAya rurudurbahuvistaram .. 65..\\
g
ashrupAta pariklinnaH pANisparshana pIDitaH .
dharmarAja prayogAchcha dIrghAM nidrAM praveshitaH .. 66..\\
tapasApi hi sa.nyukto na kAle nopahanyate .
sarvasnehAvasAna.n tadidaM tatpretapattanam .. 67..\\
bAlavR^iddhasahasrANi sadA santyajya bAndhavAH .
dinAni chaiva rAtrIshcha duHkha.n tiShThanti bhUtale .. 68..\\
alaM nirbandhamAgamya shokasya parivAraNam .
apratyaya.n kuto hyasya punaradyeha jIvitam .. 69..\\
naiSha jambuka vAkyena punaH prApsyati jIvitam .
mR^itasyotsR^iShTa dehasya punardeho na vidyate .. 70..\\
na vai mUrti pradAnena na jambuka shatairapi .
shakyo jIvayitu.n hyeSha bAlo varShashatairapi .. 71..\\
api rudraH kumAro vA brahmA vA viShNureva vA .
varamasmai prayachchheyustato jIvedaya.n shishuH .. 72..\\
na cha bAShpavimokSheNa na chAshvAsa kR^itena vai .
na dIrgharuditeneha punarjIvo bhaviShyati .. 73..\\
aha.n cha kroShTukashchaiva yUyaM chaivAsya bAndhavAH .
dharmAdharmau gR^ihItveha sarve vartAmahe.adhvani .. 74..\\
apriyaM paruSha.n chApi paradrohaM parastriyam .
adharmamanR^ita.n chaiva dUrAtprAGYo nivartayet .. 75..\\
satya.n dharma.n shubhaM nyAyyaM prANinAM mahatIM dayAm .
ajihmatvamashAThya.n cha yatnataH parimArgata .. 76..\\
mAtaraM pitara.n chaiva bAndhavAnsuhR^idastathA .
jIvato ye na pashyanti teShA.n dharmaviparyayaH .. 77..\\
yo na pashyati chakShurbhyAM ne~Ngate cha katha.n chana .
tasya niShThAvasAnAnte rudantaH ki.n kariShyatha .. 78..\\
bh
ityuktAsta.n suta.n tyaktvA bhUmau shokapariplutAH .
dahyamAnAH sutasnehAtprayayurbAndhavA gR^ihAn .. 79..\\
j
dAruNo martyaloko.aya.n sarvaprANi vinAshanaH .
iShTabandhuviyogashcha tathaivAlpa.n cha jIvitam .. 80..\\
bahvalIkamasatya.n cha prativAdApriya.n vadam .
imaM prekShya punarbhAva.n duHkhashokAbhivardhanam .. 81..\\
na me mAnuShaloko.ayaM muhUrtamapi rochate .
aho dhiggR^idhravAkyena saMnivartatha mAnuShAH .. 82..\\
pradIptAH putrashokena yathaivAbuddhayastathA .
katha.n gachchhatha sa snehAH sutasneha.n visR^ijya cha .
shrutvA gR^idhrasya vachanaM pApasyehAkR^itAtmanaH .. 83..\\
sukhasyAnantara.n duHkhaM duHkhasyAnantara.n sukham .
sukhaduHkhAnvite loke nehAstyekamanantakam .. 84..\\
ima.n kShititale nyasya bAla.n rUpasamanvitam .
kulashokAkaraM mUDhAH putra.n tyaktvA kva yAsyatha .. 85..\\
rUpayauvana sampanna.n dyotamAnamiva shriyA .
jIvantamevaM pashyAmi manasA nAtra saMshayaH .. 86..\\
vinAshashchApyanarho.asya sukhaM prApsyatha mAnuShAH .
putrashokAgnidagdhAnAM mR^itamapyadya vaH kShamam .. 87..\\
duHkhasambhAvanA.n kR^itvA dhArayitvA svaya.n sukham .
tyaktvA gamiShyatha kvAdya samutsR^ijyAlpa buddhivat .. 88..\\
bh
tathA dharmavirodhena priya mithyAbhidhyAyinA .
shmashAnavAsinA nitya.n rAtriM mR^igayatA tadA .. 89..\\
tato madhyasthatAM nItA vachanairamR^itopamaiH .
jambukena svakAryArthaM bAndhavAstasya dhiShThitAH .. 90..\\
g
ayaM pretasamAkIrNo yakSharAkShasa sevitaH .
dAruNaH kAnanoddeshaH kaushikairabhinAditaH .. 91..\\
bhImaH sughorashcha tathA nIlameghasamaprabhaH .
asmi~nshavaM parityajya pretakAryANyupAsata .. 92..\\
bhAnuryAvanna yAtyasta.n yAvachcha vimalA dishaH .
tAvadenaM parityajya pretakAryANyupAsata .. 93..\\
nadanti paruSha.n shyenAH shivAH kroshanti dAruNAH .
mR^igendrAH pratinandanti ravirasta.n cha gachchhati .. 94..\\
chitAdhUmena nIlena sa.nrajyante cha pAdapAH .
shmashAne cha nirAhArAH pratinandanti dehinaH .. 95..\\
sarve vikrAntavIryAshcha asmindeshe sudAruNAH .
yuShmAnpradharShayiShyanti vikR^itA mA.nsabhojanAH .. 96..\\
dUrAchchAya.n vanoddesho bhayamatra bhaviShyati .
tyajyatA.n kAShThabhUto.ayaM mR^iShyatAM jAmbuka.n vachaH .. 97..\\
yadi jambuka vAkyAni niShphalAnyanR^itAni cha .
shroShyatha bhraShTaviGYAnAstataH sarve vina~NkShyatha .. 98..\\
j
sthIyatAM neha bhetavya.n yAvattapati bhAskaraH .
tAvadasminsutasnehAdanirvedena vartata .. 99..\\
svaira.n rudata visrabdhAH svairaM snehena pashyata .
sthIyatA.n yAvadAdityaH kiM vaH kravyAdabhAShitaiH .. 100..\\
yadi gR^idhrasya vAkyAni tIvrANi rabhasAni cha .
gR^ihNIta mohitAtmAnaH suto vo na bhaviShyati .. 101..\\
bh
gR^idhro.anastamite tvAha gate.astamiti jambukaH .
mR^itasya taM parijanamUchatustau kShudhAnvitau .. 102..\\
svakAryadakShiNau rAjangR^idhro jambuka eva cha .
kShutpipAsAparishrAntau shAstramAlambya jalpataH .. 103..\\
tayorviGYAnaviduShordvayorjambuka patriNoH .
vAkyairamR^itakalpairhi prAtiShThanta vrajanti cha .. 104..\\
shokadainya samAviShTA rudantastasthire tadA .
svakAryakushalAbhyA.n te sambhrAmyante ha naipuNAt .. 105..\\
tathA tayorvivadatorviGYAnaviduShordvayoH .
bAndhavAnA.n sthitAnA.n cha upAtiShThata sha~NkaraH .. 106..\\
tatastAnAha manujAnvarado.asmIti shUlabhR^it .
te pratyUchurida.n vAkya.n duHkhitAH praNatAH sthitAH .. 107..\\
ekaputra vihInAnA.n sarveShA.n jIvitArthinAm .
putrasya no jIva dAnAjjivita.n dAtumarhasi .. 108..\\
evamuktaH sa bhagavAnvAripUrNena pANinA .
jIva.n tasmai kumArAya prAdAdvarShashatAya vai .. 109..\\
tathA gomAyugR^idhrAbhyAmadadatkShudvinAshanam .
varaM pinAkI bhagavAnsarvabhUtahite rataH .. 110..\\
tataH praNamya ta.n deva.n shreyo harShasamanvitAH .
kR^itakR^ityAH sukha.n hR^iShTAH prAtiShThanta tadA vibho .. 111..\\
anirvedena dIrgheNa nishchayena dhruveNa cha .
devadeva prasAdAchcha kShipraM phalamavApyate .. 112..\\
pashya devasya sa.nyogaM bAndhavAnA.n cha nishchayam .
kR^ipaNAnA.n hi rudatA.n kR^itamashrupramArjanam .. 113..\\
pashya chAlpena kAlena nishchayAnveShaNena cha .
prasAda.n sha~NkarAtprApya duHkhitAH sukhamApnuvan .. 114..\\
te vismitAH prahR^iShTAshcha putra sa~njIvanAtpunaH .
babhUvurbharatashreShTha prasAdAchchha~Nkarasya vai .. 115..\\
tataste tvaritA rAja~nshrutvA.n shokamaghodbhavam .
vivishuH putramAdAya nagara.n hR^iShTamAnasAH .
eShA buddhiH samastAnA.n chAturvarNye nidarshitA .. 116..\\
dharmArthamokShasa.nyuktamitihAsamima.n shubham .
shrutvA manuShyaH satatamiha pretya cha modate .. 117..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 150}
bh
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
sa.nvAdaM bharatashreShTha shalmaleH pavanasya cha .. 1..\\
himavanta.n samAsAdya mahAnAsIdvanaspatiH .
varShapUgAbhisa.nvR^iddhaH shAkhA skandhapalAshavAn .. 2..\\
tatra sma mattA mAta~NgA dharmArtAH shramakarshitAH .
vishramanti mahAbAho tathAnyA mR^igajAtayaH .. 3..\\
nalva mAtraparINAho ghanachchhAyo vanaspatiH .
shukashArika sa~NghuShTaH phalavAnpuShpavAnapi .. 4..\\
sArthikA vaNijashchApi tApasAshcha vanaukasaH .
vasanti vAsAnmArgasthAH suramye tarusattame .. 5..\\
tasyA tA vipulAH shAkhA dR^iShTvA skandhAMshcha sarvataH .
abhigamyAbravIdenaM nArado bharatarShabha .. 6..\\
aho nu ramaNIyastvamaho chAsi manoramaH .
prIyAmahe tvayA nitya.n tarupravara shalmale .. 7..\\
sadaiva shakunAstAta mR^igAshchAdhastathA gajAH .
vasanti tava sa.nhR^iShTA manoharatarAstathA .. 8..\\
tava shAkhA mahAshAkha skandha.n cha vipulaM tathA .
na vai prabhagnAnpashyAmi mArutena katha.n chana .. 9..\\
kiM nu te mArutastAta prItimAnatha vA suhR^it .
tvA.n rakShati sadA yena vane.asminpavano dhruvam .. 10..\\
vivAnhi pavanaH sthAnAdvR^ikShAnuchchAvachAnapi .
parvatAnA.n cha shikharANyAchAlayati vegavAn .. 11..\\
shoShayatyeva pAtAla.n vivAngandhavahaH shuchiH .
hradAMshcha saritashchaiva sAgarAMsh cha tathaiva ha .. 12..\\
tvA.n sa.nrakSheta pavanaH sakhitvena na saMshayaH .
tasmAdbahala shAkho.asi parNavAnpuShpavAnapi .. 13..\\
ida.n cha ramaNIyaM te pratibhAti vanaspate .
yadime vihagAstAta ramante muditAstvayi .. 14..\\
eShAM pR^ithaksamastAnA.n shrUyate madhuraH svaraH .
puShpasaMmodane kAle vAshatA.n sumanoharam .. 15..\\
tatheme muditA nAgAH svayUthakulashobhinaH .
dharmArtAstvA.n samAsAdya sukhaM vindanti shalmale .. 16..\\
tathaiva mR^igajAtIbhiranyAbhirupashobhase .
tathA sArthAdhivAsaishcha shobhase meruvaddruma .. 17..\\
brAhmaNaishcha tapaHsiddhaistApasaiH shramaNairapi .
triviShTapasamaM manye tavAyatanameva ha .. 18..\\
bandhutvAdatha vA sakhyAchchhalmale nAtra saMshayaH .
pAlayatyeva satataM bhImaH sarvatra go.anilaH .. 19..\\
nyagbhAvaM parama.n vAyoH shalmale tvamupAgataH .
tavAhamasmIti sadA yena rakShati mArutaH .. 20..\\
na taM pashyAmyaha.n vR^ikShaM parvataM vApi ta.n dR^iDham .
yo na vAyubalAdbhagnaH pR^ithivyAmiti me matiH .. 21..\\
tvaM punaH kAraNairnUna.n shalmale rakShyase sadA .
vAyunA saparIvArastena tiShThasyasaMshayam .. 22..\\
zalmali
na me vAyuH sakhA brahmanna bandhurna cha me suhR^it .
parameShThI tathA naiva yena rakShati mAnilaH .. 23..\\
mama tejobala.n vAyorbhImamapi hi nArada .
kalAmaShTAdashIM prANairna me prApnoti mArutaH .. 24..\\
Agachchhanparamo vAyurmayA viShTambhito balAt .
rujandrumAnparvatAMshcha yachchAnyadapi ki.n chana .. 25..\\
sa mayA bahusho bhagnaH prabha~njanvai prabha~njanaH .
tasmAnna bibhye devarShe kruddhAdapi samIraNAt .. 26..\\
n
shalmale viparIta.n te darshanaM nAtra saMshayaH .
na hi vAyorbalenAsti bhUta.n tulyabalaM kva chit .. 27..\\
indro yamo vaishravaNo varuNashcha jaleshvaraH .
na te.api tulyA marutaH kiM punastva.n vanaspate .. 28..\\
yaddhi ki.n chidiha prANi shalmale cheShTate bhuvi .
sarvatra bhagavAnvAyushcheShTA prANakaraH prabhuH .. 29..\\
eSha cheShTayate samyakprANinaH samyagAyataH .
asamyagAyato bhUyashcheShTate vikR^ito nR^iShu .. 30..\\
sa tvameva.nvidha.n vAyuM sarvasattvabhR^itAM varam .
na pUjayasi pUjya.n taM kimanyadbuddhilAghavAt .. 31..\\
asArashchAsi durbuddhe kevalaM bahu bhAShase .
krodhAdibhiravachchhanno mithyA vadasi shalmale .. 32..\\
mama roShaH samutpannastvayyeva.n samprabhAShati .
bravImyeSha svaya.n vAyostava durbhAShitaM bahu .. 33..\\
chandanaiH spandanaiH shAlaiH saralairdevadArubhiH .
vetasairbandhanaishchApi ye chAnye balavattarAH .. 34..\\
taishchApi naiva.n durbuddhe kShipto vAyuH kR^itAtmabhiH .
te hi jAnanti vAyoshcha balamAtmana eva cha .. 35..\\
tasmAtte vai namasyanti shvasana.n drumasattamAH .
tva.n tu mohAnna jAnIShe vAyorbalamanantakam .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 151}
bh
evamuktvA tu rAjendra shalmaliM brahmavittamaH .
nAradaH pavane sarva.n shalmalervAkyamabravIt .. 1..\\
himavatpR^iShThajaH kashchichchhalmaliH parivAravAn .
bR^ihanmUlo bR^ihachchhAkhaH sa tvA.n vAyo.avamanyate .. 2..\\
bahUnyAkShepa yuktAni tvAmAha vachanAni saH .
na yuktAni mayA vAyo tAni vaktu.n tvayi prabho .. 3..\\
jAnAmi tvAmaha.n vAyo sarvaprANabhR^itAM varam .
variShTha.n cha gariShThaM cha krodhe vaivasvata.n yathA .. 4..\\
eva.n tu vachana.n shrutvA nAradasya samIraNaH .
shalmali.n tamupAgamya kruddho vachanamabravIt .. 5..\\
shalmale nArade yattattvayoktaM madvigarhaNam .
aha.n vAyuH prabhAva.n te darshayAmyAtmano balam .. 6..\\
nAha.n tvA nAbhijAnAmi viditashchAsi me druma .
pitAmahaH prajA sarge tvayi vishrAntavAnprabhuH .. 7..\\
tasya vishramaNAdeva prasAdo yaH kR^itastava .
rakShyase tena durbuddhe nAtma vIryAddrumAdhama .. 8..\\
yanmA tvamavajAnIShe yathAnyaM prAkR^ita.n tathA .
darshayAmyeSha AtmAna.n yathA mAm avabhotsyase .. 9..\\
evamuktastataH prAha shalmaliH prahasanniva .
pavanatva.n vane kruddho darshayAtmAnamAtmanA .. 10..\\
mayi vai tyajyatA.n krodhaH kiM me kruddhaH kariShyasi .
na te bibhemi pavanayadyapi tva.n svayamprabhuH .. 11..\\
ityevamuktaH pavanaH shva ityevAbravIdvachaH .
darshayiShyAmi te tejastato rAtrirupAgamat .. 12..\\
atha nishchitya manasA shalmalirvAtakAritam .
pashyamAnastadAtmAnamasamaM mAtarishvanaH .. 13..\\
nArade yanmayA proktaM pavanaM prati tanmR^iShA .
asamartho hyaha.n vAyorbalena balavAnhi saH .. 14..\\
mAruto balavAnnitya.n yathainaM nArado.abravIt .
aha.n hi durbalo.anyebhyo vR^ikShebhyo nAtra saMshayaH .. 15..\\
ki.n tu buddhyA samo nAsti mama kashchidvanaspatiH .
tadahaM buddhimAsthAya bhayaM mokShye samIraNAt .. 16..\\
yadi tAM buddhimAsthAya chareyuH parNino vane .
ariShTAH syuH sadA kruddhAtpavanAnnAtra saMshayaH .. 17..\\
te.atra bAlA na jAnanti yathA nainAnsamIraNaH .
samIrayeta sa~Nkruddho yathA jAnAmyaha.n tathA .. 18..\\
tato nishchitya manasA shalmaliH kShubhitastadA .
shAkhAH skandhAnprashAkhAshcha svayameva vyashAtayat .. 19..\\
sa parityajya shAkhAshcha patrANi kusumAni cha .
prabhAte vAyumAyAntaM pratyaikShata vanaspatiH .. 20..\\
tataH kruddhaH shvasanvAyuH pAtayanvai mahAdrumAn .
AjagAmAtha ta.n desha.n sthito yatra sa shalmaliH .. 21..\\
ta.n hInaparNaM patitAgra shAkhaM
vishIrNapuShpaM prasamIkShya vAyuH .
uvAcha vAkya.n smayamAna enaM
mudA yuta.n shalmaliM rugNashAkham .. 22..\\
ahamapyevameva tvA.n kurvANaH shalmale ruShA .
AtmanA yatkR^ita.n kR^itsna.n shAkhAnAmapakarShaNam .. 23..\\
hInapuShpAgra shAkhastva.n shIrNA~Nkura palAshavAn .
Atmadurmantriteneha madvIryavashago.abhavaH .. 24..\\
etachchhrutvA vacho vAyoH shalmalirvrIDitastadA .
atapyata vachaH smR^itvA nArado yattadabravIt .. 25..\\
eva.n yo rAjashArdUla durbalaH sanbalIyasA .
vairamAsajjate bAlastapyate shalmaliryathA .. 26..\\
tasmAdvairaM na kurvIta durbalo balavattaraiH .
shocheddhi vaira.n kurvANo yathA vai shalmalistathA .. 27..\\
na hi vairaM mahAtmAno vivR^iNvantyapakAriShu .
shanaiH shanairmahArAja darshayanti sma te balam .. 28..\\
vairaM na kurvIta naro durbuddhirbuddhijIvinA .
buddhirbuddhimato yAti tUleShviva hutAshanaH .. 29..\\
na hi buddhyA sama.n kiM chidvidyate puruShe nR^ipa .
tathA balena rAjendra na samo.astIti chintayet .. 30..\\
tasmAtkShameta bAlAya jaDAya badhirAya cha .
balAdhikAya rAjendra taddR^iShTa.n tvayi shatruhan .. 31..\\
akShauhiNyo dashaikA cha sapta chaiva mahAdyute .
balena na samA rAjannarjunasya mahAtmanaH .. 32..\\
hatAstAshchaiva bhagnAshcha pANDavena yashasvinA .
charatA balamAsthAya pAkashAsaninA mR^idhe .. 33..\\
uktAste rAjadharmAshcha ApaddharmAshcha bhArata .
vistareNa mahArAja kiM bhUyaH prabravImi te .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 152}
y
pApasya yadadhiShThAna.n yataH pApaM pravartate .
etadichchhAmyaha.n GYAtu.n tattvena bharatarShabha .. 1..\\
bh
pApasya yadadhiShThAna.n tachchhR^iNuShva narAdhipa .
eko lobho mahAgrAho lobhAtpApaM pravartate .. 2..\\
ataH pApamadharmashcha tathA duHkhamanuttamam .
nikR^ityA mUlametaddhi yena pApakR^ito janAH .. 3..\\
lobhAtkrodhaH prabhavati lobhAtkAmaH pravartate .
lobhAnmohashcha mAyA cha mAnastambhaH parAsutA .. 4..\\
akShamA hrIparityAgaH shrInAsho dharmasa~NkShayaH .
abhidhyA praGYatA chaiva sarva.n lobhAtpravartate .. 5..\\
anyAyashchAvitarkashcha vikarmasu cha yAH kriyAH .
kUTavidyAdayashchaiva rUpaishvaryamadastathA .. 6..\\
sarvabhUteShvavishvAsaH sarvabhUteShvanArjavam .
sarvabhUteShvabhidrohaH sarvabhUteShvayuktatA .
haraNaM paravittAnAM paradArAbhimarshanam .. 7..\\
vAgvego mAnaso vego nindA vegastathaiva cha .
upasthodarayorvego mR^ityuvegashcha dAruNaH .. 8..\\
IrShyA vegashcha balavAnmithyA vegashcha dustyajaH .
rasavegashcha durvAraH shrotravegashcha duHsahaH .. 9..\\
kutsA vikatthA mAtsaryaM pApa.n duShkarakAritA .
sAhasAnA.n cha sarveShAmakAryANAM kriyAstathA .. 10..\\
jAtau bAlye.atha kaumAre yauvane chApi mAnavaH .
na santyajatyAtmakarma yanna jIryati jIryataH .. 11..\\
yo na pUrayitu.n shakyo lobhaH prAptyA kurUdvaha .
nitya.n gambhIratoyAbhirApagAbhirivodadhiH .
na prahR^iShyati lAbhairyo yashcha kAmairna tR^ipyati .. 12..\\
yo na devairna gandharvairnAsurairna mahoragaiH .
GYAyate nR^ipa tattvena sarvairbhUtagaNaistathA .
sa lobhaH saha mohena vijetavyo jitAtmanA .. 13..\\
dambho drohashcha nindA cha paishunyaM matsarastathA .
bhavantyetAni kauravya lubdhAnAmakR^itAtmanAm .. 14..\\
sumahAntyapi shAstrANi dhArayanti bahushrutAH .
chhettAraH saMshayAnA.n cha klishyantIhAlpa buddhayaH .. 15..\\
dveShakrodhaprasaktAshcha shiShTAchAra bahiShkR^itAH .
antaH kShurA vAnmadhurAH kUpAshchhannAstR^iNairiva .
dharmavaita.nsikAH kShudrA muShNanti dhvajino jagat .. 16..\\
kurvate cha bahUnmArgA.nstA.nstAnhetubalAshritAH .
sarvaM mArga.n vilumpanti lobhAGYAneShu niShThitAH .. 17..\\
dharmasyAhriyamANasya lobhagrastairdurAtmabhiH .
yAyA vikriyate sa.nsthA tataH sAbhiprapadyate .. 18..\\
darpaH krodho madaH svapno harShaH shoko.atimAnitA .
tata eva hi kauravya dR^ishyante lubdha buddhiShu .
etAnashiShTAnbudhyasva nitya.n lobhasamanvitAn .. 19..\\
shiShTA.nstu paripR^ichchhethA yAnvakShyAmi shuchivratAn .
yeShu vR^itti bhayaM nAsti paralokabhayaM na cha .. 20..\\
nAmiSheShu prasa~Ngo.asti na priyeShvapriyeShu cha .
shiShTAchAraH priyo yeShu damo yeShu pratiShThitaH .. 21..\\
sukha.n duHkhaM para.n yeShAM satyaM yeShAM parAyaNam .
dAtAro na gR^ihItAro dayAvantastathaiva cha .. 22..\\
pitR^idevAtitheyAshcha nityodyuktAstathaiva cha .
sarvopakAriNo dhIrAH sarvadharmAnupAlakAH .. 23..\\
sarvabhUtahitAshchaiva sarvadeyAshcha bhArata .
na te chAlayitu.n shakyA dharmavyApAra pAragAH .. 24..\\
na teShAM bhidyate vR^itta.n yatpurA sAdhubhiH kR^itam .
na trAsino na chapalA na raudrAH satpathe sthitAH .. 25..\\
te sevyAH sAdhubhirnitya.n yeShvahi.nsA pratiShThitA .
kAmakrodhavyapetA ye nirmamA niraha~NkR^itAH .
suvratAH sthiramaryAdAstAnupAssva cha pR^ichchha cha .. 26..\\
na gavArtha.n yasho.arthaM vA dharmasteShAM yudhiShThira .
avashya kArya ityeva sharIrasya kriyAstathA .. 27..\\
na bhaya.n krodhachApalyaM na shokasteShu vidyate .
na dharmadhvajinashchaiva na guhya.n kiM chidAsthitAH .. 28..\\
yeShvalobhastathAmoho ye cha satyArjave ratAH .
teShu kaunteya rajyethA yeShvatandrI kR^itaM manaH .. 29..\\
ye na hR^iShyanti lAbheShu nAlAbheShu vyathanti cha .
nirmamA niraha~NkArAH sattvasthAH samadarshinaH .. 30..\\
lAbhAlAbhau sukhaduHkhe cha tAta
priyApriye maraNa.n jIvitaM cha .
samAni yeShA.n sthiravikramANAM
buddhAtmanA.n sattvamavasthitAnAm .. 31..\\
sukhapriyaistAnsumahApratApAn
yatto.apramattashcha samarthayethAH .
daivAtsarve guNavanto bhavanti
shubhAshubhA vAkpralApA yathaiva .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 153}
y
anarthAnAmadhiShThAnamukto lobhaH pitAmaha .
aGYAnamapi vai tAta shrotumichchhAmi tattvataH .. 1..\\
bh
karoti pApa.n yo.aGYAnAnnAtmano vetti cha kShamam .
pradveShTi sAdhuvR^ittAMshcha sa lokasyaiti vAchyatAm .. 2..\\
aGYAnAnniraya.n yAti tathAGYAnena durgatim .
aGYAnAtkleshamApnoti tathApatsu nimajjati .. 3..\\
y
aGYAnasya pravR^itti.n cha sthAna.n vR^iddhiM kShayodayau .
mUla.n yoga.n gatiM kAlaM kAraNaM hetumeva cha .. 4..\\
shrotumichchhAmi tattvena yathAvadiha pArthiva .
aGYAnaprabhava.n hIdaM yadduHkhamupalabhyate .. 5..\\
bh
rAgo dveShastathA moho harShaH shoko.abhimAnitA .
kAmaH krodhashcha darpashcha tandrIrAlasyameva cha .. 6..\\
ichchhA dveShastathA tApaH paravR^iddhyupatApitA .
aGYAnametannirdiShTaM pApAnA.n chaiva yAH kriyAH .. 7..\\
etayA yA pravR^ittishcha vR^iddhyAdInyAMshcha pR^ichchhasi .
vistareNa mahAbAho shR^iNu tachcha vishAM pate .. 8..\\
ubhAvetau samaphalau samadoShau cha bhArata .
aGYAna.n chAtilobhashchApyekaM jAnIhi pArthiva .. 9..\\
lobhaprabhavamaGYAna.n vR^iddhaM bhUyaH pravardhate .
sthAne sthAna.n kShaye kShaiNyamupaiti vividhAM gatim .. 10..\\
mUla.n lobhasya mahataH kAlAtma gatireva cha .
chhinne.achchhinne tathA lobhe kAraNa.n kAla eva hi .. 11..\\
tasyAGYAnAttu lobho hi lobhAdaGYAnameva cha .
sarve doShAstathA lobhAttasmAllobha.n vivarjayet .. 12..\\
janako yuvanAshvashcha vR^iShAdarbhiH prasenajit .
lobhakShayAddivaM prAptAstathaivAnye janAdhipAH .. 13..\\
pratyakSha.n tu kurushreShTha tyaja lobhamihAtmanA .
tyaktvA lobha.n sukhaM loke pretya chAnuchariShyasi .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 154}
y
svAdhyAyakR^itayatnasya brAhmaNasya pitAmaha .
dharmakAmasya dharmAtmankiM nu shreya ihochyate .. 1..\\
bahudhA dharshane loke shreyo yadiha manyase .
asmi.Nlloke pare chaiva tanme brUhi pitAmaha .. 2..\\
mahAnaya.n dharmapatho bahushAkhashcha bhArata .
ki.n svideveha dharmANAmanuShTheyatamaM matam .. 3..\\
dharmasya mahato rAjanbahushAkhasya tattvataH .
yanmUlaM parama.n tAta tatsarvaM brUhyatandritaH .. 4..\\
bh
hanta te kathayiShyAmi yena shreyaH prapatsyase .
pItvAmR^itamiva prAGYo GYAnatR^ipto bhaviShyasi .. 5..\\
dharmasya vidhayo naike te te proktA maharShibhiH .
sva.n svaM viGYAnamAshritya damasteShAM parAyaNam .. 6..\\
damaM niHshreyasaM prAhurvR^iddhA nishchayadarshinaH .
brAhmaNasya visheSheNa damo dharmaH sanAtanaH .. 7..\\
nAdAntasya kriyA siddhiryathAvadupalabhyate .
damo dAna.n tathA yaGYAnadhItaM chAtivartate .. 8..\\
damastejo vardhayati pavitra.n cha damaH param .
vipApmA tejasA yuktaH puruSho vindate mahat .. 9..\\
damena sadR^isha.n dharmaM nAnya.n lokeShu shushruma .
damo hi paramo loke prashastaH sarvadharmiNAm .. 10..\\
pretya chApi manuShyendra parama.n vindate sukham .
damena hi samAyukto mahAnta.n dharmamashnute .. 11..\\
sukha.n dAntaH prasvapiti sukhaM cha pratibudhyate .
sukhaM paryeti lokAMshcha manashchAsya prasIdati .. 12..\\
adAntaH puruShaH kleshamabhIkShNaM pratipadyate .
anarthAMshcha bahUnanyAnprasR^ijatyAtmadoShajAn .. 13..\\
AshrameShu chaturShvAhurdamamevottama.n vratam .
tasya li~NgAni vakShyAmi yeShA.n samudayo damaH .. 14..\\
kShamA dhR^itirahi.nsA cha samatA satyamArjavam .
indriyAvajayo dAkShyaM mArdava.n hrIrachApalam .. 15..\\
akArpaNyamasa.nrambhaH santoShaH priyavAditA .
avivitsAnasUyA chApyeShA.n samudayo damaH .. 16..\\
guru pUjA cha kauravya dayA bhUteShvapaishunam .
janavAdo.amR^iShA vAdaH stutinindA vivarjanam .. 17..\\
kAmaH krodhashcha lobhashcha darpaH stambho vikatthanam .
moha IrShyAvamAnashchetyetaddAnto na sevate .. 18..\\
anindito hyakAmAtmAthAlpechchho.athAnasUyakaH .
samudrakalpaH sa naro na kadA chana pUryate .. 19..\\
aha.n tvayi mama tvaM cha mayi te teShu chApyaham .
pUrvasambandhisa.nyogAnnaitaddAnto niShevate .. 20..\\
sarvA grAmyAstathAraNyA yAshcha loke pravR^ittayaH .
nindA.n chaiva prasha.nsAM cha yo nAshrayati muchyate .. 21..\\
maitro.atha shIlasampannaH susahAya parashcha yaH .
muktashcha vividhaiH sa~Ngaistasya pretya mahatphalam .. 22..\\
suvR^ittaH shIlasampannaH prasannAtmAtmavidbudhaH .
prApyeha loke satkAra.n sugatiM pratipadyate .. 23..\\
karma yachchhubhameveha sadbhirAcharita.n cha yat .
tadeva GYAnayuktasya munerdharmo na hIyate .. 24..\\
niShkramya vanamAsthAya GYAnayukto jitendriyaH .
kAlAkA~NkShI charannevaM brahmabhUyAya kalpate .. 25..\\
abhaya.n yasya bhUtebhyo bhUtAnAmabhayaM yataH .
tasya dehAdvimuktasya bhayaM nAsti kutash chana .. 26..\\
avAchinoti karmANi na cha samprachinoti ha .
samaH sarveShu bhUteShu maitrAyaNa gatish charet .. 27..\\
shakunInAmivAkAshe jale vAri charasya vA .
yathAgatirna dR^ishyeta tathA tasya na saMshayaH .. 28..\\
gR^ihAnutsR^ijya yo rAjanmokShamevAbhipadyate .
lokAstejomayAstasya kalpante shAshvatIH samAH .. 29..\\
saMnyasya sarvakarmANi saMnyasya vidhivattapaH .
saMnyasya vividhA vidyAH sarva.n saMnyasya chaiva ha .. 30..\\
kAmeShu chApyanAvR^ittaH prasannAtmAtmavichchhuchiH .
prApyeha loke satkAra.n svargaM samabhipadyate .. 31..\\
yachcha paitAmaha.n sthAnaM brahmarAshi samudbhavam .
guhAyAM pihitaM nitya.n taddamenAbhipadyate .. 32..\\
GYAnArAmasya buddhasya sarvabhUtAvirodhinaH .
nAvR^itti bhayamastIha paraloke bhaya.n kutaH .. 33..\\
eka eva dame doSho dvitIyo nopapadyate .
yadena.n kShamayA yuktamashaktaM manyate janaH .. 34..\\
etasya tu mahAprAGYa doShasya sumahAnguNaH .
kShamAyA.n vipulA lokAH sulabhA hi sahiShNunA .. 35..\\
dAntasya kimaraNyena tathAdAntasya bhArata .
yatraiva hi vaseddAntastadaraNya.n sa AshramaH .. 36..\\
v
etadbhIShmasya vachana.n shrutvA rAjA yudhiShThiraH .
amR^iteneva santR^iptaH prahR^iShTaH samapadyata .. 37..\\
punashcha paripaprachchha bhIShma.n dharmabhR^itA.n varam .
tapaH prati sa chovAcha tasmai sarva.n kurUdvaha .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 155}
bh
sarvametattapo mUla.n kavayaH parichakShate .
na hyatapta tapA mUDhaH kriyAphalamavApyate .. 1..\\
prajApatirida.n sarva.n tapasaivAsR^ijatprabhuH .
tathaiva vedAnR^iShayastapasA pratipedire .. 2..\\
tapaso hyAnupUrvyeNa phalamUlAnilAshanAH .
trI.NllokA.nstapasA siddhAH pashyanti susamAhitAH .. 3..\\
auShadhAnyagadAdIni tisro vidyAshcha sa.nskR^itAH .
tapasaiva hi sidhyanti tapo mUla.n hi sAdhanam .. 4..\\
yaddurApa.n durAmnAyaM durAdharShaM durutsaham .
sarva.n tattapasA shakyaM tapo hi duratikramam .. 5..\\
surApo.asaMmatAdAyI bhrUNahA gurutalpagaH .
tapasaiva sutaptena naraH pApAdvimuchyate .. 6..\\
tapaso bahurUpasya taistairdvAraiH pravartataH .
nivR^ittyA vartamAnasya tapo nAnashanAtparam .. 7..\\
ahi.nsA satyavachana.n dAnamindriyanigrahaH .
etebhyo hi mahArAja tapo nAnashanAtparam .. 8..\\
na duShkaratara.n dAnAnnAtimAtaramAshramaH .
traividyebhyaH paraM nAsti saMnyAsaH parama.n tapaH .. 9..\\
indriyANIha rakShanti dhanadhAnyAbhiguptaye .
tasmAdarthe cha dharme cha tapo nAnashanAtparam .. 10..\\
R^iShayaH pitaro devA manuShyA mR^igasattamAH .
yAni chAnyAni bhUtAni sthAvarANi charANi cha .. 11..\\
tapaH parAyaNAH sarve sidhyanti tapasA cha te .
ityeva.n tapasA devA mahattvaM chApyavApnuvan .. 12..\\
imAnIShTa vibhAgAni phalAni tapasA sadA .
tapasA shakyate prAptu.n devatvamapi nishchayAt .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 156}
y
satya.n dharme prasha.nsanti viprarShipitR^idevatAH .
satyamichchhAmyaha.n shrotu.n tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
satya.n ki.n lakShaNaM rAjankathaM vA tadavApyate .
satyaM prApya bhavetki.n cha kathaM chaiva taduchyate .. 2..\\
bh
chAturvarNyasya dharmANA.n sa~Nkaro na prashasyate .
avikAritama.n satyaM sarvavarNeShu bhArata .. 3..\\
satya.n satsu sadA dharmaH satya.n dharmaH sanAtanaH .
satyameva namasyeta satya.n hi paramA gatiH .. 4..\\
satya.n dharmastapoyogaH satyaM brahma sanAtanam .
satya.n yaGYaH paraH proktaH satye sarvaM pratiShThitam .. 5..\\
AchArAniha satyasya yathAvadanupUrvashaH .
lakShaNa.n cha pravakShyAmi satyasyeha yathAkramam .. 6..\\
prApyate hi yathAsatya.n tachcha shrotuM tvamarhasi .
satya.n trayodasha vidha.n sarvalokeShu bhArata .. 7..\\
satya.n cha samatA chaiva damashchaiva na saMshayaH .
amAtsarya.n kShamA chaiva hrIstitikShAnasUyatA .. 8..\\
tyAgo dhyAnamathAryatva.n dhR^itishcha satata.n sthirA .
ahi.nsA chaiva rAjendra satyAkArAstrayodasha .. 9..\\
satyaM nAmAvyayaM nityamavikAri tathaiva cha .
sarvadharmAviruddha.n cha yogenaitadavApyate .. 10..\\
AtmanIShTe tathAniShTe ripau cha samatA tathA .
ichchhA dveShakShayaM prApya kAmakrodhakShaya.n tathA .. 11..\\
damo nAnyaspR^ihA nitya.n dhairyaM gAmbhIryameva cha .
abhaya.n krodhashamana.n GYAnenaitadavApyate .. 12..\\
amAtsaryaM budhAH prAhurdAna.n dharme cha sa.nyamam .
avasthitena nitya.n cha satyenAmatsarI bhavet .. 13..\\
akShamAyAH kShamAyAshcha priyANIhApriyANi cha .
kShamate sarvataH sAdhuH sAdhvApnoti cha satyavAn .. 14..\\
kalyANa.n kurute gADha.n hrImAnna shlAghate kva chit .
prashAntavAnmanA nitya.n hrIstu dharmAdavApyate .. 15..\\
dharmArthahetoH kShamate titikShA kShAntiruchyate .
lokasa~NgrahaNArtha.n tu sA tu dhairyeNa labhyate .. 16..\\
tyAgaH snehasya yastyAgo viShayANA.n tathaiva cha .
rAgadveShaprahINasya tyAgo bhavati nAnyathA .. 17..\\
AryatA nAma bhUtAnA.n yaH karoti prayatnataH .
shubha.n karma nirAkAro vItarAgatvameva cha .. 18..\\
dhR^itirnAma sukhe duHkhe yathA nApnoti vikriyAm .
tAM bhajeta sadA prAGYo ya ichchhedbhUtimAtmanaH .. 19..\\
sarvathA kShamiNA bhAvya.n tathA satyapareNa cha .
vItaharShabhayakrodho dhR^itimApnoti paNDitaH .. 20..\\
adrohaH sarvabhUteShu karmaNA manasA girA .
anugrahashcha dAna.n cha satAM dharmaH sanAtanaH .. 21..\\
ete trayodashAkArAH pR^ithaksatyaika lakShaNAH .
bhajante satyameveha bR^i.nhayanti cha bhArata .. 22..\\
nAntaH shakyo guNAnA.n hi vaktuM satyasya bhArata .
ataH satyaM prasha.nsanti viprAH sa pitR^idevatAH .. 23..\\
nAsti satyAtparo dharmo nAnR^itAtpAtakaM param .
sthitirhi satya.n dharmasya tasmAtsatyaM na lopayet .. 24..\\
upaiti satyAddAna.n hi tathA yaGYAH sa dakShiNAH .
vratAgnihotra.n vedAshcha ye chAnye dharmanishchayAH .. 25..\\
ashvamedha sahasra.n cha satyaM cha tulayA dhR^itam .
ashvamedha sahasrAddhi satyamevAtirichyate .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 157}
y
yataH prabhavati krodhaH kAmashcha bharatarShabha .
shokamohau vivitsA cha parAsutva.n tathA madaH .. 1..\\
lobho mAtsaryamIrShyA cha kutsAsUyA kR^ipA tathA .
etatsarvaM mahAprAGYa yAthAtathyena me vada .. 2..\\
bh
trayodashaite.atibalAH shatravaH prANinA.n smR^itAH .
upAsate mahArAja samastAH puruShAniha .. 3..\\
ete pramattaM puruShamapramattA nudanti hi .
vR^ikA iva vilumpanti dR^iShTvaiva puruShetarAn .. 4..\\
ebhyaH pravartate duHkhamebhyaH pApaM pravartate .
iti martyo vijAnIyAtsatataM bharatarShabha .. 5..\\
eteShAmudaya.n sthAna.n kShayaM cha puruShottama .
hanta te vartayiShyAmi tanme nigadataH shR^iNu .. 6..\\
lobhAtkrodhaH prabhavati paradoShairudIryate .
kShamayA tiShThate rAja~nshrImAMsh cha vinivartate .. 7..\\
sa~NkalpAjjAyate kAmaH sevyamAno vivardhate .
avadya darshanAdvyeti tattvaGYAnA cha dhImatAm .. 8..\\
viruddhAni hi shAstrANi pashyantIhAlpa buddhayaH .
vivitsA jAyate tatra tattvaGYAnAnnivartate .. 9..\\
prIteH shokaH prabhavati viyogAttasya dehinaH .
yadA nirarthaka.n vetti tadA sadyaH praNashyati .. 10..\\
parAsutA krodhalobhAdabhyAsAchcha pravartate .
dayayA sarvabhUtAnAM nirvedAtsA nivartate .. 11..\\
sattvatyAgAttu mAtsaryamahitAni cha sevate .
etattu kShIyate tAta sAdhUnAmupasevanAt .. 12..\\
kulAjGYAnAttathaishvaryAnmado bhavati dehinAm .
ebhireva tu viGYAtairmadaH sadyaH praNashyati .. 13..\\
IrShyA kAmAtprabhavati sa~NgharShAchchaiva bhArata .
itareShA.n tu martyAnAM praGYayA sA praNashyati .. 14..\\
vibhramAllokabAhyAnA.n dveShyairvAkyairasa~NgataiH .
kutsA sa~njAyate rAjannupekShAbhiH prashAmyati .. 15..\\
pratikartumashakyAya balasthAyApakAriNe .
asUyA jAyate tIvrA kAruNyAdvinivartate .. 16..\\
kR^ipaNAnsatata.n dR^iShTvA tataH sa~njAyate kR^ipA .
dharmaniShThA.n yadA vetti tadA shAmyati sA kR^ipA .. 17..\\
etanyeva jitAnyAhuH prashamAchcha trayodasha .
ete hi dhArtarAShTrANA.n sarve doShAstrayodasha .
tvayA sarvAtmanA nitya.n vijitA jeShyase cha tAn .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 158}
y
AnR^isha.nsya.n vijAnAmi darshanena satAM sadA .
nR^isha.nsAnna vijAnAmi teShA.n karma cha bhArata .. 1..\\
kaNTakAnkUpamagni.n cha varjayanti yathA narAH .
tathA nR^isha.nsakarmANa.n varjayanti narA naram .. 2..\\
nR^isha.nso hyadhamo nityaM pretya cheha cha bhArata .
tasmAdbravIhi kauravya tasya dharmavinishchayam .. 3..\\
bh
spR^ihAsyAntarhitA chaiva viditArthA cha karmaNA .
AkroShTA krushyate chaiva bandhitA badhyate cha yaH .. 4..\\
dattAnukIrti viShamaH kShudro naikR^itikaH shaThaH .
asambhogI cha mAnI cha tathA sa~NgI vikatthanaH .. 5..\\
sarvAtisha~NkI paruSho bAlishaH kR^ipaNastathA .
varga prasha.nsI satatamAshramadveShasa~NkarI .. 6..\\
hi.nsAvihArI satatamavisheSha guNAguNaH .
bahvalIko manasvI cha lubdho.atyarthaM nR^isha.nsakR^it .. 7..\\
dharmashIla.n guNopetaM pApa ityavagachchhati .
AtmashIlAnumAnena na vishvasiti kasya chit .. 8..\\
pareShA.n yatra doShaH syAttadguhyaM samprakAshayet .
samAneShveva doSheShu vR^ittyarthamupaghAtayet .. 9..\\
tathopakAriNa.n chaiva manyate va~nchitaM param .
dattvApi cha dhana.n kAle santapatyupakAriNe .. 10..\\
bhakShyaM bhojyamatho lehya.n yachchAnyatsAdhu bhojanam .
prekShamANeShu yo.ashnIyAnnR^isha.nsa iti ta.n viduH .. 11..\\
brAhmaNebhyaH pradAyAgra.n yaH suhR^idbhiH sahAshnute .
sa pretya labhate svargamiha chAnantyamashnute .. 12..\\
eSha te bharatashreShTha nR^isha.nsaH parikIrtitaH .
sadA vivarjanIyo vai puruSheNa bubhUShatA .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 159}
bh
kR^itArtho yakShyamANashcha sarvavedAntagashcha yaH .
AchArya pitR^ibhAryArtha.n svAdhyAyArthamathApi vA .. 1..\\
ete vai sAdhavo dR^iShTA brAhmaNA dharmabhikShavaH .
asvebhyo deyametebhyo dAna.n vidyA visheShataH .. 2..\\
anyatra dakShiNA yAtu deyA bharatasattama .
anyebhyo hi bahirvedyAM nAkR^itAnna.n vidhIyate .. 3..\\
sarvaratnAni rAjA cha yathArhaM pratipAdayet .
brAhmaNAshchaiva yaGYAshcha sahAnnAH saha dakShiNAH .. 4..\\
yasya traivArShikaM bhaktaM paryAptaM bhR^ityavR^ittaye .
adhika.n vApi vidyeta sa somaM pAtumarhati .. 5..\\
yaGYashchetpratividdhaH syAda~Ngenaikena yajvanaH .
brAhmaNasya visheSheNa dhArmike sati rAjani .. 6..\\
yo vaishyaH syAdbahu pashurhInakraturasomapaH .
kuTumbAttasya taddravya.n yaGYArthaM pArthivo haret .. 7..\\
AharedveshmataH ki.n chitkAma.n shUdrasya dravyataH .
na hi veshmani shUdrasya kashchidasti parigrahaH .. 8..\\
yo.anAhitAgniH shatagurayajvA cha sahasraguH .
tayorapi kuTumbAbhyAmAharedavichArayan .. 9..\\
adAtR^ibhyo harennitya.n vyAkhyApya nR^ipatiH prabho .
tathA hyAcharato dharmo nR^ipateH syAdathAkhilaH .. 10..\\
tathaiva saptame bhakte bhaktAni ShaDanashnatA .
ashvastana vidhAnena hartavya.n hInakarmaNaH .
khalAtkShetrAttathAgArAdyato vApyupapadyate .. 11..\\
AkhyAtavyaM nR^ipasyaitatpR^ichchhato.apR^ichchhato.api vA .
na tasmai dhArayeddaNDa.n rAjA dharmeNa dharmavit .. 12..\\
kShatriyasya hi bAlishyAdbrAhmaNaH klishyate kShudhA .
shrutashIle samAGYAya vR^ittimasya prakalpayet .
athainaM parirakSheta pitA putramivaurasam .. 13..\\
iShTi.n vaishvAnarIM nityaM nirvapedabda paryaye .
avikalpaH purA dharmo dharmavAdaistu kevalam .. 14..\\
vishvaistu devaiH sAdhyaishcha brAhmaNaishcha maharShibhiH .
Apatsu maraNAdbhItairli~NgapratinidhiH kR^itaH .. 15..\\
prabhuH prathamakalpasya yo.anukalpena vartate .
na sAmparAyika.n tasya durmatervidyate phalam .. 16..\\
na brAhmaNAnvedayeta kashchidrAjani mAnavaH .
avIryo vedanAdvidyAtsuvIryo vIryavattaram .. 17..\\
tasmAdrAGYA sadA tejo duHsahaM brahmavAdinAm .
mantA shAstA vidhAtA cha brAhmaNo deva uchyate .
tasminnAkushalaM brUyAnna shuktAmIrayedgiram .. 18..\\
kShatriyo bAhuvIryeNa taratyApadamAtmanaH .
dhanena vaishyaH shUdrashcha mantrairhomaishcha vai dvijaH .. 19..\\
na vai kanyA na yuvatirnAmantro na cha bAlishaH .
pariveShTAgnihotrasya bhavennAsa.nskR^itastathA .
narake nipatantyete juhvAnAH sa cha yasya tat .. 20..\\
prAjApatyamadattvAshvamagnyAdheyasya dakShiNAm .
anAhitAgniriti sa prochyate dharmadarshibhiH .. 21..\\
puNyAnyanyAni kurvIta shraddadhAno jitendriyaH .
anApta dakShiNairyaGYairna yajeta katha.n chana .. 22..\\
prajAH pashUMshcha svarga.n cha hanti yaGYo hyadakShiNaH .
indriyANi yashaH kIrtimAyushchAsyopakR^intati .. 23..\\
udakyA hyAsate ye cha ye cha ke chidanagnayaH .
kula.n chAshrotriya.n yeShAM sarve te shUdra dharmiNaH .. 24..\\
udapAnodake grAme brAhmaNo vR^iShalI patiH .
uShitvA dvAdasha samAH shUdra karmeha gachchhati .. 25..\\
anaryA.n shayane bibhradujjhanbibhrachcha yo dvijAm .
abrAhmaNo manyamAnastR^iNeShvAsIta pR^iShThataH .
tathA sa shudhyate rAja~nshR^iNu chAtra vacho mama .. 26..\\
yadekarAtreNa karoti pApaM
kR^iShNa.n varNaM brAhmaNaH sevamAnaH .
sthAnAsanAbhyA.n vicharanvratI sa.ns
tribhirvarShaiH shamayedAtmapApam .. 27..\\
na narma yukta.n vachanaM hinasti
na strIShu rAjanna vivAha kAle .
na gurvarthe nAtmano jIvitArthe
pa~nchAnR^itAnyAhurapAtakAni .. 28..\\
shraddadhAnaH shubhA.n vidyAM hInAdapi samAcharet .
suvarNamapi chAmedhyAdAdadIteti dhAraNA .. 29..\\
strIratna.n duShkulAchchApi viShAdapyamR^itaM pibet .
aduShTA hi striyo ratnamApa ityeva dharmataH .. 30..\\
gobrAhmaNa hitArtha.n cha varNAnA.n sa~NkareShu cha .
gR^ihNIyAttu dhanurvaishyaH paritrANAya chAtmanaH .. 31..\\
surA pAnaM brahmahatyA guru talpamathApi vA .
anirdeshyAni manyante prANAntAnIti dhAraNA .. 32..\\
suvarNaharaNa.n stainyaM viprA sa~Ngashcha pAtakam .
viharanmadya pAna.n chApyagamyA gamanaM tathA .. 33..\\
patitaiH samprayogAchcha brAhmaNairyonitastathA .
achireNa mahArAja tAdR^isho vai bhavatyuta .. 34..\\
sa.nvatsareNa patati patitena sahAcharan .
yAjana dhyApanAdyaunAnna tu yAnAsanAshanAt .. 35..\\
etAni cha tato.anyAni nirdeshyAnIti dhAraNA .
nirdeshyakena vidhinA kAlenAvyasanI bhavet .. 36..\\
anna.n tirya~Nna hotavyaM pretakarmaNyapAtite .
triShu tveteShu pUrveShu na kurvIta vichAraNAm .. 37..\\
amAtyAnvA gurUnvApi jahyAddharmeNa dhArmikaH .
prAyashchittamakurvANairnaitairarhati sa.nvidam .. 38..\\
adharmakArI dharmeNa tapasA hanti kilbiSham .
bruvanstena iti stena.n tAvatprApnoti kilbiSham .
astena.n stena ityuktvA dviguNaM pApamApnuyAt .. 39..\\
tribhAgaM brahmahatyAyAH kanyA prApnoti duShyatI .
yastu dUShayitA tasyAH sheShaM prApnoti kilbiSham .. 40..\\
brAhmaNAyAvagUryeha spR^iShTvA gurutaraM bhavet .
varShANA.n hi shataM pApaH pratiShThAM nAdhigachchhati .. 41..\\
sahasra.n tveva varShANAM nipAtya narake vaset .
tasmAnnaivAvagUryAddhi naiva jAtu nipAtayet .. 42..\\
shoNita.n yAvataH pA.nsUnsa~NgR^ihNIyAddvija kShatAt .
tAvatIH sa sabhA rAjannarake parivartate .. 43..\\
bhrUNahAhavamadhye tu shudhyate shastrapAtitaH .
AtmAna.n juhuyAdvahnau samiddhe tena shudhyati .. 44..\\
surApo vAruNImuShNAM pItvA pApAdvimuchyate .
tayA sa kAye nirdagdhe mR^ityunA pretya shudhyati .
lokAMshcha labhate vipro nAnyathA labhate hi saH .. 45..\\
guru talpamadhiShThAya durAtmA pApachetanaH .
sUrmI.n jvalantImAshliShya mR^ityunA sa vishudhyati .. 46..\\
atha vA shishnavR^iShaNAvAdAyA~njalinA svayam .
nairR^itI.n dishamAsthAya nipatetsa tvajihmagaH .. 47..\\
brAhmaNArthe.api vA prANAnsantyajettena shudhyati .
ashvamedhena vApIShTvA gomedhenApi vA punaH .
agniShTomena vA samyagiha pretya cha pUyate .. 48..\\
tathaiva dvAdasha samAH kapAlI brahmahA bhavet .
brahma chAri charedbhaikSha.n svakarmodAharanmuniH .. 49..\\
eva.n vA tapasA yukto brahmahA savanI bhavet .
eva.n vA garbhamaGYAtA chAtreyIM yo.abhigachchhati .
dviguNA brahmahatyA vayAtreyI vyasane bhavet .. 50..\\
surApo niyatAhAro brahma chArI kShamA charaH .
Urdhva.n tribhyo.atha varShebhyo jayetAgniShTutA param .
R^iShabhaika sahasra.n gA dattvA shubhamavApnuyAt .. 51..\\
vaishya.n hatvA tu varShe dve R^iShabhaika shatAshcha gAH .
shUdra.n hatvAbdamevaikamR^iShabhaikAdashAshcha gAH .. 52..\\
shvabarbara kharAnhatvA shaudrameva vrata.n charet .
mArjArachASha maNDUkAnkAkaM bhAsa.n cha mUShakam .. 53..\\
uktaH pashusamo dharmo rAjanprANi nipAtanAt .
prAyashchittAnyathAnyAni pravakShyAmyanupUrvashaH .. 54..\\
talpe chAnyasya chaurye cha pR^ithaksa.nvatsara.n charet .
trINi shrotriya bhAryAyAM paradAre tu dve smR^ite .. 55..\\
kAle chaturthe bhu~njAno brahma chArI vratI bhavet .
sthAnAsanAbhyA.n viharettrirahno.abhyuditAdapaH .
evameva nirAchAnto yashchAgnInapavidhyati .. 56..\\
tyajatyakAraNe yashcha pitaraM mAtara.n tathA .
patitaH syAtsa kauravya tathA dharmeShu nishchayaH .. 57..\\
grAsAchchhAdanamatyartha.n dadyAditi nidarshanam .
bhAryAyA.n vyabhichAriNyAM niruddhAyAM visheShataH .
yatpu.nsAM paradAreShu tachchainA.n chArayedvratam .. 58..\\
shreyA.nsa.n shayane hitvA yA pApIyA.nsamR^ichchhati .
shvabhistA.n khAdayedrAjA sa.nsthAne bahu sa.nvR^ite .. 59..\\
pumA.nsaM bandhayetprAGYaH shayane tapta Ayase .
apyAdadhIta dArUNi tatra dahyeta pApakR^it .. 60..\\
eSha daNDo mahArAja strINAM bhartR^ivyatikrame .
sa.nvatsarAbhishastasya duShTasya dviguNo bhavet .. 61..\\
dve tasya trINi varShANi chatvAri saha sevinaH .
kucharaH pa~nchavarShANi charedbhaikShaM munivrataH .. 62..\\
parivittiH parivettA yayA cha parividyate .
pANigrAhashcha dharmeNa sarve te patitAH smR^itAH .. 63..\\
chareyuH sarva evaite vIrahA yadvrata.n charet .
chAndrAyaNa.n charenmAsaM kR^ichchhra.n vA pApashuddhaye .. 64..\\
parivettA prayachchheta parivittAya tA.n snuShAm .
jyeShThena tvabhyanuGYAto yavIyAnpratyanantaram .
enaso mokShamApnoti sA cha tau chaiva dharmataH .. 65..\\
amAnuShIShu govarjamanAvR^iShTirna duShyati .
adhiShThAtAramattAraM pashUnAM puruSha.n viduH .. 66..\\
paridhAyordhva vAla.n tu pAtramAdAya mR^inmayam .
charetsapta gR^ihAnbhaikSha.n svakarma parikIrtayan .. 67..\\
tatraiva labdhabhojI syAddvAdashAhAtsa shudhyati .
charetsa.nvatsara.n chApi tadvrata.n yannirAkR^iti .. 68..\\
bhavettu mAnuSheShvevaM prAyashchittamanuttamam .
dAna.n vAdAna sakteShu sarvameva prakalpayet .
anAstikeShu gomAtraM prANamekaM prachakShate .. 69..\\
shvavarAha manuShyANA.n kukkuTasya kharasya cha .
mA.nsaM mUtra purISha.n cha prAshya sa.nskAramarhati .. 70..\\
brAhmaNasya surApasya gandhamAghrAya somapaH .
apastryahaM pibeduShNAstryahamuShNaM payaH pibet .
tryahamuShNa.n ghR^itaM pItvA vAyubhakSho bhavettryaham .. 71..\\
evametatsamuddiShTaM prAyashchitta.n sanAtanam .
brAhmaNasya visheSheNa tattvaGYAnena jAyate .. 72..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 160}
v
kathAntaramathAsAdya khaDgayuddhavishAradaH .
nakulaH sharatalpasthamidamAha pitAmaham .. 1..\\
dhanuH praharaNa.n shreShThamiti vAdaH pitAmaha .
matastu mama dharmaGYa khaDga eva susaMshitaH .. 2..\\
vishIrNe kArmuke rAjanprakShINeShu cha vAjiShu .
khaDgena shakyate yuddhe sAdhvAtmA parirakShitum .. 3..\\
sharAsanadharAMshchaiva gadA shaktidharA.nstathA .
ekaH khaDgadharo vIraH samarthaH pratibAdhitum .. 4..\\
atra me saMshayashchaiva kautUhalamatIva cha .
ki.n svitpraharaNaM shreShThaM sarvayuddheShu pArthiva .. 5..\\
katha.n chotpAditaH khaDgaH kasyArthAya cha kena vA .
pUrvAchArya.n cha khaDgasya prabrUhi prapitAmaha .. 6..\\
tasya tadvachana.n shrutvA mAdrIputrasya dhImataH .
sarvakaushala sa.nyukta.n sUkShmachitrArthavachchhubham .. 7..\\
tatastasyottara.n vAkyaM svaravarNopapAditam .
shikShA nyAyopasampanna.n droNashiShyAya pR^ichchhate .. 8..\\
uvAcha sarvadharmaGYo dhanurvedasya pAragaH .
sharatalpagato bhIShmo nakulAya mahAtmane .. 9..\\
tattva.n shR^iNuShva mAdreya yadetatparipR^ichchhasi .
prabodhito.asmi bhavatA dhAtumAniva parvataH .. 10..\\
salilaikArNava.n tAta purA sarvamabhUdidam .
niShprakampamanAkAshamanirdeshya mahItalam .. 11..\\
tamaH sa.nvR^itamasparshamatigambhIra darshanam .
niHshabda.n chAprameyaM cha tatra jaGYe pitAmahaH .. 12..\\
so.asR^ijadvAyumagni.n cha bhAskaraM chApi vIryavAn .
AkAshamasR^ijachchordhvamadho bhUmi.n cha nairR^itim .. 13..\\
nabhaH sa chandra tAra.n cha nakShatrANi grahA.nstathA .
sa.nvatsarAnahorAtrAnR^itUnatha lavAnkShaNAn .. 14..\\
tataH sharIra.n lokasthaM sthApayitvA pitAmahaH .
janayAmAsa bhagavAnputrAnuttamatejasaH .. 15..\\
marIchimR^iShimatri.n cha pulastyaM pulahaM kratum .
vasiShThA~Ngirasau chobhau rudra.n cha prabhumIshvaram .. 16..\\
prAchetasastathA dakShaH kanyA ShaShThimajIjanat .
tA vai brahmarShayaH sarvAH prajArthaM pratipedire .. 17..\\
tAbhyo vishvAni bhUtAni devAH pitR^igaNAstathA .
gandharvApsarasashchaiva rakShA.nsi vividhAni cha .. 18..\\
patatrimR^igamInAshcha plava~NgAshcha mahoragAH .
nAnAkR^iti balAshchAnye jalakShitivichAriNaH .. 19..\\
audbhidAH svedajAshchaiva aNDajAshcha jarAyujAH .
jaGYe tAta tathA sarva.n jagatsthAvaraja~Ngamam .. 20..\\
bhUtasargamima.n kR^itvA sarvalokapitAmahaH .
shAshvata.n veda paThita.n dharmaM cha yuyuje punaH .. 21..\\
tasmindharme sthitA devAH sahAchArya purohitAH .
AdityA vasavo rudrAH sa sAdhyA marudashvinaH .. 22..\\
bhR^igvatrya~NgirasaH siddhAH kAshyapashcha tapodhanaH .
vasiShTha gautamAgastyAstathA nArada parvatau .. 23..\\
R^iShayo vAlakhilyAshcha prabhAsAH sikatAstathA .
ghR^itAchAH somavAyavyA vaikhAnasa marIchipAH .. 24..\\
akR^iShTAshchaiva ha.nsAshcha R^iShayo.athAgniyonijAH .
vAnaprasthAH pR^ishnayashcha sthitA brahmAnushAsane .. 25..\\
dAnavendrAstvatikramya tatpitAmaha shAsanam .
dharmasyApachaya.n chakruH krodhalobha samanvitAH .. 26..\\
hiraNyakashipushchaiva hiraNyAkSho virochanaH .
shambaro viprachittishcha prahrAdo namuchirbaliH .. 27..\\
ete chAnye cha bahavaH sagaNA daityadAnavAH .
dharmasetumatikramya remire.adharmanishchayAH .. 28..\\
sarve sma tulyajAtIyA yathA devAstathA vayam .
ityeva.n hetumAsthAya spardhamAnAH surarShibhiH .. 29..\\
na priyaM nApyanukrosha.n chakrurbhUteShu bhArata .
trInupAyAnatikramya daNDena rurudhuH prajAH .
na jagmuH sa.nvida.n taishcha darpAdasurasattamAH .. 30..\\
atha vai bhagavAnbrahmA brahmarShibhirupasthitaH .
tadA himavataH pR^iShThe suramye padmatArake .. 31..\\
shatayojanavistAre maNimuktA chayAchite .
tasmingirivare putra puShpitadrumakAnane .
tasthau sa vibudhashreShTho brahmA lokArtha siddhaye .. 32..\\
tato varShasahasrAnte vitAnamakarotprabhuH .
vidhinA kalpadR^iShTena yathoktenopapAditam .. 33..\\
R^iShibhiryaGYapaTubhiryathAvatkarma kartR^ibhiH .
marudbhiH parisa.nstIrNa.n dIpyamAnaishcha pAvakaiH .. 34..\\
kA~nchanairyaGYabhANDaishcha bhrAjiShNubhirala~NkR^itam .
vR^ita.n devagaNaishchaiva prababhau yaGYamaNDalam .. 35..\\
tathA brahmarShibhishchaiva sadasyairupashobhitam .
tatra ghoratama.n vR^ittamR^iShINAM me parishrutam .. 36..\\
chandramA vimala.n vyoma yathAbhyudita tArakam .
vidAryAgni.n tathA bhUtamutthita.n shrUyate tataH .. 37..\\
nIlotpalasavarNAbha.n tIkShNadaMShTraM kR^ishodaram .
prAMshu durdarshana.n chaivApyatitejastathaiva cha .. 38..\\
tasminnutpatamAne cha prachachAla vasundharA .
tatrormi kalilAvartashchukShubhe cha mahArNavaH .. 39..\\
peturulkA mahotpAtAH shAkhAshcha mumuchurdrumAH .
aprasannA dishaH sarvAH pavanashchAshivo vavau .
muhurmuhushcha bhUtAni prAvyathanta bhayAttathA .. 40..\\
tataH sutumula.n dR^iShTvA tadadbhutamupasthitam .
maharShisuragandharvAnuvAchedaM pitAmahaH .. 41..\\
mayaitachchintitaM bhUtamasirnAmaiSha vIryavAn .
rakShaNArthAya lokasya vadhAya cha suradviShAm .. 42..\\
tatastadrUpamutsR^ijya babhau nistriMsha eva saH .
vimalastIkShNadhArashcha kAlAntaka ivodyataH .. 43..\\
tatasta.n shitikaNThAya rudrAyarShabha ketave .
brahmA dadAvasi.n dIptamadharmaprativAraNam .. 44..\\
tataH sa bhagavAnrudro brahmarShigaNasa.nstutaH .
pragR^ihyAsimameyAtmA rUpamanyachchakAra ha .. 45..\\
chaturbAhuH spR^ishanmUrdhnA bhUsthito.api nabhastalam .
UrdhvadR^iShTirmahAli~Ngo mukhAjjvAlAH samutsR^ijan .
vikurvanbahudhA varNAnnIlapANDura lohitAn .. 46..\\
bibhratkR^iShNAjina.n vAso hemapravara tArakam .
netra.n chaika.n lalATena bhAskarapratimaM mahat .
shushubhAte cha vimale dve netre kR^iShNapi~Ngale .. 47..\\
tato devo mahAdevaH shUlapANirbhagAkShi hA .
sampragR^ihya tu nistriMsha.n kAlArkAnala saMnibham .. 48..\\
trikUTa.n charma chodyamya sa vidyutamivAmbudam .
chachAra vividhAnmArgAnmahAbalaparAkramaH .
vidhunvannasimAkAshe dAnavAnta chikIrShayA .. 49..\\
tasya nAda.n vinadato mahAhAsa.n cha mu~nchataH .
babhau pratibhaya.n rUpa.n tadA rudrasya bhArata .. 50..\\
tadrUpadhAriNa.n rudraM raudrakarma chikIrShavaH .
nishamya dAnavAH sarve hR^iShTAH samabhidudruvuH .. 51..\\
ashmabhishchApyavarShanta pradIptaishcha tatholmukaiH .
ghoraiH praharaNaishchAnyaiH shitadhArairayomukhaiH .. 52..\\
tatastaddAnavAnIka.n sampraNetAramachyutam .
rudra khaDgabaloddhUtaM prachachAla mumoha cha .. 53..\\
chitra.n shIghrataratvAchcha charantamasi dhAriNam .
tamekamasurAH sarve sahasramiti menire .. 54..\\
chhindanbhindanrujankR^intandArayanpramathannapi .
acharaddaitya sa~NgheShu rudro.agniriva kakShagaH .. 55..\\
asi vegaprarugNAste chhinnabAhUruvakShasaH .
samprakR^ittottamA~NgAshcha petururvyAM mahAsurAH .. 56..\\
apare dAnavA bhagnA rudra ghAtAvapIDitAH .
anyonyamabhinardanto dishaH sampratipedire .. 57..\\
bhUmi.n ke chitpravivishuH parvatAnapare tathA .
apare jagmurAkAshamapare.ambhaH samAvishan .. 58..\\
tasminmahati sa.nvR^itte samare bhR^ishadAruNe .
babhau bhUmiH pratibhayA tadA rudhirakardamA .. 59..\\
dAnavAnA.n sharIraishcha mahadbhiH shoNitokShitaiH .
samAkIrNA mahAbAho shailairiva sa kiMshukaiH .. 60..\\
rudhireNa pariklinnA prababhau vasudhA tadA .
raktArdra vasanA shyAmA nArIva madavihvalA .. 61..\\
sa rudro dAnavAnhatvA kR^itvA dharmottara.n jagat .
raudra.n rUpaM vihAyAshu chakre rUpaM shivaM shivaH .. 62..\\
tato maharShayaH sarve sarve devagaNAstathA .
jayenAdbhuta kalpena devadevamathArchayan .. 63..\\
tataH sa bhagavAnrudro dAnava kShatajokShitam .
asi.n dharmasya goptAraM dadau satkR^itya viShNave .. 64..\\
viShNurmarIchaye prAdAnmarIchirbhagavAMsh cha tam .
maharShibhyo dadau khaDgamR^iShayo vAsavAya tu .. 65..\\
mahendro lokapAlebhyo lokapAlAstu putraka .
manave sUryaputrAya daduH khaDga.n suvistaram .. 66..\\
Uchushchaina.n tathaivAdyaM mAnuShANAM tvamIshvaraH .
asinA dharmagarbheNa pAlayasva prajA iti .. 67..\\
dharmasetumatikrAntAH sUkShmasthUlArtha kAraNAt .
vibhajya daNDa.n rakShyAH syurdharmato na yadR^ichchhayA .. 68..\\
durvAchA nigraho daNDo hiraNyabahulastathA .
vya~Ngana.n cha sharIrasya vadho vAnalpa kAraNAt .. 69..\\
aseretAni rUpANi durvAchAdIni nirdishet .
asereva pramANAni parimANa vyatikramAt .. 70..\\
adhisR^ijyAtha putra.n svaM prajAnAmadhipa.n tataH .
manuH prajAnA.n rakShArtha.n kShupAya pradadAvasim .. 71..\\
kShupAjjagrAha chekShvAkuriShkvAkoshcha purUravAH .
Ayushcha tasmAllebhe taM nahuShash cha tato bhuvi .. 72..\\
yayAtirnahuShAchchApi pUrustasmAchcha labdhavAn .
AmUrtarayasastasmAttato bhUmishayo nR^ipaH .. 73..\\
bharatashchApi dauHShantirlebhe bhUmishayAdasim .
tasmAchcha lebhe dharmaGYo rAjannaiDabiDastathA .. 74..\\
tatashchaiDabiDAllebhe dhundhumAro janeshvaraH .
dhundhumArAchcha kAmbojo muchukundastato.alabhat .. 75..\\
muchukundAnmaruttashcha maruttAdapi raivataH .
raivatAdyuvanAshvashcha yuvanAshvAttato raghuH .. 76..\\
iShkvAku vaMshajastasmAddhariNAshvaH pratApavAn .
hariNAshvAdasi.n lebhe shunakaH shunakAdapi .. 77..\\
ushInaro vai dharmAtmA tasmAdbhojAH sa yAdavAH .
yadubhyashcha shibirlebhe shibeshchApi pratardanaH .. 78..\\
pratardanAdaShTakashcha rushadashvo.aShTakAdapi .
rushadashvAdbharadvAjo droNastasmAtkR^ipastataH .
tatastvaM bhrAtR^ibhiH sArdhaM paramAsimavAptavAn .. 79..\\
kR^ittikAshchAsya nakShatramaseragnish cha daivatam .
rohiNyo gotramasyAtha rudrashcha gururuttamaH .. 80..\\
aseraShTau cha nAmAni rahasyAni nibodha me .
pANDaveya sadA yAni kIrtaya.Nllabhate jayam .. 81..\\
asirvishasanaH khaDgastIkShNavartmA durAsadaH .
shrIgarbho vijayashchaiva dharmapAlastathaiva cha .. 82..\\
agryaH praharaNAnA.n cha khaDgo mAdravatIsuta .
maheshvara praNItashcha purANe nishchaya.n gataH .. 83..\\
pR^ithustUtpAdayAmAsa dhanurAdyamarindama .
teneyaM pR^ithivI pUrva.n vainyena parirakShitA .. 84..\\
tadetadArShaM mAdreya pramANa.n kartumarhasi .
aseshcha pUjA kartavyA sadA yuddhavishAradaiH .. 85..\\
ityeSha prathamaH kalpo vyAkhyAtaste suvistaraH .
aserutpattisa.nsargo yathAvadbharatarShabha .. 86..\\
sarvathaitadiha shrutvA khaDgasAdhanamuttamam .
labhate puruShaH kIrtiM pretya chAnantyamashnute .. 87..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 161}
v
ityuktavati bhIShme tu tUShNI bhUte yudhiShThiraH .
paprachchhAvasara.n gatvA bhrAtR^Invidura pa~nchamAn .. 1..\\
dharme chArthe cha kAme cha lokavR^ittiH samAhitA .
teShA.n garIyAnkatamo madhyamaH ko laghushcha kaH .. 2..\\
kasmiMshchAtmA niyantavyastrivargavijayAya vai .
santuShTA naiShThika.n vAkyaM yathAvadvaktumarhatha .. 3..\\
tato.arthagatitattvaGYaH prathamaM pratibhAnavAn .
jagAda virudo vAkya.n dharmashAstramanusmaran .. 4..\\
bAhushrutya.n tapastyAgaH shraddhA yaGYakriyA kShamA .
bhAvashuddhirdayA satya.n sa.nyamashchAtmasampadaH .. 5..\\
etadevAbhipadyasva mA te bhUchchalitaM manaH .
etanmUlau hi dharmArthAvetadekapada.n hitam .. 6..\\
dharmeNaivarShayastIrNA dharme lokAH pratiShThitAH .
dharmeNa devA divigA dharme chArthaH samAhitaH .. 7..\\
dharmo rAjanguNashreShTho madhyamo hyartha uchyate .
kAmo yavIyAniti cha pravadanti manIShiNaH .
tasmAddharmapradhAnena bhavitavya.n yatAtmanA .. 8..\\
samAptavachane tasminnarthashAstravishAradaH .
pArtho vAkyArthatattvaGYo jagau vAkyamatandritaH .. 9..\\
karmabhUmiriya.n rAjanniha vArtA prashasyate .
kR^iShivANijya gorakShya.n shilpAni vividhAni cha .. 10..\\
artha ityeva sarveShA.n karmaNAmavyatikramaH .
na R^ite.arthena vartete dharmakAmAviti shrutiH .. 11..\\
vijayI hyarthavAndharmamArAdhayitumuttamam .
kAma.n cha charitu.n shakto duShprApamakR^itAtmabhiH .. 12..\\
arthasyAvayavAvetau dharmakAmAviti shrutiH .
arthasiddhyA hi nirvR^ittAvubhAvetau bhaviShyataH .. 13..\\
udbhUtArtha.n hi puruShaM vishiShTatara yonayaH .
brahmANamiva bhUtAni satataM paryupAsate .. 14..\\
jaTAjinadharA dAntAH pa~NkadigdhA jitendriyAH .
muNDA nistantavashchApi vasantyarthArthinaH pR^ithak .. 15..\\
kAShAyavasanAshchAnye shmashrulA hrIsusa.nvR^itAH .
vidvA.nsashchaiva shAntAshcha muktAH sarvaparigrahaiH .. 16..\\
arthArthinaH santi ke chidapare svargakA~NkShiNaH .
kulapratyAgamAshchaike sva.n svaM mArgamanuShThitAH .. 17..\\
AstikA nAstikAshchaiva niyatAH sa.nyame pare .
apraGYAna.n tamo bhUtaM praGYAnaM tu prakAshatA .. 18..\\
bhR^ityAnbhogairdviSho daNDairyo yojayati so.arthavAn .
etanmatimatA.n shreShTha mataM mama yathAtatham .
anayostu nibodha tva.n vachanaM vAkyakaNThayoH .. 19..\\
tato dharmArthakushalau mAdrIputrAvanantaram .
nakulaH sahadevashcha vAkya.n jagadatuH param .. 20..\\
AsInashcha shayAnashcha vicharannapi cha sthitaH .
arthayoga.n dR^iDhaM kuryAdyogairuchchAvachairapi .. 21..\\
asmi.nstu vai susa.nvR^itte durlabhe paramapriya .
iha kAmAnavApnoti pratyakShaM nAtra saMshayaH .. 22..\\
yo.artho dharmeNa sa.nyukto dharmo yashchArthasa.nyutaH .
madhvivAmR^ita sa.nyukta.n tasmAdetau matAviha .. 23..\\
anarthasya na kAmo.asti tathArtho.adharmiNaH kutaH .
tasmAdudvijate loko dharmArthAdyo bahiShkR^itaH .. 24..\\
tasmAddharmapradhAnena sAdhyo.arthaH sa.nyatAtmanA .
vishvasteShu cha bhUteShu kalpate sarva eva hi .. 25..\\
dharma.n samAcharetpUrva.n tathArthaM dharmasa.nyutam .
tataH kAma.n charetpashchAtsiddhArthasya hi tatphalam .. 26..\\
virematustu tadvAkyamuktvA tAvashvinoH sutau .
bhImasenastadA vAkyamida.n vaktuM prachakrame .. 27..\\
nAkAmaH kAmayatyarthaM nAkAmo dharmamichchhati .
nAkAmaH kAmayAno.asti tasmAtkAmo vishiShyate .. 28..\\
kAmena yuktA R^iShayastapasyeva samAhitAH .
palAshaphalamUlAshA vAyubhakShAH susa.nyatAH .. 29..\\
vedopavAdeShvapare yuktAH svAdhyAyapAragAH .
shrAddhayaGYakriyAyA.n cha tathA dAnapratigrahe .. 30..\\
vaNijaH karShakA gopAH kAravaH shilpinastathA .
daivakarma kR^itashchaiva yuktAH kAmena karmasu .. 31..\\
samudra.n chAvishantyanye narAH kAmena sa.nyutAH .
kAmo hi vividhAkAraH sarva.n kAmena santatam .. 32..\\
nAsti nAsInnAbhaviShyadbhUta.n kAmAtmakAtparam .
etatsAraM mahArAja dharmArthAvatra saMshritau .. 33..\\
nava nIta.n yathA dadhnastathA kAmo.arthadharmataH .
shreyastaila.n cha piNyAkAddhR^ita.n shreya udashvitaH .. 34..\\
shreyaH puShpaphala.n kAShThAtkAmo dharmArthayorvaraH .
puShpito madhviva rasaH kAmAtsa~njAyate sukham .. 35..\\
suchAru veShAbhirala~NkR^itAbhir
madotkaTAbhiH priyavAdinIbhiH .
ramasva yoShAbhirupetya kAmaM
kAmo hi rAja.nstarasAbhipAtI .. 36..\\
buddhirmamaiShA pariShatsthitasya
mA bhUdvichArastava dharmaputra .
syAtsa.nhita.n sadbhiraphalgusAraM
sametya vAkyaM paramAnR^isha.nsyam .. 37..\\
dharmArthakAmAH samameva sevyA
yastvekasevI sa naro jaghanyaH .
dvayostu dakShaM pravadanti madhyaM
sa uttamo yo niratistrivarge .. 38..\\
prAGYaH suhR^ichchandanasAralipto
vichitramAlyAbharaNairupetaH .
tato vachaH sa~NgrahavigraheNa
proktvA yavIyAnvirarAma bhImaH .. 39..\\
tato muhUrtAdatha dharmarAjo
vAkyAni teShAm anuchintya samyak .
uvAcha vAchAvitatha.n smayanvai
bahushruto dharmabhR^itA.n variShThaH .. 40..\\
niHsaMshayaM nishchita dharmashAstrAH
sarve bhavanto viditapramANAH .
viGYAtu kAmasya mameha vAkyam
ukta.n yadvai naiShThika.n tachchhrutaM me .
iha tvavashya.n gadato mamApi
vAkyaM nibodhadhvamananyabhAvAH .. 41..\\
yo vai na pApe nirato na puNye
nArthe na dharme manujo na kAme .
vimuktadoShaH samaloShTa kA~nchanaH
sa muchyate duHkhasukhArtha siddheH .. 42..\\
bhUtAni jAtI maraNAnvitAni
jarA vikAraishcha samanvitAni .
bhUyashcha taistaiH pratibodhitAni
mokShaM prasha.nsanti na ta.n cha vidmaH .. 43..\\
snehe na buddhasya na santi tAnIty
eva.n svayambhUrbhagavAnuvAcha .
budhAshcha nirvANaparA vadanti
tasmAnna kuryAtpriyamapriya.n cha .. 44..\\
etatpradhAnaM na tu kAmakAro
yathA niyukto.asmi tathA charAmi .
bhUtAni sarvANi vidhirniyu~Nkte
vidhirbalIyAniti vittasarve .. 45..\\
na karmaNApnotyanavApyamarthaM
yadbhAvi sarvaM bhavatIti vitta .
trivargahIno.api hi vindate.arthaM
tasmAdida.n lokahitAya guhyam .. 46..\\
tatastadagrya.n vachanaM mano.anugaM
samastamAGYAya tato.atihetumat .
tadA praNedushcha jaharShire cha te
kurupravIrAya cha chakrura~njalIn .. 47..\\
suchAru varNAkShara shabdabhUShitAM
mano.anugAM nirdhuta vAkyakaNTakAm .
nishamya tAM pArthiva pArtha bhAShitAM
giraM narendrAH prashasha.nsureva te .
punashcha paprachchha saridvarAsutaM
tataH para.n dharmamahIna sattvaH .. 48..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 162}
y
pitAmaha mahAprAGYa kurUNA.n kIrtivardhana .
prashna.n kaM chitpravakShyAmi tanme vyAkhyAtumarhasi .. 1..\\
kIdR^ishA mAnavAH saumyAH kaiH prItiH paramA bhavet .
AyatyA.n cha tadAtve cha ke kShamAstAnvadasva me .. 2..\\
na hi tatra dhana.n sphItaM na cha sambandhibAndhavAH .
tiShThanti yatra suhR^idastiShThantIti matirmama .. 3..\\
durlabho hi suhR^ichchhrotA durlabhashcha hitaH suhR^it .
etaddharmabhR^itA.n shreShTha sarvaM vyAkhyAtumarhasi .. 4..\\
bh
sandheyAnpuruShAnrAjannasandheyAMshcha tattvataH .
vadato me nibodha tvaM nikhilena yudhiShThira .. 5..\\
lubdhaH krUrastyaktadharmA nikR^itaH shaTha eva cha .
kShudraH pApasamAchAraH sarvasha~NkI tathAlasaH .. 6..\\
dIrghasUtro.anR^ijuH kaShTo guru dArapradharShakaH .
vyasane yaH parityAgI durAtmA nirapatrapaH .. 7..\\
sarvataH pApadarshI cha nAstiko veda nindakaH .
samprakIrNendriyo loke yaH kAmaniratash charet .. 8..\\
asatyo lokavidviShTaH samaye chAnavasthitaH .
pishuno.athAkR^ita praGYo matsarI pApanishchayaH .. 9..\\
duHshIlo.athAkR^itAtmA cha nR^isha.nsaH kitavastathA .
mitrairarthakR^itI nityamichchhatyarthaparashcha yaH .. 10..\\
vahatashcha yathAshakti yo na tuShyati mandadhIH .
amitramiva yo bhu~Nkte sadA mitraM nararShabha .. 11..\\
asthAna krodhano yashcha akasmAchcha virajyate .
suhR^idashchaiva kalyANAnAshu tyajati kilbiShI .. 12..\\
alpe.apyapakR^ite mUDhastathAGYAnAtkR^ite.api cha .
kAryopasevI mitreShu mitra dveShI narAdhipa .. 13..\\
shatrurmitra mukho yashcha jihmaprekShI vilobhanaH .
na rajyati cha kalyANe yastyajettAdR^ishaM naram .. 14..\\
pAnapo dveShaNaH krUro nirghR^iNaH paruShastathA .
paropatApI mitradhruktathA prANivadhe rataH .. 15..\\
kR^itaghnashchAdhamo loke na sandheyaH katha.n chana .
chhidrAnveShI na sandheyaH sandheyAnapi me shR^iNu .. 16..\\
kulInA vAkyasampannA GYAnaviGYAnakovidAH .
mitraGYAshcha kR^itaGYAshcha sarvaGYAH shokavarjitAH .. 17..\\
mAdhuryaguNasampannAH satyasandhA jitendriyAH .
vyAyAmashIlAH satataM bhR^itaputrAH kulodgatAH .. 18..\\
rUpavanto guNopetAstathAlubdhA jitashramAH .
doShairviyuktAH prathitaiste grAhyAH pArthivena ha .. 19..\\
yathAshakti samAchArAH santastuShyanti hi prabho .
nAsthAne krodhavantashcha na chAkasmAdvirAgiNaH .. 20..\\
viraktAshcha na ruShyanti manasApyarthakovidAH .
AtmAnaM pIDayitvApi suhR^itkAryaparAyaNAH .
na virajyanti mitrebhyo vAso raktamivAvikam .. 21..\\
doShAMshcha lobhamohAdInartheShu yuvatiShvatha .
na darshayanti suhR^idA.n vishvastA bandhuvatsalAH .. 22..\\
loShTa kA~nchanatulyArthAH suhR^itsvashaTha buddhayaH .
ye charantyanabhImAnA nisR^iShTArtha vibhUShaNAH .
sa~NgR^ihNantaH parijana.n svAmyarthaparamAH sadA .. 23..\\
IdR^ishaiH puruShashreShThaiH sandhi.n yaH kurute nR^ipaH .
tasya vistIryate rAShTra.n jyotsnA grahapateriva .. 24..\\
shAstranityA jitakrodhA balavanto raNapriyAH .
kShAntAH shIlaguNopetAH sandheyAH puruShottamAH .. 25..\\
ye cha doShasamAyuktA narAH proktA mayAnagha .
teShAmapyadhamo rAjankR^itaghno mitra ghAtakaH .
tyaktavyaH sa durAchAraH sarveShAmiti nishchayaH .. 26..\\
y
vistareNArtha sambandha.n shrotumichchhAmi pArthiva .
mitradrohI kR^itaghnashcha yaH proktasta.n cha me vada .. 27..\\
bh
hanta te vartayiShye.ahamitihAsaM purAtanam .
udIchyA.n dishi yadvR^ittaM mlechchheShu manujAdhipa .. 28..\\
brAhmaNo madhyadeshIyaH kR^iShNA~Ngo brahma varjitaH .
grAmaM prekShya janAkIrNaM prAvishadbhaikSha kA~NkShayA .. 29..\\
tatra dasyurdhanayutaH sarvavarNavisheShavit .
brahmaNyaH satyasandhashcha dAne cha nirato.abhavat .. 30..\\
tasya kShayamupAgamya tato bhikShAmayAchata .
pratishraya.n cha vAsArthaM bhikShAM chaivAtha vArShikIm .. 31..\\
prAdAttasmai sa viprAya vastra.n cha sadR^ishaM navam .
nArI.n chApi vayo petAM bhartrA virahitAM tadA .. 32..\\
etatsamprApya hR^iShTAtmA dasyoH sarva.n dvijastadA .
tasmingR^ihavare rAja.nstayA reme sa gautamaH .. 33..\\
kuTumbArtheShu dasyoH sa sAhAyya.n chApyathAkarot .
tatrAvasatso.atha varShAH samR^iddhe shabarAlaye .
bANavedhye para.n yatnamakarochchaiva gautamaH .. 34..\\
vakrA~NgA.nstu sa nitya.n vai sarvato bANagochare .
jaghAna gautamo rAjanyathA dasyu gaNastathA .. 35..\\
hi.nsA paro ghR^iNA hInaH sadA prANivadhe rataH .
gautamaH saMnikarSheNa dasyubhiH samatAmiyAt .. 36..\\
tathA tu vasatastasya dasyu grAme sukha.n tadA .
agachchhanbahavo mAsA nighnataH pakShiNo bahUn .. 37..\\
tataH kadA chidaparo dvijasta.n deshamAgamat .
jaTI chIrAjinadharaH svAdhyAyaparamaH shuchiH .. 38..\\
vinIto niyatAhAro brahmaNyo vedapAragaH .
sa brahma chArI taddeshyaH sakhA tasyaiva supriyam .
ta.n dasyu grAmamagamadyatrAsau gautamo.abhavat .. 39..\\
sa tu vipra gR^ihAnveShI shUdrAnna parivarjakaH .
grAme dasyu janAkIrNe vyacharatsarvatodisham .. 40..\\
tataH sa gautama gR^ihaM pravivesha dvijottamaH .
gautamashchApi samprAptastAvanyonyena sa~Ngatau .. 41..\\
vakrA~NgabhArahasta.n taM dhanuShpANiM kR^itAgasam .
rudhireNAvasiktA~Nga.n gR^ihadvAramupAgatam .. 42..\\
ta.n dR^iShTvA puruShAdAbhamapadhvastaM kShayAgatam .
abhiGYAya dvijo vrIDAmagamadvAkyamAha cha .. 43..\\
kimida.n kuruShe mauDhyAdviprastva.n hi kulodgataH .
madhyadeshapariGYAto dasyu bhAva.n gataH katham .. 44..\\
pUrvAnsmara dvijAgryA.nstAnprakhyAtAnvedapAragAn .
yeShA.n vaMshe.abhijAtastvamIdR^ishaH kulapA.nsanaH .. 45..\\
avabudhyAtmanAtmAna.n satyaM shIlaM shruta.n damam .
anukrosha.n cha sa.nsmR^itya tyaja vAsamimaM dvija .. 46..\\
evamuktaH sasuhR^idA tadA tena hitaiShiNA .
pratyuvAcha tato rAjanvinishchitya tadArtavat .. 47..\\
adhano.asmi dvijashreShTha na cha vedavidapyaham .
vR^ittyarthamiha samprApta.n viddhi mA.n dvijasattama .. 48..\\
tvaddarshanAttu viprarShe kR^itArtha.n vedmyaha.n dvija .
AtmAna.n saha yAsyAvaH shvo vasAdyeha sharvarIm .. 49..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 163}
bh
tasyAM nishAyA.n vyuShTAyA.n gate tasmindvijottame .
niShkramya gautamo.agachchhatsamudraM prati bhArata .. 1..\\
sAmudrakAnsa vaNijastato.apashyatsthitAnpathi .
sa tena sArthena saha prayayau sAgaraM prati .. 2..\\
sa tu sArtho mahArAja kasmiMsh chidgirigahvare .
mattena dviradenAtha nihataH prAyasho.abhavat .. 3..\\
sa katha.n chittatastasmAtsArthAnmukto dvijastadA .
kAndigbhUto jIvitArthI pradudrAvottarA.n disham .. 4..\\
sa sarvataH paribhraShTaH sArthAddeshAttathArthataH .
ekAkI vyadravattatra vane kiM puruSho yathA .. 5..\\
sa panthAnamathAsAdya samudrAbhisara.n tadA .
AsasAda vana.n ramyaM mahatpuShpitapAdapam .. 6..\\
sarvartukairAmravanaiH puShpitairupashobhitam .
nandanoddesha sadR^isha.n yakShakiMnarasevitam .. 7..\\
shAlatAladhavAshvatthatvachAguru vanaistathA .
chandanasya cha mukhyasya pAdapairupashobhitam .
giriprastheShu ramyeShu shubheShu susugandhiShu .. 8..\\
samantato dvijashreShThA valgu kUjanti tatra vai .
manuShyavadanAstvanye bhAruNDA iti vishrutAH .
bhUli~NgashakunAshchAnye samudra.n sarvato.abhavan .. 9..\\
sa tAnyatimanoGYAni viha~NgAbhirutAni vai .
shR^iNvansuramaNIyAni vipro.agachchhata gautamaH .. 10..\\
tato.apashyatsuramye sa suvarNasikatAchite .
deshabhAge same chitre svargoddesha samaprabhe .. 11..\\
shriyA juShTaM mahAvR^ikShaM nyagrodhaM parimaNDalam .
shAkhAbhiranurUpAbhirbhUShita.n chhatrasaMnibham .. 12..\\
tasya mUla.n susa.nsiktaM varachandana vAriNA .
divyapuShpAnvita.n shrImatpitAmaha sadopamam .. 13..\\
ta.n dR^iShTvA gautamaH prIto munikAntamanuttamam .
medhya.n suragR^iha prakhyaM puShpitaiH pAdapairvR^itam .
tamAgamya mudA yuktastasyAdhastAdupAvishat .. 14..\\
tatrAsInasya kauravya gautamasya sukhaH shivaH .
puShpANi samupaspR^ishya pravavAvanilaH shuchiH .
hlAdayansarvagAtrANi gautamasya tadA nR^ipa .. 15..\\
sa tu vipraH parishrAntaH spR^iShTaH puNyena vAyunA .
sukhamAsAdya suShvApa bhAskarashchAstamabhyagAt .. 16..\\
tato.astaM bhAskare yAte sandhyAkAla upasthite .
AjagAma svabhavanaM brahmalokAtkhagottamaH .. 17..\\
nADI ja~Ngha iti khyAto dayito brahmaNaH sakhA .
bakarAjo mahAprAGYaH kashyapasyAtmasambhavaH .. 18..\\
rAjadharmeti vikhyAto babhUvApratimo bhuvi .
devakanyA sutaH shrImAnvidvAndevapatiprabhaH .. 19..\\
mR^iShTahATaka sa~nchanno bhUShaNairarkasaMnibhaiH .
bhUShitaH sarvagAtreShu devagarbhaH shriyA jvalan .. 20..\\
tamAgata.n dvijaM dR^iShTvA vismito gautamo.abhavat .
kShutpipAsAparItAtmA hi.nsArthI chApyavaikShata .. 21..\\
raajadharma
svAgataM bhavate vipra diShTyA prApto.asi me gR^iham .
asta.n cha savitA yAtaH sandhyeya.n samupasthitA .. 22..\\
mama tvaM nilayaM prAptaH priyAtithiraninditaH .
pUjito yAsyasi prAtarvidhidR^iShTena karmaNA .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 164}
bh
gira.n tAM madhurA.n shrutvA gautamo vismitastadA .
kautUhalAnvito rAjanrAjadharmANamaikShata .. 1..\\
r
bhoH kashyapasya putro.ahaM mAtA dAkShAyaNI cha me .
atithistva.n guNopetaH svAgataM te dvijarShabha .. 2..\\
bh
tasmai dattvA sa satkAra.n vidhidR^iShTena karmaNA .
shAlapuShpamayI.n divyAM bR^isI.n samupakalpayat .. 3..\\
bhagIratha rathAkrAntAndeshAnga~NgA niShevitAn .
ye charanti mahAmInAstAMshcha tasyAnvakalpayat .. 4..\\
vahni.n chApi susandIptaM mInAMshchaiva supIvarAn .
sa gautamAyAtithaye nyavedayata kAshyapaH .. 5..\\
bhuktavanta.n cha ta.n vipraM prItAtmAnaM mahAmanAH .
klamApanayanArtha.n sa pakShAbhyAmabhyavIjayat .. 6..\\
tato vishrAntamAsIna.n gotra prashnamapR^ichchhata .
so.abravIdgautamo.asmIti brAhma nAnyadudAharat .. 7..\\
tasmai parNamaya.n divyaM divyapuShpAdhivAsitam .
gandhADhya.n shayanaM prAdAtsa shishye tatra vai sukham .. 8..\\
athopaviShTa.n shayane gautamaM bakarATtadA .
paprachchha kAshyapo vAgmI kimAgamanakAraNam .. 9..\\
tato.abravIdgautamasta.n daridro.ahaM mahAmate .
samudragamanAkA~NkShI dravyArthamiti bhArata .. 10..\\
ta.n kAshyapo.abravItprIto notkaNThAM kartumarhasi .
kR^itakAryo dvijashreShTha sa dravyo yAsyase gR^ihAn .. 11..\\
chaturvidhA hyarthagatirbR^ihaspatimata.n yathA .
pAramparya.n tathA daivaM karma mitramiti prabho .. 12..\\
prAdurbhUto.asmi te mitra.n suhR^ittva.n cha mama tvayi .
so.aha.n tathA yatiShyAmi bhaviShyasi yathArthavAn .. 13..\\
tataH prabhAtasamaye sukhaM pR^iShTvAbravIdidam .
gachchha saumya pathAnena kR^itakR^ityo bhaviShyasi .. 14..\\
itastriyojana.n gatvA rAkShasAdhipatirmahAn .
virUpAkSha iti khyAtaH sakhA mama mahAbalaH .. 15..\\
ta.n gachchha dvijamukhya tvaM mama vAkyaprachoditaH .
kAmAnabhIpsitA.nstubhya.n dAtA nAstyatra saMshayaH .. 16..\\
ityuktaH prayayau rAjangautamo vigataklamaH .
phalAnyamR^itakalpAni bhakShayansma yatheShTataH .. 17..\\
chandanAgurumukhyAni tvakpatrANA.n vanAni cha .
tasminpathi mahArAja sevamAno druta.n yayau .. 18..\\
tato meruvrajaM nAma nagara.n shailatoraNam .
shailaprAkAravapra.n cha shailayantrArgalaM tathA .. 19..\\
viditashchAbhavattasya rAkShasendrasya dhImataH .
prahitaH suhR^idA rAjanprIyatA vai priyAtithiH .. 20..\\
tataH sa rAkShasendraH svAnpreShyAnAha yudhiShThira .
gautamo nagaradvArAchchhIghramAnIyatAm iti .. 21..\\
tataH puravarAttasmAtpuruShAH shvetaveShTanAH .
gautametyabhibhAShantaH puradvAramupAgaman .. 22..\\
te tamUchurmahArAja preShyA rakShaHpaterdvijam .
tvarasva tUrNamAgachchha rAjA tvA.n draShTumichchhati .. 23..\\
rAkShasAdhipatirvIro virUpAkSha iti shrutaH .
sa tvA.n tvarati vai draShTuM tatkShipra.n sa.nvidhIyatAm .. 24..\\
tataH sa prAdravadvipro vismayAdvigataklamaH .
gautamo nagararddhi.n tAM pashyanparamavismitaH .. 25..\\
taireva sahito rAGYo veshma tUrNamupAdravat .
darshana.n rAkShasendrasya kA~NkShamANo dvijastadA .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 165}
bh
tataH sa vidito rAGYaH pravishya gR^ihamuttamam .
pUjito rAkShasendreNa niShasAdAsanottame .. 1..\\
pR^iShTashcha gotra charaNa.n svAdhyAyaM brahma chArikam .
na tatra vyAjahArAnyadgotra mAtrAdR^ite dvijaH .. 2..\\
brahma varchasa hInasya svAdhyAyaviratasya cha .
gotra mAtravido rAjA nivAsa.n samapR^ichchhata .. 3..\\
kva te nivAsaH kalyANa ki.n gotrA brAhmaNI cha te .
tattvaM brUhi na bhIH kAryA vishramasva yathAsukham .. 4..\\
g
madhyadeshaprasUto.aha.n vAso me shabarAlaye .
shUdrA punarbhUrbhAryA me satyametadbravImi te .. 5..\\
bh
tato rAjA vimamR^ishe katha.n kAryamidaM bhavet .
katha.n vA sukR^itaM me syAditi buddhyAnvachintayat .. 6..\\
aya.n vai jananAdvipraH suhR^ittasya mahAtmanaH .
sampreShitashcha tenAya.n kAshyapena mamAntikam .. 7..\\
tasya priya.n kariShyAmi sa hi mAmAshritaH sadA .
bhrAtA me bAndhavashchAsau sakhA cha hR^idaya~NgamaH .. 8..\\
kArttikyAmadya bhoktAraH sahasraM me dvijottamAH .
tatrAyamapi bhoktA vai deyamasmai cha me dhanam .. 9..\\
tataH sahasra.n viprANAM viduShAM samala~NkR^itam .
snAtAnAmanusamprAptamahata kShaumavAsasAm .. 10..\\
tAnAgatAndvijashreShThAnvirUpAkSho vishAM pate .
yathArhaM pratijagrAha vidhidR^iShTena karmaNA .. 11..\\
bR^isyasteShA.n tu saMnyastA rAkShasendrasya shAsanAt .
bhUmau varakuthAstIrNAH preShyairbharatasattama .. 12..\\
tAsu te pUjitA rAGYA niShaNNA dvijasattamAH .
vyarAjanta mahArAja nakShatrapatayo yathA .. 13..\\
tato jAmbUnadAH pAtrIrvajrA~NkA vimalAH shubhAH .
varAnna pUrNA viprebhyaH prAdAnmadhu ghR^itAplutAH .. 14..\\
tasya nitya.n tathAShADhyAM mAghyAM cha bahavo dvijAH .
IpsitaM bhojanavara.n labhante satkR^itaM sadA .. 15..\\
visheShatastu kArttikyA.n dvijebhyaH samprayachchhati .
sharadvyapAye ratnAni paurNamAsyAmiti shrutiH .. 16..\\
suvarNa.n rajata.n chaiva maNInatha cha mauktikam .
varjAnmahAdhanAMshchaiva vaiDUryAjina rA~NkavAn .. 17..\\
ratnarAshInvinikShipya dakShiNArthe sa bhArata .
tataH prAha dvijashreShThAnvirUpAkSho mahAyashAH .. 18..\\
gR^ihNIta ratnAnyetAni yathotsAha.n yatheShTataH .
yeShu yeShu cha bhANDeShu bhukta.n vo dvijasattamAH .
tAnyevAdAya gachchhadhva.n svaveshmAnIti bhArata .. 19..\\
ityuktavachane tasminrAkShasendre mahAtmani .
yatheShTa.n tAni ratnAni jagR^ihurbrAhmaNarShabhAH .. 20..\\
tato mahArhaiste sarve ratnairabhyarchitAH shubhaiH .
brAhmaNA mR^iShTavasanAH suprItAH sma tadAbhavan .. 21..\\
tatastAnrAkShasendrAshcha dvijAnAha punarvachaH .
nAnA digAgatAnrAjanrAkShasAnpratiShidhya vai .. 22..\\
adhyaika divasa.n viprA na vo.astIha bhaya.n kva chit .
rAkShasebhyaH pramodadhvamiShTato yAtamA chiram .. 23..\\
tataH pradudruvuH sarve vipra sa~NghAH samantataH .
gautamo.api suvarNasya bhAramAdAya sa tvaraH .. 24..\\
kR^ichchhrAtsamudvahanvIra nyagrodha.n samupAgamat .
nyaShIdachcha parishrAntaH klAntashcha kShudhitash cha ha .. 25..\\
tatastamAbhyagAdrAjanrAjadharmA khagottamaH .
svAgatenAbhyanandachcha gautamaM mitravatsalaH .. 26..\\
tasya pakShAgra vikShepaiH klama.n vyapanayatkhagaH .
pUjA.n chApyakaroddhImAnbhojanaM chApyakalpayat .. 27..\\
sa bhuktavAnsuvishrAnto gautamo.achintayattadA .
hATakasyAbhirUpasya bhAro.aya.n sumahAnmayA .
gR^ihIto lobhamohAdvai dUra.n cha gamanaM mama .. 28..\\
na chAsti pathi bhoktavyaM prANasandhAraNaM mama .
ki.n kR^itvA dhArayeya.n vai praNAnityabhyachintayat .. 29..\\
tataH sa pathi bhoktavyaM prekShamANo na ki.n chana .
kR^itaghnaH puruShavyAghra manasedamachintayat .. 30..\\
ayaM bakapatiH pArshve mA.nsarAshiH sthito mama .
ima.n hatvA gR^ihItvAcha yAsye.ahaM samabhidrutam .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 166}
bh
atha tatra mahArchiShmAnanalo vAtasArathiH .
tasyAvidUre rakShArtha.n khagendreNa kR^ito.abhavat .. 1..\\
sa chApi pArshve suShvApa vishvasto bakarATtadA .
kR^itaghnastu sa duShTAtmA ta.n jighA.nsurajAgarat .. 2..\\
tato.alAtena dIptena vishvastaM nijaghAna tam .
nihatya cha mudA yuktaH so.anubandhaM na dR^iShTavAn .. 3..\\
sa ta.n vipakSha romANa.n kR^itvAgnAvapachattadA .
ta.n gR^ihItvA suvarNaM cha yayau drutataraM dvijaH .. 4..\\
tato.anyasmingate chAhni virUpAkSho.abravItsutam .
na prekShe rAjadharmANamadya putra khagottamam .. 5..\\
sa pUrvasandhyAM brahmANa.n vandituM yAti sarvadA .
mA.n chAdR^iShTvA kadA chitsa na gachchhati gR^ihAnkhagaH .. 6..\\
ubhe dvirAtra.n sandhye vai nAbhyagAtsa mamAlayam .
tasmAnna shudhyate bhAvo mama sa GYAyatA.n suhR^it .. 7..\\
svAdhyAyena viyukto hi brahma varchasa varjitaH .
ta.n gatastatra me sha~NkA hanyAtta.n sa dvijAdhamaH .. 8..\\
durAchArastu durbuddhiri~NgitairlakShito mayA .
niShkriyo dAruNAkAraH kR^iShNo dasyurivAdhamaH .. 9..\\
gautamaH sa gatastatra tenodvignaM mano mama .
putra shIghramito gatvA rAjadharmaniveshanam .
GYAyatA.n sa vishuddhAtmA yadi jIvati mAchiram .. 10..\\
sa evamuktastvarito rakShobhiH sahito yayau .
nyagrodha.n tatra chApashyatka~NkAla.n rAjadharmaNaH .. 11..\\
sa rudannagamatputro rAkShasendrasya dhImataH .
tvaramANaH para.n shaktyA gautama grahaNAya vai .. 12..\\
tato.avidUre jagR^ihurgautama.n rAkShasAstadA .
rAjadharmasharIra.n cha pakShAsthi charaNojjhitam .. 13..\\
tamAdAyAtha rakShA.nsi drutaM meruvraja.n yayuH .
rAGYashcha darshayAmAsuH sharIra.n rAjadharmaNaH .
kR^itaghnaM puruSha.n taM cha gautamaM pApachetasam .. 14..\\
ruroda rAjA ta.n dR^iShTvA sAmAtyaH sa purohitaH .
ArtanAdashcha sumahAnabhUttasya niveshane .. 15..\\
sa strI kumAra.n cha puraM babhUvAsvastha mAnasam .
athAbravInnR^ipaH putraM pApo.aya.n vadhyatAm iti .. 16..\\
asya mA.nsairime sarve viharantu yatheShTataH .
pApAchAraH pApakarmA pApAtmA pApanishchayaH .
hantavyo.ayaM mama matirbhavadbhiriti rAkShasAH .. 17..\\
ityuktA rAkShasendreNa rAkShasA ghoravikramAH .
naichchhanta taM bhakShayituM pApakarmAyamityuta .. 18..\\
dasyUnA.n dIyatAmeSha sAdhvadya puruShAdhamaH .
ityUchustaM mahArAja rAkShasendraM nishAcharAH .. 19..\\
shirobhishcha gatA bhUmimUchU rakShogaNAdhipam .
na dAtumarhasi tvaM no bhakShaNAyAsya kilbiSham .. 20..\\
evamastviti tAnAha rAkShasendro nishAcharAn .
dasyUnA.n dIyatAmeSha kR^itaghno.adyaiva rAkShasAH .. 21..\\
ityukte tasya te dAsAH shUlamudgara pANayaH .
chhittvA ta.n khaNDashaH pApaM dasyubhyaH pradadustadA .. 22..\\
dasyavashchApi naichchhanta tamattuM pApakAriNam .
kravyAdA api rAjendra kR^itaghnaM nopabhu~njate .. 23..\\
brahmaghne cha surApe cha chore bhagnavrate tathA .
niShkR^itirvihitA rAjankR^itaghne nAsti niShkR^itiH .. 24..\\
mitradrohI nR^isha.nsashcha kR^itaghnashcha narAdhamaH .
kravyAdaiH kR^imibhishchAnyairna bhujyante hi tAdR^ishAH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 167}
bh
tatashchitAM bakapateH kArayAmAsa rAkShasaH .
ratnairgandhaishcha bahubhirvastraishcha samala~NkR^itAm .. 1..\\
tatra prajvAlya nR^ipate bakarAjaM pratAvapAn .
pretakAryANi vidhivadrAkShasendrashchakAra ha .. 2..\\
tasminkAle.atha surabhirdevI dAkShAyaNI shubhA .
upariShTAttatastasya sA babhUva payasvinI .. 3..\\
tasyA vaktrAchchyutaH phenaH kShIramishrastadAnagha .
so.apatadvai tatastasyA.n chitAyA.n rAjadharmaNaH .. 4..\\
tataH sa~njIvitastena bakarAjastadAnagha .
utpatya cha sameyAya virUpAkShaM bakAdhipaH .. 5..\\
tato.abhyayAddevarAjo virUpAkShapura.n tadA .
prAha cheda.n virUpAkSha.n diShTyAyaM jIvatItyuta .. 6..\\
shrAvayAmAsa chendrasta.n virUpAkShaM purAtanam .
yathA shApaH purA datto brahmaNA rAjadharmaNaH .. 7..\\
yadA bakapatI rAjanbrahmANaM nopasarpati .
tato roShAdidaM prAha bakendrAya pitAmahaH .. 8..\\
yasmAnmUDho mama sado nAgato.asau bakAdhamaH .
tasmAdvadha.n sa duShTAtmA nachirAtsamavApsyati .. 9..\\
tadAya.n tasya vachanAnnihato gautamena vai .
tenaivAmR^ita siktashcha punaH sa~njIvito bakaH .. 10..\\
rAjadharmA tataH prAha praNipatya purandaram .
yadi te.anugraha kR^itA mayi buddhiH purandara .
sakhAyaM me sudayita.n gautamaM jIvayetyuta .. 11..\\
tasya vAkya.n samAGYAya vAsavaH puruSharShabha .
sa~njIvayitvA sakhye vai prAdAtta.n gautamaM tadA .. 12..\\
sa bhANDopaskara.n rAja.nstamAsAdya bakAdhipaH .
sampariShvajya suhR^idaM prItyA paramayA yutaH .. 13..\\
atha taM pApakarmANa.n rAjadharmA bakAdhipaH .
visarjayitvA sadhanaM pravivesha svamAlayam .. 14..\\
yathochita.n cha sa bako yayau brahma sadastadA .
brahmA cha taM mahAtmAnamAtithyenAbhyapUjayat .. 15..\\
gautamashchApi samprApya punasta.n shabarAlayam .
shUdrAyA.n janayAmAsa putrAnduShkR^itakAriNaH .. 16..\\
shApashcha sumahA.nstasya dattaH suragaNaistadA .
kukShau punarbhvAM bhAryAyA.n janayitvA chirAtsutAn .
nirayaM prApsyati mahatkR^itaghno.ayamiti prabho .. 17..\\
etatprAha purA sarvaM nArado mama bhArata .
sa.nsmR^itya chApi sumahadAkhyAnaM puruSharShabha .
mayApi bhavate sarva.n yathAvadupavarNitam .. 18..\\
kutaH kR^itaghnasya yashaH kutaH sthAna.n kutaH sukham .
ashraddheyaH kR^itaghno hi kR^itaghne nAsti niShkR^itiH .. 19..\\
mitradroho na kartavyaH puruSheNa visheShataH .
mitra dhrunniraya.n ghoramanantaM pratipadyate .. 20..\\
kR^itaGYena sadA bhAvyaM mitra kAmena chAnagha .
mitrAtprabhavate satyaM mitrAtprabhavate balam .
satkArairuttamairmitraM pUjayeta vichakShaNaH .. 21..\\
parityAjyo budhaiH pApaH kR^itaghno nirapatrapaH .
mitradrohI kulA~NgAraH pApakarmA narAdhamaH .. 22..\\
eSha dharmabhR^itA.n shreShTha proktaH pApo mayA tava .
mitradrohI kR^itaghno vai kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 23..\\
v
etachchhrutvA tadA vAkyaM bhIShmeNoktaM mahAtmanA .
yudhiShThiraH prItamanA babhUva janamejaya .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 168}
y
dharmAH pitAmahenoktA rAjadharmAshritAH shubhAH .
dharmamAshramiNA.n shreShThaM vaktumarhasi pArthiva .. 1..\\
bhiisma
sarvatra vihito dharmaH svargyaH satyaphala.n tapaH .
bahu dvArasya dharmasya nehAsti viphalA kriyA .. 2..\\
yasminyasmi.nstu vinaye yo yo yAti vinishchayam .
sa tamevAbhijAnAti nAnyaM bharatasattama .. 3..\\
yathA yathA cha paryeti lokatantramasAravat .
tathA tathA virAgo.atra jAyate nAtra saMshayaH .. 4..\\
eva.n vyavasite loke bahudoShe yudhiShThira .
AtmamokShanimitta.n vai yateta matimAnnaraH .. 5..\\
y
naShTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mR^ite .
yayA buddhyA nudechchhoka.n tanme brUhi pitAmaha .. 6..\\
bhii
naShTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mR^ite .
aho duHkhamiti dhyAya~nshokasyApachiti.n charet .. 7..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
yathA senajita.n vipraH kashchidityabravIdvachaH .. 8..\\
putrashokAbhisantapta.n rAjAnaM shokavihvalam .
viShannavadana.n dR^iShTvA vipro vachanamabravIt .. 9..\\
kiM nu khalvasi mUDhastva.n shochyaH kimanushochasi .
yadA tvAmapi shochantaH shochyA yAsyanti tA.n gatim .. 10..\\
tva.n chaivAhaM cha ye chAnye tvA.n rAjanparyupAsate .
sarve tatra gamiShyAmo yata evAgatA vayam .. 11..\\
senajit
kA buddhiH ki.n tapo vipra kaH samAdhistapodhana .
ki.n GYAna.n kiM shrutaM vA te yatprApya na viShIdasi .. 12..\\
braahmana
pashya bhUtAni duHkhena vyatiShaktAni sarvashaH .
AtmApi chAyaM na mama sarvA vA pR^ithivI mama .. 13..\\
yathA mama tathAnyeShAmiti buddhyA na me vyathA .
etAM buddhimahaM prApya na prahR^iShye na cha vyathe .. 14..\\
yathA kAShTha.n cha kAShThaM cha sameyAtAM mahodadhau .
sametya cha vyapeyAtA.n tadvadbhUtasamAgamaH .. 15..\\
evaM putrAshcha pautrAshcha GYAtayo bAndhavAstathA .
teShu sneho na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam .. 16..\\
adarshanAdApatitaH punashchAdarshana.n gataH .
na tvAsau veda na tva.n taM kaH sankamanushochasi .. 17..\\
tR^iShNArti prabhava.n duHkhaM duHkhArti prabhava.n sukham .
sukhAtsa~njAyate duHkhamevametatpunaH punaH .
sukhasyAnantara.n duHkhaM duHkhasyAnantara.n sukham .. 18..\\
sukhAttva.n duHkhamApannaH punarApatsyase sukham .
na nitya.n labhate duHkhaM na nityaM labhate sukham .. 19..\\
nAla.n sukhAya suhR^ido nAla.n duHkhAya shatravaH .
na cha praGYAlamarthAnAM na sukhAnAmala.n dhanam .. 20..\\
na buddhirdhanalAbhAya na jAdyamasamR^iddhaye .
lokaparyAya vR^ittAntaM prAGYo jAnAti netaraH .. 21..\\
buddhimanta.n cha mUDhaM cha shUraM bhIruM jadaM kavim .
durbalaM balavanta.n cha bhAginaM bhajate sukham .. 22..\\
dhenurvatsasya gopasya svAminastaskarasya cha .
payaH pibati yastasyA dhenustasyeti nishchayaH .. 23..\\
ye cha mUDhatamA loke ye cha buddheH para.n gatAH .
te narAH sukhamedhante klishyatyantarito janaH .. 24..\\
antyeShu remire dhIrA na te madhyeShu remire .
antya prApti.n sukhAmAhurduHkhamantaramantayoH .. 25..\\
ye tu buddhisukhaM prAptA dvandvAtItA vimatsarAH .
tAnnaivArthA na chAnarthA vyathayanti kadA chana .. 26..\\
atha ye buddhimaprAptA vyatikrAntAshcha mUDhatAm .
te.ativelaM prahR^iShyanti santApamupayAnti cha .. 27..\\
nityapramuditA mUDhA divi devagaNA iva .
avalepena mahatA paridR^ibdhA vichetasaH .. 28..\\
sukha.n duHkhAntamAlasyaM duHkhaM dAkShya.n sukhodayam .
bhUtishchaiva shriyA sArdha.n dakShe vasati nAlase .. 29..\\
sukha.n vA yadi vA duHkha.n dveShyaM vA yadi vA priyam .
prAptaM prAptamupAsIta hR^idayenAparAjitaH .. 30..\\
shokasthAna sahasrANi harShasthAna shatAni cha .
divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam .. 31..\\
buddhimanta.n kR^itapraGYa.n shushrUsumanasUyakam .
dAnta.n jitendriyaM chApi shoko na spR^ishate naram .. 32..\\
etAM buddhi.n samAsthAya guptachittashcharedbudhaH .
udayAstamayaGYa.n hi na shokaH sprastumarhati .. 33..\\
yannimittaM bhavechchhokastrAso vA duHkhameva vA .
AyAso vA yatomUlastadekA~Ngamapi tyajet .. 34..\\
yadyattyajati kAmAnA.n tatsukhasyAbhipUryate .
kAmAnusArI puruShaH kAmAnanu vinashyati .. 35..\\
yachcha kAmasukha.n loke yachcha divyaM mahatsukham .
tR^iShNA kShayasukhasyaite nArhataH sodashI.n kalAm .. 36..\\
pUrvadehakR^ita.n karma shubha.n vA yadi vAshubham .
prAGYaM mUDha.n tathA shUraM bhajate yAdR^ishaM kR^itam .. 37..\\
evameva kilaitAni priyANyevApriyANi cha .
jIveShu parivartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 38..\\
tadevaM buddhimAsthAya sukha.n jIvedguNAnvitaH .
sarvAnkAmA~njugupseta sa~NgAnkurvIta pR^iShThataH .
vR^itta eSha hR^idi praudho mR^ityureSha manomayaH .. 39..\\
yadA sa.nharate kAmAnkUrmo.a~NgAnIva sarvashaH .
tadAtmajyotirAtmA cha Atmanyeva prasIdati .. 40..\\
ki.n chideva mamatvena yadA bhavati kalpitam .
tadeva paritApArtha.n sarvaM sampadyate tadA .. 41..\\
na bibheti yadA chAya.n yadA chAsmAnna bibhyati .
yadA nechchhati na dveShTi brahma sampadyate tadA .. 42..\\
ubhe satyAnR^ite tyaktvA shokAnandau bhayAbhaye .
priyApriye parityajya prashAntAtmA bhaviShyasi .. 43..\\
yadA na kurute dhIraH sarvabhUteShu pApakam .
karmaNA manasA vAchA brahma sampadyate tadA .. 44..\\
yA dustyajA durmatibhiryA na jIryati jIryataH .
yo.asau prANAntiko rogastA.n tR^iShNAM tyajataH sukham .. 45..\\
atra pi~NgalayA gItA gAthAH shrUyanti pArthiva .
yathA sA kR^ichchhrakAle.api lebhe dharma.n sanAtanam .. 46..\\
sa~Nkete pi~NgalA veshyA kAntenAsIdvinAkR^itA .
atha kR^ichchhragatA shAntAM buddhimAsthApayattadA .. 47..\\
pingalaa
unmattAhamanunmatta.n kAntamanvavasaM chiram .
antike ramaNa.n santaM nainamadhyagamaM purA .. 48..\\
ekasthUnaM navadvAramapidhAsyAmyagArakam .
kA hi kAntamihAyAntamaya.n kAnteti mansyate .. 49..\\
akAmAH kAmarUpeNa dhUrtA narakarUpiNaH .
na punarva~nchayiShyanti pratibuddhAsmi jAgR^imi .. 50..\\
anartho.api bhavatyartho daivAtpUrvakR^itena vA .
sambuddhAhaM nirAkArA nAhamadyAjitendriyA .. 51..\\
sukhaM nirAshaH svapiti nairAshyaM parama.n sukham .
AshAmanAshA.n kR^itvA hi sukha.n svapiti pi~NgalA .. 52..\\
bhii
etaishchAnyaishcha viprasya hetumadbhiH prabhAShitaiH .
paryavasthApito rAjA senajinmumude sukham .. 53..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 169}
y
atikrAmati kAle.asminsarvabhUtakShayAvahe .
ki.n shreyaH pratipadyeta tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhiisma
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
pituH putreNa sa.nvAda.n tannibodha yudhiShThira .. 2..\\
dvijAteH kasya chitpArtha svAdhyAyaniratasya vai .
babhUva putro medhAvI medhAvI nAma nAmataH .. 3..\\
so.abravItpitaraM putraH svAdhyAyakaraNe ratam .
mokShadharmArthakushalo lokatattvavichakShaNaH .. 4..\\
dhIraH ki.n svittAta kuryAtprajAnan
kShipra.n hyAyurbhrashyate mAnavAnAm .
pitastadAchakShva yathArthayogaM
mamAnupUrvyA yena dharma.n chareyam .. 5..\\
pitaa
vedAnadhItya brahmacharyeNa putra
putrAnichchhetpAvanArthaM pitR^INAm .
agnInAdhAya vidhivachcheShTayaGYo
vanaM pravishyAtha munirbubhUset .. 6..\\
putra
evamabhyAhate loke samantAtparivArite .
amoghAsu patantIShu ki.n dhIra iva bhAShase .. 7..\\
pitaa
kathamabhyAhato lokaH kena vA parivAritaH .
amoghAH kAH patantIha kiM nu bhIsayasIva mAm .. 8..\\
putra
mR^ityunAbhyAhato loko jarayA parivAritaH .
ahorAtrAH patantyete nanu kasmAnna budhyase .. 9..\\
yadAhametajjAnAmi na mR^ityustiShThatIti ha .
so.aha.n kathaM pratIkShiShye jAlenApihitash charan .. 10..\\
rAtryA.n rAtryAM vyatItAyAmAyuralpataraM yadA .
gAdhodake matsya iva sukha.n vindeta kastadA .
tadeva vandhya.n divasamiti vidyAdvichakShaNaH .. 11..\\
anavApteShu kAmeShu mR^ityurabhyeti mAnavam .
shaspAnIva vichinvantamanyatra gatamAnasam .
vR^ikIvoraNamAsAdya mR^ityurAdAya gachchhati .. 12..\\
adyaiva kuru yachchhreyo mA tvA kAlo.atyagAdayam .
akR^iteShveva kAryeShu mR^ityurvai samprakarShati .. 13..\\
shvaH kAryamadya kurvIta pUrvAhne chAparAhnikam .
na hi pratIkShate mR^ityuH kR^ita.n vAsya na vA kR^itam .
ko hi jAnAti kasyAdya mR^ityusenA nivekShyate .. 14..\\
yuvaiva dharmashIlaH syAdanimitta.n hi jIvitam .
kR^ite dharme bhavetkIrtiriha pretya cha vai sukham .. 15..\\
mohena hi samAviShTaH putradArArthamudyataH .
kR^itvA kAryamakArya.n vA puShTimeShAM prayachchhati .. 16..\\
taM putrapashusaMmatta.n vyAsaktamanasaM naram .
supta.n vyAghraM mahaugho vA mR^ityurAdAya gachchhati .. 17..\\
sa~ncinvAnakamevaika.n kAmAnAmavitR^iptakam .
vyAghraH pashumivAdAya mR^ityurAdAya gachchhati .. 18..\\
ida.n kR^itamidaM kAryamidamanyatkR^itAkR^itam .
evamIhA sukhAsakta.n kR^itAntaH kurute vashe .. 19..\\
kR^itAnAM phalamaprApta.n karmaNAM phalasa~Nginam .
kShetrApana gR^ihAsaktaM mR^ityurAdAya gachchhati .. 20..\\
mR^ityurjarA cha vyAdhishcha duHkha.n chAneka kAraNam .
anuShakta.n yadA dehe kiM svastha iva tiShThasi .. 21..\\
jAtamevAntako.antAya jarA chAnveti dehinam .
anuShaktA dvayenaite bhAvAH sthAvaraja~NgamAH .. 22..\\
mR^ityorvA gR^ihamevaitadyA grAme vasato ratiH .
devAmAmeSha vai goShTho yadaraNyamiti shrutiH .. 23..\\
nibandhanI rajjureShA yA grAme vasato ratiH .
chhittvainA.n sukR^ito yAnti nainA.n chhindanti duShkR^itaH .. 24..\\
na hi.nsayati yaH prAnAnmanovAkkAyahetubhiH .
jIvitArthApanayanaiH karmabhirna sa badhyate .. 25..\\
na mR^ityusenAmAyAntI.n jAtu kashchitprabAdhate .
R^ite satyamasantyAjya.n satye hyamR^itamAshritam .. 26..\\
tasmAtsatyavratAchAraH satyayogaparAyanaH .
satyArAmaH samo dAntaH satyenaivAntaka.n jayet .. 27..\\
amR^ita.n chaiva mR^ityushcha dvayaM dehe pratiShThitam .
mR^ityumApadyate mohAtsatyenApadyate.amR^itam .. 28..\\
so.aha.n hyahi.nsraH satyArthI kAmakrodhabahiShkR^itaH .
samaduHkhasukhaH kShemI mR^ityu.n hAsyAmyamartyavat .. 29..\\
shAnti yaGYarato dAnto brahma yaGYe sthito muniH .
vA~NmanaH karma yaGYashcha bhaviShyAmyudagAyane .. 30..\\
pashuyaGYaiH katha.n hi.nsrairmAdR^isho yastumarhati .
antavadbhiruta prAGYaH kShatrayaGYaiH pishAchavat .. 31..\\
yasya vA~NmanasI syAtA.n samyakpranihite sadA .
tapastyAgashcha yogashcha sa vai sarvamavApnuyAt .. 32..\\
nAsti vidyA sama.n chakShurnAsti vidyA samaM balam .
nAsti rAgasama.n duHkhaM nAsti tyAgasama.n sukham .. 33..\\
AtmanyevAtmanA jAta AtmaniShTho.aprajo.api vA .
Atmanyeva bhaviShyAmi na mA.n tArayati prajA .. 34..\\
naitAdR^ishaM brAhmaNasyAsti vittaM
yathaikatA samatA satyatA cha .
shIle sthitirdanda nidhAnamArjavaM
tatastatashchoparamaH kriyAbhyaH .. 35..\\
ki.n te dhanairbAndhavairvApi kiM te
ki.n te dArairbrAhmaNa yo mariShyasi .
AtmAnamanvichchha guhAM praviShTaM
pitAmahaste kva gataH pitA cha .. 36..\\
bhiisma
putrasyaitadvachaH shrutvA tathAkArShItpitA nR^ipa .
tathA tvamapi vartasya satyadharmaparAyanaH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 170}
y
dhanino vAdhanA ye cha vartayanti svatantriNaH .
sukhaduHkhAgamasteShA.n kaH katha.n vA pitAmaha .. 1..\\
bhiisma
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
shamyAkena vimuktena gIta.n shAnti gatena ha .. 2..\\
abravInmAM purA kashchidbrAhmaNastyAgamAsthitaH .
klishyamAnaH kudAreNa kuchailena bubhukShayA .. 3..\\
utpannamiha loke vai janmaprabhR^iti mAnavam .
vividhAnyupavartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 4..\\
tayorekatare mArge yadyenamabhisaMnayet .
na sukhaM prApya sa.nhR^iShyenna duHkhaM prApya sa~njvaret .. 5..\\
na vai charasi yachchhreya Atmano vA yadIhase .
akAmAtmApi hi sadA dhuramudyamya chaiva hi .. 6..\\
aki~ncanaH paripatansukhamAsvAdayiShyasi .
aki~ncanaH sukha.n shete samuttiShThati chaiva hi .. 7..\\
Aki~ncanya.n sukhaM loke pathyaM shivamanAmayam .
anamitramatho hyetaddurlabha.n sulabhaM satAm .. 8..\\
aki~ncanasya shuddhasya upapannasya sarvashaH .
avekShamANastrI.NllokAnna tulyamupalakShaye .. 9..\\
Aki~ncanya.n cha rAjyaM cha tulayA samatolayam .
atyarichyata dAridrya.n rAjyAdapi guNAdhikam .. 10..\\
Aki~ncanye cha rAjye cha visheShaH sumahAnayam .
nityodvigno hi dhanavAnmR^ityorAsya gato yathA .. 11..\\
naivAsyAgnirna chAdityo na mR^ityurna cha dasyavaH .
prabhavanti dhanajyAni nirmuktasya nirAshiShaH .. 12..\\
ta.n vai sadA kAmacharamanupastIrNa shAyinam .
bAhUpadhAna.n shAmyantaM prasha.nsanti divaukasaH .. 13..\\
dhanavAnkrodhalobhAbhyAmAviShTo naShTa chetanaH .
tiryagIkShaH shuShkamukhaH pApako bhrukutImukhaH .. 14..\\
nirdashaMshchAdharauShTha.n cha kruddho dAruNabhAShitA .
kastamichchhetparidraShTu.n dAtumichchhati chenmahIm .. 15..\\
shriyA hyabhIskna.n sa.nvAso mohayatyavichakShaNam .
sA tasya chitta.n harati shAradAbhramivAnilaH .. 16..\\
athaina.n rUpamAnashcha dhanamAnash cha vindati .
abhijAto.asmi siddho.asmi nAsmi kevalamAnuShaH .
ityebhiH kAraNaistasya tribhirchittaM prasichyate .. 17..\\
sa prasikta mano bhogAnvisR^ijya pitR^isa~ncitAn .
parikShINaH parasvAnAmAdAna.n sAdhu manyate .. 18..\\
tamatikrAnta maryAdamAdadAna.n tatastataH .
pratiShedhanti rAjAno lubdhA mR^igamiveShubhiH .. 19..\\
evametAni duHkhAni tAni tAnIha mAnavam .
vividhAnyupavartante gAtrasa.nsparshajAni cha .. 20..\\
teShAM paramaduHkhAnAM buddhyA bhaiShajyamAcharet .
lokadharma.n samAGYAya dhruvANAmadhruvaiH saha .. 21..\\
nAtyaktvA sukhamApnoti nAtyaktvA vindate param .
nAtyaktvA chAbhayaH shete tyaktvA sarva.n sukhI bhava .. 22..\\
ityetaddhAstinapure brAhmaNenopavarNitam .
shamyAkena purA mahya.n tasmAttyAgaH paro mataH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 171}
yudhisthira
IhamAnaH samArambhAnyadi nAsAdayeddhanam .
dhanatR^iShNAbhibhUtashcha ki.n kurvansukhamApnuyAt .. 1..\\
bhiisma
sarvasAmyamanAyAsaH satyavAkya.n cha bhArata .
nirvedashchAvivitsA cha yasya syAtsa sukhI naraH .. 2..\\
etAnyeva padAnyAhuH pa~ncha vR^iddhAH prashAntaye .
eSha svargashcha dharmashcha sukha.n chAnuttama.n satAm .. 3..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
nirvedAnma~NkinA gIta.n tannibodha yudhiShThira .. 4..\\
IhamAno dhanaM ma~Nkirbhagnehashcha punaH punaH .
kena chiddhanasheSheNa krItavAndamya goyugam .. 5..\\
susambaddhau tu tau damyau damanAyAbhiniHsR^itau .
AsInamuShTraM madhyena sahasaivAbhyadhAvatAm .. 6..\\
tayoH samprAptayoruShTraH skandhadeshamamarShaNaH .
utthAyotkShipya tau damyau prasasAra mahAjavaH .. 7..\\
hriyamANau tu tau damyau tenoShTreNa pramAthinA .
mriyamANau cha samprekShya ma~NkistatrAbravIdidam .. 8..\\
na chaivAvihita.n shakya.n dakSheNApIhituM dhanam .
yuktena shraddhayA samyagIhA.n samanutiShThatA .. 9..\\
kR^itasya pUrva.n chAnarthairyuktasyApyanutiShThataH .
imaM pashyata sa~NgatyA mama daivamupaplavam .. 10..\\
udyamyodyamya me damyau viShameneva gachchhati .
utkShipya kAkatAlIyamunmAtheneva jambukaH .. 11..\\
manI voShTrasya lambete priyau vatsatarau mama .
shuddha.n hi daivamevedamato naivAsti pauruSham .. 12..\\
yadi vApyupapadyeta pauruShaM nAma karhi chit .
anviShyamANa.n tadapi daivamevAvatiShThate .. 13..\\
tasmAnnirveda eveha gantavyaH sukhamIpsatA .
sukha.n svapiti nirviNNo nirAshashchArthasAdhane .. 14..\\
aho samyakshukenokta.n sarvataH parimuchyatA .
pratiShThatA mahAraNya.n janakasya niveshanAt .. 15..\\
yaH kAmAnprApnuyAtsarvAnyashchainAnkevalA.nstyajet .
prApanAtsarvakAmAnAM parityAgo vishiShyate .. 16..\\
nAnta.n sarvavivitsAnA.n gatapUrvo.asti kash chana .
sharIre jIvite chaiva tR^iShNA mandasya vardhate .. 17..\\
nivartasva vivitsAbhyaH shAmya nirvidya mAmaka .
asakR^ichchAsi nikR^ito na cha nirvidyase tano .. 18..\\
yadi nAha.n vinAshyaste yadyevaM ramase mayA .
mA mA.n yojaya lobhena vR^ithA tvaM vittakAmuka .. 19..\\
sa~ncita.n sa~ncita.n dravyaM naShTaM tava punaH punaH .
kadA vimokShyase mUDha dhanehA.n dhanakAmuka .. 20..\\
aho nu mama bAlishya.n yo.aha.n krIdanakastava .
kiM naiva jAtu puruShaH pareShAM preShyatAmiyAt .. 21..\\
na pUrve nApare jAtu kAmAnAmantamApnuvan .
tyaktvA sarvasamArambhAnpratibuddho.asmi jAgR^imi .. 22..\\
nUna.n te hR^idayaM kAmavajra sAramayaM dR^idham .
yadanarthashatAviShTa.n shatadhA na vidIryate .. 23..\\
tyajAmi kAmatvA.n chaiva yachcha kiM chitpriyaM tava .
tavAha.n sukhamanvichchhannAtmanyupalabhe sukham .. 24..\\
kAmajAnAmi te mUla.n sa~NkalpAtkila jAyase .
na tvA.n sa~NkalpayiShyAmi samUlo na bhaviShyati .. 25..\\
IhA dhanasya na sukhA labdhvA chintA cha bhUyasI .
labdhAnAsho yathA mR^ityurlabdhaM bhavati vA na vA .. 26..\\
paretya yo na labhate tato duHkhataraM nu kim .
na cha tuShyati labdhena bhUya eva cha mArgati .. 27..\\
anutarShula evArthaH svAdu gA~Ngamivodakam .
madvilApanametattu pratibuddho.asmi santyaja .. 28..\\
ya imaM mAmaka.n dehaM bhUtagrAmaH samAshritaH .
sa yAtvito yathAkAma.n vasatAM vA yathAsukham .. 29..\\
na yuShmAsviha me prItiH kAmalobhAnusAriShu .
tasmAdutsR^ijya sarvAnvaH satyamevAshrayAmyaham .. 30..\\
sarvabhUtAnyaha.n dehe pashyanmanasi chAtmanaH .
yoge buddhi.n shrute sattvaM mano brahmaNi dhArayan .. 31..\\
vihariShyAmyanAsaktaH sukhI lokAnnirAmayaH .
yathA mA tvaM punarnaiva.n duHkheShu pranidhAsyasi .. 32..\\
tvayA hi me pranunnasya gatiranyA na vidyate .
tR^iShNA shokashramANA.n hi tva.n kAmaprabhavaH sadA .. 33..\\
dhananAsho.adhika.n duHkhaM manye sarvamahattaram .
GYAtayo hyavamanyante mitrANi cha dhanachyutam .. 34..\\
avaGYAna sahasraistu doShAH kastatarAdhane .
dhane sukhakalA yA cha sApi duHkhairvidhIyate .. 35..\\
dhanamasyeti puruShaM purA nighnanti dasyavaH .
klishyanti vividhairdandairnityamudvejayanti cha .. 36..\\
mandalolupatA duHkhamiti buddhi.n chirAnmayA .
yadyadAlambase kAmatattadevAnurudhyase .. 37..\\
atattvaGYo.asi bAlashcha dustoSho.apUraNo.analaH .
naiva tva.n vettha sulabhaM naiva tvaM vettha durlabham .. 38..\\
pAtAlamiva duShpUro mA.n duHkhairyoktumichchhasi .
nAhamadya samAveShTu.n shakyaH kAmapunastvayA .. 39..\\
nirvedamahamAsAdya dravyanAshAdyadR^ichchhayA .
nirvR^itiM paramAM prApya nAdya kAmAnvichintaye .. 40..\\
atikleshAnsahAmIha nAhaM budhyAmyabuddhimAn .
nikR^ito dhananAshena shaye sarvA~NgavijvaraH .. 41..\\
parityajAmi kAmatvA.n hitvA sarvamanogatIH .
na tvaM mayA punaH kAmanasyoteneva ra.nsyase .. 42..\\
kShamiShye.akShamamANAnAM na hi.nsiShye cha hi.nsitaH .
dveShya muktaH priya.n vakShyAmyanAdR^itya tadapriyam .. 43..\\
tR^iptaH svasthendriyo nitya.n yathA labdhena vartayan .
na sakAma.n kariShyAmi tvAmaha.n shatrumAtmanaH .. 44..\\
nirvedaM nirvR^iti.n tR^ipti.n shAntiM satyaM damaM kShamAm .
sarvabhUtadayA.n chaiva viddhi mA.n sharaNAgatam .. 45..\\
tasmAtkAmashcha lobhashcha tR^iShNA kArpaNyameva cha .
tyajantu mAM pratiShThanta.n sattvastho hyasmi sAmpratam .. 46..\\
prahAya kAma.n lobha.n cha krodhaM pAruShyameva cha .
nAdya lobhavashaM prApto duHkhaM prApsyAmyanAtmavAn .. 47..\\
yadyattyajati kAmAnA.n tatsukhasyAbhipUryate .
kAmasya vashago nitya.n duHkhameva prapadyate .. 48..\\
kAmAnvyudasya dhunute yatki.n chitpuruSho rajaH .
kAmakrodhodbhava.n duHkhamahrIraratireva cha .. 49..\\
eSha brahma praviShTo.aha.n grIsme shItamiva hradam .
shAmyAmi parinirvAmi sukhamAse cha kevalam .. 50..\\
yachcha kAmasukha.n loke yachcha divyaM mahatsukham .
tR^iShNA kShayasukhasyaite nArhataH sodashI.n kalAm .. 51..\\
AtmanA saptama.n kAma.n hatvA shatrumivottamam .
prApyAvadhyaM brahma pura.n rAjeva syAmahaM sukhI .. 52..\\
etAM buddhi.n samAsthAya ma~NkirnirvedamAgataH .
sarvAnkAmAnparityajya prApya brahma mahatsukham .. 53..\\
damya nAsha kR^ite ma~Nkiramaratva.n kilAgamat .
achhinatkAmamUla.n sa tena prApa mahatsukham .. 54..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
gIta.n videharAjena janakena prashAmyatA .. 55..\\
anantaM bata me vitta.n yasya me nAsti ki.n chana .
mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati ki.n chana .. 56..\\
atraivodAharantImaM bodhyasya padasa~ncayam .
nirvedaM prati vinyastaM pratibodha yudhiShThira .. 57..\\
bodhya.n dAntamR^iShi.n rAjA nahuShaH paryapR^ichchhata .
nirvedAchchhAntimApanna.n shAntaM praGYAna tarpitam .. 58..\\
upadeshaM mahAprAGYa shamasyopadishasva me .
kAM buddhi.n samanudhyAya shAntashcharasi nirvR^itaH .. 59..\\
bodhya
upadeshena vartAmi nAnushAsmIha ka.n chana .
lakShaNa.n tasya vakShye.ahaM tatsvayaM pravimR^ishyatAm .. 60..\\
pi~NgalA kuraraH sarpaH sAra~NgAnveShaNa.n vane .
iShukAraH kumArI cha sa ete guravo mama .. 61..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 172}
yudhisthira
kena vR^ittena vR^ittaGYa vItashokashcharenmahIm .
ki.n cha kurvannaro loke prApnoti paramAM gatim .. 1..\\
bhiisma
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
prahrAdasya cha sa.nvAdaM munerAjagarasya cha .. 2..\\
charantaM brAhmaNa.n kaM chitkalya chittamanAmayam .
paprachchha rAjanprahrAdo buddhimAnprAGYasaMmataH .. 3..\\
svasthaH shakto mR^idurdAnto nirvivitso.anasUyakaH .
suvAgbahumato loke prAGYashcharasi bAlavat .. 4..\\
naiva prArthayase lAbhaM nAlAbheShvanushochasi .
nityatR^ipta iva brahmanna ki.n chidavamanyase .. 5..\\
srotasA hriyamANAsu prajAsvavimanA iva .
dharmakAmArtha kAryeShu kUtastha iva lakShyase .. 6..\\
nAnutiShThasi dharmArdhau na kAme chApi vartase .
indriyArthAnanAdR^itya muktashcharasi sAkShivat .. 7..\\
kA nu praGYA shruta.n vA kiM vR^ittirvA kA nu te mune .
kShipramAchakShva me brahma~nshreyo yadiha manyase .. 8..\\
anuyuktaH sa medhAvI lokadharmavidhAnavit .
uvAcha shlakShNayA vAchA prahrAdamanapArthayA .. 9..\\
pashyanprahrAda bhUtAnAmutpattimanimittataH .
hrAsa.n vR^iddhiM vinAsha.n cha na prahR^iShye na cha vyathe .. 10..\\
svabhAvAdeva sandR^ishya vartamAnAH pravR^ittayaH .
svabhAvaniratAH sarvAH paritapye na kena chit .. 11..\\
pashyanprahrAda sa.nyogAnviprayoga parAyanAn .
sa~ncayAMshcha vinAshAntAnna kva chidvidadhe manaH .. 12..\\
antavanti cha bhUtAni guNayuktAni pashyataH .
utpattinidhanaGYasya ki.n kAryamavashiShyate .. 13..\\
jalajAnAmapi hyantaM paryAyenopalakShaye .
mahatAmapi kAyAnA.n sUkShmANA.n cha mahodadhau .. 14..\\
ja~Ngama sthAvarANA.n cha bhUtAnAmasurAdhipa .
pArthivAnAmapi vyaktaM mR^ityuM pashyAmi sarvashaH .. 15..\\
antarikShacharANA.n cha dAnavottama pakShiNAm .
uttiShThati yathAkAlaM mR^ityurbalavatAm api .. 16..\\
divi saMsharamANAni hrasvAni cha mahAnti cha .
jyotI.nsi cha yathAkAlaM patamAnAni lakShaye .. 17..\\
iti bhUtAni sampashyannanuShaktAni mR^ityunA .
sarvasAmAnyato vidvAnkR^itakR^ityaH sukha.n svape .. 18..\\
sumahAntamapi grAsa.n grase labdha.n yadR^ichchhayA .
shaye punarabhu~njAno divasAni bahUnyapi .. 19..\\
Asravatyapi mAmannaM punarbahuguNaM bahu .
punaralpaguNa.n stokaM punarnaivopapadyate .. 20..\\
kanAnkadA chitkhAdAmi pinyAkamapi cha grase .
bhakShaye shAlimA.nsAni bhakShAMshchochAvachAnpunaH .. 21..\\
shaye kadA chitparya~Nke bhUmAvapi punaH shaye .
prAsAde.api cha me shayyA kadA chidupapadyate .. 22..\\
dhArayAmi cha chIrANi shAnI.n kShaumAjinAni cha .
mahArhANi cha vAsA.nsi dhArayAmyahamekadA .. 23..\\
na saMnipatita.n dharmyamupabhoga.n yadR^ichchhayA .
pratyAchakShe na chApyenamanurudhye sudurlabham .. 24..\\
achalamanidhana.n shivaM vishokaM
shuchimatula.n viduShAM mate niviShTam .
anabhimatamasevita.n cha mUDhair
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 25..\\
achalita matirachyutaH svadharmAt
parimita sa.nsaraNaH parAvaraGYaH .
vigatabhayakaShAyalobhamoho
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 26..\\
aniyataphalabhakShya bhojyapeyaM
vidhiparinAma vibhaktadeshakAlam .
hR^idayasukhamasevita.n kadaryair
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 27..\\
idamidamiti tR^iShNayAbhibhUtaM
janamanavAptadhana.n viShIda mAnam .
nipunamanunishAmya tattvabuddhyA
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 28..\\
bahuvidhamanudR^ishya chArthahetoH
kR^ipaNamihAryamanAryamAshrayantam .
upashama ruchirAtmavAnprashAnto
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 29..\\
sukhamasukhamanarthamarthalAbhaM
ratimaratiM maraNa.n cha jIvitaM cha .
vidhiniyatamavekShya tattvato.ahaM
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 30..\\
apagatabhayarAgamohadarpo
dhR^itimatibuddhisamanvitaH prashAntaH .
upagataphalabhogino nishAmya
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 31..\\
aniyatashayanAsanaH prakR^ityA
damaniyama vratasatyashauchayuktaH .
apagataphalasa~ncayaH prahR^iShTo
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 32..\\
abhigatamasukhArthamIhanArthair
upagatabuddhiravekShya chAtmasa.nsthaH .
tR^iShitamaniyataM mano niyantuM
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 33..\\
na hR^idayamanurudhyate mano vA
priya sukhadurlabhatAmanityatA.n cha .
tadubhayamupalakShayannivAhaM
vratamidamAjagara.n shuchishcharAmi .. 34..\\
bahu kathitamida.n hi buddhimadbhiH
kavibhirabhiprathayadbhirAtmakIrtim .
idamidamiti tatra tatra tattat
svaparamatairgahanaM pratarkayadbhiH .. 35..\\
tadahamanunishAmya viprayAtaM
pR^ithagabhipannamihAbudhairmanuShyaiH .
anavasitamananta doShapAraM
nR^iShu viharAmi vinItaroShatR^iShNaH .. 36..\\
bhii
ajagara charita.n vrataM mahAtmA
yeha naro.anucharedvinItarAgaH .
apagatabhayamanyulobha mohaH
sa khalu sukhI viharedima.n vihAram .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 173}
yudhisthira
bAndhavAH karma vitta.n vA praGYA veha pitAmaha .
narasya kA pratiShThA syAdetatpR^iShTho vadasva me .. 1..\\
bhiisma
praGYA pratiShThA bhUtAnAM praGYA lAbhaH paro mataH .
praGYA niHshreyasI loke praGYA svargo mataH satAm .. 2..\\
praGYayA prApitArtho hi baliraishvaryasa~NkShaye .
prahrAdo namuchirma~NkistasyAH ki.n vidyate param .. 3..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
indra kAshyapa sa.nvAda.n tannibodha yudhiShThira .. 4..\\
vaishyaH kashchidR^iShi.n tAta kAshyapa.n saMshitavratam .
rathena pAtayAmAsa shrImAndR^iptastapasvinam .. 5..\\
ArtaH sa patitaH kruddhastyaktvAtmAnamathAbravIt .
mariShyAmyadhanasyeha jIvitArtho na vidyate .. 6..\\
tathA mumUrShamAsInamakUjantamachetasam .
indraH sR^igAlarUpeNa babhAse kruddha mAnasam .. 7..\\
manuShyayonimichchhanti sarvabhUtAni sarvashaH .
manuShyatve cha vipratva.n sarva evAbhinandati .. 8..\\
manuShyo brAhmaNashchApi shrotriyashchAsi kAshyapa .
sudurlabhamavApyaitadadoShAnmartumichchhasi .. 9..\\
sarve lAbhAH sAbhimAnA iti satyA bata shrutiH .
santoShaNIya rUpo.asi lobhAdyadabhimanyase .. 10..\\
aho siddhArthatA teShA.n yeShAM santIha pAnayaH .
pAnimadbhyaH spR^ihAsmAka.n yathA tava dhanasya vai .. 11..\\
na pAni lAbhAdadhiko lAbhaH kash chana vidyate .
apAnitvAdvayaM brahmankantakAnnoddharAmahe .. 12..\\
atha yeShAM punaH pAnI devadattau dashA~NgulI .
uddharanti kR^imIna~NgAddashamAnAnkasanti cha .. 13..\\
himavarShAtapAnA.n cha paritrANAni kurvate .
chelamanna.n sukhaM shayyAM nivAta.n chopabhuGYate .. 14..\\
adhiShThAya cha gA.n loke bhuGYate vAhayanti cha .
upAyairbahubhishchaiva vashyAnAtmani kurvate .. 15..\\
ye khalvajihvAH kR^ipaNA alpaprAnA apAnayaH .
sahante tAni duHkhAni diShTyA tvaM na tathA mune .. 16..\\
diShTyA tvaM na sR^igAlo vai na kR^imirna cha mUShakaH .
na sarpo na cha mandUko na chAnyaH pApayonijaH .. 17..\\
etAvatApi lAbhena toShTumarhasi kAshyapa .
kiM punaryo.asi sattvAnA.n sarveShAM brAhmaNottamaH .. 18..\\
ime mA.n kR^imayo.adanti teShAmuddharaNAya me .
nAsti shaktirapAnitvAtpashyAvasthAmimAM mama .. 19..\\
akAryamiti chaivemaM nAtmAna.n santyajAmyaham .
netaH pApIyasI.n yoniM pateyamaparAm iti .. 20..\\
madhye vai pApayonInA.n sArgAlI yAmaha.n gataH .
pApIyasyo bahutarA ito.anyAH pApayonayaH .. 21..\\
jAtyaivaike sukhatarAH santyanye bhR^ishaduHkhitAH .
naikAnta sukhameveha kva chitpashyAmi kasya chit .. 22..\\
manuShyA hyAdhyatAM prApya rAjyamichchhantyanantaram .
rAjyAddevatvamichchhanti devatvAdindratAm api .. 23..\\
bhavestva.n yadyapi tvAdhyo na rAjA na cha daivatam .
devatvaM prApya chendratvaM naiva tuShyestathA sati .. 24..\\
na tR^iptiH priya lAbhe.asti tR^iShNA nAdbhiH prashAmyati .
samprajvalati sA bhUyaH samidbhiriva pAvakaH .. 25..\\
astyeva tvayi shoko vai harShashchAsti tathA tvayi .
sukhaduHkhe tathA chobhe tatra kA paridevanA .. 26..\\
parichchhidyaiva kAmAnA.n sarveShA.n chaiva karmaNAm .
mUla.n rundhIndriya grAmaM shakuntAniva pa~njare .. 27..\\
na khalvapyarasaGYasya kAmaH kva chana jAyate .
sa.nsparshAddarshanAdvApi shravaNAdvApi jAyate .. 28..\\
na tva.n smarasi vAruNyA latvAkAnA.n cha pakShiNAm .
tAbhyA.n chAbhyadhiko bhakShyo na kash chidvidyate kva chit .. 29..\\
yAni chAnyAni dUreShu bhakShyabhojyAni kAshyapa .
yeShAmabhukta pUrva.n te teShAmasmR^itireva cha .. 30..\\
aprAshanamasa.nsparshamasandarshanameva cha .
puruShasyaiSha niyamo manye shreyo na saMshayaH .. 31..\\
pAnimanto dhanairyuktA balavanto na saMshayaH .
manuShyA mAnuShaireva dAsatvamupapAditAH .. 32..\\
vadhabandhaparikleshaiH klishyante cha punaH punaH .
te khalvapi ramante cha modante cha hasanti cha .. 33..\\
apare bAhubalinaH kR^itavidyA manasvinaH .
jugupsitA.n sukR^ipaNAM pApAM vR^ittimupAsate .. 34..\\
utsahante cha te vR^ittimanyAm apyupasevitum .
svakarmaNA tu niyataM bhavitavya.n tu tattathA .. 35..\\
na pulkaso na chandAla AtmAna.n tyaktumichchhati .
asantuShTaH svayA yonyA mAyAM pashyasva yAdR^ishIm .. 36..\\
dR^iShTvA kunInpakShahatAnmanuShyAnAmayAvinaH .
susampUrNaH svayA yonyA labdhalAbho.asi kAshyapa .. 37..\\
yadi brAhmaNa dehaste nirAta~Nko nirAmayaH .
a~NgAni cha samagrANi na cha lokeShu dhikkR^itaH .. 38..\\
na kena chitpravAdena satyenaivApahAriNA .
dharmAyottiShTha viprarShe nAtmAna.n tyaktumarhasi .. 39..\\
yadi brahma~nshR^iNoShyetachchhraddadhAsi cha me vachaH .
vedoktasya cha dharmasya phalaM mukhyamavApsyasi .. 40..\\
svAdhyAyamagnisa.nskAramapramatto.anupAlaya .
satya.n damaM cha dAnaM cha spardhiShThA mA cha kena chit .. 41..\\
ye ke chana svadhyayanAH prAptA yajana yAjanam .
katha.n te jAtu shocheyurdhyAyeyurvApyashobhanam .. 42..\\
ichchhantaste vihArAya sukhaM mahadavApnuyuH .
uta jAtAH sunakShatre sutIrthAH sumuhUrtajAH .. 43..\\
nakShatreShvAsureShvanye dustIrthA durmuhUrtajAH .
sampatantyAsurI.n yoniM yaGYaprasava varjitAm .. 44..\\
ahamAsaM paNDitako haituko veda nindakaH .
AnvIkShikI.n tarka vidyAmanurakto nirarthikAm .. 45..\\
hetuvAdAnpravaditA vaktA sa.nsatsu hetumat .
AkroShTA chAbhivaktA cha brahma yaGYeShu vai dvijAn .. 46..\\
nAstikaH sarvasha~NkI cha mUrkhaH paNDitamAnikaH .
tasyeyaM phalanirvR^ittiH sR^igAlatvaM mama dvija .. 47..\\
api jAtu tathA tatsyAdahorAtra shatairapi .
yadahaM mAnuShI.n yoniM sR^igAlaH prApnuyAM punaH .. 48..\\
santuShTashchApramattashcha yaGYadAnatapo ratiH .
GYeya GYAtA bhaveya.n vai varjya varjayitA tathA .. 49..\\
tataH sa munirutthAya kAshyapastamuvAcha ha .
aho bahAsi kushalo buddhimAniti vismitaH .. 50..\\
samavaikShata ta.n vipro GYAnadIrgheNa chakShuShA .
dadarsha chaina.n devAnAmindraM deva.n shachIpatim .. 51..\\
tataH sampUjayAmAsa kAshyapo harivAhanam .
anuGYAtashcha tenAtha pravivesha svamAshramam .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 174}
yudhisthira
yadyasti dattamiShTa.n vA tapastapta.n tathaiva cha .
gurUNA.n chApi shushrUsA tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhiisma
AtmanAnartha yuktena pApe nivishate manaH .
sa karma kaluSha.n kR^itvA kleshe mahati dhIyate .. 2..\\
durbhikShAdeva durbhikSha.n kleshAtkleshaM bhayAdbhayam .
mR^itebhyaH pramR^ita.n yAnti daridrAH pApakAriNaH .. 3..\\
utsavAdutsava.n yAnti svargAtsvargaM sukhAtsukham .
shraddadhAnAshcha dAntAshcha dhanAdhyAH shubhakAriNaH .. 4..\\
vyAlaku~njaradurgeShu sarpachora bhayeShu cha .
hastAvApena gachchhanti nAstikAH kimataH param .. 5..\\
priya devAtitheyAshcha vadAnyAH priya sAdhavaH .
kShemyamAtmavatAM mArgamAsthitA hastadakShiNam .. 6..\\
pulAkA iva dhAnyeShu puttikA iva pakShiShu .
tadvidhAste manuShyeShu yeShA.n dharmo na kAraNam .. 7..\\
sushIghramapi dhAvanta.n vidhAnamanudhAvati .
shete saha shayAnena yena yena yathA kR^itam .. 8..\\
upatiShThati tiShThanta.n gachchhantamanugachchhati .
karoti kurvataH karma chhAyevAnuvidhIyate .. 9..\\
yena yena yathA yadyatpurA karma samAchitam .
tattadeva naro bhu~Nkte nitya.n vihitamAtmanA .. 10..\\
svakarmaphalavikShipta.n vidhAnaparirakShitam .
bhUtagrAmamima.n kAlaH samantAtparikarShati .. 11..\\
achodyamAnAni yathA puShpAni cha phalAni cha .
svakAlaM nAtivartante tathA karma purA kR^itam .. 12..\\
saMmAnashchAvamAnashcha lAbhAlAbhau kShayodayau .
pravR^ittA vinivartante vidhAnAnte punaH punaH .. 13..\\
AtmanA vihita.n duHkhamAtmanA vihita.n sukham .
garbhashayyAmupAdAya bhujyate paurvadehikam .. 14..\\
bAlo yuvA cha vR^iddhashcha yatkaroti shubhAshubham .
tasyA.n tasyAmavasthAyAM bhu~Nkte janmani janmani .. 15..\\
yathA dhenu sahasreShu vatso vindati mAtaram .
tathA pUrvakR^ita.n karma kartAramanugachchhati .. 16..\\
samunnamagrato vastraM pashchAchchhudhyati karmaNA .
upavAsaiH prataptAnA.n dIrgha.n sukhamanantakam .. 17..\\
dIrghakAlena tapasA sevitena tapovane .
dharmanirdhUtapApAnA.n sa.nsidhyante manorathAH .. 18..\\
shakunInAmivAkAshe matsyAnAm iva chodake .
pada.n yathA na dR^ishyeta tathA GYAnavidA.n gatiH .. 19..\\
alamanyairupAlambhairkIrtitaishcha vyatikramaiH .
peshala.n chAnurUpaM cha kartavya.n hitamAtmanaH .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 175}
y
kutaH sR^iShTamida.n vishva.n jagatsthAvaraja~Ngamam .
pralaye cha kamabhyeti tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
sasAgaraH sagaganaH sashailaH sabalAhakaH .
sabhUmiH sAgnipavano loko.aya.n kena nirmitaH .. 2..\\
satha.n sR^iShTAni bhUtAni kathaM varNavibhaktayaH .
shauchAshaucha.n kathaM teShAM dharmAdharmAvatho katham .. 3..\\
kIdR^isho jIvatA.n jIvaH kva vA gachchhanti ye mR^itAH .
asmAllokAdamu.n lokaM sarvaM sha.nsatu no bhavAn .. 4..\\
bhs
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
bhR^iguNAbhihita.n shreShThaM bharadvAjAya pR^ichchhate .. 5..\\
kailAsashikhare dR^iShTvA dIpyamAnamivaujasA .
bhR^iguM maharShimAsInaM bharadvAjo.anvapR^ichchhata .. 6..\\
sasAgaraH sagaganaH sashailaH sabalAhakaH .
sabhUmiH sAgnipavano loko.aya.n kena nirmitaH .. 7..\\
katha.n sR^iShTAni bhUtAni kathaM varNavibhaktayaH .
shauchAshaucha.n kathaM teShAM dharmAdharmAvatho katham .. 8..\\
kIdR^isho jIvatA.n jIvaH kva vA gachchhanti ye mR^itAH .
paralokamima.n chApi sarva.n sha.nsatu no bhagAn .. 9..\\
eva.n sa bhagavAnpR^iShTo bharadvAjena saMshayam .
maharShirbrahma sa~NkAshaH sarva.n tasmai tato.abravIt .. 10..\\
mAnaso nAma vikhyAtaH shrutapUrvo maharShibhiH .
anAdi nidhano devastathAbhedyo.ajarAmaraH .. 11..\\
avyakta iti vikhyAtaH shAshvato.athAkSharo.avyayaH .
yataH sR^iShTAni bhUtAni jAyante cha mriyanti cha .. 12..\\
so.asR^ijatprathama.n devo mahAntaM nAma nAmataH .
AkAshamiti vikhyAta.n sarvabhUtadharaH prabhuH .. 13..\\
AkAshAdabhavadvAri salilAdagnimArutau .
agnimAruta sa.nyogAttataH samabhavanmahI .. 14..\\
tatastejomaya.n divyaM padma.n sR^iShTaM svayambhuvA .
tasmAtpadmAtsamabhavadbrahmA vedamayo nidhiH .. 15..\\
aha~NkAra iti khyAtaH sarvabhUtAtmabhUtakR^it .
brahmA vai sumahAtejA ya ete pa~ncha dhAtavaH .. 16..\\
shailAstasyAsthi sa~nj~nAstu medo mA.nsa.n va medinI .
samudrAstasya rudhiramAkAshamudara.n tathA .. 17..\\
pavanashchaiva niHshvAsastejo.agnirnimnagAH sirAH .
agnIsomau tu chandrArkau nayane tasya vishrute .. 18..\\
nabhashchordhva.n shirastasya kShitiH pAdau disho bhujau .
durviGYeyo hyanantatvAtsiddhairapi na saMshayaH .. 19..\\
sa eva bhagavAnviShNurananta iti vishrutaH .
sarvabhUtAtmabhUtastho durviGYeyo.akR^itAtmabhiH .. 20..\\
aha~NkArasya yaH sraShTA sarvabhUtabhavAya vai .
yataH samabhavadvishvaM pR^iShTo.aha.n yadiha tvayA .. 21..\\
bharadvaaja
gaganasya dishA.n chaiva bhUtalasyAnilasya cha .
kAnyatra parimAnAni saMshaya.n chhindhi me.arthataH .. 22..\\
bhrgu
anantametadAkAsha.n siddhachAraNasevitam .
ramyaM nAnAshrayAkIrNa.n yasyAnto nAdhigamyate .. 23..\\
Urdhva.n gateradhastAttu chandrAdityau na dR^ishyataH .
tatra devAH svaya.n dIptA bhAsvarAshchAgnivarchasaH .. 24..\\
te chApyantaM na pashyanti nabhasaH prathitaujasaH .
durgamatvAdanantatvAditi me viddhi mAnada .. 25..\\
upariShTopariShTAttu prajvaladbhiH svayamprabhaiH .
niruddhametadAkAshamaprameya.n surairapi .. 26..\\
pR^ithivyante samudrAstu samudrAnte tamaH smR^itam .
tamaso.ante jalaM prAhurjalasyAnte.agnireva cha .. 27..\\
rasAtalAnte salila.n jalAnte pannagAdhipaH .
tadante punarAkAshamAkAshAnte punarjalam .. 28..\\
evamantaM bhagavataH pramAna.n salilasya cha .
agnimAruta toyebhyo durGYeya.n daivatairapi .. 29..\\
agnimAruta toyAnA.n varNAH kShititalasya cha .
AkAshasadR^ishA hyete bhidyante tattvadarshanAt .. 30..\\
pathanti chaiva munayaH shAstreShu vividheShu cha .
trailokye sAgare chaiva pramAna.n vihitaM yathA .
adR^ishyAya tvagamyAya kaH pramAnamudAharet .. 31..\\
siddhAnA.n devatAnAM cha yadA parimitA gatiH .
tadA gaunamanantasya nAmAnanteti vishrutam .
nAmadheyAnurUpasya mAnasasya mahAtmanaH .. 32..\\
yadA tu divya.n tadrUpa.n hrasate vardhate punaH .
ko.anyastadveditu.n shakto yo.api syAttadvidho.aparaH .. 33..\\
tataH puShkarataH sR^iShTaH sarvaGYo mUrtimAnprabhuH .
brahmA dharmamayaH pUrvaH prajApatiranuttamaH .. 34..\\
bha
puShkarAdyadi sambhUto jyeShThaM bhavati puShkaram .
brahmANaM pUrvaja.n chAha bhavAnsandeha eva me .. 35..\\
bh
mAnasasyeha yA mUrtirbrahmatva.n samupAgatA .
tasyAsana vidhAnArthaM pR^ithivI padmamuchyate .. 36..\\
kanikA tasya padyasya merurgaganamuchchhritaH .
tasya madhye sthito lokAnsR^ijate jagataH prabhuH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 176}
bharadvaaja
prajA visarga.n vividha.n kathaM sa sR^ijate prabhuH .
merumadhye sthito brahmA tadbrUhi dvijasattama .. 1..\\
bhrgu
prajA visarga.n vividhaM mAnaso manasAsR^ijat .
sandhukShaNArthaM bhUtAnA.n sR^iShTaM prathamato jalam .. 2..\\
yatprAnAH sarvabhUtAnA.n vardhante yena cha prajAH .
parityaktAshcha nashyanti teneda.n sarvamAvR^itam .. 3..\\
pR^ithivI parvatA meghA mUrtimantash cha ye pare .
sarva.n tadvAruNa.n GYeyamApastastambhire punaH .. 4..\\
bha
katha.n salilamutpanna.n kathaM chaivAgnimArutau .
katha.n cha medinI sR^iShTetyatra me saMshayo mahAn .. 5..\\
bh
brahmakalpe purA brahmanbrahmarShINA.n samAgame .
lokasambhava sandehaH samutpanno mahAtmanAm .. 6..\\
te.atiShThandhyAnamAlambya maunamAsthAya nishchalAH .
tyaktAhArAH pavanapA divya.n varShashata.n dvijAH .. 7..\\
teShA.n dharmamayI vANI sarveShA.n shrotramAgamat .
divyA sarasvatI tatra sambabhUva nabhastalAt .. 8..\\
purA stimitaniHshabdamAkAshamachalopamam .
naShTa chandrArkapavanaM prasuptamiva sambabhau .. 9..\\
tataH salilamutpanna.n tamasIvAparaM tamaH .
tasmAchcha salilotpIdAdudatiShThata mArutaH .. 10..\\
yathA bhAjanamachchhidraM niHshabdamiva lakShyate .
tachchAmbhasA pUryamANa.n sashambda.n kurute.anilaH .. 11..\\
tathA salilasa.nruddhe nabhaso.ante nirantare .
bhittvArNava tala.n vAyuH samutpatati ghoShavAn .. 12..\\
sa eSha charate vAyurarNavotpIda sambhavaH .
AkAshasthAnamAsAdya prashAntiM nAdhigachchhati .. 13..\\
tasminvAyvambusa~NgharShe dIptatejA mahAbalaH .
prAdurbhavatyUrdhvashikhaH kR^itvA vitimiraM nabhaH .. 14..\\
agniH pavanasa.nyuktaH khAtsamutpatate jalam .
so.agnirmAruta sa.nyogAdghanatvamupapadyate .. 15..\\
tasyAkAshe nipatitaH snehastiShThati yo.aparaH .
sa sa~NghAtatvamApanno bhUmitvamupagachchhati .. 16..\\
rasAnA.n sarvagandhAnAM snehAnAM prAninA.n tathA .
bhUmiryoniriha GYeyA yasyA.n sarvaM prasUyate .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 177}
bharadvaaja
ete te dhAtavaH pa~ncha brahmA yAnasR^ijatpurA .
AvR^itA yairime lokA mahAbhUtAbhisa~nj~nitaiH .. 1..\\
yadAsR^ijatsahasrANi bhUtAnA.n sa mahAmatiH .
pa~nchAnAmeva bhUtatva.n katha.n samupapadyate .. 2..\\
bhrgu
amitAnAM mahAshabdo yAnti bhUtAni sambhavam .
tatasteShAM mahAbhUtashabdo.ayamupapadyate .. 3..\\
cheShTA vayUH khamAkAsamUShmAgniH salila.n dravaH .
pR^ithivI chAtra sa~NghAtaH sharIraM pA~ncha bhautikam .. 4..\\
ityetaiH pa~nchabhirbhUtairyukta.n sthAvaraja~Ngamam .
shrotra.n ghrANa.n rasaH sparsho dR^iShTishchendriyasa~nj~nitAH .. 5..\\
bha
pa~nchabhiryadi bhUtaistu yuktAH sthAvaraja~NgamAH .
sthAvarANAM na dR^ishyante sharIre pa~ncha dhAtavaH .. 6..\\
anUsmanAmacheShTAnA.n ghanAnAM chaiva tattvataH .
vR^ikShANAM nopalabhyante sharIre pa~ncha dhAtavaH .. 7..\\
na shR^iNvanti na pashyanti na gandharasavedinaH .
na cha sparsha.n vijAnanti te kathaM pA~ncha bhautikAH .. 8..\\
adravatvAdanagnitvAdabhaumatvAdavAyutaH .
AkAshasyAprameyatvAdvR^ikShANAM nAsti bhautikam .. 9..\\
bh
ghanAnAmapi vR^ikShANAmAkAsho.asti na saMshayaH .
teShAM puShpa phale vyaktirnitya.n samupalabhyate .. 10..\\
UShmato glAna parNAnA.n tvakphalaM puShpameva cha .
mlAyate chaiva shItena sparshastenAtra vidyate .. 11..\\
vAyvagnyashani niShpeShaiH phalapuShpa.n vishIryate .
shrotreNa gR^ihyate shabdastasmAchchhR^iNvanti pAdapAH .. 12..\\
vallI veShTayate vR^ikSha.n sarvatash chaiva gachchhati .
na hyadR^iShTeshcha mArgo.asti tasmAtpashyanti pAdapAH .. 13..\\
puNyApuNyaistathA gandhairdhUpaish cha vividhairapi .
arogAH puShpitAH santi tasmAjjighranti pAdapAH .. 14..\\
pAdaiH salilapAna.n cha vyAdhInAmapi darshanam .
vyAdhipratikriyatvAchcha vidyate rasana.n drume .. 15..\\
vaktreNotpala nAlena yathordhva.n jalamAdadet .
tathA pavanasa.nyuktaH pAdaiH pibati pAdapAH .. 16..\\
grahaNAtsukhaduHkhasya chhinnasya cha virohaNAt .
jIvaM pashyAmi vR^ikShANAmachaitanyaM na vidyate .. 17..\\
tena tajjalamAdatta.n jarayatyagnimArutau .
AhAraparinAmAchcha sneho vR^iddhishcha jAyate .. 18..\\
ja~NgamAnA.n cha sarveShA.n sharIre pa~ncha dhAtavaH .
pratyekashaH prabhidyante yaiH sharIra.n vicheShTate .. 19..\\
tvakcha mA.nsa.n tathAsthIni majjA snAyu cha pa~nchamam .
ityetadiha sa~NkhyAta.n sharIre pR^ithivI mayam .. 20..\\
tejo.agnishcha tathA krodhashchakShurUShmA tathaiva cha .
agnirjarayate chApi pa~nchAgneyAH sharIriNaH .. 21..\\
shrotra.n ghrANamathAsyaM cha hR^idayaM koShThameva cha .
AkAshAtprAninAmete sharIre pa~ncha dhAtavaH .. 22..\\
shleShmA pittamatha svedo vasA shonitameva cha .
ityApaH pa~nchadhA dehe bhavanti prAninA.n sadA .. 23..\\
prAnAtprAnIyate prAnI vyAnAdvyAyachchhate tathA .
gachchhatyapAno.avAkchaiva samAno hR^idyavasthitha .. 24..\\
udAnAduchchhvasiti cha pratibhedAchcha bhAsate .
ityete vAyavaH pa~ncha cheShTayantIha dehinam .. 25..\\
bhUmergandhaguNAnvetti rasa.n chAdbhyaH sharIravAn .
jyotiH pashyati chakShurbhyA.n sparshaM vetti cha vAyunA .. 26..\\
tasya gandhasya vakShyAmi vistarAbhihitAnguNAn .
iShTashchAniShTa gandhashcha madhuraH katureva cha .. 27..\\
nirhArI sa.nhataH snigdho rUkSho vishada eva cha .
evaM navavidho GYeyaH pArthivo gandhavistaraH .. 28..\\
shabdaH sparshashcha rUpa.n cha rasashchApAM guNAH smR^itAH .
rasaGYAna.n tu vakShyAmi tanme nigadataH shR^iNu .. 29..\\
raso bahuvidhaH proktaH sUribhiH prathitAtmabhiH .
madhuro lavanastiktaH kasAyo.amlaH katustathA .
eSha ShaDvidha vistAro raso vAri mayaH smR^itaH .. 30..\\
shabdaH sparshashcha rUpa.n cha triguNaM jyotiruchyate .
jyotiH pashyati rUpANi rUpa.n cha bahudhA smR^itam .. 31..\\
hrasvo dIrghastathA sthUlashchaturasro.anu vR^ittavAn .
shuklaH kR^iShNastathA rakto nIlaH pIto.aruNastathA .
eva.n dvAdasha vistAro jyotI rUpaguNa smR^itaH .. 32..\\
shabdasparshau tu viGYeyau dviguNo vAyuruchyate .
vAyavyastu guNaH sparshaH sparshashcha bahudhA smR^itaH .. 33..\\
kathinashchikkanaH shlakShNaH pichchhalo mR^idu dAruNaH .
uShNaH shItaH sukho duHkhaH snigdho vishada eva cha .
eva.n dvAdasha vistAro vAyavyo guNa uchyate .. 34..\\
tatraikaguNamAkAsha.n shabda ityeva tatsmR^itam .
tasya shabdasya vakShyAmi vistara.n vividhAtmakam .. 35..\\
ShaDja R^iShabhagAndhArau madhyamaH pa~nchamastathA .
dhaivatashchApi viGYeyastathA chApi niShAdakaH .. 36..\\
eSha sapta vidhaH prokto guNa AkAshalakShaNaH .
traisvaryeNa tu sarvatra sthito.api patahAdiShu .. 37..\\
AkAshaja.n shabdamAhurebhirvAyuguNaiH saha .
avyAhataishchetayate na vetti viShamAgataiH .. 38..\\
ApyAyante cha te nitya.n dhAtavastaistu dhAtubhiH .
Apo.agnirmArutashchaiva nitya.n jAgrati dehiShu .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 178}
bharadvaaja
pArthiva.n dhAtumAshritya shArIro.agniH kathaM bhavet .
avakAsha visheSheNa katha.n vartayate.anilaH .. 1..\\
bhrgu
vAyorgatimahaM brahmankIrtayiShyAmi te.anagha .
prAninAmanilo dehAnyathA cheShTayate balI .. 2..\\
shrito mUrdhAnamagnistu sharIraM paripAlayan .
prAno mUrdhani chAgnau cha vartamAno vicheShTate .. 3..\\
sajantuH sarvabhUtAtmA puruShaH sa sanAtanaH .
mano buddhiraha~NkAro bhUtAni viShayAshcha saH .. 4..\\
eva.n tviha sa sarvatra prAnena paripAlyate .
pR^iShThatashcha samAnena svA.n svA.n gatimupAshritaH .. 5..\\
vasti mUla.n gudaM chaiva pAvakaM cha samAshritaH .
vahanmUtraM purIsa.n chApyapAnaH parivartate .. 6..\\
prayatne karmaNi bale ya ekastriShu vartate .
udAna iti taM prAhuradhyAtmaviduSho janAH .. 7..\\
sandhiShvapi cha sarveShu saMniviShTastathAnilaH .
sharIreShu manuShyANA.n vyAna ityupadishyate .. 8..\\
dhAtuShvagnistu vitataH samAnena samIritaH .
rasAndhAtUMshcha doShAMshcha vartayannavatiShThati .. 9..\\
apAna prANayormadhye prANApAna samAhitaH .
samanvitaH svadhiShThAnaH samyakpachati pAvakaH .. 10..\\
Asya.n hi pAyu sa.nyuktamante syAdguda sa~nj~nitam .
srotastasmAtprajAyante sarvasrotA.nsi dehinAm .. 11..\\
prAnAnA.n saMnipAtAchcha saMnipAtaH prajAyate .
UShmA chAgniriti GYeyo yo.annaM pachati dehinAm .. 12..\\
agnivegavahaH prAno gudAnte pratihanyate .
sa UrdhvamAgamya punaH samutkShipati pAvakam .. 13..\\
pakvAshayastvadho nAbherUrdhvamAmAshayaH sthitaH .
nAbhimadhye sharIrasya sarve prAnAH samAhitAH .. 14..\\
prasR^itA hR^idayAtsarve tiryagUrdhamadhastathA .
vahantyannarasAnnAdyo.adasha prANa prachoditAH .. 15..\\
eSha mArgo.atha yogAnA.n yena gachchhanti tatpadam .
jitaklamAsanA dhIrA mUrdhanyAtmAnamAdadhuH .. 16..\\
eva.n sarveShu vihitaH prANApAneShu dehinAm .
tasminsthito nityamagniH sthAlyAmiva samAhitaH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 179}
bharadvaaja
yadi prAnAyate vAyurvAyureva vicheShTate .
shvasityAbhAsate chaiva tasmAjjIvo nirarthakaH .. 1..\\
yadyUShma bhAva Agneyo vahninA pachyate yadi .
agnirjarayate chaiva tasmAjjIvo nirarthakaH .. 2..\\
jantoH pramIyamAnasya jIvo naivopalabhyate .
vAyureva jahAtyenamUShma bhAvashcha nashyati .. 3..\\
yadi vAtopamo jIvaH saMshleSho yadi vAyunA .
vAyumandalavaddR^ishyo gachchhetsaha marudgaNaiH .. 4..\\
shleSho yadi cha vAtena yadi tasmAtpranashyati .
mahArNava vimuktatvAdanyatsalilabhAjanam .. 5..\\
kUpe vA salila.n dadyAtpradIpa.n vA hutAshane .
prakShiptaM nashyati kShipra.n yathA nashyatyasau tathA .. 6..\\
pa~ncha sAdhAraNe hyasmi~nsharIre jIvita.n kutaH .
yeShAmanyatara tyAgAchchaturNAM nAsti sa~NgrahaH .. 7..\\
nashyantyApo hyanAhArAdvAyuruchchhvAsanigrahAt .
nashyate koShTha bhedAtkhamagnirnashyatyabhojanAt .. 8..\\
vyAdhivraNa parikleshairmedinI chaiva shIryate .
pIDite.anyatare hyeShA.n saghAto yAti pa~nchadhA .. 9..\\
tasminpa~nchatvamApanne jIvaH kimanudhAvati .
ki.n vedayati vA jIvaH kiM shR^iNoti bravIti vA .. 10..\\
eShA gauH paralokastha.n tArayiShyati mAm iti .
yo dattvA mriyate jantuH sA gauH ka.n tArayiShyati .. 11..\\
gaushcha pratigrahItA cha dAtA chaiva sama.n yadA .
ihaiva vilaya.n yAnti kutasteShAM samAgamaH .. 12..\\
vihagairupayuktasya shailAgrAtpatitasya vA .
agninA chopayuktasya kutaH sa~njIvanaM punaH .. 13..\\
chhinnasya yadi vR^ikShasya na mUlaM pratirohati .
bIjAnyasya pravartante mR^itaH kva punareShyati .. 14..\\
bIjamAtraM purA sR^iShTa.n yadetatparivartate .
mR^itA mR^itAH pranashyanti bIjAdbIjaM pravartate .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 180}
bhrgu
na pranAsho.asti jIvAnA.n dattasya cha kR^itasya cha .
yAti dehAntaraM prAnI sharIra.n tu vishIryate .. 1..\\
na sharIrAshrito jIvastasminnaShTe pranashyati .
yathA samitsu dagdhAsu na pranashyati pAvakaH .. 2..\\
bharadvaaja
agneryathAtathA tasya yadi nAsho na vidyate .
indhanasyopayogAnte sa chAgnirnopalabhyate .. 3..\\
nashyatItyeva jAnAmi shAntamagnimanindhanam .
gatiryasya pramAna.n vA sa.nsthAnaM vA na dR^ishyate .. 4..\\
bh
samidhAmupayogAnte sannevAgnirna dR^ishyate .
AkAshAnugatatvAddhi durgrahaH sa nirAshrahaH .. 5..\\
tathA sharIrasantyAge jIvo hyAkAshavatsthitaH .
na gR^ihyate susUkShmatvAdyathA jyotirna saMshayaH .. 6..\\
prAnAndhArayate hyagniH sa jIva upadhAryatAm .
vAyusandhAraNo hyagnirnashyatyuchchhvAsanigrahAt .. 7..\\
tasminnaShTe sharIrAgnau sharIra.n tadachetanam .
patita.n yAti bhUmitvamayana.n tasya hi kShitiH .. 8..\\
ja~NgamAnA.n hi sarveShAM sthAvarANA.n tathaiva cha .
AkAshaM pavano.abhyeti jyotistamanugachchhati .
tatra trayANAmekatva.n dvayaM bhUmau pratiShThitam .. 9..\\
yatra kha.n tatra pavanastatrAgniryatra mArutaH .
amUrtayaste viGYeyA Apo mUrtAstathA kShitiH .. 10..\\
bha
yadyagnimArutau bhUmiH khamApashcha sharIriShu .
jIvaH ki.n lakShaNastatretyetadAchakShva me.anagha .. 11..\\
pa~nchAtmake pa~ncha ratau pa~ncha viGYAnasa.nyute .
sharIre prAninA.n jIva.n GYAtumichchhAmi yAdR^isham .. 12..\\
mA.nsashonita sa~NghAte medaH snAyvasthi sa~ncaye .
bhidyamAne sharIre tu jIvo naivopalabhyate .. 13..\\
yadyajIva.n sharIra.n tu pa~ncha bhUtasamanvitam .
shArIre mAnase duHkhe kastA.n vedayate rujam .. 14..\\
shR^iNoti kathita.n jIvaH karNAbhyAM na shR^iNoti tat .
maharShe manasi vyagre tasmAjjIvo nirarthakaH .. 15..\\
sarvaM pashyati yaddR^ishyaM mano yuktena chakShuShA .
manasi vyAkule taddhi pashyannapi na pashyati .. 16..\\
na pashyati na cha brUte na shR^iNoti na jighrati .
na cha sparsharasau vetti nidrAvashagataH punaH .. 17..\\
hR^iShyati krudhyati cha kaH shochatyudvijate cha kaH .
ichchhati dhyAyati dveShTi vAchamIrayate cha kaH .. 18..\\
bh
na pa~ncha sAdhAraNamatra ki.n chich
chharIrameko vahate.antarAtmA .
sa vetti gandhAMshcha rasA~nshruti.n cha
sparsha.n cha rUpaM cha guNAsh cha ye.anye .. 19..\\
pa~nchAtmake pa~ncha guNapradarshI
sa sarvagAtrAnugato.antarAtmA .
sa vetti duHkhAni sukhAni chAtra
tadviprayogAttu na vetti dehaH .. 20..\\
yadA na rUpaM na sparsho nosma bhAvashcha pAvake .
tadA shAnte sharIrAgnau deha.n tyaktvA sa nashyati .. 21..\\
ammaya.n sarvamevedamApo mUrtiH sharIriNAm .
tatrAtmA mAnaso brahmA sarvabhUteShu lokakR^it .. 22..\\
AtmAna.n ta.n vijAnIhi sarvaloha hitAtmakam .
tasminyaH saMshrito dehe hyabbinduriva puShkare .. 23..\\
kShetraGYa.n ta.n vijAnIhi nityaM lokahitAtmakam .
tamo rajashcha sattva.n cha viddhi jIva guNAnimAn .. 24..\\
sachetana.n jIva guNa.n vadanti
sa cheShTate cheShTayate cha sarvam .
tataH para.n kShetravida.n vadanti
prAvatayadyo bhuvanAni sapta .. 25..\\
na jIvanAsho.asti hi dehabhede
mithyaitadAhurmR^ita ityabuddhAH .
jIvastu dehAntaritaH prayAti
dashArdhataivAsya sharIrabhedaH .. 26..\\
eva.n sarveShu bhUteShu gUdhashcharati sa.nvR^itaH .
dR^ishyate tvagryayA buddhyA sUkShmayA tattvadarshibhiH .. 27..\\
taM pUrvApararAtreShu yuGYAnaH satataM budhaH .
laghvAhAro vishuddhAtmA pashyatyAtmAnamAtmani .. 28..\\
chittasya hi prasAdena hitvA karma shubhAshubham .
prasannAtmAtmani sthitvA sukhamakShayamashnute .. 29..\\
mAnaso.agniH sharIreShu jIva ityabhidhIyate .
sR^iShTiH prajApatereShA bhUtAdhyAtma vinishchaye .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 181}
bhrgu
asR^ijadbrAhmaNAneva pUrvaM brahmA prajApatiH .
Atmatejo.abhinirvR^ittAnbhAskarAgnisamaprabhAn .. 1..\\
tataH satya.n cha dharmaM cha tapo brahma cha shAshvatam .
AchAra.n chaiva shauchaM cha svargAya vidadhe prabhuH .. 2..\\
devadAnavagandharvadaityAsuramahoragAH .
yakSharAskasa nAgAshcha pishAchA manujAstathA .. 3..\\
brAhmaNAH kShatriyA vaishyAH shUdrAsh cha dvijasattama .
ye chAnye bhUtasa~NghAnA.n sa~NghAstAMshchApi nirmame .. 4..\\
brAhmaNAnA.n sito varNaH kShatriyANA.n tu lohitaH .
vaishyAnAM pItako varNaH shUdrANAmasitastathA .. 5..\\
bha
chAturvarNyasya varNena yadi varNo vibhajyate .
sarveShA.n khalu varNAnAM dR^ishyate varNasa~NkaraH .. 6..\\
kAmaH krodho bhaya.n lobhaH shokashchintA kShudhA shramaH .
sarveShAM naH prabhavati kasmAdvarNo vibhajyate .. 7..\\
svedamUtra purIShANi shleShmA pitta.n sashonitam .
tanuH kSharati sarveShA.n kasmAdvarNo vibhajyate .. 8..\\
ja~NgamAnAmasa~NkhyeyAH sthAvarANA.n cha jAtayaH .
teShA.n vividhavarNAnA.n kuto varNavinishchayaH .. 9..\\
bh
na visheSho.asti varNAnA.n sarvaM brAhmamida.n jagat .
brahmaNA pUrvasR^iShTa.n hi karmabhirvarNatA.n gatam .. 10..\\
kAmabhoga priyAstIkShNAH krodhanAH priya sAhasAH .
tyaktasvadharmA raktA~NgAste dvijAH kShatratA.n gatAH .. 11..\\
goShu vR^ittid.n samAdhAya pItAH kR^iShyupajIvinaH .
svadharmaM nAnutiShThanti te dvijA vaishyatA.n gatAH .. 12..\\
hi.nsAnR^ita priyA lubdhAH sarvakarmopajIvinaH .
kR^iShNAH shauchaparibhraShTAste dvijAH shUdratA.n gatAH .. 13..\\
ityetairkarmabhirvyastA dvijA varNAntara.n gatAH .
dharmo yaGYakriyA chaiShAM nityaM na pratiShidhyate .. 14..\\
varNAshchatvAra ete hi yeShAM brAhmI sarasvatI .
vihitA brahmaNA pUrva.n lobhAttvaGYAnatA.n gatAH .. 15..\\
brAhmaNA dharmatantrasthAstapasteShAM na nashyati .
brahma dhArayatAM nitya.n vratAni niyamA.nstathA .. 16..\\
brahma chaitatpurA sR^iShTa.n ye na jAnantyatadvidaH .
teShAM bahuvidhAstvanyAstatra tatra hi jAtayaH .. 17..\\
pishAchA rAkShasAH pretA bahudhA mlechchha jAtayaH .
pranasta GYAnaviGYAnAH svachchhandAchAra cheShTitAH .. 18..\\
prajA brAhmaNa sa.nskArAH svadharmakR^itanishchayAH .
R^iShibhiH svena tapasA sR^ijyante chApare paraiH .. 19..\\
Adideva samudbhUtA brahma mUlAkShayAvyayA .
sA sR^iShTirmAnasI nAma dharmatantra parAyanA .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 182}
bharadvaaja
brAhmaNaH kena bhavati kShatriyo vA dvijottama .
vaishyaH shUdrashcha viprarShe tadbrUhi vadatA.n vara .. 1..\\
bhrgu
jAtakarmAdibhiryastu sa.nskAraiH sa.nskR^itaH shuchiH .
vedAdhyayanasampannaH saH sukarmasvavasthitaH .. 2..\\
shauchAchAra sthitaH samyagvighasAsI gurupriyaH .
nityavratI satyaparaH sa vai brAhmaNa uchyate .. 3..\\
satya.n dAnaM damo droha AnR^isha.nsyaM kShamA ghR^iNA .
tapashcha dR^ishyate yatra sa brAhmaNa iti smR^itaH .. 4..\\
kShatraja.n sevate karma vedAdhyayanasaMmataH .
dAnAdAna ratiryashcha sa vai kShatriya uchyate .. 5..\\
kR^iShigorakShya vAnijya.n yo vishatyanishaM shuchiH .
vedAdhyayanasampannaH sa vaishya iti sa~nj~nitaH .. 6..\\
sarvabhakSha ratirnitya.n sarvakarma karo.ashuchiH .
tyaktavedastvanAchAraH sa vai shUdra iti smR^itaH .. 7..\\
shUdre chaitadbhavellakShya.n dvije chaitanna vidyate .
na vai shUdro bhavechchhUdro brAhmaNo na cha brAhmaNaH .. 8..\\
sarvopAyaistu lobhasya krodhasya cha vinigrahaH .
etatpavitra.n GYAtavya.n tathA chaivAtma sa.nyamaH .. 9..\\
nitya.n krodhAttapo rakShechchhriya.n rakSheta matsarAt .
vidyAM mAnAvamAnAbhyAmAtmAna.n tu pramAdataH .. 10..\\
yasya sarve samArambhA nirAshIrbandhanAstviha .
tyAge yasya huta.n sarvaM sa tyAgI sa cha buddhimAn .. 11..\\
ahi.nsraH sarvabhUtAnAM maitrAyaNa gatash charet .
avisrambhe na gantavya.n visrambhe dhArayenmanaH .. 12..\\
parigrahAnparityajya bhavedbuddhyA jitendriyaH .
ashoka.n sthAnamAtiShThediha chAmutra chAbhayam .. 13..\\
taponityena dAntena muninA sa.nyatAtmanA .
ajita.n jetukAmena bhAvya.n sa~NgeShvasa~NginA .. 14..\\
indriyairgR^ihyate yadyattattadvyaktamiti sthitiH .
avyaktamiti viGYeya.n li~NgagrAhyamatIndriyam .. 15..\\
manaH prANe nigR^ihNIyAtprANaM brahmANi dhArayet .
nirvAnAdeva nirvAno na cha ki.n chidvichintayet .
sukha.n vai brAhmaNo brahma sa vai tenAdhigachchhati .. 16..\\
shauchena satata.n yuktastathAchAra samanvitaH .
sAnukroshashcha bhUteShu taddvijAtiShu lakShaNam .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 183}
bhrgu
satyaM brahma tapaH satya.n satyaM sR^ijati cha prajAH .
satyena dhAryate lokaH svarga.n satyena gachchhati .. 1..\\
anR^ita.n tamaso rUpaM tamasA nIyate hyadhaH .
tamo grastA na pashyanti prakAsha.n tamasAvR^itam .. 2..\\
svargaH prakAsha ityAhurnaraka.n tama eva cha .
satyAnR^itAttadubhayaM prApyate jagatIcharaiH .. 3..\\
tatra tveva.nvidhA vR^ittirloke satyAnR^itA bhavet .
dharmAdharmau prakAshashcha tamo duHkha.n sukha.n tathA .. 4..\\
\noindent
tatra yatsatya.n sa dharmo yo dharmaH sa prakAsho yaH prakAshastatsukhamiti
1
tatra yadanR^ita.n so.adharmo yo.adharmastattamo yattamastadduHkhamiti
2
.. 5..
atrochyate
1\\
shArIrairmAnasairduHkhaiH sukhaishchApyasukhodayaiH .
lokasR^iShTiM prapashyanto na muhyanti vichakShaNAH .. 6..\\
tatra duHkhavimokShArthaM prayateta vichakShaNaH .
sukha.n hyanityaM bhUtAnAm iha loke paratra cha .. 7..\\
rAhugrastasya somasya yathA jyotsnA na bhAsate .
tathA tamo.abhibhUtAnAM bhUtAnAM bhrashyate sukham .. 8..\\
\noindent
tatkhalu dvividha.n sukhamuchyate shArIraM mAnasa.n cha
1
iha khalvamuShmiMshcha loke sarvArambhapravR^ittayaH sukhArthAbhidhIyante
2
na hyatastrivargaphala.n vishiShTataramasti
3
saiSha kAmyo guNavisheSho dharmArthayorArambhastaddheturasyotpattiH sukhaprayojanA
4
.. 9..\\
bharadvAja uvAcha
\noindent
yadetadbhavatAbhihita.n sukhAnAM paramAH striya iti tanna gR^ihnImaH
1
na hyeShAmR^iShINAM mahati sthitAnAmaprApyaiSha guNavisheSho na chainamabhilasanti
2
shrUyate cha bhagavA.nstrilokakR^idbrahmA prabhvekAkI tiShThati
3
brahmachArI na kAmasukheShvAtmAnamavadadhAti
4
api cha bhagavAnvishveshvaromA patiH kAmamabhivartamAnamana~Ngatvena shamamanayat
5
tasmAdbrUmo na mahAtmabhirayaM pratigR^ihIto na tveSha tAvadvishiShTo guNa iti naitadbhagavataH pratyemi
6
bhagavatA tUkta.n sukhAnAM paramAH striya iti
7
lokapravAdo.api cha bhavati dvividhaH phalodayaH sukR^itAtsukhamavApyate duShkR^itAdduHkhamiti
8
atrochyatAm
9
.. 10..\\
bhR^iguruvAcha
\noindent
anR^itAtkhalu tamaH prAdurbhUta.n tamograstA adharmamevAnuvartante na dharmam
1
krodhalobha mohamAnAnR^itAdibhiravachchhannA na khalvasmi.Nlloke na chAmutra sukhamApnuvanti
2
vividhavyAdhigaNopatApairavakIryante
3
vadhabandharoga parikleshAdibhishcha kShutpipAsA shramakR^itairupatApairupatapyante
4
chaNDa vAtAtyuShNAtishIta kR^itaishcha pratibhayaiH shArIrairduHkhairupatapyante
5
bandhudhanavinAsha viprayoga kR^itaishcha mAnasaiH shokairabhibhUyante jarAmR^ityukR^itaishchAnyairiti
6
.. 11..
yastvetaiH shArIrairmAnasairduHkhairna spR^ishyate sa sukha.n veda
1
na chaite doShAH svarge prAdurbhavanti
2
tatra bhavati khalu
3
.. 12..\\
susukhaH pavanaH svarge gandhashcha surabhistathA .
kShutpipAsA shramo nAsti na jarA na cha pApakam .. 13..\\
nityameva sukha.n svarge sukha.n duHkhamihobhayam .
narake duHkhamevAhuH sama.n tu paramaM padam .. 14..\\
pR^ithivI sarvabhUtAnA.n janitrI tavidhAH striyaH .
pumAnprajApatistatra shukra.n tejomaya.n viduH .. 15..\\
ityetallokanirmAnaM brahmaNA vihitaM purA .
prajA viparivartante svaiH svaiH karmabhirAvR^itAH .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 184}
bharadvaaja
dAnasya kiM phalaM prAhurdharmasya charitasya cha .
tapasashcha sutaptasya svAdhyAyasya hutasya cha .. 1..\\
bhrgu
hutena shAmyate pApa.n svAdhyAye shAntiruttamA .
dAnena bhoga ityAhustapasA sarvamApnuyAt .. 2..\\
dAna.n tu dvividhaM prAhuH paratrArthamihaiva cha .
sadbhyo yaddIyate ki.n chittatparatropatiShThati .. 3..\\
asatsu dIyate yattu taddAnamiha bhujyate .
yAdR^isha.n dIyate dAnaM tAdR^ishaM phalamApyate .. 4..\\
bha
ki.n kasya dharmacharaNaM ki.n vA dharmasya lakShaNam .
dharmaH kati vidho vApi tadbhavAnvaktumarhati .. 5..\\
bh
svadharmacharaNe yuktA ye bhavanti manIsinaH .
teShA.n dharmaphalApAptiryo.anyathA sa vimuhyati .. 6..\\
bha
yadetachchAturAshramyaM brahmarShivihitaM purA .
teShA.n sve sve ya AchArAstAnme vaktumihArhasi .. 7..\\
bhR^iguruvAcha
\noindent
pUrvameva bhagavatA lokahitamanutiShThatA dharmasa.nrakShaNArthamAshramAshchatvAro.abhinirdistAH
1
tatra guru kulavAsameva tAvatprathamamAshramamudAharanti
2
samyagatra shauchasa.nskAra vinayaniyama pranIto vinItAtmobhe sandhye bhAskarAgnidaivatAnyupasthAya vihAya tandrAlasye gurorabhivAdanavedAbhyAsa shravaNapavitrI kR^itAntarAtmA trisavanamupaspR^ishya brahmacharyAgniparicharaNa guru shushrUsA nityo bhaikShAdi sarvaniveditAntarAtmA guruvachananirdeshAnuShThAnApratikUlo guru prasAdalabdhasvAdhyAyatatparaH syAt
3
.. 8..
bhavati chAtra shlokaH
1\\
guru.n yastu samArAdhya dvijo vedamavApnuyAt .
tasya svargaphalAvAptiH sidhyate chAsya mAnasam .. 9..\\
\noindent
gArhasthya.n khalu dvitIyamAshrama.n vadanti
1
tasya samudAchAra lakShaNa.n sarvamanuvyAkhyAsyAmaH
2
samAvR^ittAnA.n sadArANAM sahadharmacharyA phalArthinA.n gR^ihAshramo vidhIyate
3
dharmArthakAmAvAptirhyatra trivargasAdhanamaveskyAgarhitena karmaNA dhanAnyAdAya svAdhyAyaprakarShopalabdhena brahmarShinirmitena vAdirsAragatena vA havyaniyamAbhyAsa daivataprasAdopalabdhena vA dhanena gR^ihastho gArhasthyaM pravartayet
4
taddhi sarvAshramANAM mUlamudAharanti
5
guru kulavAsinaH parivrAjakA ye chAnye sa~Nkalpita vrataniyama dharmAnuShThAyinasteShAmapyata eva bhikShA balisa.nvibhAgAH pravartante
6
.. 10..
vAnaprasthAnA.n dravyopaskAra iti prAyashaH khalvete sAdhavaH sAdhu pathyadarshanAH svAdhyAyaprasa~NginastIrthAbhigamana deshadarshanArthaM pR^ithivIM paryatanti
1
teShAM pratyutthAnAbhivAdanAnasUyAvAkpradAnasaumukhyashaktyAsana shayanAbhyavahAra satkriyAsh cheti
2
.. 11..
bhavati chAtra shlokaH
1\\
atithiryasya bhagnAsho gR^ihAtpratinivartate .
sa dattvA duShkR^ita.n tasmai puNyamAdAya gachchhati .. 12..\\
\noindent
api chAtra yaGYakriyAbhirdevatAH prIyante nivApena pitaro vedAbhyAsa shravaNadhAraNenarShayaH
1
apatyotpAdanena prajApatiriti
2
.. 13..
shlokau chAtra bhavataH
1\\
vatsalAH sarvabhUtAnA.n vAchyAH shrotrasukhA giraH .
parivAdopaghAtau cha pAruShya.n chAtra garhitam .. 14..\\
avaGYAnamaha~NkAro dambhashchaiva vigarhitaH .
ahi.nsA satyamakrodhaH sarvAshramagata.n tapaH .. 15..\\
\noindent
api chAtra mAlyAbharaNa vastrAbhya~Nga gandhopabhoga nR^ittagItavAditrashrutisukhanayanAbhirAma sandarshanAnAM prAptirbhakShyabhojya peya lehyachosyAnAmabhyavahAryANA.n vividhAnAmupabhogaH svadAravihArasantoShaH kAmasukhAvAptiriti
1
.. 16..\\
trivargaguNanirvR^ittiryasya nitya.n gR^ihAshrame .
sa sukhAnyanubhUyeha shiShTAnA.n gatimApnuyAt .. 17..\\
u~nchhavR^ittirgR^ihastho yaH svadharmacharaNe rataH .
tyaktakAmasukhArambhastasya svargo na durlabhaH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 185}
bh
\noindent
vAnaprasthAH khalvR^iShidharmamanusarantaH puNyAni tIrthAni nadIprasravaNAni suvivikteShvaraNyeShu mR^igamahiSha varAhasR^imara gajAkIrNeShu tapasyanto.anusa~ncaranti
1
tyaktagrAmya vastrAhAropabhogA vanyauShadhi mUlaphalaparNaparimita vichitraniyatAhArAH sthAnAsanino bhUmipAsAnasikatA sharkarA vAlukA bhasmashAyinaH kAshakusha charma valkalasa.nvR^itA~NgAH keshashmashrunakharomadhAriNo niyatakAlopasparshanAskanna homabalikAlAnuShThAyinaH samitkusha kusumopahAra homArjana labdhavishrAmAH shItosna pavananiShTapta vibhinnasarvatvacho vividhaniyama yogacharyA vihita dharmAnuShThAna hR^itamA.nsa shonitAstvagasthi bhUtA dhR^itiparAH sattvayogAchchharIrANyudvahanti
2
.. 1..\\
yastvetAM niyatashcharyAM brahmarShivihitA.n charet .
sa dahedagnivaddoShA~njayellokAMshcha durjayAn .. 2..\\
\noindent
parivrAjakAnAM punarAchArastadyathA
1
vimuchyAgnidhanakalatra paribarha sa~NgAnAtmanaH snehapAshAnavadhUya parivrajanti samalostAshma kA~nchanAstrivargapravR^itteShvArambheShvasaktabuddhayo.arimitrodAsIneShu tulyavR^ittayaH sthAvarajarAyu jAndaja svedajodbhijjAnAM bhUtAnA.n vA~NmanaH karmabhiranabhidrohiNo.aniketAH parvata pulinavR^ikShamUladevatAyatanAnyanucharanto vAsArthamupeyurnagara.n grAmaM vA nagare pa~ncharAtrikA grAmaika rAtrikAH
2
pravishya cha prANa dhAraNa mAtrArtha.n dvijAtInAM bhavanAnyasa~NkIrNa karmaNAmupatiShTheyuH pAtrapatitAyAchita bhaikShAH kAmakrodhadarpa mohalobha kArpaNyadambhaparivAdAbhimAna hi.nsA nivR^ittA iti
3
.. 3..
bhavati chAtra shlokaH
1\\
abhaya.n sarvabhUtebhyo dattvA charati yo muniH .
na tasya sarvabhUtebhyo bhayamutpadyate kva chit .. 4..\\
kR^itvAgnihotra.n svasharIrasa.nsthaM
shArIramagni.n svamukhe juhoti .
yo bhaikSha charyopagatairhavirbhish
chitAgninA.n sa vyatiyAti lokAn .. 5..\\
mokShAshrama.n yaH kurute yathoktaM
shuchiH susa~Nkalpita buddhiyuktaH .
anindhana.n jyotiriva prashAntaM
sa brahmaloka.n shrayate dvijAtiH .. 6..\\
bha
asmAllokAtparo lokaH shrUyate nopalabhyate .
tamaha.n GYAtumichchhAmi tadbhavAnvaktumarhati .. 7..\\
bh
uttare himavatpArshve puNye sarvaguNAnvite .
puNyaH kShemyashcha kAmyash cha sa varo loka uchyate .. 8..\\
tatra hyapApakarmANaH shuchayo.atyantanirmalAH .
lobhamohaparityaktA mAnavA nirupadravAH .. 9..\\
sasvargasadR^isho deshastatra hyuktAH shubhA guNAH .
kAle mR^ityuH prabhavati spR^ishanti vyAdhayo na cha .. 10..\\
na lobhaH paradAreShu svadAranirato janaH .
na chAnyonya vadhastatra dravyeShu na cha vismayaH .
parokShadharmo naivAsti sandeho nApi jAyate .. 11..\\
kR^itasya tu phala.n tatra pratyakShamupakabhyate .
shayyA yAnAsanopetAH prAsAdabhavanAshrayAH .
sarvakAmairvR^itAH ke chiddhemAbharaNa bhIsitAH .. 12..\\
prANa dhAraNa mAtra.n tu keShAM chidupapadyate .
shrameNa mahatA ke chitkurvanti prANadhAraNam .. 13..\\
iha dharmaparAH ke chitke chinnaikR^itikA narAH .
sukhitA duHkhitAH ke chinnirdhanA dhanino.apare .. 14..\\
iha shramo bhayaM mohaH kShudhA tIvrA cha jAyate .
lobhashchArthakR^ito nR^INA.n yena muhyanti paNDitAH .. 15..\\
iha chintA bahuvidhA dharmAdharmasya karmaNaH .
yastadvedobhayaM prAGYaH pApnamA na sa lipyate .. 16..\\
sopadhaM nikR^itiH steyaM parivAdo.abhyasUyatA .
paropadhAto hi.nsA cha paishunyamanR^ita.n tathA .. 17..\\
etAnAsevate yastu tapastasya prahIyate .
yastvetAnnAcharedvidvA.nstapastasyAbhivardhate .. 18..\\
karmabhUmiriya.n loka iha kR^itvA shubhAshubham .
shubhaiH shubhamavApnoti kR^itvAshubhamato.anyathA .. 19..\\
iha prajApatiH pUrva.n devAH sarShigaNAstathA .
iShTveShTa tapasaH pUtA brahmalokamupAshritAH .. 20..\\
uttaraH pR^ithivI bhAgaH sarvapuNyatamaH shubhaH .
ihatyAstatra jAyante ye vai puNyakR^ito janAH .. 21..\\
asatkarmANi kurvantastiryagyoniShu chApare .
kShINAyuShastathaivAnye nashyanti pR^ithivItale .. 22..\\
anyonyabhakShaNe saktA lobhamohasamanvitAH .
ihaiva parivartante na te yAntyuttarA.n disham .. 23..\\
ye gurUnupasevante niyatA brahmachAriNaH .
panthAna.n sarvalokAnA.n te jAnanti manIsinaH .. 24..\\
ityukto.ayaM mayA dharmaH sa~NkShepAdbrahmanirmitaH .
dharmAdharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhimAn .. 25..\\
bhiisma
ityukto bhR^iguNA rAjanbharadvAjaH pratApavAn .
bhR^iguM paramadharmAtmA vismitaH pratyapUjayat .. 26..\\
eSha te prabhavo rAja~njagataH samprakIrtitaH .
nikhilena mahAprAGYa kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 186}
y
AchArasya vidhi.n tAta prochyamAnaM tvayAnagha .
shrotumichchhAmi dharmaGYa sarvaGYo hyasi me mataH .. 1..\\
bhiisma
durAchArA durvicheShTA duShpraGYAH priya sAhasAH .
asanto hyabhivikhyAtAH santashchAchAra lakShaNAH .. 2..\\
purIsa.n yadi vA mUtraM ye na kurvanti mAnavAH .
rAjamArge gavAM madhye dhAnyamadhye cha te shubhAH .. 3..\\
shauchamAvashyaka.n kR^itvA devatAnAM cha tarpaNam .
dharmamAhurmanuShyANAmupaspR^ishya nadI.n taret .. 4..\\
sUrya.n sadopatiShThena na svapyAdbhAskarodaye .
sAyamprAtarjapansandhyA.n tiShThetpUrvAM tathAparAm .. 5..\\
pa~nchArdhro bhojana.n kuryAtprA~Nmukho maunamAsthitaH .
na nidedannabhakShyAMshcha svAdvasvAdu cha bhakShayet .. 6..\\
nArdra pAniH samuttiShThennArdra pAdaH svapennishi .
devarShinArada proktametadAchAra lakShaNam .. 7..\\
shuchi kAmamanadvAha.n deva goShThaM chatuShpatham .
brAhmaNa.n dhArmikaM chaiva nityaM kuryAtpradakShiNam .. 8..\\
atithInA.n cha sarveShAM preShyAnA.n svajanasya cha .
sAmAnyaM bhojanaM bhR^ityaiH puruShasya prashasyate .. 9..\\
sAyamprAtarmanuShyANAmashana.n devanirmitam .
nAntarA bhojana.n dR^iShTamupavAsI tathA bhavet .. 10..\\
homakAle tathA juhvannR^itukAle tathA vrajan .
ananyastrI janaH prAGYo brahmachArI tathA bhavet .. 11..\\
amR^itaM brAhmaNochchhiShTa.n jananyA hR^idayaM kR^itam .
upAsIta janaH satya.n satyaM santa upAsate .. 12..\\
yajuShA sa.nskR^itaM mA.nsaM nivR^itto mAma bhakShaNAt .
na bhakShayedvR^ithA mA.nsaM pR^iShThamA.nsa.n cha varjayet .. 13..\\
svadeshe paradeshe vA atithiM nopavAsayet .
kAmya.n karmaphala.n labdhvA gurUNAmupapAdayet .. 14..\\
gurubhya Asana.n deyaM kartavyaM chAbhivAdanam .
gurUnabhyarchya yujyante AyuShA yashasA shriyA .. 15..\\
nekShetAdityamudyantaM na cha nagnAM parastriyam .
maithuna.n samaye dharmya.n guhyaM chaiva samAcharet .. 16..\\
tIrthAnA.n hR^idaya.n tIrthaM shuchInAM hR^idayaM shuchiH .
sarvamArya kR^ita.n shauchaM vAlasa.nsparshanAni cha .. 17..\\
darshane darshane nitya.n sukhaprashnamudAharet .
sAyamprAtarcha viprANAM pradiShTamabhivAdanam .. 18..\\
deva goShThe gavAM madhye brAhmaNAnA.n kriyA pathe .
svAdhyAye bhojane chaiva dakShiNaM pAnimuddharet .. 19..\\
panyAnA.n shobhanaM panya.n kR^iShINAM bAdyate kR^iShiH .
bahu kAra.n cha sasyAnA.n vAhye vAhyaM tathA gavAm .. 20..\\
sampannaM bhojane nityaM pAnIye tarpaNa.n tathA .
sushR^itaM pAyase brUyAdyavAgvA.n kR^isare tathA .. 21..\\
shmashrukarmaNi samprApte kShute snAne.atha bhojane .
vyAdhitAnA.n cha sarveShAmAyuShyamabhinandanam .. 22..\\
pratyAdityaM na meheta na pashyedAtmanaH shakR^it .
suta striyA cha shayana.n saha bhojya.n cha varjayet .. 23..\\
tva.n kAraM nAmadheyaM cha jyeShThAnAM parivarjayet .
avarANA.n samAnAnAmubhayeShAM na duShyati .. 24..\\
hR^idayaM pApavR^ittAnAM pApamAkhyAti vaikR^itam .
GYAnapUrva.n vinashyanti gUhamAnA mahAjane .. 25..\\
GYAnapUrva.n kR^itaM pApaM chhAdayantyabahushrutAH .
nainaM manuShyAH pashyanti pashyanti tridivaukasaH .. 26..\\
pApena hi kR^itaM pApaM pApamevAnuvartate .
dhArmikeNa kR^ito dharmaH kartAramanuvartate .. 27..\\
pApa.n kR^itaM na smaratIha mUDho
vivartamAnasya tadeti kartuH .
pAhuryathA chandramupaiti chApi
tathAbudhaM pApamupaiti karma .. 28..\\
AshayA sa~ncita.n dravya.n yatkAle neha bhujyate .
tadbudhA na prashansanti maraNaM na pratikShate .. 29..\\
mAnasa.n sarvabhUtAnA.n dharmamAhurmanIsinaH .
tasmAtsarveShu bhUteShu manasA shivamAcharet .. 30..\\
eka eva chareddharmaM nAsti dharme sahAyatA .
kevala.n vidhimAsAdya sahAyaH ki.n kariShyati .. 31..\\
devA yonirmanuShyANA.n devAnAmamR^itaM divi .
pretya bhAve sukha.n dharmAchchhashvattairupabhujyate .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 187}
y
adhyAtmaM nAma yadidaM puruShasyeha chintyate .
yadadhyAtma.n yatashchaitattanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
adhyAtmamiti mAM pArtha yadetadanupR^ichchhasi .
tadvyAkhyAsyAmi te tAta shreyaskaratara.n sukham .. 2..\\
yajGYAtvA puruSho loke prIti.n saukhya.n cha vindati .
phalalAbhashcha sadyaH syAtsarvabhUtahita.n cha tat .. 3..\\
pR^ithivI vAyurAkAshamApo jyotishcha pa~nchamam .
mahAbhUtAni bhUtAnA.n sarveShAM prabhavApyayau .. 4..\\
tataH sR^iShTAni tatraiva tAni yAnti punaH punaH .
mahAbhUtAni bhUteShu sAgarasyormayo yathA .. 5..\\
prasArya cha yathA~NgAni kUrmaH sa.nharate punaH .
tadvadbhUtAni bhUtAtmA sR^iShTvA sa.nharate punaH .. 6..\\
mahAbhUtAni pa~nchaiva sarvabhUteShu bhUtakR^it .
akarotteShu vaiShamya.n tattu jIvo.anu pashyati .. 7..\\
shabdaH shrotra.n tathA khAni trayamAkAshayonijam .
vAyostvaksparshacheShTAshcha vAgityetachchatuShTayam .. 8..\\
rUpa.n chakShustathA paktistrividhaM teja uchyate .
rasaH kledashcha jihvA cha trayo jalaguNAH smR^itAH .. 9..\\
ghreya.n ghrANa.n sharIraM cha te tu bhUmiguNAstrayaH .
mahAbhUtAni pa~nchaiva sastha.n tu mana uchyate .. 10..\\
indriyANi manashchaiva viGYAnAnyasya bhArata .
saptamI buddhirityAhuH kShetraGYaH punarastamaH .. 11..\\
chakShurAlokanAyaiva saMshaya.n kurute manaH .
buddhiradhyavasAyAya kShetraGYaH sAkShivatsthitaH .. 12..\\
UrdhvaM pAdatalAbhyA.n yadarvAgUrdhva.n cha pashyati .
etena sarvameveda.n viddhyabhivyAptamantaram .. 13..\\
puruShe chendriyANIha veditavyAni kR^itsnashaH .
tamo rajashcha sattva.n cha viddhi bhAvA.nstadAshrayAn .. 14..\\
etAM buddhvA naro buddhyA bhUtAnAmAgati.n gatim .
samavekShya shanaishchaiva labhate shamamuttamam .. 15..\\
guNAnnenIyate buddhirbuddhirevendriyANyapi .
manaHShaShThAni sarvANi buddhyabhAve kuto guNAH .. 16..\\
iti tanmayamevaitatsarva.n sthAvaraja~Ngamam .
pralIyate chodbhavati tasmAnnirdishyate tathA .. 17..\\
yena pashyati tachchakShuH shR^iNoti shrotramuchyate .
jighrati ghrANamityAhU rasa.n jAnAti jihvayA .. 18..\\
tvachA spR^ishati cha sparshAnbuddhirvikriyate.asakR^it .
yena sa~Nkalpayatyartha.n kiM chidbhavati tanmanaH .. 19..\\
adhiShThAnAni buddherhi pR^ithagarthAni pa~nchadhA .
pa~nchendriyANi yAnyAhustAnyadR^ishyo.adhitiShThati .. 20..\\
puruShAdhiShThitA buddhistriShu bhAveShu vartate .
kadA chillabhate prIti.n kadA chidanushochati .. 21..\\
na sukhena na duHkhena kadA chidapi vartate .
evaM narANAM manasi triShu bhAveShvavasthitA .. 22..\\
seyaM bhAvAtmikA bhAvA.nstrInetAnnAtivartate .
saritA.n sArago bhartA mahAvelAmivormimAn .. 23..\\
atibhAva gatA buddhirbhAve manasi vartate .
pravartamAna.n hi rajastadbhAvamanuvartate .. 24..\\
indriyANi hi sarvANi pradarshayati sA sadA .
prItiH sattva.n rajaH shokastamo mohashcha te trayaH .. 25..\\
ye ye cha bhAvA loke.asminsarveShveteShu te triShu .
iti buddhigatiH sarvA vyAkhyAtA tava bhArata .. 26..\\
indriyANi cha sarvANi vijetavyAni dhImatA .
sattva.n rajastamashchaiva prANinAM saMshritAH sadA .. 27..\\
trividhA vedanA chaiva sarvasattveShu dR^ishyate .
sAttvikI rAjasI chaiva tamasI cheti bhArata .. 28..\\
sukhasparshaH sattvaguNo duHkhasparsho rajoguNaH .
tamo guNena sa.nyuktau bhavato.avyAvahArikau .. 29..\\
tatra yatprItisa.nyukta.n kAye manasi vA bhavet .
vartate sAttviko bhAva ityavekSheta tattadA .. 30..\\
atha yadduHkhasa.nyuktamatuShTikaramAtmanaH .
pravR^itta.n raja ityeva tannasa.nrabhya chintayet .. 31..\\
atha yanmohasa.nyuktamavyaktamiva yadbhavet .
apratarkyamaviGYeya.n tamastadupadhArayet .. 32..\\
praharShaH prItirAnandaH sukha.n saMshAnta chittatA .
katha.n chidabhivartanta ityete sAttvikA guNAH .. 33..\\
atuShTiH paritApashcha shoko lobhastathAkShamA .
li~NgAni rajasastAni dR^ishyante hetvahetubhiH .. 34..\\
abhimAnastathA mohaH pramAdaH svapnatandritA .
katha.n chidabhivartante vividhAstAmasA guNAH .. 35..\\
dUragaM bahudhA gAmi prArthanA saMshayAtmakam .
manaH suniyata.n yasya sa sukhI pretya cheha cha .. 36..\\
sattvakShetraGYayoretadantaraM pashya sUkShmayoH .
sR^ijate tu guNAneka eko na sR^ijate guNAH .. 37..\\
mashakodumbarau chApi samprayuktau yathA sadA .
anyonyamanyau cha yathA samprayogastathA tayoH .. 38..\\
pR^ithagbhUtau prakR^ityA tau samprayuktau cha sarvadA .
yathAmatsyo jala.n chaiva samprayuktau tathaiva tau .. 39..\\
na guNA vidurAtmAna.n sa guNAnvetti sarvashaH .
paridrastA guNAnA.n cha sa.nsrastA manyate sadA .. 40..\\
indriyaistu pradIpArtha.n kurute buddhisaptamaiH .
nirvicheShTairajAnadbhiH paramAtmA pradIpavat .. 41..\\
sR^ijate hi guNAnsattva.n kShetraGYaH paripashyati .
samprayogastayoreSha sattvakShetraGYayordhruvaH .. 42..\\
Ashrayo nAsti sattvasya kShetraGYasya cha kash chana .
sattvaM manaH sa.nsR^ijati na guNAnvai kadA chana .. 43..\\
rashmI.nsteShA.n sa manasA yadA samya~N niyachchhati .
tadA prakAshate.asyAtmA ghate dIpo jvalanniva .. 44..\\
tyaktvA yaH prAkR^ita.n karma nityamAtmaratirmuniH .
sarvabhUtAtmabhUtaH syAtsa gachchhetparamA.n gatim .. 45..\\
yathA vAri charaH pakShI lipyamAno na lipyate .
evameva kR^itapraGYo bhUteShu parivartate .. 46..\\
eva.n svabhAvamevaitatsvabuddhyA viharennaraH .
ashochannaprahR^iShyaMshcha charedvigatamatsaraH .. 47..\\
svabhAvasiddhyA sa.nsiddhAnsa nitya.n sR^ijate guNAn .
UrNa nAbhiryathA sraShTA viGYeyAstantuvadguNAH .. 48..\\
pradhvastA na nivartante nivR^ittirnopalabhyate .
pratyakSheNa parokSha.n tadanumAnena sidhyati .. 49..\\
evameke vyavasyanti nivR^ittiriti chApare .
ubhaya.n sampradhAryaitadadhyavasyedyathAmati .. 50..\\
itIma.n hR^idayagranthiM buddhibheda maya.n dR^idham .
vimuchya sukhamAsIta na shochechchhinnasaMshayaH .. 51..\\
malinAH prApnuyuH shuddhi.n yathA pUrNAM nadIM narAH .
avagAhya suvidva.nso viddhi GYAnamida.n tathA .. 52..\\
mahAnadI.n hi pAraGYastapyate na taranyathA .
eva.n ye viduradhyAtma.n kaivalyaM GYAnamuttamam .. 53..\\
etAM buddhvA naraH sarvAM bhUtAnAmAgati.n gatim .
avekShya cha shanairbuddhyA labhate shaM para.n tataH .. 54..\\
trivargo yasya viditaH prAgjyotiH sa vimuchyate .
anviShya manasA yuktastattvadarshI nirutsukaH .. 55..\\
na chAtmA shakyate draShTumindriyeShu vibhAgashaH .
tatra tatra visR^iShTeShu durjayeShvakR^itAtmabhiH .. 56..\\
etadbuddhvA bhavedbuddhaH kimanyadbuddha lakShaNam .
viGYAya taddhi manyante kR^itakR^ityA manIsinaH .. 57..\\
na bhavati viduShA.n tato bhayaM
yadaviduShA.n sumahadbhayaM bhavet .
na hi gatiradhikAsti kasya chit
sati hi guNe pravadantyatulyatAm .. 58..\\
yatkarotyanabhisandhi pUrvakaM
tachcha nirnudati yatpurA kR^itam .
nApriya.n tadubhayaM kutaH priyaM
tasya tajjanayatIha kurvataH .. 59..\\
loka AturajanAnvirAviNas
tattadeva bahu pashya shochataH .
tatra pashya kushalAnashochato
ye vidustadubhayaM pada.n sadA .. 60..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 188}
bhiisma
hanta vakShyAmi te pArtha dhyAnayoga.n chaturvidham .
ya.n GYAtvA shAshvatIM siddhi.n gachchhanti paramarShayaH .. 1..\\
yathA svanuShThita.n dhyAnaM tathA kurvanti yoginaH .
maharShayo GYAnatR^iptA nirvAna gatamAnasAH .. 2..\\
nAvartante punaH pArtha muktAH sa.nsAradoShataH .
janma doShaparikShINAH svabhAve paryavasthitAH .. 3..\\
nirdvandvA nityasattvasthA vimuktA nityamAshritAH .
asa~NgInyavivAdAni manaH shAnti karANi cha .. 4..\\
tatra svAdhyAyasaMshliShTamekAgra.n dhArayenmanaH .
piNDIkR^ityendriya grAmamAsInaH kAsthavanmuniH .. 5..\\
shabdaM na vindechchhrotreNa sparsha.n tvachA na vedayet .
rUpaM na chakShuShA vidyAjjihvayA na rasA.nstathA .. 6..\\
ghreyANyapi cha sarvANi jahyAddhyAnena yogavit .
pa~nchavarga pramAthIni nechchhechchaitAni vIryavAn .. 7..\\
tato manasi sa.nsajya pa~nchavarga.n vichakShaNaH .
samAdadhyAnmano bhrAntamindriyaiH saha pa~nchabhiH .. 8..\\
visa~ncAri nirAlambaM pa~ncha dvAra.n chalAchalam .
pUrve dhyAnapathe dhIraH samAdadhyAnmano.antaram .. 9..\\
indriyANi manashchaiva yadA piNDIkarotyayam .
eSha dhyAnapathaH pUrvo mayA samanuvarNitaH .. 10..\\
tasya tatpUrvasa.nruddhaM manaH sasthamanantaram .
sphuriShyati samudbhrAnta.n vidyudambudhare yathA .. 11..\\
jalabinduryathA lolaH parNasthaH sarvatashchalaH .
evamevAsya tachchittaM bhavati dhyAnavartmani .. 12..\\
samAhita.n kShaNaM kiM chiddhyAnavartmani tiShThati .
punarvAyupathaM bhrAntaM mano bhavati vAyuvat .. 13..\\
anirvedo gataklesho gatatandrIramatsaraH .
samAdadhyAtpunashcheto dhyAnena dhyAnayogavit .. 14..\\
vichArashcha vitarkashcha vivekashchopajAyate .
muneH samAdadhAnasya prathama.n dhyAnamAditaH .. 15..\\
manasA klishyamAnastu samAdhAna.n cha kArayet .
na nirvedaM munirgachchhetkuryAdevAtmano hitam .. 16..\\
pA.nsubhasma karIsAnA.n yathA vai rAshayashchitAH .
sahasA vAriNA siktA na yAnti paribhAvanAm .. 17..\\
ki.n chitsnigdha.n yathA cha syAchchhuShka chUrNamabhAvitam .
kramashastu shanairgachchhetsarva.n tatparibhAvanam .. 18..\\
evamevendriya grAma.n shanaiH samparibhAvayet .
sa.nharetkramashashchaiva sa samyakprashamiShyati .. 19..\\
svayameva manashchaiva pa~nchavargashcha bhArata .
pUrva.n dhyAnapathaM prApya nityayogena shAmyati .. 20..\\
na tatpuruShakAreNa na cha daivena kena chit .
sukhameShyati tattasya yadeva.n sa.nyatAtmanaH .. 21..\\
sukhena tena sa.nyukto ra.nsyate dhyAnakarmaNi .
gachchhanti yogino hyevaM nirvAna.n tannirAmayam .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 189}
y
chAturAshramyamukta.n te rAjadharmAstathaiva cha .
nAnAshrayAshcha bahava itihAsAH pR^ithagvidhAH .. 1..\\
shrutAstvattaH kathAshchaiva dharmayuktA mahAmate .
sandeho.asti tu kashchinme tadbhavAnvaktumarhati .. 2..\\
jApakAnAM phalAvApti.n shrotumichchhAmi bhArata .
kiM phala.n japatAmuktaM kva vA tiShThanti jApakAH .. 3..\\
japasya cha vidhi.n kR^itsna.n vaktumarhasi me.anagha .
jApakA iti ki.n chaitatsA~NkhyayogakriyA vidhiH .. 4..\\
ki.n yaGYavidhirevaiSha kimetajjapyamuchyate .
etanme sarvamAchakShva sarvaGYo hyasi me mataH .. 5..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
yamasya yatpurAvR^itta.n kAlasya brAhmaNasya cha .. 6..\\
saMnyAsa eva vedAnte vartate japanaM prati .
vedavAdAbhinirvR^ittA shAntirbrahmaNyavasthitau .
mArgau tAvapyubhAvetau saMshritau na cha saMshritau .. 7..\\
yathA saMshrUyate rAjankAraNa.n chAtra vakShyate .
manaH samAdhiratrApi tathendriya jayaH smR^itaH .. 8..\\
satyamagniparIchAro viviktAnA.n cha sevanam .
dhyAna.n tapo damaH kShAntiranasUyA mitAshanam .. 9..\\
viShayapratisa.nhAro mita jalpastathA shamaH .
eva pravR^ittako dharmo nivR^ittakamatho shR^iNu .. 10..\\
yathA nivartate karma japato brahmachAriNaH .
etatsarvamasheSheNa yathoktaM parivarjayet .
trividhaM mArgamAsAdya vyaktAvyaktamanAshrayam .. 11..\\
kushochchaya niShaNNaH sankusha hastaH kushaiH shikhI .
chIraiH parivR^itastasminmadhye chhannaH kushaistathA .. 12..\\
viShayebhyo namaskuryAdviShayAnna cha bhAvayet .
sAmyamutpAdya manaso manasyeva mano dadhat .. 13..\\
taddhiyA dhyAyati brahma japanvai sa.nhitA.n hitAm .
saMnyasyatyatha vA tA.n vai samAdhau paryavasthitaH .. 14..\\
dhyAnamutpAdayatyatra sa.nhitA balasaMshrayAt .
shuddhAtmA tapasA dAnto nivR^ittadveShakAmavAn .. 15..\\
arAgamoho nirdvandvo na shochati na sajjate .
na kartAkaraNIyAnAM na kAryANAmiti sthitiH .. 16..\\
na chAha~NkAra yogena manaH prasthApayetkva chit .
na chAtmagrahaNe yukto nAvamAnI na chAkriyaH .. 17..\\
dhyAnakriyA paro yukto dhyAnavAndhyAnanishchayaH .
dhyAne samAdhimutpAdya tadapi tyajati kramAt .. 18..\\
sa vai tasyAmavasthAyA.n sarvatyAgakR^itaH sukhI .
nirIhastyajati prAnAnbrAhmI.n saMshrayate tanum .. 19..\\
atha vA nechchhate tatra brahma kAyaniShevaNam .
utkrAmati cha mArgastho naiva kva chana jAyate .. 20..\\
Atmabuddhi.n samAsthAya shAntI bhUto nirAmayaH .
amR^ita.n virajaH shuddhamAtmAnaM pratipadyate .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 190}
y
gatInAmuttamA prAptiH kathitA jApakeShviha .
ekaivaiShA gatisteShAmuta yAntyaparAm api .. 1..\\
bhii
shR^iNuShvAvahito rAja~njApakAnA.n gati.n vibho .
yathA gachchhanti nirayamanekaM puruSharShabha .. 2..\\
yathoktametatpUrva.n yo nAnutiShThati jApakaH .
ekadeshakriyashchAtra niraya.n sa nigachchhati .. 3..\\
avaGYAnena kurute na tuShyati na shochati .
IdR^isho jApako yAti nirayaM nAtra saMshayaH .. 4..\\
aha~NkArakR^itashchaiva sarve nirayagAminaH .
parAvamAnI puruSho bhavitA nirayopagaH .. 5..\\
abhidhyA pUrvaka.n japyaM kurute yashcha mohitaH .
yatrAbhidhyA.n sa kurute taM vai nirayamR^ichchhati .. 6..\\
athaishvaryapravR^ittaH sa~njApakastatra rajyate .
sa eva nirayastasya nAsau tasmAtpramuchyate .. 7..\\
rAgeNa jApako japya.n kurute tatra mohitaH .
yatrAsya rAgaH patati tatra tatropajAyate .. 8..\\
durbuddhirakR^itapraGYashchale manasi tiShThati .
chalAmeva gati.n yAti nirayaM vAdhigachchhati .. 9..\\
akR^itapraGYako bAlo moha.n gachchhati jApakaH .
sa mohAnniraya.n yAti tatra gatvAnushochati .. 10..\\
dR^idha grAhI karomIti japya.n japati jApakaH .
na sampUrNo na vA yukto niraya.n so.adhigachchhati .. 11..\\
y
animittaM para.n yattadavyaktaM brahmaNi sthitam .
sadbhUto jApakaH kasmAtsa sharIramathAvishet .. 12..\\
bhii
duShpraGYAnena nirayA bahavaH samudAhR^itAH .
prashasta.n jApakatvaM cha doShAshchaite tadAtmakAH .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 191}
y
kIdR^isho jApako yAti niraya.n varNayasva me .
kautUhala.n hi me jAta.n tadbhavAnvaktumarhati .. 1..\\
bhii
dharmasyAMshaH prasUto.asi dharmiShTho.asi svabhAvataH .
dharmamUlAshraya.n vAkyaM shR^iNuShvAvahito.anagha .. 2..\\
amUni yAni sthAnAni devAnAM paramAtmanAm .
nAnA sa.nsthAna varNAni nAnArUpaphalAni cha .. 3..\\
divyAni kAmachArINi vimAnAni sabhAstathA .
AkrIdA vividhA rAjanpadminyashchAmalodakAH .. 4..\\
chaturNA.n lokapAlAnAM shukrasyAtha bR^ihaspateH .
marutA.n vishvadevAnAM sAdhyAnAmashvinorapi .. 5..\\
rudrAditya vasUnA.n cha tathAnyeShAM divaukasAm .
ete vai nirayAstAta sthAnasya paramAtmanaH .. 6..\\
abhaya.n chAnimittaM cha na cha kleshabhayAvR^itam .
dvAbhyAM mukta.n tribhirmuktamastAbhistribhireva cha .. 7..\\
chaturlakShaNavarja.n tu chaturkAraNa varjitam .
apraharShamanAnandamashoka.n vigataklamam .. 8..\\
kAlaH sampachyate tatra na kAlastatra vai prabhuH .
sa kAlasya prabhU rAjansvargasyApi tatheshvaraH .. 9..\\
AtmakevalatAM prAptastatra gatvA na shochati .
IdR^ishaM parama.n sthAnaM nirayAste cha tAdR^ishAH .. 10..\\
ete te nirayAH proktAH sarva eva yathAtatham .
tasya sthAnavarasyeha sarve nirayasa~nj~nitAH .. 11..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 192}
y
kAlamR^ityuyamAnA.n cha brAhmaNasya cha sattama .
vivAdo vyAhR^itaH pUrva.n tadbhavAnvaktumarhati .. 1..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
ikShvAkoH sUryaputrasya yadvR^ittaM brAhmaNasya cha .. 2..\\
kAlasya mR^ityoshcha tathA yadvR^itta.n tannibodha me .
yathA sa teShA.n sa.nvAdo yasminsthAne.api chAbhavat .. 3..\\
brAhmaNo jApakaH kashchiddharmavR^itto mahAyashAH .
ShaDa~NgavinmahAprAGYaH paippalAdiH sa kaushikaH .. 4..\\
tasyAparokSha.n viGYAnaM ShaDa~NgeShu tathaiva cha .
vedeShu chaiva niShNAto himavatpAdasaMshrayaH .. 5..\\
so.antyaM brAhma.n tapastepe sa.nhitA.n sa.nyato japan .
tasya varShasahasra.n tu niyamena tathAgatam .. 6..\\
sa devyA darshitaH sAkShAtprItAsmIti tadA kila .
japyamAvartaya.nstUsnIM na cha tA.n kiM chidabravIt .. 7..\\
tasyAnukampayA devI prItA samabhavattadA .
veda mAtA tatastasya tajjapya.n samapUjayat .. 8..\\
samAptajapyastUtthAya shirasA pAdayostathA .
papAta devyA dharmAtmA vachana.n chedamabravIt .. 9..\\
diShTyA devi prasannA tva.n darshanaM chAgatA mama .
yadi vApi prasannAsi japye me ramatAM manaH .. 10..\\
saavitrii
kiM prArthayasi viprarShe ki.n cheShTaM karavANi te .
prabrUhi japatA.n shreShTha sarva.n tatte bhaviShyati .. 11..\\
bhii
ityuktaH sa tadA devyA vipraH provAcha dharmavit .
japyaM prati mamechchheya.n vardhatviti punaH punaH .. 12..\\
manasashchasamAdhirme vardhetAharahaH shubhe .
tattatheti tato devI madhuraM pratyabhAsata .. 13..\\
ida.n chaivAparaM prAha devI tatpriyakAmyayA .
nirayaM naiva yAtAsi yatra yAtA dvijarShabhAH .. 14..\\
yAsyasi brahmaNaH sthAnamanimittamaninditam .
sAdhaye bhavitA chaitadyattvayAhamihArthitA .. 15..\\
niyato japa chaikAgro dharmastvA.n samupaiShyati .
kAlo mR^ityuryamashchaiva samAyAsyanti te.antikam .
bhavitA cha vivAdo.atra tava teShA.n cha dharmataH .. 16..\\
evamuktvA ghavagatI jagAma bhavana.n svakam .
brAhmaNo.api japannAste divya.n varShashata.n tadA .. 17..\\
samApte niyame tasminnatha viprasya dhImataH .
sAkShAtprItastadA dharmo darshayAmAsa ta.n dvijam .. 18..\\
dharma
dvijAte pashya mA.n dharmamahaM tvAM draShTumAgataH .
japyasya cha phala.n yatte samprApta.n tachcha me shR^iNu .. 19..\\
jitA lokAstvayA sarve ye divyA ye cha mAnuShAH .
devAnAM nirayAnsAdho sarvAnutkramya yAsyasi .. 20..\\
prANa tyAga.n kuru mune gachchha lokAnyathepsitAn .
tyaktvAtmanaH sharIra.n cha tato lokAnavApsyasi .. 21..\\
braahmana
kR^ita.n lokairhi me dharmagachchha cha tvaM yathAsukham .
bahuduHkhasukha.n dehaM notsR^ijeyamaha.n vibho .. 22..\\
dharma
avashyaM bhoH sharIra.n te tyaktavyaM munipu~Ngava .
svarga ArohyatA.n vipra kiM vA te rochate.anagha .. 23..\\
braahmana
na rochaye svargavasa.n vinA dehAdahaM vibho .
gachchha dharmana me shraddhA svarga.n gantu.n vinAtmanA .. 24..\\
dharma
ala.n dehe manaH kR^itvA tyaktvA deha.n sukhI bhava .
gachchha lokAnarajaso yatra gatvA na shochati .. 25..\\
braahmana
rame japanmahAbhAga kR^ita.n lokaiH sanAtanaiH .
sasharIreNa gantavyo mayA svargo na vA vibho .. 26..\\
dharma
yadi tvaM nechchhasi tyaktu.n sharIraM pashya va dvija .
eSha kAlastathA mR^ityuryamashcha tvAmupAgatAH .. 27..\\
bhiisma
atha vaivasvataH kAlo mR^ityushcha tritaya.n vibho .
brAhmaNa.n taM mahAbhAgamupAgamyedamabruvan .. 28..\\
tapaso.asya sutaptasya tathA sucharitasya cha .
phalaprAptistava shreShThA yamo.aha.n tvAm upabruve .. 29..\\
yathAvadasya japyasya phalaM prAptastvamuttamam .
kAlaste svargamArodhu.n kAlo.ahaM tvAmupAgataH .. 30..\\
mR^ityuM mA vidhidharmaGYa rUpiNa.n svayamAgatam .
kAlena chodita.n vipra tvAm ito netumadya vai .. 31..\\
braahmana
svAgata.n sUryaputrAya kAlAya cha mahAtmane .
mR^ityave chAtha dharmAya ki.n kAryaM karavANi vaH .. 32..\\
bhii
arghyaM pAdya.n cha dattvA sa tebhyastatra samAgame .
abravItparamaprItaH svashaktyA ki.n karomi vaH .. 33..\\
tasminnevAtha kAle tu tIrthayAtrAmupAgataH .
ikShvAkuragamattatra sametA yatra te vibho .. 34..\\
sarvAneva tu rAjarShiH sampUjyAbhipranamya cha .
kushalaprashnamakarotsarveShA.n rAjasattamaH .. 35..\\
tasmai so.athAsana.n dattvA pAdyamarghyaM tathaiva cha .
abravIdbrAhmaNo vAkya.n kR^itvA kushalasa.nvidam .. 36..\\
svAgata.n te mahArAja brUhi yadyadihechchhasi .
svashaktyA ki.n karomIha tadbhavAnprabravItu me .. 37..\\
raajaa
rAjAhaM brAhmaNashcha tva.n yadi saH karma sa.nsthitaH .
dadAmi vasu ki.n chitte prArthitaM tadvadasva me .. 38..\\
braa
dvividhA brAhmaNA rAjandharmashcha dvividhaH smR^itaH .
pravR^ittashcha nivR^ittashcha nivR^itto.asmi pratigrahAt .. 39..\\
tebhyaH prayachchha dAnAni ye pravR^ittA narAdhipa .
ahaM na pratigR^ihNAmi kimiShTa.n kiM dadAni te .
brUhi tvaM nR^ipatishreShTha tapasA sAdhayAmi kim .. 40..\\
raa
kShatriyo.ahaM na jAnAmi dehIti vachana.n kva chit .
prayachchha yuddhamityeva.n vAdinaH smo dvijottama .. 41..\\
braa
tuShyasi tva.n svadharmeNa tathA tuShTA vayaM nR^ipa .
anyonyasyottaraM nAsti yadiShTa.n tatsamAchara .. 42..\\
raa
svashaktyAha.n dadAnIti tvayA pUrvaM prabhAsitam .
yAche tvA.n diyatAM mahyaM japyasyAsya phalaM dvija .. 43..\\
braa
yuddhaM mama sadA vANI yAchatIti vikatthase .
na cha yuddhaM mayA sArdha.n kimartha.n yAchase punaH .. 44..\\
raa
vAgvajrA brAhmaNA proktAH kShatriyA bAhujIvinaH .
vAgyuddha.n tadidaM tIvraM mama vipra tvayA saha .. 45..\\
braa
saivAdyApi pratiGYA me svashaktyA kiM pradIyatAm .
brUhi dAsyAmi rAjendra vibhave sati mAchiram .. 46..\\
raa
yattadvarShashataM pUrNa.n japya.n vai japatA tvayA .
phalaM prApta.n tatprayachchha mama ditsurbhavAnyadi .. 47..\\
braa
parama.n gR^ihyatAM tasya phala.n yajjapitaM mayA .
ardha.n tvamavichAreNa phalaM tasya samApnuhi .. 48..\\
atha vA sarvameveha japyakaM mAmakaM phalam .
rAjanprApnuhi kAma.n tva.n yadi sarvamihechchhasi .. 49..\\
raa
kR^ita.n sarveNa bhadra.n te japyaM yadyAchitaM mayA .
svasti te.astu gamiShyAmi ki.n chatasya phala.n vada .. 50..\\
braa
phalaprAptiM na jAnAmi datta.n yajjapitaM mayA .
aya.n dharmashcha kAlashcha yamo mR^ityushcha sAkShiNaH .. 51..\\
raa
aGYAtamasya dharmasya phalaM me ki.n kariShyati .
prApnotu tatphala.n vipro nAhamichchhe sasaMshayam .. 52..\\
braa
nAdade.aparavaktavya.n datta.n vAchA phalaM mayA .
vAkyaM pramAna.n rAjarShe mamApi tava chaiva hi .. 53..\\
nAbhisandhirmayA japye kR^itapUrvaH katha.n chana .
japyasya rAjashArdUla katha.n GYAsyAmyahaM phalam .. 54..\\
dadasveti tvayA chokta.n dadAmIti tathA mayA .
na vAcha.n dUsayiShyAmi satya.n rakSha sthiro bhava .. 55..\\
athaiva.n vadato me.adya vachanaM na kariShyasi .
mahAnadharmo bhavitA tava rAjanmR^iShA kR^itaH .. 56..\\
na yukta.n tu mR^iShA vANI tvayA vaktumarindama .
tathA mayApyabhyadhikaM mR^iShA vaktuM na shakyate .. 57..\\
saMshruta.n cha mayA pUrvaM dadAnItyavichAritam .
tadgR^ihNIsvAvichAreNa yadi satye sthito bhavAn .. 58..\\
ihAgamya hi mA.n rAja~njApyaM phalamayAchithAH .
tanmannisR^iShTa.n gR^ihNIsva bhava satye sthiro.api cha .. 59..\\
nAya.n loko.asti na paro na cha pUrvAnsa tArayet .
kuta evAvarAnrAjanmR^iShAvAdaparAyanaH .. 60..\\
na yaGYAdhyayane dAnaM niyamAstArayanti hi .
tathA satyaM pare loke yathA vai puruSharShabha .. 61..\\
tapA.nsi yAni chIrNAni chariShyasi cha yattapaH .
samAH shataiH sahasraishcha tatsatyAnna vishiShyate .. 62..\\
satyamekAkSharaM brahmasatyamekAkShara.n tapaH .
satyamekAkSharo yaGYaH satyamekAkShara.n shrutam .. 63..\\
satya.n vedeShu jAgarti phalaM satye paraM smR^itam .
satyAddharmo damashchaiva sarva.n satye pratiShThitam .. 64..\\
satya.n vedAstathA~NgAni satyaM yaGYastathA vidhiH .
vratacharyAstathA satyamo~NkAraH satyameva cha .. 65..\\
prAninA.n janana.n satyaM satyaM santatireva cha .
satyena vAyurabhyeti satyena tapate raviH .. 66..\\
satyena chAgnirdahati svargaH satye pratiShThitaH .
satya.n yaGYastapo vedAH stobhA mantrAH sarasvatI .. 67..\\
tulAmAropito dharmaH satya.n chaiveti naH shrutam .
samA.n kakShAM dhArayato yataH satyaM tato.adhikam .. 68..\\
yato dharmastataH satya.n sarvaM satyena vardhate .
kimarthamanR^ita.n karma kartu.n rAja.nstvamichchhasi .. 69..\\
satye kuru sthiraM bhAvaM mA rAjannanR^ita.n kR^ithAH .
kasmAttvamanR^ita.n vAkya.n dehIti kuruShe.ashubham .. 70..\\
yadi japyaphala.n dattaM mayA nesiShyase nR^ipa .
svadharmebhyaH paribhraShTo lokAnanuchariShyasi .. 71..\\
saMshrutya yo na ditseta yAchitvA yash cha nechchhati .
ubhAvAnR^itikAvetau na mR^iShA kartumarhasi .. 72..\\
raa
yoddhavya.n rakShitavya.n cha kShatradharmaH kila dvija .
dAtAraH kShatriyAH proktA gR^ihNIyAM bhavataH katham .. 73..\\
braa
na chhandayAmi te rAjannApi te gR^ihamAvrajam .
ihAgamya tu yAchitvA na gR^ihNIse punaH katham .. 74..\\
dharma
avivAdo.astu yuvayorvittaM mA.n dharmamAgatam .
dvijo dAnaphalairyukto rAjA satyaphalena cha .. 75..\\
svarga
svargaM mA.n viddhi rAjendra rUpiNaM svayamAgatam .
avivAdo.astu yuvayorubhau tulyaphalau yuvAm .. 76..\\
raa
kR^ita.n svargeNa me kArya.n gachchha svargayathAsukham .
vipro yadIchchhate dAtuM pratIchchhatu cha me dhanam .. 77..\\
braa
bAlye yadi syAdaGYAnAnmayA hastaH prasAritaH .
nivR^itti lakShaNa.n dharmamupAse sa.nhitAM japan .. 78..\\
nivR^ittaM mA.n chira.n rAjanvipraM lobhayase katham .
svena kArya.n kariShyAmi tvatto nechchhe phalaM nR^ipa .
tapaHsvAdhyaya shIlo.ahaM nivR^ittashcha pratigrahAt .. 79..\\
raa
yadi vipra nisR^iShTa.n te japyasya phalamuttamam .
Avayoryatphala.n kiM chitsahitaM nau tadastviha .. 80..\\
dvijAH pratigrahe yuktA dAtAro rAjavaMshajAH .
yadi dharmaH shruto vipra sahaiva phalamastu nau .. 81..\\
mA vA bhUtsaha bhojyaM nau madIyaM phalamApnuhi .
pratIchchha matkR^ita.n dharma.n yadi te mayyanugrahaH .. 82..\\
bhii
tato vikR^itacheShTau dvau puruShau samupasthitau .
gR^ihItvAnyonyamAveShTya kuchelAvUchaturvachaH .. 83..\\
na me dhArayasItyeko dhArayAmIti chAparaH .
ihAsti nau vivAdo.ayamaya.n rAjAnushAsakaH .. 84..\\
satyaM bravImyahamidaM na me dhArayate bhavAn .
anR^ita.n vadasIha tvamR^iNa.n te dhArayAmyaham .. 85..\\
tAvubhau bhR^ishasantaptau rAjAnamidamUchatuH .
parIkShyatA.n yathA syAva nAvAm iha vigarhitau .. 86..\\
vikrta
dhArayAmi naravyAghra vikR^itasyeha goH phalam .
dadatashcha na gR^ihNAti vikR^ito me mahIpate .. 87..\\
viruupa
na me dhArayate ki.n chidvirUpo.ayaM narAdhipa .
mithyA bravItyaya.n hi tvA mithyAbhAsaM narAdhipa .. 88..\\
raa
virUpaki.n dhArayate bhavAnasya vadasva me .
shrutvA tathA kariShyAmItyevaM me dhIyate matiH .. 89..\\
viruupa
shR^iNuShvAvahito rAjanyathaitaddhArayAmyaham .
vikR^itasyAsya rAjarShe nikhilena nararShabha .. 90..\\
anena dharmaprAptyartha.n shubhA dattA purAnagha .
dhenurviprAya rAjarShe tapaHsvAdhyAyashIline .. 91..\\
tasyAshchAyaM mayA rAjanphalamabhyetya yAchitaH .
vikR^itena cha me datta.n vishUdhenAntarAtmanA .. 92..\\
tato me sukR^ita.n karmakR^itamAtmavishuddhaye .
gAvau hi kapile krItvA vatsale bahu dohane .. 93..\\
te cho~nchha vR^ittaye rAjanmayA samapavarjite .
yathAvidhi yathAshraddha.n tadasyAhaM punaH prabho .. 94..\\
ihAdya vai gR^ihItvA tatprayachchhe dviguNaM phalam .
ekasyAH puruShavyAghra kaH shuddhaH ko.atra doShavAn .. 95..\\
eva.n vivadamAnau svastvAmihAbhyAgatau nR^ipa .
kuru dharmamadharma.n vA vinaye nau samAdhaya .. 96..\\
yadi nechchhati me dAna.n yathAdattamanena vai .
bhavAnatra sthiro bhUtvA mArge sthApayatu prabhuH .. 97..\\
raa
dIyamAnaM na gR^ihNAsi R^iNa.n kasmAttvamadya vai .
yathaiva te.abhyanuGYAta.n tathA gR^ihNIsva mAchiram .. 98..\\
vikrta
dIyatAmityanenokta.n dadAnIti tathA mayA .
nAyaM me dhArayatyatra gamyatA.n yatra vA~nchhati .. 99..\\
raa
dadato.asya na gR^ihNAsi viShamaM pratibhAti me .
dandyo hi tvaM mama mato nAstyatra khalu saMshayaH .. 100..\\
vikrta
mayAsya datta.n rAjarShe gR^ihNIyA.n tatkathaM punaH .
kAmamatrAparAdho me dandyamAGYApaya prabho .. 101..\\
viruupa
dIyamAna.n yadi mayA nesiShyasi katha.n chana .
niya.nsyati tvA nR^ipatiraya.n dharmAnushAsakaH .. 102..\\
vikrta
svaM mayA yAchiteneha datta.n kathamihAdya tat .
gR^ihNIyA.n gachchhatu bhavAnabhyanuGYAM dadAni te .. 103..\\
braa
shrutametattvayA rAjannanayoH kathita.n dvayoH .
pratiGYAtaM mayA yatte tadgR^ihANAvichAritam .. 104..\\
raa
prastuta.n sumahatkAryamAvayorgahvaraM yathA .
jApakasya dR^idhI kAraH kathametadbhaviShyati .. 105..\\
yadi tAvanna gR^ihNAmi brAhmaNenApavarjitam .
kathaM na lipyeyamaha.n doSheNa mahatAdya vai .. 106..\\
bhii
tau chovAcha sa rAjarShiH kR^itakAryau gamiShyathaH .
nedAnIM mAmihAsAdya rAjadharmo bhavenmR^iShA .. 107..\\
svadharmaH paripAlyashcha rAGYAmeSha vinishchayaH .
vipra dharmashcha sugururmAmanAtmAnamAvishat .. 108..\\
braa
gR^ihANa dhAraye.aha.n te yAchitaM te shrutaM mayA .
na chedgrahIShyase rAja~nshapiShye tvAM na saMshayaH .. 109..\\
raa
dhigrAjadharma.n yasyAya.n kAryasyeha vinishchayaH .
ityarthaM me grahItavya.n kathaM tulyaM bhavediti .. 110..\\
eSha pAnirapUrvaM bho nikShepArthaM prasAritaH .
yanme dhArayase vipra tadidAnIM pradIyatAm .. 111..\\
braa
sa.nhitA japatA yAvAnmayA kashchidguNaH kR^itaH .
tatsarvaM pratigR^ihNIsva yadi ki.n chidihAsti me .. 112..\\
raa
jalametannipatitaM mama pAnau dvijottama .
samamastu sahaivAstu pratigR^ihNAtu vai bhavAn .. 113..\\
viruupa
kAmakrodhau viddhi nau tvamAvAbhyA.n kArito bhavAn .
sameti cha yadukta.n te samA lokAstavAsya cha .. 114..\\
nAya.n dhArayate kiM chijjiGYAsA tvatkR^ite kR^itA .
kAlo dharmastathA mR^ityuH kAmakrodhau tathA yuvAm .. 115..\\
sarvamanyonyanikase nighR^iShTaM pashyatastava .
gachchha lokA~njitAnsvena karmaNA yatra vA~nchhati .. 116..\\
bhii
jApakAnAM phalAvAptirmayA te samprakIrtitA .
gatiH sthAna.n cha lokAshcha jApakena yathA jitAH .. 117..\\
prayAti sa.nhitAdhyAyI brAhmaNaM parameShThinam .
atha vAgni.n samAyAti sUryamAvishate.api vA .. 118..\\
sa taijasena bhAvena yadi tatrAshnute ratim .
guNA.nsteShA.n samAdatte rAgeNa pratimohitaH .. 119..\\
eva.n some tathA vAyau bhUmyAkAsha sharIragaH .
sarAgastatra vasati guNA.nsteShA.n samAcharan .. 120..\\
atha tatra virAgI sa gachchhati tvatha saMshayam .
paramavyayamichchhansa tamevAvishate punaH .. 121..\\
amR^itAchchAmR^itaM prAptaH shItI bhUto nirAtmavAn .
brahmabhUtaH sa nirdvandvaH sukhI shAnto nirAmayaH .. 122..\\
brahma sthAnamanAvartamekamakSharasa~nj~nakam .
aduHkhamajara.n shAntaM sthAna.n tatpratipadyate .. 123..\\
chaturbhirlakShaNairhIna.n tathA ShaDbhiH saShoDashaiH .
puruSha.n samatikramya AkAshaM pratipadyate .. 124..\\
atha vechchhati rAgAtmA sarva.n tadadhitiShThati .
yachcha prArthayate tachcha manasA pratipadyate .. 125..\\
atha vA vIkShate lokAnsarvAnnirayasa.nsthitAn .
niHspR^ihaH sarvato muktastatraiva ramate sukhI .. 126..\\
evameShA mahArAja jApakasya gatiryathA .
etatte sarvamAkhyAta.n kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 127..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 193}
y
kimuttara.n tadA tau sma chakratustena bhAsite .
brAhmaNo vAtha vA rAjA tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
atha vA tau gatau tatra yadetatkIrtita.n tvayA .
sa.nvAdo vA tayoH ko.abhUtki.n vA tau tatra chakratuH .. 2..\\
bhii
tathetyevaM pratishrutya dharma.n sampUjya chAbhibho .
yama.n kAlaM cha mR^ityuM cha svarga.n sampUjya chArhataH .. 3..\\
pUrva.n ye chApare tatra sametA brAhmaNarShabhAH .
sarvAnsampUjya shirasA rAjAna.n so.abravIdvachaH .. 4..\\
phalenAnena sa.nyukto rAjarShe gachchha puNyatAm .
bhavatA chAbhyanuGYAto japeyaM bhUya eva hi .. 5..\\
varashcha mama pUrva.n hi devyA datto mahAbala .
shraddhA te japato nityaM bhaviteti vishAM pate .. 6..\\
raa
yadyevamaphalA siddhiH shraddhA cha japitu.n tava .
gachchha vipra mayA sArdha.n jApakaM phalamApnuhi .. 7..\\
braa
kR^itaH prayatnaH sumahAnsarveShA.n saMnidhAviha .
saha tulyaphalau chAvA.n gachchhAvo yatra nau gatiH .. 8..\\
bhii
vyavasAya.n tayostatra viditvA tridasheshvaraH .
saha devairupayayau lokapAlaistathaiva cha .. 9..\\
sAdhyA vishve.atha maruto jyotI.nsi sumahAnti cha .
nadyaH shailAH samudrAshcha tIrthAni vividhAni cha .. 10..\\
tapA.nsi sa.nyogavidhirvedAH stobhAH sarasvatI .
nAradaH parvatashchaiva vishvAvasurhahAhuhUH .. 11..\\
gandharvashchitrasenashcha parivAra gaNairyutaH .
nAgAH siddhAshcha munayo devadevaH prajApatiH .
viShNuH sahasrashIrShashcha devo.achintyaH samAgamat .. 12..\\
avAdyantAntarikShe cha bheryastUryAni chAbhibho .
puShpa varShANi divyAni tatra teShAM mahAtmanAm .
nanR^itushchApsaraHsa~NghAstatra tatra samantataH .. 13..\\
atha svargastathArUpI brAhmaNa.n vAkyamabravIt .
sa.nsiddhastvaM mahAbhAga tva.n cha siddhastathA nR^ipa .. 14..\\
atha tau sahitau rAjannanyonyena vidhAnataH .
viShayapratisa.nhAramubhAveva prachakratuH .. 15..\\
prANApAnau tathodAna.n samAnaM vyAnameva cha .
eva.n tAnmanasi sthApya dadhatuH prANayormanaH .. 16..\\
upasthita kR^itau tatra nAsikAgramadho bhruvau .
ku~NkunyA.n chaiva manasA shanairdhArayataH sma tau .. 17..\\
nishcheShTAbhyA.n sharIrAbhyAM sthiradR^iShTI samAhitau .
jitAsanau tathAdhAya mUrdhanyAtmAnameva cha .. 18..\\
tAlu deshamathoddAlya brAhmaNasya mahAtmanaH .
jyotirjvAlA sumahatI jagAma tridiva.n tadA .. 19..\\
hAhAkArastato dikShu sarvAsu sumahAnabhUt .
tajjyotiH stUyamAna.n sma brahmANaM prAvishattadA .. 20..\\
tataH svAgatamityAha tattejaH sa pitAmahaH .
prAdesha mAtraM puruShaM pratyudgamya vishAM pate .. 21..\\
bhUyashchaivAparaM prAha vachanaM madhura.n sma saH .
jApakaistulyaphalatA yogAnAM nAtra saMshayaH .. 22..\\
yogasya tAvadetebhyaH phalaM pratyakShadarshanam .
jApakAnA.n vishiShTa.n tu pratyutthAnaM samAdhikam .. 23..\\
uShyatAM mayi chedyuktvAchetayatsa tataH punaH .
athAsya praviveshAsyaM brAhmaNo vigatajvaraH .. 24..\\
rAjApyetena vidhinA bhagavantaM pitAmaham .
yathaiva dvija shArdUlastathaiva prAvishattadA .. 25..\\
svayambhuvamatho devA abhivAdya tato.abruvan .
jApakArthamaya.n yatnastadarthaM vayamAgatAH .. 26..\\
kR^itapUjAvimau tulya.n tvayA tulyaphalAvimau .
yogajApalayordR^iShTaM phala.n sumahadadya vai .
sarvA.NllokAnatItyaitau gachchhetA.n yatra vA~nchhitam .. 27..\\
brahmaa
mahAsmR^itiM pathedyastu tathaivAnusmR^iti.n shubhAm .
tAvapyetena vidhinA gachchhetAM matsalokatAm .. 28..\\
yashcha yoge bhavedbhaktaH so.api nAstyatra saMshayaH .
vidhinAnena dehAnte mama lokAnavApnuyAt .
gamyatA.n sAdhayiShyAmi yathAsthAnAni siddhaye .. 29..\\
bhii
ityuktvA sa tadA devastatraivAntaradhIyata .
Amantrya ta.n tato devA yayuH sva.n svaM niveshanam .. 30..\\
te cha sarve mahAtmAno dharma.n satkR^itya tatra vai .
pR^iShThato.anuyayU rAjansarve suprItamAnasAH .. 31..\\
etatphala.n jApakAnAM gatishchaiva prakIrtitA .
yathA shrutaM mahArAja kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 194}
y
kiM phala.n GYAnayogasya vedAnAM niyamasya cha .
bhUtAtmA vA katha.n GYeyastanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
manoH prajApatervAdaM maharSheshcha bR^ihaspateH .. 2..\\
prajApati.n shreShThatamaM pR^ithivyAM
devarShisa~Nghapravaro maharShiH .
bR^ihaspatiH prashnamimaM purANaM
paprachchha shiShyo.atha guruM pranamya .. 3..\\
yatkAraNaM mantravidhiH pravR^itto
GYAne phala.n yatpravadanti viprAH .
yanmantrashabdairakR^itaprakAshaM
taduchyatAM me bhagavanyathAvat .. 4..\\
yadarthashAstrAgama mantravidbhir
yaGYairanekairvaragopradAnaiH .
phalaM mahadbhiryadupAsyate cha
tatki.n katha.n vA bhavitA kva vA ta .. 5..\\
mahI mahIjAH pavano.antarikShaM
jalaukasashchaiva jala.n divaM cha .
divaukasashchaiva yataH prasUtAs
taduchyatAM me bhagavanpurANam .. 6..\\
GYAna.n yataH prArthayate naro vai
tatastadarthA bhavati pravR^ittiH .
na chApyaha.n veda paraM purANaM
mithyA pravR^itti.n cha kathaM nu kuryAm .. 7..\\
R^iksAma sa~NghAMshcha yajU.nsi chAhaM
chhandA.nsi nakShatragatiM niruktam .
adhItya cha vyAkaraNa.n sakalpaM
shikShA.n cha bhUtaprakR^itiM na vedmi .. 8..\\
sa me bhavA~nsha.nsatu sarvametaj
GYAne phala.n karmaNi vA yadasti .
yathA cha dehAchchyavate sharIrI
punaH sharIra.n cha yathAbhyupaiti .. 9..\\
manu
yadyatpriya.n yasya sukha.n tadAhus
tadeva duHkhaM pravadantyaniShTam .
iShTa.n cha me syAditarachcha na syAd
etatkR^ite karma vidhiH pravR^ittaH .
iShTa.n tvaniShTaM cha na mAM bhajetety
etatkR^ite GYAnavidhiH pravR^ittaH .. 10..\\
kAmAtmakAshchhandasi karmayogA
ebhirvimuktaH paramashnuvIta .
nAnAvidhe karma pathe sukhArthI
naraH pravR^itto na paraM prayAti .
para.n hi tatkarma pathAdapetaM
nirAshiShaM brahma para.n hyavashyam .. 11..\\
prajAH sR^iShTA manasA karmaNA cha
dvAvapyetau satpathau lokajuShTau .
dR^iShTvA karma shAshvata.n chAntavachcha
manastyAgaH kAraNaM nAnyadasti .. 12..\\
svenAtmanA chakShuriva praNetA
nishAtyaye tamasA sa.nvR^itAtmA .
GYAna.n tu viGYAnaguNena yuktaM
karmAshubhaM pashyati varjanIyam .. 13..\\
sarpAnkushAgrANi tathodapAnaM
GYAtvA manuShyAH parivarjayanti .
aGYAnatastatra patanti mUDhA
GYAne phalaM pashya yathA vishiShTam .. 14..\\
kR^itsnastu mantro vidhivatprayukto
yaGYA yathoktAstvatha dakShiNAsh cha .
annapradAnaM manasaH samAdhiH
pa~nchAtmaka.n karmaphala.n vadanti .. 15..\\
guNAtmaka.n karma vadanti vedAs
tasmAnmantrA mantramUla.n hi karma .
vidhirvidheyaM manasopapattiH
phalasya bhoktA tu yathA sharIrI .. 16..\\
shabdAshcha rUpANi rasAshcha puNyAH
sparshAshcha gandhAshcha shubhAstathaiva .
naro nasa.nsthAna gataH prabhuH syAd
etatphala.n sidhyati karma loke .. 17..\\
yadyachchharIreNa karoti karma
sharIrayuktaH samupAshnute tat .
sharIramevAyatana.n sukhasya
duHkhasya chApyAyatana.n sharIram .. 18..\\
vAchA tu yatkarma karoti ki.n chid
vAchaiva sarva.n samupAshnute tat .
manastu yatkarma karoti ki.n chin
manaHstha evAyamupAshnute tat .. 19..\\
yathA guNa.n karma gaNaM phalArthI
karotyaya.n karmaphale niviShTaH .
tathA tathAya.n guNasamprayuktaH
shubhAshubha.n karmaphalaM bhunakti .. 20..\\
matsyo yathA srota ivAbhipAtI
tathA kR^itaM pUrvamupaiti karma .
shubhe tvasau tuShyatu duShkR^ite tu
na tuShyate vai paramasharIrI .. 21..\\
yato jagatsarvamidaM prasUtaM
GYAtvAtmavanto vyatiyAnti yattat .
yanmantrashabdairakR^itaprakAshaM
taduchyamAna.n shR^iNu me paraM yat .. 22..\\
rasairviyukta.n vividhairsh cha gandhair
ashabdamasparshamarUpavachcha .
agrAhyamavyaktamavarNamekaM
pa~ncha prakAra.n sasR^ije prajAnAm .. 23..\\
na strI pumAnvApi napu.nsaka.n cha
na sanna chAsatsadasachcha tanna .
pashyanti yadbrahmavido manuShyAs
tadakSharaM na kSharatIti viddhi .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 195}
manu
akSharAtkha.n tato vAyurvAyorjyotistato jalam .
jalAtprasUtA jagatI jagatyA.n jAyate jagat .. 1..\\
ime sharIrairjalameva gatvA
jalAchcha tejaH pavano.antarikSham .
khAdvai nivartanti nabhAvinaste
ye bhAvinaste paramApnuvanti .. 2..\\
noShNaM na shItaM mR^idu nApi tIkShNaM
nAmla.n kasAyaM madhuraM na tiktam .
na shabdavannApi cha gandhavattan
na rUpavattatparamasvabhAvam .. 3..\\
sparsha.n tanurveda rasaM tu jihvA
ghrANa.n cha gandhA~nshravaNe cha shabdAn .
rUpANi chakShurna cha tatpara.n yad
gR^ihNantyanadhyAtmavido manuShyAH .. 4..\\
nivartayitvA rasana.n rasebhyo
ghrANa.n cha gandhAchchhravaNe cha shabdAt .
sparshAttanu.n rUpaguNAttu chakShus
tataH paraM pashyati sva.n svabhAvam .. 5..\\
ya odgR^ihItvA hi karoti yachcha
yasmiMshcha tAmArabhate pravR^ittim .
yasmiMshcha yadyena cha yashcha kartA
tatkAraNa.n ta.n samupAyamAhuH .. 6..\\
yachchAbhibhUH sAdhaka.n vyApaka.n cha
yanmantravachchha.nsyate chaiva loke .
yaH sarvahetuH paramArthakArI
tatkAraNa.n kAryamato yadanyat .. 7..\\
yathA cha kashchitsukR^itairmanuShyaH
shubhAshubhaM prApnute.athAvirodhAt .
eva.n sharIreShu shubhAshubheShu
svakarmajairGYAnamidaM nibaddham .. 8..\\
yathA pradIpaH purataH pradIptaH
prakAshamanyasya karoti dIpyan .
tatheha pa~nchendriya dIpavR^ikShA
GYAnapradIptAH paravanta eva .. 9..\\
yathA hi rAGYo bahavo hyamAtyAH
pR^ithakpramAnaM pravadanti yuktAH .
tadvachchharIreShu bhavanti pa~ncha
GYAnaika deshaH paramaH sa tebhyaH .. 10..\\
yathArchiSho.agneH pavanasya vegA
marIchayo.arkasya nadIShu chApaH .
gachchhanti chAyAnti cha tanyamAnAs
tadvachchharIrANi sharIriNA.n tu .. 11..\\
yathA cha kashchitparashu.n gR^ihItvA
dhUmaM na pashyejjvalana.n cha kAShThe .
tadvachchharIrodara pAni pAdaM
chhittvA na pashyanti tato yadanyat .. 12..\\
tAnyeva kAShThAni yathA vimathya
dhUma.n cha pashyejjvalanaM cha yogAt .
tadvatsubuddhiH samamindriyatvAd
budhaH paraM pashyati sva.n svabhAvam .. 13..\\
yathAtmano.a~NgaM patitaM pR^ithivyAM
svapnAntare pashyati chAtmano.anyat .
shrotrAdi yuktaH sumanAH subuddhir
li~NgAttathA gachchhati li~Ngamanyat .. 14..\\
utpattivR^iddhikShayasaMnipAtair
na yujyate.asau paramaH sharIrI .
anena li~Ngana tu li~Ngamanyad
gachchhatyadR^iShTaH pratisandhi yogAt .. 15..\\
na chakShuShA pashyati rUpamAtmano
na chApi sa.nsparshamupaitki.n chit .
na chApi taiH sAdhayate.atha kAryaM
te taM na pashyanti sapashyate tAn .. 16..\\
yathA pradIpe jvalato.analasya
santApaja.n rUpamupaiti ki.n chit .
na chAntara.n rUpaguNaM bibharti
tathaiva taddR^ishyate rUpamasya .. 17..\\
yathA manuShyaH parimuchya kAyam
adR^ishyamanyadvishate sharIram .
vijR^ijya bhUteShu mahatsu dehaM
tadAshraya.n chaiva bibharti rUpam .. 18..\\
kha.n vAyumagniM salila.n tathorvIM
samantato.abhyAvishate sharIrI .
nAnAshrayAH karmasu vartamAnAH
shrotrAdayaH pa~ncha guNA~nshrayante .. 19..\\
shrotra.n khato ghrANamatho pR^ithivyAs
tejomaya.n rUpamatho vipAkaH .
jalAshrayaH sveda ukto rasash cha
vAyvAtmakaH sparshakR^ito guNash cha .. 20..\\
mahatsu bhUteShu vasanti pa~ncha
pa~nchendriyArthAshcha tathendriyeShu .
sarvANi chaitAni mano.anugAni
buddhiM mano.anveti manaH svabhAvam .. 21..\\
shubhAshubha.n karmakR^ita.n yadasya
tadeva pratyAdadate svadehe .
mano.anuvartanti parAvarANi
jalaukasaH srota ivAnukUlam .. 22..\\
chala.n yathAdR^iShTipathaM paraiti
sUkShmaM mahadrUpamivAbhipAti .
svarUpamAlochayate cha rUpaM
para.n tathA budhi pathaM paraiti .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 196}
manu
yadindriyaistUpakR^itAnpurastAt
prAptAnguNAnsa.nsmarate chirAya .
teShvindriyeShUpahateShu pashchAt
sa buddhirUpaH paramaH svabhAvaH .. 1..\\
yathendriyArthAnyugapatsamastAn
nAvekShate kR^itsnamatulyakAlam .
yathAbala.n sa~ncarate sa vidvA.ns
tasmAtsa ekaH paramaH sharIrI .. 2..\\
rajastamaH sattvamatho tR^itIyaM
gachchhatyasau GYAnaguNAnvirUpAn .
tathendriyANyAvishate sharIrI
hutAshana.n vAyurivendhanastham .. 3..\\
na chakShuShA pashyati rUpamAtmano
na pashyati sparshamindriyendriyam .
na shrota li~Nga.n shravaNe nidarshanaM
tathAgataM pashyati tadvinashyati .. 4..\\
shrotrAdIni na pashyanti sva.n svamAtmAnamAtmanA .
sarvaGYaH sarvadarshI cha kShetraGYastAni pashyati .. 5..\\
yathA himavataH pArshvaM pR^iShTha.n chandramaso yathA .
na dR^iShTapUrvaM manujairna cha tannAsti tAvatA .. 6..\\
tadvadbhUteShu bhUtAtmA sUkShmo GYAnAtmavAnasau .
adR^iShTapUrvashchakShurbhyAM na chAsau nAsti tAvatA .. 7..\\
pashyannapi yathA lakShma jagatsome na vindati .
evamasti na vetyetanna cha tanna parAyanam .. 8..\\
rUpavantamarUpatvAdudayAstamaye budhAH .
dhiyA samanupashyanti tadgatAH saviturgatim .. 9..\\
tathA buddhipradIpena dUrastha.n suvipashchitaH .
pratyAsannaM ninIsanti GYeya.n GYAnAbhisa.nhitam .. 10..\\
na hi khalvanupAyena kash chidartho.abhisidhyati .
sUtrajAlairyathAmatsyAnbadhnanti jalajIvinaH .. 11..\\
mR^igairmR^igANA.n grahaNaM pakShiNAM pakShibhiryathA .
gajAnA.n cha jagaireva.n GYeyaM GYAnena gR^ihyate .. 12..\\
ahireva hyaheH pAdAnpashyatIti nidarshanam .
tadvanmUrtiShu mUrtiShTha.n GYeyaM GYAnena pashyati .. 13..\\
notsahante yathA vettumindriyairindriyANyapi .
tathaiveha parA buddhiH paraM buddhyA na pashyati .. 14..\\
yathA chandro hyamAvAsyAmali~NgatvAnna dR^ishyate .
na cha nAsho.asya bhavati tathA viddhi sharIriNam .. 15..\\
kShINakosho hyamAvAsya.n chandramA na prakAshate .
tadvanmUrti viyuktaH sa~nsharIrI nopalabhyate .. 16..\\
yathA koshAntaraM prApya chandrama bhrAjate punaH .
tadvalli~NgAntaraM prApya sharIrI bhrAjate punaH .. 17..\\
janma vR^iddhikShayashchAsya pratyakSheNopalabhyate .
sA tu chandramaso vyaktirna tu tasya sharIriNaH .. 18..\\
utpattivR^iddhivyayato yathA sa iti gR^ihyate .
chandra eva tvamAvAsyA.n tathA bhavati mUrtimAn .. 19..\\
nAbhisarpadvimu~nchadvA shashina.n dR^ishyate tamaH .
visR^ijaMshchopasarpaMshcha tadvatpashya sharIriNam .. 20..\\
yathA chandrArkasa.nyukta.n tamastadupalabhyate .
tadvachchharIra sa.nyuktaH sharIrItyupalabhyate .. 21..\\
yathA chandrArkanirmuktaH sa rAhurnopalabhyate .
tadvachchharIra nirmuktaH sharIrI nopalabhyate .. 22..\\
yathA chandro hyamAvAsyAM nakShatairyujyate gataH .
tadvachchharIra nirmuktaH phalairyujyati karmaNaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 197}
manu
yathA vyaktamida.n shete svapne charati chetanam .
GYAnamindriyasa.nyukta.n tadvatpretya bhavAbhavau .. 1..\\
yathAmbhasi prasanne tu rUpaM pashyati chakShuShA .
tadvatprasannendriyavA~nGYeya.n GYAnena pashyati .. 2..\\
sa eva lulite tasminyathA rUpaM na pashyati .
tathendriyAkulI bhAve GYeya.n GYAne na pashyati .. 3..\\
abuddhiraGYAnakR^itA abuddhyA duShyate manaH .
duShTasya manasaH pa~ncha sampraduShyanti mAnasAH .. 4..\\
aGYAnatR^ipto viShayeShvavagAdho na dR^ishyate .
adR^iShTvaiva tu pUtAtmA viShayebhyo nivartate .. 5..\\
tarSha chhedo na bhavati puruShasyeha kalmasAt .
nivartate tathA tarShaH pApamanta.n gata.n yathA .. 6..\\
viShayeShu cha sa.nsargAchchhAshvatasya nasaMshrayAt .
manasA chAnyadAkA~NkShanparaM na pratipadyate .. 7..\\
GYAnamutpadyate pu.nsA.n kShayAtpApasya karmaNaH .
athAdarsha talaprakhye pashyatyAtmAnamAtmani .. 8..\\
prasR^itairindriyairduHkhI taireva niyataiH sukhI .
tasmAdindriyarUpebhyo yachchhedAtmAnamAtmanA .. 9..\\
indriyebhyo manaH pUrvaM buddhiH paratarA tataH .
buddheH paratara.n GYAnaM GYAnAtparataraM param .. 10..\\
avyaktAtprasR^ita.n GYAna.n tato buddhistato manaH .
manaH shrotrAdibhiryukta.n shabdAdInsAdhu pashyati .. 11..\\
yastA.nstyajati shabdAdInsarvAshcha vyaktayastathA .
vimu~nchatyAkR^iti grAmA.nstAnmuktvAmR^itamashnute .. 12..\\
udyanhi savitA yadvajjR^ijate rasmi mandalam .
sa evAstamupAgachchha.nstadevAtmani yachchhati .. 13..\\
antarAtmA tathA dehamAvishyendriya rashmibhiH .
prApyendriya guNAnpa~ncha so.astamAvR^itya gachchhati .. 14..\\
pranIta.n karmaNA mArgaM nIyamAnaH punaH punaH .
prApnotyaya.n karmaphalaM pravR^iddhaM dharmamAtmavAn .. 15..\\
viShayA vinivartante nirAhArasya dehinaH .
rasavarja.n saro.apyasya para.n dR^iShTvA nivartate .. 16..\\
buddhiH karma guNairhInA yadA manasi vartate .
tadA sampadyate brahma tatraiva pralaya.n gatam .. 17..\\
asparshanamashR^iNvAnamanAsvAdamadarshanam .
aghrANamavitarka.n cha sattvaM pravishate param .. 18..\\
manasyAkR^itayo magnA manastvatigataM matim .
matistvatigatA GYAna.n GYAna.n tvabhigataM param .. 19..\\
indriyairmanasaH siddhirna buddhiM budhyate manaH .
na buddhirbudhyate.avyakta.n sUkShmastvetAni pashyati .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 198}
manu
GYAna.n GYeyAbhinirvR^ittaM viddhi GYAnaguNaM manaH .
praGYA karaNa sa.nyukta.n tato buddhiH pravartate .. 1..\\
yadA karma guNopetA buddhirmanasi vartate .
tadA praGYAyate brahma dhyAnayogasamAdhinA .. 2..\\
seya.n guNavatI buddhirguNeShvevAbhivartate .
avatArAbhiniHsrota.n gireH shR^i~NgAdivodakam .. 3..\\
yadA nirguNamApnoti dhyAnaM manasi pUrvajam .
tadA praGYAyate brahma nikasyaM nikase yathA .. 4..\\
manastvapahR^itaM buddhimindriyArtha nidarshanam .
na samakSha.n guNAvekShi nirguNasya nidarshanam .. 5..\\
sarvANyetAni sa.nvArya dvArANi manasi sthitaH .
manasyekAgratA.n kR^itvA tatparaM pradipadyate .. 6..\\
yathA mahAnti bhUtAni nivartante guNakShaye .
tathendriyANyupAdAya buddhirmanasi vartate .. 7..\\
yadA manasi sA buddhirvartate.antarachAriNI .
vyavasAyaguNopetA tadA sampadyate manaH .. 8..\\
guNavadbhirguNopeta.n yadA dhyAnaguNaM manaH .
tadA sarvaguNAnhitvA nirguNaM pratipadyate .. 9..\\
avyaktasyeha viGYAne nAsti tulyaM nidarshanam .
yatha nAsti padanyAsaH kasta.n viShayamApnuyAt .. 10..\\
tapasA chAnumAnena guNairjAtyA shrutena cha .
ninIsettatparaM brahma vishUdhenAntarAtmanA .. 11..\\
guNahIno hi taM mArgaM bahirsamanuvartate .
guNAbhAvAtprakR^ityA cha nistarkya.n GYeya saMmitam .. 12..\\
nairguNyAdbrahma chApnoti saguNatvAnnivartate .
guNaprasAriNI buddhirhutAshana ivendhane .. 13..\\
yathA pa~ncha vimuktAni indriyANi svakarmabhiH .
tathA tatparamaM brahma vimuktaM prakR^iteH param .. 14..\\
evaM prakR^ititaH sarve prabhavanti sharIriNaH .
nivartante nivR^ittau cha sarvaM naivopayAnti cha .. 15..\\
puruShaH prakR^itirbuddhirvisheShAshchendriyANi cha .
aha~NkAro.abhimAnashcha sambhUto bhUtasa~nj~nakaH .. 16..\\
ekasyAdyA pravR^ittistu pradhAnAtsampravartate .
dvitIyA mithuna vyaktimavisheShAnniyachchhati .. 17..\\
dharmAdutkR^iShyate shreyastathAshreyo.apyadharmataH .
rAgavAnprakR^iti.n hyeti virakto GYAnavAnbhavet .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 199}
manu
yadA te pa~nchabhiH pa~ncha vimuktA manasA saha .
atha taddrakShyase brahma manau sUtramivArpitam .. 1..\\
tadeva cha yathA sUtra.n suvarNe vartate punaH .
muktAsvatha pravAleShu mR^inmaye rAjate tathA .. 2..\\
tadvadgoShu manuShyeShu tadvaddhasti mR^igAdiShu .
tadvatkIta pata~NgeShu prasaktAtmA svakarmabhiH .. 3..\\
yena yena sharIreNa yadyatkarma karotyayam .
tena tena sharIreNa tattatphalamupAshnute .. 4..\\
yathA hyekarasA bhUmiroShadhyAtmAnusAriNI .
tathA karmAnugA buddhirantarAtmAnudarshinI .. 5..\\
GYAnapUrvodbhavA lipsA lipsA pUrvAbhisandhitA .
abhisandhi pUrvaka.n karma karma mUlaM tataH phalam .. 6..\\
phala.n karmAtmaka.n vidyAtkarma GYeyAtmakaM tathA .
GYeya.n GYAnAtmakaM vidyAjGYAnaM sadasadAtmakam .. 7..\\
GYAnAnA.n cha phalAnAM cha GYeyAnAM karmaNAM tathA .
kShayAnte tatphala.n divya.n GYAnaM GYeya pratiShThitam .. 8..\\
mahaddhi paramaM bhUta.n yuktAH pashyanti yoginaH .
abuddhAstaM na pashyanti hyAtmasthA guNabuddhayaH .. 9..\\
pR^ithivI rUpato rUpamapAm iha mahattaram .
adbhyo mahattara.n tejastejasaH pavano mahAn .. 10..\\
pavanAchcha mahadvyoma tasmAtparataraM manaH .
manaso mahatI buddhirbuddheH kAlo mahAnsmR^itaH .. 11..\\
kAlAtsa bhagavAnviShNuryasya sarvamida.n jagat .
nAdirna madhyaM naivAntastasya devasya vidyate .. 12..\\
anAditvAdamadhyatvAdanantatvachcha so.avyayaH .
atyeti sarvaduHkhAni duHkha.n hyantavaduchyate .. 13..\\
tadbrahma paramaM prokta.n taddhAma parama.n smR^itam .
tadgatvA kAlaviShayAdvibhuktA bhokShamAshritAH .. 14..\\
guNaistvetaiH prakAshante nirguNatvAttataH param .
nivR^itti lakShaNo dharmastathAnantyAya kalpate .. 15..\\
R^icho yajU.nsi sAmAni sharIrANi vyapAshritAH .
jihvAgreShu pravartante yatnasAdhyA vinAshinaH .. 16..\\
na chaivamiShyate brahma sharIrAshraya sambhavam .
na yatnasAdhya.n tadbrahma nAdi madhyaM na chAntavat .. 17..\\
R^ichAmAdistathA sAmnA.n yajuShAmAdiruchyate .
antashchAdimatA.n dR^iShTo na chAdirbrahmaNaH smR^itaH .. 18..\\
anAditvAdanantatvAttadanantamathAvyayam .
avyayatvAchcha nirdvandha.n dvandhAbhAvAttataH param .. 19..\\
adR^iShTato.anupAyAchcha apyasandheshcha karmaNaH .
na tena martyAH pashyanti yena gachchhanti tatparam .. 20..\\
viShayeShu cha sa.nsargAchchhAshvatasya cha darshanAt .
manasA chAnyadAkA~NkShanparaM na pratipadyate .. 21..\\
guNAnyadiha pashyanti tadichchhantyapare janAH .
paraM naivAbhikA~NkShanti nirguNatvAdguNArthinaH .. 22..\\
guNairyastvavarairyuktaH katha.n vidyAdguNAnimAn .
anumAnAddhi gantavya.n guNairavayavaiH saha .. 23..\\
sUkShmeNa manasA vidmo vAchA vaktuM na shaknumaH .
mano hi manasA grAhya.n darshanena cha darshanam .. 24..\\
GYAnena nirmalIkR^itya buddhiM buddhyA tathA manaH .
manasA chendriyagrAmamanantaM pratipadyate .. 25..\\
buddhiprahIno manasAsamR^iddhas
tathA nirAshIrguNatAm upaiti .
para.n tyajantIha vilobhyamAnA
hutAshana.n vAyurivendhanastham .. 26..\\
guNAdAne viprayoge cha teShAM
manaH sadA buddhiparAvarAbhyAm .
anenaiva vidhinA sampravR^itto
guNAdAne brahma sharIrameti .. 27..\\
avyaktAtmA puruSho.avyaktakarmA
so.avyaktatva.n gachchhati hyantakAle .
tairevAya.n chendriyairvardhamAnair
glAyadbhirvA vartate karma rUpaH .. 28..\\
sarvairaya.n chendriyaiH samprayukto
dehaH prAptaH pa~ncha bhUtAshrayaH syAt .
nAsAmarthyAdgachchhati karmaNeha
hInastena parameNAvyayena .. 29..\\
pR^ithivyA naraH pashyati nAntamasyA
hyantashchAsyA bhavitA cheti viddhi .
paraM nayantIha vilobhyamAnaM
yathA plava.n vAyurivArNavastham .. 30..\\
divAkaro guNamupalabhya nirguNo
yathA bhavedvyapagatarashmimandalaH .
tathA hyasau muniriha nirvisheShavAn
sa nirguNaM pravishati brahma chAvyayam .. 31..\\
anAgati.n sukR^itimatAM parA.n gatiM
svayambhuvaM prabhava nidhAnamavyayam .
sanAtana.n yadamR^itamavyayaM padaM
vichArya ta.n shamamamR^itatvamashnute .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 200}
y
pitAmaha mahAprAGYa pundarIkAkShamachyutam .
kartAramakR^ita.n viShNuM bhUtAnAM prabhavApyayam .. 1..\\
nArAyaNa.n hR^iShIkesha.n govindamaparAjitam .
tattvena bharatashreShTha shrotumichchhAmi keshavam .. 2..\\
bhii
shruto.ayamartho rAmasya jAmadagnyasya jalpataH .
nAradasya cha devarSheH kR^iShNadvaipAyanasya cha .. 3..\\
asito devalastAta vAlmIkishcha mahAtapAH .
mArkandeyashcha govinde kathayatyadbhutaM mahat .. 4..\\
keshavo bharatashreShTha bhagavAnIshvaraH prabhuH .
puruShaH sarvamityeva shrUyate bahudhA vibhuH .. 5..\\
ki.n tu yAni vidurloke brAhmaNAH shAr~NgadhanvanaH .
mAhAtmyAni mahAbAho shR^iNu tAni yudhiShThira .. 6..\\
yAni chAhurmanuShyendra ye purANavido janAH .
asheSheNa hi govinde kIrtayiShyAmi tAnyaham .. 7..\\
mahAbhUtAni bhUtAtmA mahAtmA puruShottamaH .
vAyurjyotistathA chApaH kha.n gAM chaivAnvakalpayat .. 8..\\
sa dR^iShTvA pR^ithivI.n chaiva sarvabhUteshvaraH prabhuH .
apsveva shayana.n chakre mahAtmA puruShottamaH .. 9..\\
sarvatejomayastasmi~nshayAnaH shayane shubhe .
so.agraja.n sarvabhUtAnAM sa~NkarShaNamachintayat .. 10..\\
Ashraya.n sarvabhUtAnAM manaseti vishushruma .
sa dhArayati bhUtAtmA ubhe bhUtabhaviShyatI .. 11..\\
tatastasminmahAbAho prAdurbhUte mahAtmani .
bhAskarapratima.n divyaM nAbhyAM padmamajAyata .. 12..\\
sa tatra bhagavAndevaH puShkare bhAsayandishaH .
brahmA samabhavattAta sarbva bhUtapitAmahaH .. 13..\\
tasminnapi mahAbAho prAdurbhUte mahAtmani .
tamasaH pUrvajo jaGYe madhurnAma mahAsuraH .. 14..\\
tamugramugrakarmANamugrAM buddhi.n samAsthitam .
brahmaNopachiti.n kurva~njaghAna puruShottamaH .. 15..\\
tasya tAta vadhAtsarve devadAnava mAnavAH .
madhusUdanamityAhurvR^iShabha.n sarvasAtvatAm .. 16..\\
brahmA tu sasR^ije putrAnmAnasAndakSha saptamAn .
marIchimatrya~Ngirasau pulastyaM pulaha.n kratum .. 17..\\
marIchiH kashyapa.n tAta putraM chAsR^ijadagrajam .
mAnasa.n janayAmAsa taijasaM brahmasattamam .. 18..\\
a~NguShThAdasR^ijadbrahmA marIcherapi pUrvajam .
so.abhavadbharatashreShTha dakSho nAma prajApatiH .. 19..\\
tasya pUrvamajAyanta dasha tisrashcha bhArata .
prajApaterduhitarastAsA.n jyeShThAbhavadditiH .. 20..\\
sarvadharmavisheShaGYaH puNyakIrtirmahAyashAH .
mArIchaH kashyapastAta sarvAsAmabhavatpatiH .. 21..\\
utpAdya tu mahAbhAgastAsAmavarajA dasha .
dadau dharmAya dharmaGYo dakSha eva prajApatiH .. 22..\\
dharmasya vasavaH putrA rudrAshchAmitatejasaH .
vishvedevAshcha sAdhyAshcha marutvantashcha bhArata .. 23..\\
aparAstu yavIyasyastAbhyo.anyAH sapta viMshatiH .
somastAsAM mahAbhAgaH sarvAsAmabhavatpatiH .. 24..\\
itarAstu vyajAyanta gandharvA.nsturagAndvijAn .
gAshcha kimpuruShAnmatsyAnaudbhidAMshcha vanaspatIn .. 25..\\
AdityAnaditirjaGYe deva shreShThAnmahAbalAn .
teShA.n viShNurvAmano.abhUdgovindashchAbhavatprabhuH .. 26..\\
tasya vikramaNAdeva devAnA.n shrIrvyavardhata .
dAnavAshcha parAbhUtA daiteyI chAsurI prajA .. 27..\\
viprachitti pradhAnAMshchcha dAnavAnasR^ijaddanuH .
ditistu sarvAnasurAnmahAsattvAnvyajAyata .. 28..\\
ahorAtra.n cha kAlaM cha yathartu madhusUdanaH .
pUrvAhna.n chAparAhnaM cha sarvamevAnvakalpayat .. 29..\\
buddyApaH so.asR^ijanmeghA.nstathA sthAvaraja~NgamAn .
pR^ithivI.n so.asR^ijadvishvAM sahitAM bhUri tejasA .. 30..\\
tataH kR^iShNo mahAbAhuH punareva yudhiShThira .
brAhmaNAnA.n shataM shreShThaM mukhAdasR^ijata prabhuH .. 31..\\
bAhubhyA.n kShatriya shata.n vaishyAnAmUrutaH shatam .
padbhyA.n shUdra shata.n chaiva keshavo bharatarshabha .. 32..\\
sa eva.n chaturo varNAnsamutpAdya mahAyashAH .
adhyakSha.n sarvabhUtAnA.n dhAtAramakarotprabhuH .. 33..\\
yAvadyAvadabhUchchhraddhA deha.n dhArayituM nR^iNAm .
tAvattAvadajIva.nste nAsIdyama kR^itaM bhayam .. 34..\\
na chaiShAM maithuno dharmo babhUva bharatarShabha .
sa~NkalpAdeva chaiteShAm apatyamudapadyata .. 35..\\
tatra tretAyuge kAle sa~NkalpAjjAyate prajA .
na hyabhUnmaithuno dharmasteShAmapi janAdhipa .. 36..\\
dvApare maithuno dharmaH prajAnAmabhavannR^ipa .
tathA kaliyuge rAjandvandvamApedire janAH .. 37..\\
eSha bhUtapatistAta svadhyakShashcha prakIrtitaH .
niradhyakShA.nstu kauteya kIrtayiShyAmi tAnapi .. 38..\\
dakShiNApatha janmAnaH sarve talavarAndhrikAH .
utsAH pulindAH shabarAshchUchupA mandapaiH saha .. 39..\\
uttarA pathajanmAnaH kIrtayiShyAmi tAnapi .
yauna kAmbojagAndhArAH kirAtA barbaraiH saha .. 40..\\
ete pApakR^itastAta charanti pR^ithivImimAm .
shvakAkabalagR^idhrANA.n sadharmANo narAdhipa .. 41..\\
naite kR^itayuge tAta charanti pR^ithivImimAm .
tretA prabhR^iti vartante te janA bharatarShabha .. 42..\\
tatastasminmahAghore sandhyAkAle yugAntake .
rAjAnaH samasajjanta samAsAdyetaretaram .. 43..\\
evameSha kurushreShTha prAdurbhAvo mahAtmanaH .
devadevarShirAchasta nAradaH sarvalokadR^ish .. 44..\\
nArado.apyatha kR^iShNasya paraM mene narAdhipa .
shAshvatatvaM mahAbAho yathAva bharatarShabha .. 45..\\
evameSha mahAbAhuH keshavaH satyavikramaH .
achintyaH pundarIkAkSho naiSha kevalamAnuShaH .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 201}
y
ke pUrvamAsanpatayaH prajAnAM bharatarShabha .
ke charShayo mahAbhAgA dikShu pratyekashaH smR^itAH .. 1..\\
bhii
shrUyatAM bharatashreShTha yanmA tvaM paripR^ichchhasi .
prajAnAM patayo ye sma dikShu pratyekashaH smR^itAH .. 2..\\
ekaH svayambhUrbhagavAnAdyo brahmA sanAtanaH .
brahmaNaH sapta putrA vai mahAtmAnaH svayambhuvaH .. 3..\\
marIchiratrya~Ngirasau pulastyaH pulahaH kratuH .
vasiShThashcha mahAbhAgaH sadR^ishA vai svayambhuvA .. 4..\\
sapta brahmANa ityeSha purANe nishchayo gataH .
ata UrdhvaM pravakShyAmi sarvAneva prajApatIn .. 5..\\
atrivaMshasamutpanno brahmayoniH sanAtanaH .
prAchInabarhirbhavagA.nstasmAtprAchetaso dasha .. 6..\\
dashAnA.n tanayastveko dakSho nAma prajApatiH .
tasya dve nAmanI loke dakShaH ka iti chochyate .. 7..\\
marIcheH kashyapaH putrastasya dve nAmanI shrute .
ariShTanemirityeka.n kashyapetyapara.n viduH .. 8..\\
a~NgashchaivaurasaH shrImAnrAjA bhaumashcha vIryavAn .
sahasra.n yashcha divyAnAM yugAnAM paryupAsitA .. 9..\\
aryamA chaiva bhagavAnye chAnye tanayA vibho .
ete pradeshAH kathitA bhuvanAnAM prabhAvanAH .. 10..\\
shashabindoshcha bhAryANA.n sahasrANi dashAchyuta .
ekaikasyA.n sahasra.n tu tanayAnAmabhUttadA .. 11..\\
eva.n shatasahasrANAM shata.n tasya mahAtmanaH .
putrANAM na cha te ka.n chidichchhantyanyaM prajApatim .. 12..\\
prajAmAchakShate viprAH paurANI.n shAshabindavIm .
sa vR^iShNivaMshaprabhavo mahAnvaMshaH prajApateH .. 13..\\
ete prajAnAM patayaH samuddiShTA yashasvinaH .
ataH paraM pravakShyAmi devA.nstribhuvaneshvarAn .. 14..\\
bhago.aMshashchAryamA chaiva mitro.atha varuNastathA .
savitA chaiva dhAtA cha vivasvAMshcha mahAbalaH .. 15..\\
pUsA tvastA tathaivendro dvAdasho viShNuruchyate .
ta ete dvAdashAdityAH kashyapasyAtmasambhavAH .. 16..\\
nAsatyashchaiva dasrashcha smR^itau dvAvashvinAvapi .
mArtandasyAtmajAvetAvastamasya prajApateH .. 17..\\
tvastushchaivAtmajaH shrImAnvishvarUpo mahAyashaH .
ajaikapAdahirbudhnyo virUpAkSho.atha raivataH .. 18..\\
harashcha bahurUpashcha tryambakashcha sureshvaraH .
sAvitrashcha jayantashcha pinAkI chAparAjitaH .
pUrvameva mahAbhAgA vasavo.astau prakIrtitAH .. 19..\\
eta eva.nvidhA devA manoreva prajApateH .
te cha pUrve surAshcheti dvividhA pitaraH smR^itAH .. 20..\\
shIlarUparatAstvanye tathAnye siddhasAdhyayoH .
R^ibhavo marutashchaiva devAnA.n choditA gaNAH .. 21..\\
evamete samAmnAtA vishvedevAstathAshvinau .
AdityAH kShatriyAsteShA.n vishastu marutastathA .. 22..\\
ashvinau tu matau shUdrau tapasyugre samAhitau .
smR^itAstva~Ngiraso devA brAhmaNA iti nishchayaH .
ityetatsarvadevAnA.n chAturvarNyaM prakIrtitam .. 23..\\
etAnvai prAtarutthAya devAnyastu prakIrtayet .
svajAdanyakR^itAchchaiva sarvapApAtpramuchyate .. 24..\\
yavakrIto.atha raibhyashcha arvAvasu parAvasU .
aushijashchaiva kakShIvAnnalashchA~NgirasaH sutAH .. 25..\\
R^iShermedhAtitheH putraH kaNvo barhiShadastathA .
trailokyabhAvanAstAta prAchyA.n saptarShayastathA .. 26..\\
unmucho vimuchashchaiva svastyAtreyashcha vIryavAn .
pramuchashchedhmavAhashcha bhagavA.n cha dR^idha vrataH .. 27..\\
mitrA varuNayoH putrastathAgasthyaH pratApavAn .
ete brahmarShayo nityamAshritA dakShiNA.n disham .. 28..\\
ruShadguH kavaso dhaumyaH parivyAdhashcha vIryavAn .
ekatashcha dvitashchaiva tritashchaiva maharShayaH .. 29..\\
atreH putrashcha bhagavA.nstathA sArasvataH prabhuH .
ete nava mahAtmAnaH pashchimAmAshritA disham .. 30..\\
Atreyashcha vasiShThashcha kashyapashcha mahAnR^iShiH .
gautamaH sabharadvAjo vishvAmitro.atha kaushikaH .. 31..\\
tathaiva putro bhagavAnR^ichIkasya mahAtmanaH .
jamadagnishcha saptaite udIchI.n dishamAshritAH .. 32..\\
ete pratidisha.n sarve kIrtitAstigmatejasaH .
sAkShibhUtA mahAtmAno bhuvanAnAM prabhAvanAH .. 33..\\
evamete mahAtmAnaH sthitAH pratyekasho dishaH .
eteShA.n kIrtanaM kR^itvA sarvapApaiH pramuchyate .. 34..\\
yasyA.n yasyA.n dishi hyete tAM dishaM sharaNaM gataH .
muchyate sarvapApebhyaH svastimAMshcha gR^ihAnvrajet .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 202}
y
pitAmaha mahAprAGYa yudhi satyaparAkrama .
shrotumichchhAmi kArtsnyena kR^iShNamavyayamIshvaram .. 1..\\
yachchAsya tejaH sumahadyachcha karma purAtanam .
tanme sarva.n yathAtattvaM prabrUhi bharatarShabha .. 2..\\
tiryagyonigata.n rUpa.n kathaM dhAritavAnhariH .
kena kAryavisargeNa tanme brUhi pitAmaha .. 3..\\
bhii
purAhaM mR^igayA.n yAto mArkandeyAshrame sthitaH .
tatrApashyaM munigaNAnsamAsInAnsahasrashaH .. 4..\\
tataste madhuparkeNa pUjA.n chakruratho mayi .
pratigR^ihya cha tAM pUjAM pratyanandamR^iShInaham .. 5..\\
kathaiShA kathitA tatra kashyapena maharShiNA .
manaH prahlAdinI.n divyAM tAmihaikamanAH shR^iNu .. 6..\\
purA dAnavamukhyAhi krodhalobha samanvitAH .
balena mattAH shatasho narakAdyA mahAsurAH .. 7..\\
tathaiva chAnye bahavo dAnavA yuddhadurmadAH .
na sahante sma devAnA.n samR^iddhi.n tAmanuttamAm .. 8..\\
dAnavairardyamAnAstu devA devarShayastathA .
na sharma lebhire rAjanvishamAnAstatastataH .. 9..\\
pR^ithivI.n chArtarUpAM te samapashyandivaukasaH .
dAnavairabhisa~NkIrNA.n ghorarUpairmahAbalaiH .
bhArArtAmapakR^iShTA.n cha duHkhitA.n saMnimajjatIm .. 10..\\
athAditeyAH sa.nstrastA brahmANamidamabruvan .
katha.n shakyAmahe brahmandAnavairupamardanam .. 11..\\
svayambhUstAnuvAchedaM nisR^iShTo.atra vidhirmayA .
te vareNAbhisaMmattA balena cha madena cha .. 12..\\
nAvabhotsyanti saMmUDhA viShNumavyaktadarshanam .
varAharUpiNa.n devamadhR^iShyamamarairapi .. 13..\\
eSha vegena gatvA hi yatra te dAnavAdhamAH .
antarbhUmigatA ghorA nivasanti sahasrashaH .
shamayiShyati shrutvA te jahR^iShuH surasattamAH .. 14..\\
tato viShNurmahAtejA vArAha.n rUpamAshritaH .
antarbhUmi.n sampravishya jagAmaditijAnprati .. 15..\\
dR^iShTvA cha sahitAH sarve daityAH sattvamamAnuSham .
prasahya sahasA sarve santasthuH kAlamohitAH .. 16..\\
sarve cha samabhidrutya varAha.n jagR^ihuH samam .
sa~NkruddhAshcha varAha.n ta.n vyakarShanta samantataH .. 17..\\
dAnavendrA mahAkAyA mahAvIryA balochchhritAH .
nAshaknuvaMshcha ki.n chitte tasya kartuM tadA vibho .. 18..\\
tato.agamanvismaya.n te dAnavendrA bhayAttadA .
saMshaya.n gatamAtmAnaM menire cha sahasrashaH .. 19..\\
tato devAdi devaH sa yogAtmA yogasArathiH .
yogamAsthAya bhagavA.nstadA bharatasattama .. 20..\\
vinanAda mahAnAda.n kShobhayandaityadAnavAn .
saMnAditA yena lokAH sarvAshchaiva disho dasha .. 21..\\
tena saMnAdashabdena lokAH sa~NkShobhamAgaman .
sambhrantAshcha dishaH sarvA devAH shakrapurogamAH .. 22..\\
nirvicheShTa.n jagachchApi babhUvAtibhR^ishaM tadA .
sthAvara.n ja~NgamaM chaiva tena nAdena mohitam .. 23..\\
tataste dAnavAH sarve tena shabdena bhIsitAH .
peturgatAsavashchaiva viShNutejo vimohitAH .. 24..\\
rasAtala gatAMshchaiva varAhastridashadviShaH .
khuraiH sandArayAmAsa mA.nsamedo.asthi sa~ncayam .. 25..\\
nAdena tena mahatA sanAtana iti smR^itaH .
padmanAbho mahAyogI bhUtAchAryaH sa bhUtarAj .. 26..\\
tato devagaNAH sarve pitAmahamupAbruvan .
nAdo.aya.n kIdR^isho deva naina.n vidma vayaM vibho .
ko.asau hi kasya vA nAdo yena vihvalita.n jagat .. 27..\\
etasminnantare viShNurvArAha.n rUpamAsthitaH .
udatiShThanmahAdevaH stUyamAno maharShibhiH .. 28..\\
pitaamaha
nihatya dAnava patInmAhA varShmA mahAbalaH .
eSha devo mahAyogI bhUtAtmA bhUtabhAvanaH .. 29..\\
sarvabhUteshvaro yogI yonirAtmA tathAtmanaH .
sthirI bhavata kR^iShNo.aya.n sarvapApapranAshanaH .. 30..\\
kR^itvA karmAtisAdhvetadashakyamamitaprabhuH .
samAyAtaH svamAtmAnaM mahAbhAgo mahAdyutiH .
padmanAbho mahAyogI bhUtAtmA bhUtabhAvanaH .. 31..\\
na santApo na bhIH kAryA shoko vA surasattamAH .
vidhireSha prabhAvashcha kAlaH sa~NkShaya kArakaH .
lokAndhArayatAnena nAdo mukto mahAtmanA .. 32..\\
sa eva hi mahAbhAgaH sarvalokanamaskR^itaH .
achyutaH pundarIkAkShaH sarvabhUtasamudbhavaH .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 203}
y
yogaM me parama.n tAta mokShasya vada bhArata .
tamaha.n tattvato GYAtumichchhAmi vadatA.n vara .. 1..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
sa.nvadaM mokShasa.nyukta.n shiShyasya guruNA saha .. 2..\\
kashchidbrAhmaNamAsInamAchAryamR^iShisattamam .
shiShyaH paramamedhAvI shreyo.arthI susamAhitaH .
charaNAvupasa~NgR^ihya sthitaH prA~njalirabravIt .. 3..\\
upAsanAtprasanno.asi yadi vai bhagavanmama .
saMshayo me mahAnkashchittanme vyAkhyAtumarhasi .. 4..\\
kutashchAha.n kutashcha tvaM tatsamyagbrUhi yatparam .
katha.n cha sarvabhUteShu sameShu dvijasattama .
samyagvR^ittA nivartante viparItAH kShayodayAH .. 5..\\
vedeShu chApi yadvAkya.n laukimaM vyApaka.n cha yat .
etadvidvanyathAtattva.n sarvaM vyAkhyAtumarhasi .. 6..\\
guru
shR^iNu shiShyamahAprAGYa brahma guhyamidaM param .
adhyAtma.n sarvabhUtAnAmAgamAnA.n cha yadvasu .. 7..\\
vAsudevaH sarvamida.n vishvasya brahmaNo mukham .
satya.n dAnamatho yaGYastitikShA dama Arjavam .. 8..\\
puruSha.n sanAtanaM viShNuM yattadvedavido viduH .
sarga pralaya kartAramavyaktaM brahma shAshvatam .
tadidaM brahma vArShNeyamitihAsa.n shR^iNuShva me .. 9..\\
brAhmaNo brAhmaNaiH shrAvyo rAjanyaH kShatriyaistathA .
mAhAtmya.n devadevasya viShNoramitatejasaH .
arhastvamasi kalyAna vArShNeya.n shR^iNu yatparam .. 10..\\
kAlachakramanAdyantaM bhAvAbhAva svalakShaNam .
trailokya.n sarvabhUteShu chakravatparivartate .. 11..\\
yattadakSharamavyaktamamR^itaM brahma shAshvatam .
vadanti puruShavyAghra.n keshavaM puruSharShabham .. 12..\\
pitR^IndevAnR^iShIMshchaiva tathA vai yakShadAnavAn .
nAgAsuramanuShyAMshcha sR^ijate paramo.avyayaH .. 13..\\
tathaiva veda shAstrANi lokadharmAMshcha shAshvatAn .
pralaye prakR^itiM prApya yugAdau sR^ijate prabhuH .. 14..\\
yathartuShvR^ituli~NgAni nAnArUpANi paryaye .
dR^ishyante tAni tAnyeva tathA brahmAha rAtriShu .. 15..\\
atha yadyadyadA bhAvi kAlayogAdyugAdiShu .
tattadutpadyate GYAna.n lokayAtrA vidhAnajam .. 16..\\
yugAnte.antarhitAnvedAnsetihAsAnmaharShayaH .
lebhire tapasA pUrvamanuGYAtAH svayambhuvA .. 17..\\
vedavidveda bhagavAnvedA~NgAni bR^ihaspatiH .
bhArgavo nItishAstra.n cha jagAda jagato hitam .. 18..\\
gAndharvaM nArado vedaM bharadvAjo dhanurgraham .
devarShicharita.n gArgyaH kR^iShNAtreyash chikitsitam .. 19..\\
nyAyatantrANyanekAni taistairuktAni vAdibhiH .
hetvAgama sadAchArairyadukta.n tadupAsyate .. 20..\\
anAdya.n yatparaM brahma na devA narShayo viduH .
ekastadveda bhagavAndhAtA nArAyaNaH prabhuH .. 21..\\
nArAyaNAdR^iShigaNAstathA mukhyAH surAsurAH .
rAjarShayaH purANAshcha parama.n duHkhabheShajam .. 22..\\
puruShAdhiShThitaM bhAvaM prakR^itiH sUyate tadA .
hetuyuktamataH sarva.n jagatsamparivartate .. 23..\\
dIpAdanye yathA dIpAH pravartante sahasrashaH .
prakR^itiH sR^ijate tadvadAnantyAnnApachIyate .. 24..\\
avyaktakarmajA buddhiraha~NkAraM prasUyate .
AkAsha.n chApyaha~NkArAdvAyurAkAshasambhavaH .. 25..\\
vAyostejastatashchApastvadbhyo hi vasudhodgatA .
mUlaprakR^itayo.astau tA jagadetAsvavasthitam .. 26..\\
GYAnendriyANyataH pa~ncha pa~ncha karmendriyANyapi .
viShayAH pa~ncha chaika.n cha vikAre sodashaM manaH .. 27..\\
shrotra.n tvakchakShuShI jihvA ghrANaM pa~nchendriyANyapi .
padau pAyurupasthashcha hastau vAkkarmaNAm api .. 28..\\
shabdaH sparsho.atha rUpa.n cha raso gandhastathaiva cha .
viGYeya.n vyApaka.n chittaM teShu sarvagataM manaH .. 29..\\
rasaGYAne tu jihveya.n vyAhR^ite vAktathaiva cha .
indriyairvividhairyukta.n sarvaM vyastaM manastathA .. 30..\\
vidyAttu sodashaitAni daivatAni vibhAgashaH .
deheShu GYAnakartAramupAsInamupAsate .. 31..\\
tadvatsomaguNA jihvA gandhastu pR^ithivI guNaH .
shrotra.n shabdaguNa.n chaiva chakShuragnerguNastathA .
sparsha.n vAyuguNaM vidyAtsarvabhUteShu sarvadA .. 32..\\
manaH sattvaguNaM prAhuH sattvamavyaktaja.n tathA .
sarvabhUtAtmabhUtastha.n tasmAdbudhyeta buddhimAn .. 33..\\
ete bhAvA jagatsarva.n vahanti sacharAcharam .
shritA virajasa.n deva.n yamAhuH paramaM padam .. 34..\\
navadvAraM puraM puNyametairbhAvaiH samanvitam .
vyApya shete mahAnAtmA tasmAtpuruSha uchyate .. 35..\\
ajaraH so.amarashchaiva vyaktAvyaktopadeshavAn .
vyApakaH saguNaH sUkShmaH sarvabhUtaguNAshrayaH .. 36..\\
yathA dIpaH prakAshAtmA hrasvo vA yadi vA mahAn .
GYAnAtmAna.n tathA vidyAtpuruSha.n sarvajantuShu .. 37..\\
so.atra vedayate vedya.n sa shR^iNoti sa pashyati .
kAraNa.n tasya deho.aya.n sa kartA sarvakarmaNAm .. 38..\\
agnirdAru gato yadvadbhinne dArau na dR^ishyate .
tathaivAtmA sharIrastho yogenaivAtra dR^ishyate .. 39..\\
nadIShvApo yathA yuktA yathA sUrye marIchayaH .
santanvAnA yathA yAnti tathA dehAH sharIriNAm .. 40..\\
svapnayoge yathaivAtmA pa~nchendriya samAgataH .
dehamutsR^ijya vai yAti tathaivAtropalabhyate .. 41..\\
karmaNA vyApyate pUrva.n karmaNA chopapadyate .
karmaNA nIyate.anyatra svakR^itena balIyasA .. 42..\\
sa tu dehAdyathA deha.n tyaktvAnyaM pratipadyate .
tathA ta.n sampravakShyAmi bhUtagrAmaM svakarmajam .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 204}
guru
chaturvidhAni bhUtAni sthAvarANi charANi cha .
avyaktaprabhavAnyAhuravyaktanidhanAni cha .
avyaktanidhana.n vidyAdavyaktAtmAtmakaM manaH .. 1..\\
yathAshvattha kanIkAyAmantarbhUto mahAdrumaH .
niShpanno dR^ishyate vyaktamavyaktAtsambhavastathA .. 2..\\
abhidravatyayaH kAnta mayo nishchetanAvubhau .
svabhAvahetujA bhAvA yadvadanyadapIdR^isham .. 3..\\
tadvadavyaktajA bhAvAH kartuH kAraNalakShaNAH .
achetanAshchetayituH kAraNAdabhisa.nhitAH .. 4..\\
na bhUH kha.n dyaurna bhUtAni narShayo na surAsurAH .
nAnyadAsIdR^ite jIvamAsedurna tu sa.nhitam .. 5..\\
sarvanItyA sarvagataM maho hetusalakShaNam .
aGYAnakarma nirdiShTametatkAraNalakShaNam .. 6..\\
tatkAraNairhi sa.nyukta.n kAryasa~Ngraha kArakam .
yenaitadvartate chakramanAdi nidhanaM mahat .. 7..\\
avyaktanAbha.n vyaktAraM vikAra parimandalam .
kShetraGYAdhiShThita.n chakra.n snigdhAkShaM vartate dhruvam .. 8..\\
snigdhatvAttilavatsarva.n chakre.asminpIDyate jagat .
tilapIDairivAkramya bhogairaGYAnasambhavaiH .. 9..\\
karma tatkurute tarShAdaha~NkAraparigraham .
kAryakAraNa sa.nyoge sa heturupapAditaH .. 10..\\
nAtyeti kAraNa.n kAryaM na kAryaM kAraNaM tathA .
kAryANA.n tUpakaraNe kAlo bhavati hetumAn .. 11..\\
hetuyuktAH prakR^itayo vikArAsh cha parasparam .
anyonyamabhivartante puruShAdhiShThitAH sadA .. 12..\\
sarajastAmasairbhAvaishchyuto hetubalAnvitaH .
kShetraGYamevAnuyAti pA.nsurvAterito yathA .
na cha taiH spR^ishyate bhAvo na te tena mahAtmanA .. 13..\\
sarajasko.arajaskashcha sa vai vAyuryathA bhavet .
tathaitadantara.n vidyAtkShetrakShetraGYayorbudhaH .
abhyAsAtsa tathAyukto na gachchhetprakR^itiM punaH .. 14..\\
sandehametamutpannamachhinadbhagavAnR^iShiH .
tathA vArtA.n samIkSheta kR^italakShaNasaMmitAm .. 15..\\
bIjAnyagnyupadagdhAni na rohanti yathA punaH .
GYAnadagdhaistathA kleshairnAtmA sambadhyate punaH .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 205}
guru
pravR^itti lakShaNo dharmo yathAyamupapadyate .
teShA.n viGYAnaniShThAnAmanyattattvaM na rochate .. 1..\\
durlabhA veda vidvA.nso vedokteShu vyavasthitAH .
prayojanamatastvatra mArgamichchhanti sa.nstutam .. 2..\\
sadbhirAcharitatvAttu vR^ittametadagarhitam .
iya.n sA buddhiranyeyaM yayA yAti parA.n gatim .. 3..\\
sharIravAnupAdatte mohAtsarvaparigrahAn .
kAmakrodhAdibhirbhAvairyukto rAjasa tAmasaiH .. 4..\\
nAshuddhamAcharettasmAdabhIpsandehayApanam .
karmaNo vivara.n kurvanna kokAnApnuyAchchhubhAn .. 5..\\
lohayukta.n yathA hemavipakvaM na virAjate .
tathApakva kasAyAkhya.n viGYAnaM na prakAshate .. 6..\\
yashchAdharma.n charenmohAtkAmalobhAvanu plavan .
dharmyaM panthAnamAkramya sAnubandho vinashyati .. 7..\\
shandAdInviShayA.nstasmAdasa.nrAgAdanuplavet .
krodhaharShau viShAdashcha jAyante hi parasparam .. 8..\\
pa~ncha bhUtAtmake dehe sattvarAjasa tAmase .
kamabhiShTuvate chAya.n ka.n vA kroshati kiM vadet .. 9..\\
sparsharUparasAdyeShu sa~Nga.n gachchhanti bAlishAH .
nAvagachchhantyaviGYAnAdAtmajaM pArthiva.n guNam .. 10..\\
mR^inmaya.n sharaNaM yadvanmR^idaiva parilipyate .
pArthivo.aya.n tathA deho mR^idvikArairvilipyate .. 11..\\
madhu tailaM payaH sarpirmA.nsAni lavana.n gudaH .
dhAnyAni phalamUlAni mR^idvikArAH sahAmbhasA .. 12..\\
yadvatkAntAramAtiShThannautsukya.n samanuvrajet .
shramAdAhAramAdadyAdasvAdvapi hi yApanam .. 13..\\
tadvatsa.nsArakAntAramAtiShTha~nshramatatparaH .
yAtrArthamadyAdAhAra.n vyAdhito bheShajaM yathA .. 14..\\
satyashauchArjava tyAgairyashasA vikrameNa cha .
kShAntyA dhR^ityA cha buddhyA cha manasA tapasaiva cha .. 15..\\
bhAvAnsarvAnyathAvR^ittAnsa.nvaseta yathAkramam .
shAntimichchhannadInAtmA sa.nyachchhedindriyANi cha .. 16..\\
sattvena rajasA chaiva tamasA chaiva mohitAH .
chakravatparivartante hyaGYAnAjjantavo bhR^isham .. 17..\\
tasmAtsamyakparIkSheta doShAnaGYAnasambhavAn .
aGYAnaprabhavaM nityamaha~NkAraM parityajet .. 18..\\
mahAbhUtAnIndriyANi guNAH sattva.n rajastamaH .
tailokya.n seshvaraM sarvamaha~NkAre pratiShThitam .. 19..\\
yatheha niyata.n kAlo darshayatyArtavAnguNAn .
tadvadbhUteShvaha~NkAra.n vidyAdbhUtapravartakam .. 20..\\
saMmohaka.n tamo vidyAtkR^iShNamaGYAnasambhavam .
prItiduHkhanibaddhAMshcha samastA.nstrInatho guNAn .
sattvasya rajasashchaiva tamasashcha nibodha tAn .. 21..\\
pramoho harShajaH prItirasandeho dhR^itiH smR^itiH .
etAnsattvaguNAnvidyAdimAnrajasa tAmasAn .. 22..\\
kAmakrodhau pramAdashcha lobhamohau bhaya.n klamaH .
viShAda shokAvaratirmAnadarpAvanAryatA .. 23..\\
doShANAmevamAdInAM parIkShya gurulAghavam .
vimR^ishedAtmasa.nsthAnAmekaikamanusantatam .. 24..\\
zisya
ke doShA manasA tyaktAH ke buddhyA shithilI kR^itAH .
ke punaH punarAyAnti ke mohAdaphalA iva .. 25..\\
keShAM balAbalaM buddhyA hetubhirvimR^ishedbudhaH .
etatsarva.n samAchakShva yathA vidyAmahaM prabho .. 26..\\
guru
doShairmUlAdavachchhinnairvishuddhAtmA vimuchyate .
vinAshayati sambhUtamayasmayamayo yathA .
tathA kR^itAtmA sahajairdoShairnashyati rAjasaiH .. 27..\\
rAjasa.n tAmasaM chaiva shuddhAtmAkarma sambhavam .
tatsarva.n dehinAM bIja.n sarvamAtmavataH samam .. 28..\\
tasmAdAtmavatA varjya.n rajash cha tama eva cha .
rajastamo bhyAM nirmukta.n sattvaM nirmalatAmiyAt .. 29..\\
atha vA mantravadbrUyurmA.nsAdAnA.n yajuShkR^itam .
hetuH sa evAnAdAne shuddhadharmAnupAlane .. 30..\\
rajasA dharmayuktAni kAryANyapi samApnuyAt .
arthayuktAni chAtyartha.n kAmAnsarvAMsh cha sevate .. 31..\\
tamasA lobhayuktAni krodhajAni cha sevate .
hi.nsAvihArAbhiratastandrI nidrA samanvitaH .. 32..\\
sattvasthaH sAttvikAnbhAvA~nshuddhAnpashyati saMshritaH .
sa dehI vimalaH shrImA~nshuddho vidyA samanvitaH .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 206}
guru
rajasA sAdhyate mohastamasA cha nararShabha .
krodhalobhau bhaya.n darpa eteShA.n sAdhanAchchhuchiH .. 1..\\
paramaM paramAtmAna.n devamakShayamavyayam .
viShNumavyaktasa.nsthAna.n vishante deva sattamam .. 2..\\
tasya mAyA vidagdhA~NgA GYAnabhraShTA nirAshiShaH .
mAnavA GYAnasaMmohAttataH kAmaM prayAnti vai .. 3..\\
kAmAtkrodhamavApyAtha lobhamohau cha mAnavAH .
mAnadarpAdaha~NkAramaha~NkArAttataH kriyAH .. 4..\\
kriyAbhiH snehasambandhaH snehAchchhokamanantaram .
sukhaduHkhasamArambhAjjanmAjanma kR^itakShaNAH .. 5..\\
janmato garbhavAsa.n tu shukrashonita sambhavam .
purIsa mUtra vikleda shonita prabhavAvilam .. 6..\\
tR^iShNAbhibhUtastairbaddhastAnevAbhipariplavan .
sa.nsAratantra vAhinyastatra budhyeta yoShitaH .. 7..\\
prakR^ityA kShetrabhUtAstA narAH kShetraGYalakShaNAH .
tasmAdetA visheSheNa naro.atIyurvipashchitaH .. 8..\\
kR^ityA hyetA ghorarUpA mohayantyavichakShaNAn .
rajasyantarhitA mUrtirindriyANA.n sanAtanI .. 9..\\
tasmAttarShAtmakAdrAjAdbIjAjjAyanti jantavaH .
svadehajAnasva sa~nj~nAnyadvada~NgAtkR^imI.nstyajet .
svasa~nj~nAnasvajA.nstadvatsuta sa~nj~nAnkR^imI.nstyajet .. 10..\\
shukrato rajatashchaiva snehAjjAyanti jantavaH .
svabhAvAtkarmayogAdvA tAnupekSheta buddhimAn .. 11..\\
rajastamasi paryasta.n sattva.n tamasi sa.nsthitam .
GYAnAdhiShThAnamaGYAnaM buddhyaha~NkAralakShaNam .. 12..\\
tadbIja.n dehinAmAhustadbIjaM jIva sa~nj~nitam .
karmaNA kAlayuktena sa.nsAraparivartakam .. 13..\\
ramatyaya.n yathA svapne manasA dehavAniva .
karma garbhairguNairdehI garbhe tadupapadyate .. 14..\\
karmaNA bIjabhUtena chodyate yadyadindriyam .
jAyate tadaha~NkArAdrAgayuktena chetasA .. 15..\\
shabdarAgAchchhrotramasya jAyate bhAvitAtmanaH .
rUparAgAttathA chakShurghrANa.n gandhachikIrShayA .. 16..\\
sparshanebhyastathA vAyuH prANApAna vyapAshrayaH .
vyAnodAnau samAnashcha pa~nchadhA dehayApanA .. 17..\\
sa~njAtairjAyate gAtaiH karmajairbrahmaNA vR^itaH .
duHkhAdyantairduHkhamadhyairnaraH shArIra mAnasaiH .. 18..\\
duHkha.n vidyAdupAdAnAdabhimAnAchcha vardhate .
tyAgAttebhyo nirodhaH syAnnirodhaGYo vimuchyate .. 19..\\
indriyANA.n rajasyeva prabhava pralayAvubhau .
parIkShya sa~ncaredvidvAnyathAvachchhAstra chakShuShA .. 20..\\
GYAnendriyANIndriyArthAnnopasarpantyatarShulam .
GYAtaishcha kAraNairdehI na dehaM punararhati .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 207}
guru
atropAyaM pravakShyAmi yathAvachchhAstra chakShuShA .
tadviGYAnAchcharanprAGYaH prApnuyAtparamA.n gatim .. 1..\\
sarveShAmeva bhUtAnAM puruShaH shreShTha uchyate .
puruShebhyo dvijAnAhurdvijebhyo mantravAdinaH .. 2..\\
sarvabhUtavishiShTAste sarvaGYAH sarvadarshinaH .
brAhmaNA veda tattvaGYAstattvArthamatinishchayAH .. 3..\\
netrahIno yathA hyekaH kR^ichchhrANi labhate.adhvani .
GYAnahInastathA loke tasmAjGYAnavido.adhikAH .. 4..\\
tA.nstAnupAsate dharmAndharmakAmA yathAgamam .
na tveShAmarthasAmAnyamantareNa guNAnimAn .. 5..\\
vAgdehamanasA.n shaucha.n kShamA satyaM dhR^itiH smR^itiH .
sarvadharmeShu dharmaGYA GYAlpayanti guNAnimAn .. 6..\\
yadidaM brahmaNo rUpaM brahmacharyamiti smR^itam .
para.n tatsarvabhUtebhyastena yAnti parAM gatim .. 7..\\
li~Ngasa.nyogahIna.n yachchharIra sparshavarjitam .
shrotreNa shravaNa.n chaiva chakShuShA chaiva darshanam .. 8..\\
jihvayA rasana.n yachcha tadeva parivarjitam .
buddhyA cha vyavasAyena brahmacharyamakalmasam .. 9..\\
samyagvR^ittirbrahmalokaM prApnuyAnmadhyamaH surAn .
dvijAgryo jAyate vidvAnkanyasI.n vR^ittimAsthitaH .. 10..\\
suduShkaraM brahmacharyamupAya.n tatra me shR^iNu .
sampravR^ittamudIrNa.n cha nigR^ihNIyAddvijo manaH .. 11..\\
yoShitAM na kathAH shrAvyA na nirIkShyA nirambarAH .
kadA chiddarshanAdAsA.n durbalAnAvishedrajaH .. 12..\\
rAgotpattau charetkR^ichchhramahnastrirpravishedapaH .
magnaH svapne cha manasA trirjapedagha marShaNam .. 13..\\
pApmAnaM nirdahedevamantarbhUta.n rajo mayam .
GYAnayuktena manasA santatena vichakShaNaH .. 14..\\
kunapAmedhya sa.nyukta.n yadvadachhidra bandhanam .
tadvaddehagata.n vidyAdAtmAna.n dehabandhanam .. 15..\\
vAtapitta kaphAnrakta.n tva~NmA.nsa.n snAyumasthi cha .
majjA.n chaiva sirA jAlaistarpayanti rasA nR^iNAm .. 16..\\
dashavidyAddhamanyo.atra pa~nchendriya guNAvahAH .
yAbhiH sUkShmAH pratAyante dhamanyo.anyAH sahasrashaH .. 17..\\
evametAH sirA nadyo rasodA dehasAgaram .
tarpayanti yathAkAlamApagA iva sAgaram .. 18..\\
madhye cha hR^idayasyaikA sirA tvatra manovahA .
shukra.n sa~NkalpajaM nR^INAM sarvagAtrairvimu~nchati .. 19..\\
sarvagAtrapratAyinyastasyA hyanugatAH sirAH .
netrayoH pratipadyante vahantyastaijasa.n guNam .. 20..\\
payasyantarhita.n sarpiryadvannirmathyate khajaiH .
shukraM nirmathyate tadvaddehasa~NkalpajaiH khajaiH .. 21..\\
svapne.apyeva.n yathAbhyeti manaHsa~NkalpajaM rajaH .
shukramasparshaja.n dehAtsR^ijantyasya manovahA .. 22..\\
maharShirbhagavAnatrirveda tachchhukra sambhavam .
tribIjamindra daivatya.n tasmAdindriyamuchyate .. 23..\\
ye vai shukragati.n vidyurbhUtasa~NkarakArikAm .
virAgA dagdhadoShAste nApnuyurdehasambhavam .. 24..\\
guNAnA.n sAmyamAgamya manasaiva manovaham .
dehakarma nudanprAnAnantakAle vimuchyate .. 25..\\
bhavitA manaso GYAnaM mana eva pratAyate .
jyotiShmadvirajo divyamatra siddhaM mahAtmanAm .. 26..\\
tasmAttadavighAtAya karma kuryAdakalmasam .
rajastamashcha hitveha na tiryaggatimApnuyAt .. 27..\\
taruNAdhigata.n GYAna.n jArA durbalatAM gatam .
paripakva buddhiH kAlena Adatte mAnasaM balam .. 28..\\
sudurgamiva panthAnamatItya guNabandhanam .
yadA pashyettadA doShAnatItyAmR^itamashnute .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 208}
guru
duranteShvindriyArtheShu saktAH sIdanti jantavaH .
ye tvasaktA mahAtmAnaste yAnti paramA.n gatim .. 1..\\
janmamR^ityujarAduHkhairvyAdhibhirmanasaH klamaiH .
dR^iShTvema.n santataM loka.n ghatenmokShAya buddhimAn .. 2..\\
vA~Nmano bhyA.n sharIreNa shuchiH syAdanaha~NkR^itaH .
prashAnto GYAnavAnbhikShurnirapekShash charetsukham .. 3..\\
atha vA manasaH sa~NgaM pashyedbhUtAnukampayA .
atrApyupekShA.n kurvIta GYAtvA karmaphalaM jagat .. 4..\\
yatkR^itaM prAkshubha.n karma pApa.n vA tadupAshnute .
tasmAchchhubhAni karmANi kuryAdvAgbuddhikarmabhiH .. 5..\\
ahi.nsA satyavachana.n sarvabhUteShu chArjavam .
kShamA chaivApramAdashcha yasyaite sa sukhI bhavet .. 6..\\
yashchainaM parama.n dharma.n sarvabhUtasukhAvaham .
duHkhAnniHsaraNa.n veda sa tattvaGYaH sukhI bhavet .. 7..\\
tasmAtsamAhitaM buddhyA mano bhUteShu dhArayet .
nApadhyAyenna spR^ihayennAbaddha.n chintayedasat .. 8..\\
avAgyogaprayogeNa mano GYa.n sampravartate .
vivakShitA vA sadvAkya.n dharma.n sUkShmamavekShatA .
satyA.n vAchamahi.nsrA.n cha vadedanapavAdinIm .. 9..\\
kalkApetAmaparuShAmanR^isha.nsAmapaishunAm .
IdR^ishalpa.n cha vaktavyamavikShiptena chetasA .. 10..\\
vAkprabuddho hi sa.nrAgadvirAgAdvyAharedyati .
buddhyA hyanigR^ihItena manasA karma tAmasam .
rajo bhUtairhi karaNaiH karmaNA pratipadyate .. 11..\\
sa duHkhaM prApya loke.asminnarakAyopapadyate .
tasmAnmanovAksharIrairAchareddhairyamAtmanaH .. 12..\\
prakIrNa meShabhAro hi yadvaddhAryeta dasyubhiH .
pratilomA.n dishaM buddhvA sa.nsAramabudhAstathA .. 13..\\
tAneva cha yathA dasyUnkShiptvA gachchhechchhivA.n disham .
tathA rajastamaH karmANyutsR^ijya prApnuyAtsukham .. 14..\\
niHsandigdhamanIho vai muktaH sarvaparigrahaiH .
viviktachArI laghvAshI tapasvI niyatendriyaH .. 15..\\
GYAnadagdhaparikleshaH prayoga ratirAtmavAn .
niShprachAreNa manasA para.n tadadhigachchhati .. 16..\\
dhR^itimAnAtmavAnbuddhiM nigR^ihNIyAdasaMshayam .
mano buddhyA nigR^ihNIyAdviShayAnmanasAtmanaH .. 17..\\
nigR^ihItendriyasyAsya kurvANasya mano vashe .
devatAstAH prakAshante hR^iShTA yAnti tamIshvaram .. 18..\\
tAbhiH sa.nsaktamanaso brahmavatsamprakAshate .
etaishchApagataiH sarvairbrahmabhUyAya kalpate .. 19..\\
atha vA na pravarteta yogatantrairupakramet .
yena tantramaya.n tantra.n vR^ittiH syAttattadAcharet .. 20..\\
kana pinyAka kulmAsa shAkayAvaka saktayaH .
tathA mUlaphalaM bhaikShaM paryAyenopayojayet .. 21..\\
AhAraM niyata.n chaiva deshe kAle cha sAttvikam .
tatparIkShyAnuvarteta yatpravR^ittyanuvartakam .. 22..\\
pravR^ittaM noparundheta shanairagnimivendhayet .
GYAnendhita.n tato GYAnamarkavatsamprakAshate .. 23..\\
GYAnAdhiShThAnamaGYAna.n trI.NllokAnadhitiShThati .
viGYAnAnugata.n GYAnamaGYAnAdapakR^iShyate .. 24..\\
pR^ithaktvAtsamprayogAchcha nAsUyurveda shAshvatam .
sa tayorapavargaGYo vItarAgo vimuchyate .. 25..\\
vayo.atIto jarAmR^ityU jitvA brahma sanAtanam .
amR^ita.n tadavApnoti yattadakSharamavyayam .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 209}
guru
niShkalmaShaM brahmacharyamichchhatA charitu.n sadA .
nidrA sarvAtmanA tyAjyA svapnadoShAnavekShatA .. 1..\\
svapne hi rajasA dehI tamasA chAbhibhUyate .
dehAntaramivApannashcharatyapagatasmR^itiH .. 2..\\
GYAnAbhyAsAjjAgarato jiGYAsArthamanantaram .
viGYAnAbhiniveshAttu jAgaratyanisha.n sadA .. 3..\\
ahAha ko nvayaM bhAvaH svapne viShayavAniva .
pralInairindriyairdehI vartate dehavAniva .. 4..\\
atrochyate yathA hyetadveda yogeshvaro hariH .
tathaitadupapannArtha.n varNayanti maharShayaH .. 5..\\
indriyANA.n shramAtsvapnamAhuH sarvagataM budhAH .
manasastu pralInatvAttattadAhurnidarshanam .. 6..\\
kAryavyAsaktamanasaH sa~Nkalpo jAgrato hyapi .
yadvanmanorathaishvarya.n svapne tadvanmanogatam .. 7..\\
sa.nsArANAmasa~NkhyAnA.n kAmAtmA tadavApnuyAt .
manasyantarhita.n sarvaM veda sottama pUruShaH .. 8..\\
guNAnAmapi yadyattatkarma jAnAtyupasthitam .
tattachchha.nsanti bhUtAni mano yadbhAvita.n yathA .. 9..\\
tatastamupavartante guNA rAjasa tAmasAH .
sAttviko vA yathAyogamAnantarya phalodayaH .. 10..\\
tataH pashyatyasambaddhAnvAtapitta kaphottarAn .
rajastamo bhAvairbhAvaistadapyAhurduranvayam .. 11..\\
prasannairindriyairyadyatsa~Nkalpayati mAnasam .
tattatsvapne.apyuparate mano dR^iShTirnirIkShate .. 12..\\
vyApaka.n sarvabhUteShu vartate.apratighaM manaH .
manasyantarhita.n dvAraM dehamAsthAya mAnasam .. 13..\\
yattatsadasadavyakta.n svapityasminnidarshanam .
sarvabhUtAtmabhUtastha.n tadadhyAtmaguNa.n viduH .. 14..\\
lipseta manasA yashcha sa~NkalpAdaishvara.n guNam .
AtmaprabhAvAtta.n vidyAtsarvA hyAtmani devatAH .. 15..\\
eva.n hi tapasA yuktamarkavattamasaH param .
trailokyaprakR^itirdehI tapasA taM maheshvaram .. 16..\\
tapo hyadhiShThita.n devaistapo ghnamasuraistamaH .
etaddevAsurairgupta.n tadAhurGYAnalakShaNam .. 17..\\
sattva.n rajastamashcheti devAsuraguNAnviduH .
sattva.n deva guNa.n vidyAditarAvAsurau guNau .. 18..\\
brahma tatparama.n vedyamamR^ita.n jyotirakSharam .
ye vidurbhAvitAtmAnaste yAnti paramA.n gatim .. 19..\\
hetumachchhakyamAkhyAtumetAvajGYAnachakShuShA .
pratyAhAreNa vA shakyamavyaktaM brahma veditum .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 210}
guru
na sa veda para.n dharma.n yo na veda chatuShTayam .
vyaktAvyakte cha yattattva.n samprAptaM paramarShiNA .. 1..\\
vyaktaM mR^ityumukha.n vidyAdavyaktamamR^itaM padam .
pravR^itti lakShaNa.n dharmamR^iShirnArAyaNo.abravIt .. 2..\\
atraivAvasthita.n sarva.n trailokyaM sacharAcharam .
nivR^itti lakShaNa.n dharmamavyaktaM brahma shAshvatam .. 3..\\
pravR^itti lakShaNa.n dharmaM prajApatirathAbravIt .
pravR^ittiH punarAvR^ittirnivR^ittiH paramA gatiH .. 4..\\
tA.n gatiM paramAmeti nivR^itti paramo muniH .
GYAnatattvaparo nitya.n shubhAshubhanidarshakaH .. 5..\\
tadevametau viGYeyAvavyaktapuruShAvubhau .
avyaktapuruShAbhyA.n tu yatsyAdanyanmahattaram .. 6..\\
ta.n visheShamavekSheta visheSheNa vichakShaNaH .
anAdyantAvubhAvetAvali~Ngau chApyubhAvapi .. 7..\\
ubhau nityau sUkShmatarau mahadbhyash cha mahattarau .
sAmAnyametadubhayoreva.n hyanyadvisheShaNam .. 8..\\
prakR^ityA sarga dharmiNyA tathA trividha sattvayA .
viparItamato vidyAtkShetraGYasya cha lakShaNam .. 9..\\
prakR^iteshcha vikArANA.n draShTAramaguNAnvitam .
agrAhyau puruShAvetAvali~Ngatvadasa.nhitau .. 10..\\
sa.nyogalakShaNotpattiH karmajA gR^ihyate yayA .
karaNaiH karma nirvR^ittaiH kartA yadyadvicheShTate .
kIrtyate shabdasa~nj~nAbhiH ko.ahameSho.apyasAviti .. 11..\\
uShNIsavAnyathA vastraistribhirbhavati sa.nvR^itaH .
sa.nvR^ito.aya.n tathA dehI sattvarAjasa tAmasaiH .. 12..\\
tasmAchchatuShTaya.n vedyametairhetubhirAchitam .
yathA sa~nj~no hyaya.n samyagantakAle na muhyati .. 13..\\
shriya.n divyAmabhiprepsurbrahma vA~NmanasA shuchiH .
shArIrairniyamairugraishcharenniShkalmaSha.n tapaH .. 14..\\
trailokya.n tapasA vyAptamantarbhUtena bhAsvatA .
sUryashcha chandramAshchaiva bhAsatastapasA divi .. 15..\\
pratApastapaso GYAna.n loke saMshabdita.n tapaH .
rajastamo ghna.n yatkarma tapasastatsvalakShaNam .. 16..\\
brahmacharyamahi.nsA cha shArIra.n tapa uchyate .
vA~Nmano niyamaH sAmyaM mAnasa.n tapa uchyate .. 17..\\
vidhiGYebhyo dvijAtibhyo grAhyamanna.n vishiShyate .
AhAraniyamenAsya pApmA nashyati rAjasaH .. 18..\\
vaimanasya.n cha viShaye yAntyasya kvaraNAni cha .
tasmAttanmAtramAdadyAdyAvadatra prayojanam .. 19..\\
antakAle vayotkarShAchchhanaiH kuryAdanAturaH .
eva.n yuktena manasA GYAna.n tadupapadyate .. 20..\\
rajasA chApyaya.n dehI dehavA~nshabdavachcharet .
kAryairavyAhata matirvairAgyAtprakR^itau sthitaH .
A dehAdapramAdAchcha dehAntAdvipramuchyate .. 21..\\
hetuyuktaH sadotsargo bhUtAnAM pralayastathA .
parapratyaya sarge tu niyataM nAtivartate .. 22..\\
bhavAnta prabhava praGYA Asate ye viparyayam .
dhR^ityA dehAndhArayanto buddhisa~NkShipta mAnasAH .
sthAnebhyo dhva.nsamAnAshcha sUkShmatvAttAnupAsate .. 23..\\
yathAgama.n cha tatsarvaM buddhyA tannaiva budhyate .
dehAnta.n kashchidansvAste bhAvitAtmA nirAshrayaH .
yukto dhAraNayA kashchitsattA.n ke chidupAsate .. 24..\\
abhyasyanti para.n deva.n vidyutsaMshabditAkSharam .
antakAle hyupAsannAstapasA dagdhakilbiShAH .. 25..\\
sarva ete mahAtmAno gachchhanti paramA.n gatim .
sUkShma.n visheShaNa.n teShAmavekShechchhAstra chakShuShA .. 26..\\
deha.n tu parama.n vidyAdvimuktamaparigraham .
antarikShAdanyatara.n dhAraNAsaktamAnasam .. 27..\\
martyalokAdvimuchyante vidyA sa.nyukta mAnasAH .
brahmabhUtA virajasastato yAnti parA.n gatim .. 28..\\
kasAya varjita.n GYAnaM yeShAm utpadyate.achalam .
te yAnti paramA.NllokAnvishudhyanto yathAbalam .. 29..\\
bhagavantamaja.n divya.n viShNumavyaktasa~nj~nitam .
bhAvena yAnti shuddhA ye GYAnatR^iptA nirAshiShaH .. 30..\\
GYAtvAtmastha.n hari.n chaiva nivartante na te.avyayAH .
prApya tatparama.n sthAnaM modante.akSharamavyayam .. 31..\\
etAvadetadviGYAnametadasti cha nAsti cha .
tR^iShNA baddha.n jagatsarvaM chakravatparivartate .. 32..\\
bisa tanturyathaivAyamantasthaH sarvato bise .
tR^iShNA tanturanAdyantastathA dehagataH sadA .. 33..\\
sUchyA sUtra.n yathA vastre sa.nsArayati vAyakaH .
tadvatsa.nsArasUtra.n hi tR^iShNA sUchyA nibadhyate .. 34..\\
vikAraM prakR^iti.n chaiva puruShaM cha sanAtanam .
yo yathAvadvijAnAti sa vitR^inso vimuchyate .. 35..\\
prakAshaM bhagavAnetadR^iShirnArAyaNo.amR^itam .
bhUtAnAmanukampArtha.n jagAda jagato hitam .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 211}
y
kena vR^ittena vR^ittaGYo janako mithilAdhipaH .
jagAma mokSha.n dharmaGYo bhogAnutsR^ijya mAnuShAn .. 1..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
yena vR^ittena vR^ittaGYaH sa jagAma mahatsukham .. 2..\\
janako janadevastu mithilAyA.n janAdhipaH .
aurdhva dehika dharmANAmAsIdyukto vichintane .. 3..\\
tasya sma shatamAchAryA vasanti satata.n gR^ihe .
darshayantaH pR^ithagdharmAnnAnA pAsanda vAdinaH .. 4..\\
sa teShAM pretya bhAve cha pretya jAtau vinishchaye .
AgamasthaH sa bhUyiShThamAtmatattve na tuShyati .. 5..\\
tatra pa~nchashikho nAma kApileyo mahAmuniH .
paridhAvanmahI.n kR^itsnAM jagAma mithilAm api .. 6..\\
sarvasaMnyAsadharmANA.n tattvaGYAnavinishchaye .
suparyavasitArthashcha nirdvandvo naShTa saMshayaH .. 7..\\
R^iShINAmAhureka.n ya.n kAmAdavasitaM nR^iShu .
shAshvata.n sukhamatyantamanvichchhansa sudurlabham .. 8..\\
yamAhuH kapila.n sA~NkhyAH paramarShiM prajApatim .
sa manye tena rUpeNa vismApayati hi svayam .. 9..\\
AsureH prathama.n shiShyaM yamAhushchirajIvinam .
pa~ncha srotasi yaH sattramAste varShasahasrikam .. 10..\\
ta.n samAsInamAgamya mandala.n kApilaM mahat .
puruShAvasthamavyaktaM paramArthaM nibodhayat .. 11..\\
iShTi sattreNa sa.nsiddho bhUyashcha tapasA muniH .
kShetrakShetraGYayorvyaktiM bubudhe deva darshanaH .. 12..\\
yattadekAkSharaM brahma nAnArUpaM pradR^ishyate .
Asurirmandale tasminpratipede tadavyayam .. 13..\\
tasya pa~nchashikhaH shiShyo mAnuShyA payasA bhR^itaH .
brAhmaNI kapilA nAma kA chidAsItkutumbinI .. 14..\\
tasyAH putratvamAgamya striyAH sa pibati stanau .
tataH sa kApileyatva.n lebhe buddhi.n cha naiShThikIm .. 15..\\
etanme bhagavAnAha kApileyAya sambhavam .
tasya tatkApileyatva.n sarvavittvamanuttamam .. 16..\\
sAmAnya.n kapilo GYAtvA dharmaGYAnAm anuttamam .
upetya shatamAchAryAnmohayAmasa hetubhiH .. 17..\\
janakastvabhisa.nraktaH kApileyAnudarshanAt .
utsR^ijya shatamAchAryAnpR^iShThato.anujagAma tam .. 18..\\
tasmai paramakalpAya pranatAya cha dharmataH .
abravItparamaM mokSha.n yattatsA~NkhyaM vidhIyate .. 19..\\
jAtinirvedamuktvA hi karma nirvedamabravIt .
karma nirvedamuktvA cha sarvanirvedamabravIt .. 20..\\
yadartha.n karma sa.nsargaH karmaNAM cha phalodayaH .
tadanAshvAsikaM mogha.n vinAshi chalamadhruvam .. 21..\\
dR^ishyamAne vinAshe cha pratyakShe lokasAkShike .
AgamAtparamastIti bruvannapi parAjitaH .. 22..\\
anAtmA hyAtmano mR^ityuH klesho mR^ityurjarA mayaH .
AtmAnaM manyate mohAttadasamyakparaM matam .. 23..\\
atha chedevamapyasti yalloke nopapadyate .
ajaro.ayamamR^ityushcha rAjAsau manyate tathA .. 24..\\
asti nAstIti chApyetattasminnasati lakShaNe .
kimadhiShThAya tadbrUyAllokayAtrA vinishchayam .. 25..\\
pratyakSha.n hyetayormUla.n kR^itAntaitihyayorapi .
pratyakSho hyAgamo.abhinnaH kR^itAnto vA na ki.n chana .. 26..\\
yatra tatrAnumAne.asti kR^itaM bhAvayate.api vA .
anyo jIvaH sharIrasya nAstikAnAM mate smR^itaH .. 27..\\
reto vata kanIkAyA.n ghR^itapAkAdhivAsanam .
jAtismR^itirayaH kAntaH sUryakAnto.ambulakShaNam .. 28..\\
pretya bhUtAtyayashchaiva devatAbhyupayAchanam .
mR^ite karma nivR^ittishcha pramAnamiti nishchayaH .. 29..\\
na tvete hetavaH santi ye ke chinmUrti sa.nsthitAH .
amartyasya hi martyena sAmAnyaM nopapadyate .. 30..\\
avidyA karma cheShTAnA.n ke chidAhuH punarbhavam .
kAraNa.n lobhamohau tu doShANA.n cha niShevaNam .. 31..\\
avidyA.n kShetramAhurhi karma bIjaM tathA kR^itam .
tR^iShNA sa~njanana.n sneha eSha teShAM punarbhavaH .. 32..\\
tasminvyUdhe cha dagdhe cha chitte maraNadharmiNi .
anyo.anyAjjAyate dehastamAhuH sattvasa~NkShayam .. 33..\\
yadA sa rUpatashchAnyo jAtitaH shrutito.arthataH .
kathamasminsa ityeva sambandhaH syAdasa.nhitaH .. 34..\\
eva.n sati cha kA prItirdAnavidyA tapobalaiH .
yadanyAcharita.n karma sarvamanyaH prapadyate .. 35..\\
yadA hyayamihaivAnyaiH prAkR^itairduHkhito bhavet .
sukhitairduHkhitairvApi dR^ishyo.apyasya vinirnayaH .. 36..\\
tathA hi musalairhanyaH sharIra.n tatpunarbhavet .
pR^ithagGYAna.n yadanyachcha yenaitannopalabhyate .. 37..\\
R^ituH sa.nvatsarastithyaH shItoShNe cha priyApriye .
yathAtItAni pashyanti tAdR^ishaH sattvasa~NkShayaH .. 38..\\
jarayA hi parItasya mR^ityunA vA vinAshinA .
durbala.n durbalaM pUrvaM gR^ihasyeva vinashyati .. 39..\\
indriyANi mano vAyuH shonitaM mA.nsamasthi cha .
AnupUrvyA vinashyanti sva.n dhAtumupayAnti cha .. 40..\\
lokayAtrA vidhAna.n cha dAnadharmaphalAgamaH .
yadartha.n veda shabdAshcha vyavahArAshcha laukikAH .. 41..\\
iti samya~Nmanasyete bahavaH santi hetavaH .
etadastIdamastIti na ki.n chitpratipadyate .. 42..\\
teShA.n vimR^ishatAmeva.n tattatsamabhidhAvatAm .
kva chinnivishate buddhistatra jIryati vR^ikShavat .. 43..\\
evamarthairanarthaishcha duHkhitAH sarvajantavaH .
AgamairapakR^iShyante hastipairhastino yathA .. 44..\\
arthA.nstathAtyantasukhAvahAMsh cha
lipsanta ete bahavo vishulkAH .
mahattara.n duHkhamabhiprapannA
hitvAmiShaM mR^ityuvashaM prayAnti .. 45..\\
vinAshino hyadhruva jIvitasya
kiM bandhubhirmitra parigrahaish cha .
vihAya yo gachchhati sarvameva
kShaNena gatvA na nivartate cha .. 46..\\
bhUvyoma toyAnala vAyavo hi
sadA sharIraM paripAlayanti .
itIdamAlakShya kuto ratibhaved
vinAshino hyasya na sharma vidyate .. 47..\\
idamanupadhi vAkyamachchhalaM
paramanirAmayamAtmasAkShikam .
narapatirabhivIkShya vismitaH
punaranuyoktumidaM prachakrame .. 48..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 212}
bhii
janako janadevastu GYApitaH paramarShiNA .
punarevAnupaprachchha sAmprayAye bhavAbhavau .. 1..\\
bhagavanyadidaM pretya sa~nj~nA bhavati kasya chit .
eva.n sati kimaGYAnaM GYAnaM vA ki.n kariShyati .. 2..\\
sarvamuchchheda niShTha.n syAtpashya chaitaddvijottama .
apramattaH pramatto vA ki.n visheSha.n kariShyati .. 3..\\
asa.nsargo hi bhUteShu sa.nsargo vA vinAshiShu .
kasmai kriyeta kalpena nishchayaH ko.atra tattvataH .. 4..\\
tamasA hi pratichchhanna.n vibhrAntamiva chAturam .
punaH prashamayanvAkyaiH kaviH pa~nchashikho.abravIt .. 5..\\
uchchheda niShThA nehAsti bhAvaniShThA na vidyate .
aya.n hyapi samAhAraH sharIrendriya chetasAm .
vartate pR^ithaganyonyamapyapAshritya karmasu .. 6..\\
dhAtavaH pa~nchashAkho.aya.n kha.n vAyurjyotirambubhUH .
te svabhAvena tiShThanti viyujyante svabhAvataH .. 7..\\
AkAsha.n vAyurUShmA cha sneho yachchApi pArthivam .
eSha pa~ncha samAhAraH sharIramiti naikadhA .
GYAnamUShmA cha vAyushcha trividhaH karmasa~NgrahaH .. 8..\\
indriyANIndriyArthAshcha svabhAvashchetanA manaH .
prANApAnau vikArashcha dhAtavashchAtra niHsR^itAH .. 9..\\
shravaNa.n sparshana.n jihvA dR^iShTirnAsA tathaiva cha .
indriyANIti pa~nchaite chittapUrva~NgamA guNAH .. 10..\\
tatra viGYAnasa.nyuktA trividhA vedanA dhruvA .
sukhaduHkheti yAmAhuraduHkhetyasukheti cha .. 11..\\
shabdaH sparshashcha rUpa.n cha raso gandhashcha mUrtyatha .
ete hyAmaraNAtpa~ncha so guNA GYAnasiddhaye .. 12..\\
teShu karma nisargashcha sarvatattvArtha nishchayaH .
tamAhuH parama.n shukraM buddhirityavyayaM mahat .. 13..\\
ima.n guNasamAhAramAtmabhAvena pashyataH .
asamyagdarshanairduHkhamanantaM nopashAmyati .. 14..\\
anAtmeti cha yaddR^iShTa.n tenAhaM na mametyapi .
vartate kimadhiShThAnA prasaktA duHkhasantatiH .. 15..\\
tatra samya~Nmano nAma tyAgashAstramanuttamam .
shR^iNu yattava mokShAya bhAsyamAnaM bhaviShyati .. 16..\\
tyAga eva hi sarveShAmuktAnAmapi karmaNAm .
nityaM mithyA vinItAnA.n klesho duHkhAvaho mataH .. 17..\\
dravyatyAge tu karmANi bhogatyAge vratAnyapi .
sukhatyAge tapoyogaH sarvatyAge samApanA .. 18..\\
tasya mArgo.ayamadvaidhaH sarvatyAgasya darshitaH .
viprahAnAya duHkhasya durgatirhyanyathA bhavet .. 19..\\
pa~ncha GYAnendriyANyuktvA manaH sasthAni chetasi .
manaH sasthAni vakShyAmi pa~ncha karmendriyANi tu .. 20..\\
hastau karmendriya.n GYeyamatha pAdau gatIndriyam .
prajanAnandayoH shepho visarge pAyurindriyam .. 21..\\
vAktu shabdavisheShArtha.n gatiM pa~nchAnvitA.n viduH .
evamekAdashaitAni buddhyA tvavasR^ijenmanaH .. 22..\\
karNau shabdashcha chitta.n cha trayaH shravaNasa~Ngrahe .
tathA sparshe tathArUpe tathaiva rasagandhayoH .. 23..\\
evaM pa~ncha trikA hyete guNAstadupalabdhaye .
yena yastrividho bhAvaH paryAyAtsamupasthitaH .. 24..\\
sAttviko rAjasashchaiva tAmasashchaiva te trayaH .
trividhA vedanA yeShu prasUtA sarvasAdhanA .. 25..\\
praharShaH prItirAnandaH sukha.n saMshAnta chittatA .
akutashchitkutashchidvA chittataH sAttviko guNaH .. 26..\\
atuShTiH paritApashcha shoko lobhastathAkShamA .
li~NgAni rajasastAni dR^ishyante hetvahetutaH .. 27..\\
avivekastathA mohaH pramAdaH svapnatandritA .
katha.n chidapi vartante vividhAstAmasA guNAH .. 28..\\
tatra yatprItisa.nyukta.n kAye manasi vA bhavet .
vartate sAttviko bhAva ityapekSheta tattathA .. 29..\\
yattu santApasa.nyuktamaprItikaramAtmanaH .
pravR^itta.n raja ityeva tatastadabhichintayet .. 30..\\
atha yanmohasa.nyukta.n kAye manasi vA bhavet .
apratarkyamaviGYeya.n tamastadupadhArayet .. 31..\\
taddhi shrotrAshrayaM bhUta.n shabdaH shrotraM samAshritaH .
nobhaya.n shabdaviGYAne viGYAnasyetarasya vA .. 32..\\
eva.n tvakchakShuShI jihvA nAsikA chaiva pa~nchamI .
sparshe rUpe rase gandhe tAni cheto manash cha tat .. 33..\\
svakarma yugapadbhAvo dashasveteShu tiShThati .
chittamekAdasha.n viddhi buddhirdvAdashamI bhavet .. 34..\\
teShAmayugapadbhAve uchchhedo nAsti tAmasaH .
Asthito yugapadbhAve vyavahAraH sa laukikaH .. 35..\\
indriyANyavasR^ijyApi dR^iShTvA pUrva.n shrutAgamam .
chintayannAnuparyeti tribhirevAnvito guNaiH .. 36..\\
yattamopahata.n chittamAshu sa~ncAramadhruvam .
karotyuparama.n kAle tadAhustAmasa.n sukham .. 37..\\
yadyadAgamasa.nyuktaM na kR^itsnamupashAmyati .
atha tatrApyupAdatte tamo vyaktamivAnR^itam .. 38..\\
evameSha prasa~NkhyAtaH svakarma pratyayI guNaH .
katha.n chidvartate samyakkeShAM chidvA na vartate .. 39..\\
evamAhuH samAhAra.n kShetramadhyAtmachintakAH .
sthito manasi yo bhAvaH sa vai kShetraGYa uchyate .. 40..\\
eva.n sati ka uchchhedaH shAshvato vAkathaM bhavet .
svabhAvAdvartamAneShu sarvabhUteShu hetutaH .. 41..\\
yathArNava gatA nadyo vyaktIrjahati nAma cha .
na cha svatAM niyachchhanti tAdR^ishaH sattvasa~NkShayaH .. 42..\\
eva.n sati kutaH sa~nj~nA pretya bhAve punarbhavet .
prati saMmishrite jIve gR^ihyamANe cha madhyataH .. 43..\\
imA.n tu yo veda vimokShabuddhim
AtmAnamanvichchhati chApramattaH .
na lipyate karmaphalairaniShTaiH
pattraM bisasyeva jalena siktam .. 44..\\
dR^idhairshcha pAshairbahubhirvimuktaH
prajA nimittairapi daivataish cha .
yadA hyasau sukhaduHkhe jahAti
muktastadAgryA.n gatimetyali~NgaH .
shrutipramAnAgama ma~Ngalaish cha
shete jarAmR^ityubhayAdatItaH .. 45..\\
kShINe cha puNye vigate cha pApe
tato nimitte cha phale vinaste .
alepamAkAshamali~Ngamevam
AsthAya pashyanti mahaddhyasaktAH .. 46..\\
yathorNa nAbhiH parivartamAnas
tantu kShaye tiShThati pAtyamAnaH .
tathA vimuktaH prajahAti duHkhaM
vidhva.nsate loShTa ivAdrimarchchhan .. 47..\\
yathA ruruH shR^i~Ngamatho purANaM
hitvA tvacha.n vApyurago yathAvat .
vihAya gachchhatyanavekShamANas
tathA vimukto vijahAti duHkham .. 48..\\
druma.n yathA vApyudake patantam
utsR^ijya pakShI prapatatyasaktaH .
tathA hyasau sukhaduHkhe vihAya
muktaH parArdhyA.n gatimetyali~NgaH .. 49..\\
api cha bhavati maithilena gItaM
naragamupAhitamagninAbhivIkShya .
na khalu mama tuSho.api dahyate.atra
svayamidamAha kila sma bhUmipAlaH .. 50..\\
idamamR^itapada.n videharAjaH
svayamiha pa~nchashikhena bhAsyamAnaH .
nikhilamabhisamIkShya nishchitArthaM
paramasukhI vijahAra vItashokaH .. 51..\\
ima.n hi yaH pathati vimokShanishchayaM
na hIyate satatamavekShate tathA .
upadravAnnAnubhavatyaduHkhitaH
pramuchyate kapilamivaitya maithilaH .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 213}
y
ki.n kurvansukhamApnoti kiM kurvanduHkhamApnute .
ki.n kurvannirbhayo loke siddhashcharati bhArata .. 1..\\
bhii
damameva prasha.nsanti vR^iddhAH shrutisamAdhayaH .
sarveShAmeva varNAnAM brAhmaNasya visheShataH .. 2..\\
nAdAntasya kriyA siddhiryathAvadupalabhyate .
kriyA tapashcha vedAshcha dame sarvaM pratiShThitam .. 3..\\
damastejo vardhayati pavitra.n dama uchyate .
vipApmA nirbhayo dAntaH puruSho vindate mahat .. 4..\\
sukha.n dAntaH prasvapiti sukhaM cha pratibudhyate .
sukha.n loke viparyeti manashchAsya prasIdati .. 5..\\
tejo damena dhriyate na tattIkShNo.adhigachchhati .
amitrAMshcha bahUnnityaM pR^ithagAtmani pashyati .. 6..\\
kravyAdbhya iva bhUtAnAmadAntebhyaH sadA bhayam .
teShA.n vipratiShedhArthaM rAjA sR^iShTaH svayambhuvA .. 7..\\
AshrameShu cha sarveShu dama eva vishiShyate .
yachcha teShu phala.n dharme bhUyo dAnte taduchyate .. 8..\\
teShA.n li~NgAni vakShyAmi yeShAM samudayo damaH .
akArpaNyamasa.nrambhaH santoShaH shraddadhAnatA .. 9..\\
akrodha ArjavaM nityaM nAtivAdo na mAnitA .
guru pUjAnasUyA cha dayA bhUteShvapaishunam .. 10..\\
janavAdamR^iShA vAdastuti nindA vivarjanam .
sAdhu kAmashchAspR^ihayannAyAti pratyayaM nR^iShu .. 11..\\
avairakR^itsUpachAraH samo nindA prasha.nsayoH .
suvR^ittaH shIlasampannaH prasannAtmAtmavAnbudhaH .
prApya loke cha satkAra.n svargaM vai pretya gachchhati .. 12..\\
sarvabhUtahite yukto na smayAddveShTi vai janam .
mahAhrada ivAkShobhya praGYA tR^iptaH prasIdati .. 13..\\
abhaya.n sarvabhUtebhyaH sarveShAmabhayaM yataH .
namasyaH sarvabhUtAnA.n dAnto bhavati GYAnavAn .. 14..\\
na hR^iShyati mahatyarthe vyasane cha na shochati .
sa vai parimita praGYaH sa dAnto dvija uchyate .. 15..\\
karmabhiH shrutasampannaH sadbhirAcharitaiH shubhaiH .
sadaiva damasa.nyuktastasya bhu~Nkte mahatphalam .. 16..\\
anasUyA kShamA shAntiH santoShaH priyavAditA .
satya.n dAnamanAyAso naiSha mArgo durAtmanAm .. 17..\\
kAmakrodhau vashe kR^itvA brahmachArI jitendriyaH .
vikramya ghore tapasi brAhmaNaH saMshitavrataH .
kAlAkA~NkShI charellokAnnirapAya ivAtmavAn .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 214}
y
dvijAtayo vratopetA yadidaM bhu~njate haviH .
annaM brAhmaNa kAmAya kathametatpitAmaha .. 1..\\
bhii
avedokta vratopetA bhu~njAnAH kAryakAriNaH .
vedokteShu cha bhu~njAnA vrataluptA yudhiShThira .. 2..\\
y
yadida.n tapa ityAhurupavAsaM pR^ithagjanAH .
etattapo mahArAja utAho ki.n tapo bhavet .. 3..\\
bhii
mAsapakShopavAsena manyante yattapo janAH .
AtmatantropaghAtaH sa na tapastatsatAM matam .
tyAgashcha sannatishchaiva shiShyate tapa uttamam .. 4..\\
sadopavAsI cha bhavedbrahmachArI sadaiva cha .
munishcha syAtsadA vipro daivata.n cha sadA bhajet .. 5..\\
kutumbiko dharmakAmaH sadA svapnashcha bhArata .
amA.nsAshI sadA cha syAtpavitra.n cha sadA japet .. 6..\\
amR^itAshI sadA cha syAnna cha syAdviShabhojanaH .
vighasAshI sadA cha syAtsadA chaivAtithi priyaH .. 7..\\
y
katha.n sadopavAsI syAdbrahmachArI kathaM bhavet .
vighasAshI katha.n cha syAtsadA chaivAtithi priyaH .. 8..\\
bhii
antarA prAtarAsha.n cha sAyamAshaM tathaiva cha .
sadopavAsI cha bhavedyo na bhu~Nkte katha.n chana .. 9..\\
bhAryA.n gachchhanbrahmachArI R^itau bhavati brAhmaNaH .
R^itavAdI sadA cha syAjGYAnanityashcha yo naraH .. 10..\\
abhakShayanvR^ithA mA.nsamamA.nsAshI bhavatyuta .
dAnanityaH pavitrashcha asvapnashcha divA svapan .. 11..\\
bhR^ityAtithiShu yo bhu~Nkte bhuktavatsu sadA sa ha .
amR^ita.n sakalaM bhu~Nkta iti viddhi yudhiShThira .. 12..\\
abhuktavatsu nAshnAnaH satata.n yastu vai dvijaH .
abhojanena tenAsya jitaH svargo bhavatyuta .. 13..\\
devatAbhyaH pitR^ibhyashcha bhR^ityebhyo.atithibhiH saha .
avashiShTa.n tu yo.ashnAti tamAhurvighasAsinam .. 14..\\
teShA.n lokA hyaparyantAH sadane brahmaNA saha .
upasthitAshchApsarobhiH pariyAnti divaukasaH .. 15..\\
devatAbhishcha ye sArdhaM pitR^ibhishchopabhu~njate .
ramante putrapautraishcha teShA.n gatiranuttamA .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 215}
y
yadida.n karma loke.asmi~nshubha.n vA yadi vAshubham .
puruSha.n yojayatyeva phalayogena bhArata .. 1..\\
kartA svittasya puruSha utAho neti saMshayaH .
etadichchhAmi tattvena tvattaH shrotuM pitAmaha .. 2..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
prahrAdasya cha sa.nvAdamindrasya cha yudhiShThira .. 3..\\
asakta.n dhUtapApmAnaM kule jAtaM bahushrutam .
astambhamanaha~NkAra.n sattvasthaM samaye ratam .. 4..\\
tulyanindAstuti.n dAnta.n shUnyAgAra niveshanam .
charAcharANAM bhUtAnA.n viditaprabhavApyayam .. 5..\\
akrudhyantamahR^iShyantamapriyeShu priyeShu cha .
kA~nchane vAtha loShTe vA ubhayoH samadarshanam .. 6..\\
AtmaniHshreyasaGYAne dhIraM nishchita nishchayam .
parAvaraGYaM bhUtAnA.n sarvaGYaM samadarshanam .. 7..\\
shakraH prahrAdamAsInamekAnte sa.nyatendriyam .
bubhutsamAnastatpraGYAmabhigamyedamabravIt .. 8..\\
yaiH kaishchItsaMmato loke guNaiH syAtpuruSho nR^iShu .
bhavatyanapagAnsarvA.nstAnguNA.NllakShayAmahe .. 9..\\
atha te lakShyate buddhiH samA bAla janairiha .
AtmAnaM manyamAnaH sa~nshreyaH kimiha manyase .. 10..\\
baddhaH pAshaishchyutaH sthAnAddviShatA.n vashamAgataH .
shriyA vihInaH prahrAda shochitavye na shochasi .. 11..\\
praGYA lAbhAttu daiteya utAho dhR^itimattayA .
prahrAda svastharUpo.asi pashyanvyasanamAtmanaH .. 12..\\
iti sa~ncoditastena dhIro nishchita nishchayaH .
uvAcha shlakShNayA vAchA svAM praGYAmanuvarNayan .. 13..\\
pravR^itti.n cha nivR^ittiM cha bhUtAnA.n yo na budhyate .
tasya stambho bhavedbAlyAnnAsti stambho.anupashyataH .. 14..\\
svabhAvAtsampravartante nivartante tathaiva cha .
sarve bhAvAstathA bhAvAH puruShArtho na vidyate .. 15..\\
puruShArthasya chAbhAve nAsti kashchitsvakArakaH .
svaya.n tu kurvatastasya jAtu mAno bhavediha .. 16..\\
yastu kartAramAtmAnaM manyate sAdhvasAdhunoH .
tasya doShavatI praGYA svamUrtyaGYeti me matiH .. 17..\\
yadi syAtpuruShaH kartA shakrAtma shreyase dhruvam .
ArambhAstasya sidhyeranna cha jAtu parAhavet .. 18..\\
aniShTasya hi nirvR^ittiranivR^ittiH priyasya cha .
lakShyate yatamAnAnAM puruShArthastataH kutaH .. 19..\\
aniShTasyAbhinirvR^ittimiShTasa.nvR^ittimeva cha .
aprayatnena pashyAmaH keShA.n chittatsvabhAvataH .. 20..\\
pratirUpa dharAH ke chiddR^ishyante buddhisattamAH .
virUpebhyo.alpabuddhibhyo lipsamAnA dhanAgamam .. 21..\\
svabhAvapreritAH sarve nivishante guNA yadA .
shubhAshubhAstadA tatra tasya kiM mAnakAraNam .. 22..\\
svabhAvAdeva tatsarvamiti me nishchitA matiH .
AtmapratiShThitA praGYA mama nAsti tato.anyathA .. 23..\\
karmaja.n tviha manye.ahaM phalayoga.n shubhAshubham .
karmaNA.n viShaya.n kR^itsnamahaM vakShyAmi tachchhR^iNu .. 24..\\
yathA vedayate kashchidodana.n vAyaso vadan .
eva.n sarvANi karmANi svabhAvasyaiva lakShaNam .. 25..\\
vikArAneva yo veda na veda prakR^itiM parAm .
tasya stambho bhavedbAlyAnnAsti stambho.anupashyataH .. 26..\\
svabhAvabhAvino bhAvAnsarvAneveha nishchaye .
budhyamAnasya darpo vA mAno vA ki.n kariShyati .. 27..\\
veda dharmavidhi.n kR^itsnaM bhUtAnAM chApyanityatAm .
tasmAchchhakra na shochAmi sarva.n hyevedamantavat .. 28..\\
nirmamo niraha~NkAro nirIho muktabandhanaH .
svastho.avyapetaH pashyAmi bhUtAnAM prabhavApyayau .. 29..\\
kR^itapraGYasya dAntasya vitR^iShNasya nirAshiShaH .
nAyAsa vidyate shakra pashyato lokavidyayA .. 30..\\
prakR^itau cha vikAre cha na me prItirna cha dviShe .
dveShTAraM na cha pashyAmi yo mamAdya mamAyate .. 31..\\
nordhvaM nAvAnna tiryakcha na kva chichchhakra kAmaye .
na viGYAne na viGYeye nAGYAne sharma vidyate .. 32..\\
zakra
yenaiShA labhyate praGYA yena shAntiravApyate .
prabrUhi tamupAyaM me samyakprahrAda pR^ichchhate .. 33..\\
prahlaada
ArjavenApramAdena prasAnenAtmavattayA .
vR^iddhashushrUsayA shakra puruSho labhate mahat .. 34..\\
svabhAvAllabhate praGYA.n shAntimeti svabhAvataH .
svabhAvAdeva tatsarva.n yatki.n chidanupashyasi .. 35..\\
bhii
ityukto daitya patinA shakro vismayamAgamat .
prItimAMshcha tadA rAja.nstadvAkyaM pratyapUjayat .. 36..\\
sa tadAbhyarchya daityendra.n trailokyapatirIshvaraH .
asurendramupAmantya jagAma svaM niveshanam .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 216}
y
yayA buddhyA mahIpAlo bhraShTa shrIrvicharenmahIm .
kAladaNDa viniShpiShTastanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
vAsavasya cha sa.nvAdaM balervairochanasya cha .. 2..\\
pitAmahamupAgatya pranipatya kR^itA~njaliH .
sarvAnevAsurA~njitvA baliM paprachchha vAsavaH .. 3..\\
yasya sma dadato vittaM na kadA chana hIyate .
taM baliM nAdhigachchhAmi brahmannAchakShva me balim .. 4..\\
sa eva hyastamayate sa sma vidyotate dishaH .
sa varShati sma varShANi yathAkAlamatandritaH .
taM baliM nAdhigachchhAmi brahmannAchakShva me balim .. 5..\\
sa vAyurvaruNashchaiva sa raviH sa cha chandramAH .
so.agnistapati bhUtAni pR^ithivI cha bhavatyuta .
taM baliM nAdhigachchhAmi brahmannAchakShva me balim .. 6..\\
brahmaa
naitatte sAdhu maghavanyadetadanupR^ichchhasi .
pR^iShTastu nAnR^itaM brUyAttasmAdvakShyAmi te balim .. 7..\\
uShTreShu yadi vA goShu khareShvashveShu vA punaH .
variShTho bhavitA jantuH shUnyAgAre shachIpate .. 8..\\
zakra
yadi sma balinA brahma~nshUnyAgAre sameyivAn .
hanyAmenaM na vA hanyA.n tadbrahmannanushAdhi mAm .. 9..\\
brahmaa
mA sma shakra bali.n hi.nsIrna balirvadhamarhati .
nyAyA.nstu shakra prastavyastvayA vAsava kAmyayA .. 10..\\
bhii
evamukto bhagavatA mahendraH pR^ithivI.n tadA .
chachArairAvata skandhamadhiruhya shriyA vR^itaH .. 11..\\
tato dadarsha sabali.n kharaveSheNa sa.nvR^itam .
yathA khyAtaM bhagavatA shUnyAgAra kR^itAlayam .. 12..\\
zakra
kharayonimanuprAptastuShabhakSho.asi dAnava .
iya.n te yoniradhamA shoShasyAho na shochasi .. 13..\\
adR^iShTaM bata pashyAmi dviShatA.n vashamAgatam .
shriyA vihInaM mitraishcha bhraShTa vIryaparAkramam .. 14..\\
yadyadyAnasahasreNa GYAtibhiH parivAritaH .
lokAnpratApayansarvAnyAsyasmAnavitarkayan .. 15..\\
tvanmukhAshchaiva daiteyA vyatiShTha.nstava shAsane .
akR^iShTapachyA pR^ithivI tavaishvarye babhUva ha .
ida.n cha te.adya vyasana.n shochasyAho na shochasi .. 16..\\
yadAtiShThaH samudrasya pUrvakUle vilelihan .
GYAtibhyo vibhajanvitta.n tadAsItte manaH katham .. 17..\\
yatte sahasrasamitA nanR^iturdeva yoShitaH .
bahUni varShapUgAni vihAre dIpyataH shriyA .. 18..\\
sarvAH puShkara mAlinyaH sarvAH kA~nchanasaprabhAH .
kathamadya tadA chaiva manaste dAnaveshvara .. 19..\\
chhattra.n tavAsItsumahatsauvarNaM mani bhUShitam .
nanR^ituryatra gandharvAH saH sahasrANi saptadhA .. 20..\\
yUpastavAsItsumahA~njayataH sarvakA~nchanaH .
yatrAdadaH sahasrANAmayutAni gavA.n dasha .. 21..\\
yadA tu pR^ithivI.n sarvAM yajamAno.anuparyayAH .
shamyAkShepeNa vidhinA tadAsItkiM nu te hR^idi .. 22..\\
na te pashyAmi bhR^i~NgAraM na chhattra.n vyajanaM na cha .
brahmadattA.n cha te mAlAM na pashyAmyasurAdhipa .. 23..\\
bali
na tvaM pashyasi bhR^i~NgAraM na chhattra.n vyajanaM na cha .
brahmadattA.n cha me mAlAM na tvaM drakShyasi vAsava .. 24..\\
guhAyAM nihitAni tvaM mama ratnAni pR^ichchhasi .
yadA me bhavitA kAlastadA tva.n tAni drakShyasi .. 25..\\
na tvetadanurUpa.n te yashaso vA kulasya vA .
samR^iddhArtho.asamR^iddhArtha.n yanmA.n katthitumichchhasi .. 26..\\
na hi duHkheShu shochanti na prahR^iShyanti charddhiShu .
kR^itapraGYA GYAnatR^iptAH kShAntAH santo manIsinaH .. 27..\\
tva.n tuprAkR^itayA buddhyA purandara vikatthase .
yadAhamiva bhAvI tva.n tadA naiva.n vadiShyasi .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 217}
bhii
punareva tu ta.n shakraH prahasannidamabravIt .
niHshvasanta.n yathA nAgaM pravyAhArAya bhArata .. 1..\\
yattadyAnasahasreNa GYAtibhiH parivAritaH .
lokAnpratApayansarvAnyAsyasmAnavitarkayan .. 2..\\
dR^iShTvA sukR^ipaNA.n chemAmavasthAmAtmano bale .
GYAtimitra parityaktaH shochasyAho na shochasi .. 3..\\
prItiM prAtyAtulAM pUrva.n lokAMshchAtmavashe sthitAm .
vinipAtamima.n chAdya shochasyAho na shochasi .. 4..\\
bali
anityamupalakShyeda.n kAlaparyAyamAtmanaH .
tasmAchchhakra na shochAmi sarva.n hyevedamantavat .. 5..\\
antavanta ime dehA bhUtAnAmamarAdhipa .
tena shakra na shochAmi nAparAdhAdidaM mama .. 6..\\
jIvita.n cha sharIraM cha pretya vai saha jAyate .
ubhe saha vivardhete ubhe saha vinashyataH .. 7..\\
tadIdR^ishamidaM bhAvamavashaH prApya kevalam .
yadyevamabhijAnAmi kA vyathA me vijAnataH .. 8..\\
bhUtAnAM nidhanaM niShThA srotasAmiva sAgaraH .
naitatsamyagvijAnanto narA muhyanti vajrabhR^it .. 9..\\
ye tvevaM nAbhijAnanti rajo mohaparAyanAH .
te kR^ichchhraM prApya sIdanti buddhiryeShAM pranashyati .. 10..\\
buddhilAbhe hi puruShaH sarvaM nudati kilbiSham .
vipApmA labhate sattva.n sattvasthaH samprasIdati .. 11..\\
tatastu ye nivartante jAyante vA punaH punaH .
kR^ipaNAH paritapyante te.anarthairparichoditAH .. 12..\\
arthasiddhimanartha.n cha jIvitaM maraNaM tathA .
sukhaduHkhaphala.n chaiva na dveShmi na cha kAmaye .. 13..\\
hata.n hanti hato hyeva yo naro hanti ka.n chana .
ubhau tau na vijAnIto yashcha hanti hatashcha yaH .. 14..\\
hatvA jitvA cha maghavanyaH kashchitpuruShAyate .
akartA hyeva bhavati kartA tveva karoti tat .. 15..\\
ho hi lokasya kurute vinAshaprabhavAvubhau .
kR^ita.n hi tatkR^itenaiva kartA tasyApi chAparaH .. 16..\\
pR^ithivI vAyurAkAshamApo jyotishcha pa~nchamam .
etadyonIni bhUtAni tatra kA paridevanA .. 17..\\
mahAvidyo.alpavidyashcha balavAndurbalashcha yaH .
darshanIyashvirUpashcha subhago durbhagashcha yaH .. 18..\\
sarva.n kAlaH samAdatte gambhIraH svena tejasA .
tasminkAlavashaM prApte kA vyathA me vijAnataH .. 19..\\
dagdhamevAnudahati hatamevAnuhanti cha .
nashyate naShTamevAgre labdhavya.n labhate naraH .. 20..\\
nAsya dvIpaH kutaH pAraM nAvAraH sampradR^ishyate .
nAntamasya prapashyAmi vidherdivyasya chintayam .. 21..\\
yadi me pashyataH kAlo bhUtAni na vinAshayet .
syAnme harshashcha darpashcha krodhashchaiva shachIpate .. 22..\\
tuShabhakSha.n tu mA.n GYAtvA pravivikta jane gR^ihe .
bibhrata.n gArdabha.n rUpamAdishya parigarhase .. 23..\\
ichchhannaha.n vikuryAM hi rUpANi bahudhAtmanaH .
vibhIsanAni yAnIkShya palAyethAstvameva me .. 24..\\
kAlaH sarva.n samAdatte kAlaH sarvaM prayachchhati .
kAlena vidhR^ita.n sarvaM mA kR^ithAH shakra pauruSham .. 25..\\
purA sarvaM pravyathate mayi kruddhe purandara .
avaimi tvasya lokasya dharma.n shakra sanAtanam .. 26..\\
tvamapyevamapekShasva mAtmanA vismaya.n gamaH .
prabhavashcha prabhAvashcha nAtma sa.nsthaH kadA chana .. 27..\\
kaumArameva te chitta.n tathaivAdya yathA purA .
samavekShasva maghavanbuddhi.n vindasva naiShThikIm .. 28..\\
devA manuShyAH pitaro gandharvoragarAkShasAH .
Asansarve mama vashe tatsarva.n vettha vAsava .. 29..\\
namastasyai dishe.apyastu yasyA.n vairochano baliH .
iti mAmabhyapadyanta buddhimAtsaya mohitAH .. 30..\\
nAha.n tadanushochAmi nAtma bhraMsha.n shachIpate .
evaM me nishchitA buddhiH shAstustiShThAmyaha.n vashe .. 31..\\
dR^ishyate hi kule jAto darshanIyaH pratApavAn .
duHkha.n jIvansahAmAtyo bhavitavya.n hi tattathA .. 32..\\
dauShkulelyastathA mUDho durjAtaH shakra dR^ishyate .
sukha.n jIvansahAmAtya bhavitavya.n hi tattathA .. 33..\\
kalyAnI rUpasampannA durbhagA shakra dR^ishyate .
alakShaNA virUpA cha subhagA shakra dR^ishyate .. 34..\\
naitadasmatkR^ita.n shakra naitachchhakra tvayA kR^itam .
yattvameva~Ngato vajrinyadvApyeva~NgatA vayam .. 35..\\
na karma tava nAnyeShA.n kuto mama shatakrato .
R^iddhirvApyatha vA narddhiH paryAya kR^itameva tat .. 36..\\
pashyAmi tvA virAjanta.n devarAjamavasthitam .
shrImanta.n dyutimantaM cha garjantaM cha mamopari .. 37..\\
etachchaivaM na chetkAlo mAmAkramya sthito bhavet .
pAtayeyamaha.n tvAdya savarjamapi muShTinA .. 38..\\
na tu vikramakAlo.aya.n kShamA kAlo.ayamAgataH .
kAlaH sthApayate sarva.n kAlaH pachati vai tathA .. 39..\\
mA.n chedabhyAgataH kAlo dAnaveshvaramUrjitam .
garjantaM pratapanta.n cha kamanyaM nAgamiShyati .. 40..\\
dvAdashAnA.n hi bhavatAmAdityAnAM mahAtmanAm .
tejA.nsyekena sarveShA.n devarAjahR^itAni me .. 41..\\
ahamevodvahAmyApo visR^ijAmi cha vAsava .
tapAmi chaiva trailokya.n vidyotAmyahameva cha .. 42..\\
sa.nrakShAmi vilumpAmi dadAmyahamathAdade .
sa.nyachchhAmi niyachchhAmi lokeShu prabhurIshvaraH .. 43..\\
tadadya vinivR^ittaM me prabhutvamamarAdhipa .
kAlasainyAvagAdhasya sarvaM na pratibhAti me .. 44..\\
nAha.n kartA na chaiva tvaM nAnyakkartA shachIpate .
paryAyena hi bhujyante lokAH shakra yadR^ichchhayA .. 45..\\
mAsArdha mAsaveshmAnamahorAtrAbhisa.nvR^itam .
R^itudvAra.n varShamukhamAhurvedavido janAH .. 46..\\
AhuH sarvamida.n chintyaM janAH ke chinmanIsayA .
asyAH pa~nchaiva chintAyAH paryeShyAmi cha pa~nchadhA .. 47..\\
ganbhIra.n gahanaM brahma mahattoyArNava.n yathA .
anAdi nidhana.n chAhurakSharaM parameva cha .. 48..\\
sattveShu li~NgamAveshya nali~Ngamapi tatsvayam .
manyante dhruvamevaina.n ye narAstattvadarshinaH .. 49..\\
bhUtAnA.n tu viparyAsaM manyate gatavAniti .
na hyetAvadbhavedgamyaM nayasmAtprakR^iteH paraH .. 50..\\
gati.n hi sarvabhUtAnAmagatvA kva gamiShyasi .
yo dhAvatA na hAtavyastiShThannapi na hIyate .
tamindriyANi sarvANi nAnupashyanti pa~nchadhA .. 51..\\
Ahushchaina.n ke chidagniM ke chidAhuH prajApatim .
R^itumAsArdha mAmAMshcha divasA.nstu kShaNA.nstathA .. 52..\\
pUrvAhnamaparAhna.n cha madhyAhnamapi chApare .
muhUrtamapi chaivAhureka.n santamanekadhA .
ta.n kAlamavajAnIhi yasya sarvamida.n vashe .. 53..\\
bahunIndra sahasrANi samatItAni vAsava .
balavIryopapannAni yathaiva tva.n shachIpate .. 54..\\
tvAmapyatibala.n shakra.n devarAjaM balotkatam .
prApte kAle mahAvIryaH kAlaH saMshamayiShyati .. 55..\\
ya ida.n sarvamAdatte tasmAchchhakra sthiro bhava .
mayA tvayA cha pUrvaishcha na sa shakyo.ativartitum .. 56..\\
yAmetAM prApya jAnIse rAjashriyamanuttamAm .
sthitA mayIti tanmithyA naiShA hyekatra tiShThati .. 57..\\
sthitA hIndra sahasreShu tvadvishiShTatameShviyam .
mA.n cha lolA parityajya tvAmagAdvibudhAdhipa .. 58..\\
maiva.n shakra punaH kArShIH shAnto bhavitumarhasi .
tvAmapyeva~Ngata.n tyaktvA kShipramanyaM gamiShyati .. 59..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 218}
bhii
shatakraturathApashyadbalerdIptAM mahAtmanaH .
svarUpiNI.n sharIrAddhi tadA niShkrAmatIM shriyam .. 1..\\
tA.n dIptAM prabhayA dR^iShTvA bhagavAnpAkashAsanaH .
vismayotphullanayano baliM paprachchha vAsavaH .. 2..\\
bale keyamapakrAntA rochamAnA shikhandinI .
tvattaH sthitA sakeyUrA dIpyamAnA svatejasA .. 3..\\
bali
na hImAmAsurI.n vedmi na daivIM na cha mAnuShIm .
tvamevainAM pR^ichchha mA vA yatheShTa.n kuru vAsava .. 4..\\
zakra
kA tvaM balerapakrAntA rochamAnA shikhandinI .
ajAnato mamAchakShva nAmadheya.n shuchismite .. 5..\\
kA tva.n tiShThasi mAyeva dIpyamAnA svatejasA .
hitvA daityeshvara.n subhru tanmamAchakShva tattvataH .. 6..\\
zrii
na mA virochano veda na mA vairochano baliH .
AhurmA.n duHsahetyeva.n vidhitseti cha mAM viduH .. 7..\\
bhUtirlakShmIti mAmAhuH shrIrityeva.n cha vAsava .
tvaM mA.n shakra na jAnIse sarve devA na mAM viduH .. 8..\\
zakra
kimida.n tvaM mama kR^ite utAho balinaH kR^ite .
duHsahe vijahAsyena.n chirasa.nvAsinI satI .. 9..\\
zrii
na dhAtA na vidhAtA mA.n vidadhAti katha.n chana .
kAlastu shakra paryAyAnmaina.n shakrAvamanyathAH .. 10..\\
zakra
katha.n tvayA balistyaktaH kimartha.n vA shikhandini .
katha.n cha mAM na jahyAstvaM tanme brUhi shuchismite .. 11..\\
zrii
satye sthitAsmi dAne cha vrate tapasi chaiva hi .
parAkrame cha dharme cha parAchInastato baliH .. 12..\\
brahmaNyo.aya.n sadA bhUtvA satyavAdI jitendriyaH .
abhyasUyadbrAhmaNAnvai uchchhiShTashchAspR^ishadghR^itam .. 13..\\
yaGYashIlaH purA bhUtvA mAm eva yajatetyayam .
provAcha lokAnmUDhAtmA kAlenopanipIditaH .. 14..\\
apAkR^itA tataH shakra tvayi vatsyAmi vAsava .
apramattena dhAryAsmi tapasA vikrameNa cha .. 15..\\
zakra
asti devamanuShyeShu sarvabhUteShu vA pumAn .
yastvAmeko viShahitu.n shaknuyAtkamalAlaye .. 16..\\
zrii
naiva devo na gandharvo nAsuro na cha rAkShasaH .
yo mAmeko viShahitu.n shaktaH kashchitpurandara .. 17..\\
zakra
tiShThethA mayi nitya.n tva.n yathA tadbrUhi me shubhe .
tatkariShyAmi te vAkyamR^ita.n tva.n vaktumarhasi .. 18..\\
zrii
sthAsyAmi nitya.n devendra yathA tvayi nibodha tat .
vidhinA veda dR^iShTena chaturdhA vibhajasva mAm .. 19..\\
zakra
aha.n vai tvA nidhAsyAmi yathAshakti yathAbalam .
na tu me.atikramaH syAdvai sadA lakShmitavAntike .. 20..\\
bhUmireva manuShyeShu dhAraNI bhUtabhAvinI .
sA te pAda.n titikSheta samahA hIti me matiH .. 21..\\
zrii
eSha me nihitaH pAdo yo.ayaM bhUmau pratiShThitaH .
dvitIya.n shakra pAdaM me tasmAtsunihita.n kuru .. 22..\\
zakra
Apa eva manuShyeShu dravantyaH parichArikAH .
tAste pAda.n titikShantAmalamApastitikShitum .. 23..\\
zrii
eSha me nihitaH pAdo yo.ayamapsu pratiShThitaH .
tR^itIya.n shakra pAdaM me tasmAtsunihita.n kuru .. 24..\\
zakra
yasmindevAshcha yaGYAshcha yasminvedAH pratiShThitAH .
tR^itIyaM pAdamagniste sudhR^ita.n dhArayiShyati .. 25..\\
zrii
eSha me nihitaM pAdo yo.ayamagnau pratiShThitaH .
chaturtha.n shakra pAdaM me tasmAtsunihita.n kuru .. 26..\\
zakra
ye vai santo manuShyeShu brahmaNyAH satyavAdinaH .
te te pAda.n titikShantAmala.n santastitikShitum .. 27..\\
zrii
eSha me nihitaH pAdo yo.aya.n satsu pratiShThitam .
eva.n vinihitAM shakra bhUteShu paridhatsva mAm .. 28..\\
zakra
bhUtAnAmiha vai yastvA mayA vinihitA.n satIm .
upahanyAtsa me dviShyAttathA shR^iNvantu me vachaH .. 29..\\
bhii
tatastyaktaH shriyA rAjA daityAnAM balirabravIt .
yAvatpurastAtpratapettAvadvai dakShiNA.n disham .. 30..\\
pashchimA.n tAvadevApi tathodIchIM divAkaraH .
tathA madhyandine sUryo astameti yadA tadA .
punardevAsura.n yuddhaM bhAvi jetAsmi vastadA .. 31..\\
sarvA.NllokAnyadAditya ekasthastApayiShyati .
tadA devAsure yuddhe jetAha.n tvA.n shatakrato .. 32..\\
zakra
brahmaNAsmi samAdiShTo na hantavyo bhavAniti .
tena te.ahaM bale vajraM na vimu~nchAmi mUrdhani .. 33..\\
yatheShTa.n gachchha daityendra svasti te.astu mahAsura .
Adityo nAvatapitA kadA chinmadhyataH sthitaH .. 34..\\
sthApito hyasya samayaH pUrvameva svayambhuvA .
ajasraM pariyAtyeSha satyenAvatapanprajAH .. 35..\\
ayana.n tasya ShaNmAsA uttaraM dakShiNaM tathA .
yena sa.nyAti lokeShu shItoShNe visR^ijanraviH .. 36..\\
bhii
evamuktastu daityendro balirindreNa bhArata .
jagAmadakShiNAmAshAmudIchI.n tu purandaraH .. 37..\\
ityetadbalinA gItamanaha~NkAra sa~nj~nitam .
vAkya.n shrutvA sahasrAkShaH khamevAruruhe tadA .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 219}
bhii
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
shatakratoshcha sa.nvAdaM namucheshcha yudhiShThira .. 1..\\
shriyA vihInamAsInamakShobhyamiva sAgaram .
bhavAbhavaGYaM bhUtAnAmityuvAcha purandaraH .. 2..\\
baddhaH pAshaishchyutaH sthAnAddviShatA.n vashamAgataH .
shriyA vihIno namuche shochasyAho na shochasi .. 3..\\
namuchi
anavApya.n cha shokena sharIraM chopatapyate .
amitrAshcha prahR^iShyanti nAsti shoke sahAyatA .. 4..\\
tasmAchchhakra na shochAmi sarva.n hyevedamantavat .
santApAdbhrashyate rUpa.n dharmashchaiva sureshvara .. 5..\\
vinIya khalu tadduHkhamAgatA.n vaimanasyajam .
dhyAtavyaM manasA hR^idya.n kalyAna.n sa.nvijAnatA .. 6..\\
yathA yathA hi puruShaH kalyAne kurute manaH .
tadaivAsya prasIdanti sarvArthA nAtra saMshayaH .. 7..\\
ekaH shAstA na dvitIyo.asti shAstA
garbhe shayAnaM puruSha.n shAsti shAstA .
tenAnushiShTaH pravanAdivodakaM
yathA niyukto.asmi tathA vahAmi .. 8..\\
bhAvAbhAvAvabhijAnangarIyo
jAnAmi shreyo na tu tatkaromi .
AshAsu dharmyAH suhR^idA.n sukurvan
yathA niyukto.asmi tathA vahAmi .. 9..\\
yathA yathAsya prAptavyaM prApnotyeva tathA tathA .
bhavitavya.n yathA yachcha bhavatyeva tathA tathA .. 10..\\
yatra yatraiva sa.nyukte dhAtA garbhaM punaH punaH .
tatra tatraiva vasati na yatra svayamichchhati .. 11..\\
bhAvo yo.ayamanuprApto bhavitavyamidaM mama .
iti yasya sadA bhAvo na sa muhyetkadA chana .. 12..\\
paryAyairhanyamAnAnAmabhiyoktA na vidyate .
duHkhametattu yaddveShTA kartAhamiti manyate .. 13..\\
R^iShIMshcha devAMshcha mahAsurAMsh cha
traividya vR^iddhAMshcha vane munIMsh cha .
kAnnApado nopanamanti loke
parAvaraGYAstu na sambhramanti .. 14..\\
na paNDitaH krudhyati nApi sajjate
na chApi sa.nsIdati na hR^iShyati .
na chArthakR^ichchhravyasaneShu shochati
sthitaH prakR^ityA himavAnivAchalaH .. 15..\\
yamarthasiddhiH paramA na harShayet
tathaiva kAle vyasanaM na mohayet .
sukha.n cha duHkhaM cha tathaiva madhyamaM
niShevate yaH sa dhurandharo naraH .. 16..\\
yA.n yAmavasthAM puruSho.adhigachchhet
tasyA.n rametAparitapyamAnaH .
evaM pravR^iddhaM pranudenmanojaM
santApamAyAsa kara.n sharIrAt .. 17..\\
tatsadaH sa pariShatsabhAsadaH
prApya yo na kurute sabhA bhayam .
dharmatattvamavagahya buddhimAn
yo.abhyupaiti sa pumAndhurandharaH .. 18..\\
prAGYasya karmANi duranvayAni
na vai prAGYo muhyati mohakAle .
sthanAchchyutash chenna mumoha gautamas
tAvatkR^ichchhrAmApadaM prApya vR^iddhaH .. 19..\\
na mantrabalavIryeNa praGYayA pauruSheNa vA .
alabhya.n labhate martyastatra kA paridevanA .. 20..\\
yadevamanujAtasya dhAtAro vidadhuH purA .
tadevAnubhaviShyAmi kiM me mR^ityuH kariShyati .. 21..\\
labdhavyAnyeva labhate gantavyAnyeva gachchhati .
prAptavyAnyeva prApnoti duHkhAni cha sukhAni cha .. 22..\\
etadviditvA kArtsnyena yo na muhyati mAnavaH .
kushalaH sukhaduHkheShu sa vai sarvadhaneshvaraH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 220}
y
magnasya vyasane kR^ichchhre ki.n shreyaH puruShasya hi .
bandhunAshe mahIpAla rAjyanAne.api vA punaH .. 1..\\
tva.n hi naH paramo vaktA loke.asminbharatarShabha .
etadbhavantaM pR^ichchhAmi tanme vaktumihArhasi .. 2..\\
bhii
putradAraiH sukhaish chaiva viyuktasya dhanena cha .
magnasya vyasane kR^ichchhre dhR^itiH shreyaH karI nR^ipa .. 3..\\
dhairyeNa yuktasya sataH sharIraM na vishIryate .
ArogyAchcha sharIrasya sa punarvindate shriyam .. 4..\\
yasya rAGYo narAstAta sAttvikI.n vR^ittimAsthitAH .
tasya sthairya.n cha dharyaM cha vyavasAyash cha karmasu .. 5..\\
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
balivAsava sa.nvAdaM punareva yudhiShThira .. 6..\\
vR^itte devAsure yuddhe daityadAnava sa~NkShaye .
viShNukrAnteShu lokeShu devarAje shatakratau .. 7..\\
ijyamAneShu deveShu chAturvarNye vyavasthite .
samR^idhyamAne trailokye prItiyukte svayambhuvi .. 8..\\
rudrairvasubhirAdityairashvibhyAmapi charShibhiH .
gandharvairbhujagendraishcha siddhairshchAnyairvR^itaH prabhuH .. 9..\\
chaturdanta.n sudAnta.n cha vAraNendraM shriyA vR^itam .
AruhyairAvata.n shakrastrailokyamanusa.nyayau .. 10..\\
sa kadA chitsamudrAnte kasmiMsh chidgirigahvare .
bali.n vairochaniM vaGYI dadarshopasasarpa cha .. 11..\\
tamairAvata mUrdhasthaM prekShya devagaNairvR^itam .
surendramindra.n daityendro na shushocha na vivyathe .. 12..\\
dR^iShTvA tamavikArastha.n tiShThantaM nirbhayaM balim .
adhirUDho dvipashreShThamityuvAcha shatakratuH .. 13..\\
daitya na vyathase shairyAdatha vA vR^iddhasevayA .
tapasA bhAvitatvAdvA sarvathaitatsuduShkaram .. 14..\\
shatrubhirvashamAnIto hInaH sthAnAdanuttamAt .
vairochane kimAshritya shochitavye na shochasi .. 15..\\
shraiShThyaM prApya svajAtInAM bhuktvA bhogAnanuttamAn .
hR^itasvabalarAjyastvaM brUhi tasmAnna shochasi .. 16..\\
Ishvaro hi purA bhUtvA pitR^ipaitamahe pade .
tattvamadya hR^ita.n dR^iShTvA sapatnaiH kiM na shochasi .. 17..\\
baddhashcha vAruNaiH pAshairvajreNa cha samAhataH .
hR^itadAro hR^itadhano brUhi kasmAnna shochasi .. 18..\\
bhraShTa shrIrvibhava bhraShTo yanna shochasi duShkaram .
trailokyarAjyanAshe hi ko.anyo jIvitumutsahet .. 19..\\
etachchAnyachcha paruShaM bruvantaM paribhUya tam .
shrutvA sukhamasambhrAnto balirvairochano.abravIt .. 20..\\
nigR^ihIte mayi bhR^isha.n shakra ki.n katthitena te .
vajramudyamya tiShThantaM pashyAmi tvAM purandara .. 21..\\
ashaktaH pUrvamAsIstva.n kathaM chichchhaktatAM gataH .
kastvadanya imA vAchaH sukrUrA vaktumarhati .. 22..\\
yastu shatrorvashasthasya shakto.api kurute dayAm .
hastaprAptasya vIrasya ta.n chaiva puruSha.n viduH .. 23..\\
anishchayo hi yuddheShu dvayorvivadamAnayoH .
ekaH prApnoti vijayamekashchaiva parAbhavam .. 24..\\
mA cha te bhUtsvabhAvo.ayaM mayA daivatapu~Ngava .
IshvaraH sarvabhUtAnA.n vikrameNa jito balAt .. 25..\\
naitadasmatkR^ita.n shakra naitachchhakra tvayA kR^itam .
yattvameva~Ngato vajrinyadvApyeva~NgatA vayam .. 26..\\
ahamAsa.n yathAdya tvaM bhavitA tvaM yathA vayam .
mAvamansthA mayA karma duShkR^ita.n kR^itamityuta .. 27..\\
sukhaduHkhe hi puruShaH paryAyenAdhigachchhati .
paryAyenAsi shakratvaM prAptaH shakra na karmaNA .. 28..\\
kAlaH kAle nayati mA.n tvAM cha kAlo nayatyayam .
tenAha.n tva.n yathA nAdya tvaM chApi na yathA vayam .. 29..\\
na mAtR^ipitR^ishushrUsA na cha daivatapUjanam .
nAnyo guNasamAchAraH puruShasya sukhAvahaH .. 30..\\
na vidyA na tapo dAnaM na mitrANi na bandhavAH .
shaknuvanti paritrAtuM nara.n kAlena pIDitam .. 31..\\
nAgAminamanartha.n hi pratighAta shatairapi .
shaknuvanti prativyodhumR^ite buddhibalAnnaraH .. 32..\\
paryAyairhanyamAnAnAM paritrAtA na vidyate .
ida.n tu duHkha.n yachchchhakra kartAhamiti manyate .. 33..\\
yadi kartA bhavetkartA na kriyeta kadA chana .
yasmAttu kriyate kartA tasmAtkartApyanIshvaraH .. 34..\\
kAlena tvAhamajaya.n kAlenAhaM jitastvayA .
gantA gatimatA.n kAlaH kAlaH kalayati prajAH .. 35..\\
indra prAkR^itayA buddhyA pralapannAvabudhyase .
ke chittvAM bahu manyante shraiShThyaM prApta.n svakarmaNA .. 36..\\
kathamasmadvidho nAma jAna.NllokapravR^ittayaH .
kAlenAbhyAhataH shochenmuhyedvApyarthasambhrame .. 37..\\
nitya.n kAlaparItasya mama vA madvidhasya vA .
buddhirvyasanamAsAdya bhinnA nauriva sIdati .. 38..\\
aha.n cha tvaM cha ye chAnye bhaviShyanti surAdhipAH .
te sarve shakra yAsyanti mArgamindra shatairgatam .. 39..\\
tvAmapyeva.n sudurdharSha.n jvalantaM parayA shriyA .
kAle parinate kAlaH kAlayiShyati mAm iva .. 40..\\
bahUnIndra sahasrANi daiteyAnA.n yuge yuge .
abhyatItAni kAlena kAlo hi duratikramaH .. 41..\\
ida.n tu labdhvA tva.n sthAnamAtmAnaM bahu manyase .
sarvabhUtabhava.n devaM brahmANamiva shAshvatam .. 42..\\
na chedamachala.n sthAnamanantaM vApi kasya chit .
tva.n tu bAlishayA buddhyA mamedamiti manyase .. 43..\\
avishvAsye vishvasiShi manyase chAdhruva.n dhruvam .
mameyamiti mohAttva.n rAjashriyamabhIpsasi .. 44..\\
neya.n tava na chAsmAkaM na chAnyeShA.n sthirA matA .
atikramya bahUnanyA.nstvayi tAvadiya.n sthitA .. 45..\\
ka.n chitkAlamiya.n sthitvA tvayi vAsava cha~nchalA .
gaurnipAnamivotsR^ijya punaranya.n gamiShyati .. 46..\\
rAjalokA hyatikrAntA yAnna sa~NkhyAtumutsahe .
tvatto bahutarAshchAnye bhaviShyanti purandara .. 47..\\
savR^ikShauShadhi ratreya.n sasaritparvatAkarA .
tAnidAnIM na pashyAmi yairbhukteyaM purA mahI .. 48..\\
pR^ithurailo mayo bhaumo narakaH shambarastathA .
ashvagrIvaH pulomA cha svarbhAnuramitadhvajaH .. 49..\\
prahrAdo namuchirdakSho viprachittirvirochanaH .
hrIniShedhaH suhotrashcha bhUrihA puShpavAnvR^iShaH .. 50..\\
satyeShurR^iShabho rAhuH kapilAshvo virUpakaH .
bAnaH kArtasvaro vahnirvishvada.nstro.atha nairR^itaH .. 51..\\
ritthAhutthau vIra tAmrau varAhAshvo ruchiH prabhuH .
vishvajitpratishaurishcha vR^iShANDo viShkaro madhuH .. 52..\\
hiraNyakashipushchaiva kaitabhashchaiva dAnavaH .
daityAshcha kAlakha~njAshcha sarve te nairR^itaiH saha .. 53..\\
ete chAnye cha bahavaH pUrve pUrvatarAsh cha ye .
daityendrA dAnavendrAshcha yAMshchAnyAnanushushruma .. 54..\\
bahavaH pUrvadaityendrAH santyajya pR^ithivI.n gatAH .
kAlenAbhyAhatAH sarve kAlo hi balavattaraH .. 55..\\
sarvaiH kratushatairiShTaM na tvamekaH shatakratuH .
sarve dharmaparAshchAsansarve satatasattriNaH .. 56..\\
antarikShacharAH sarve sarve.abhimukhayodhinaH .
sarve sa.nhananopetAH sarve parighabAhavaH .. 57..\\
sarve mAyA shatadharAH sarve te kAmachAriNaH .
sarve samaramAsAdya na shrUyante parAjitAH .. 58..\\
sarve satyavrataparAH sarve kAmavihAriNaH .
sarve veda vrataparAH sarve chAsanbahushrutAH .. 59..\\
sarve sa.nhatamaishvaryamIshvarAH pratipedire .
na chaishvaryaM madasteShAM bhUtapUrvo mahAtmanAm .. 60..\\
sarve yathArthadAtAraH sarve vigatamatsarAH .
sarve sarveShu bhUteShu yathAvatpratipedire .. 61..\\
sarve dAkShAyaNI putrAH prAjApatyA mahAbalAH .
jvalantaH pratapantashcha kAlena pratisa.nhR^itAH .. 62..\\
tva.n chaivemA yadA bhuktvA pR^ithivIM tyakShyase punaH .
na shakShyasi tadA shakra niyantu.n shokamAtmanaH .. 63..\\
mu~nchechchhA.n kAmabhogeShu mu~nchema.n shrIbhavaM madam .
eva.n svarAjyanAshe tvaM shokaM samprasahiShyasi .. 64..\\
shokakAle shucho mA tva.n harShakAle cha mA hR^iShaH .
atItAnAgate hitvA pratyutpannena vartaya .. 65..\\
mA.n chedabhyAgataH kAlaH sadA yuktamatandritam .
kShamasva nachirAdindra tvAmapyupagamiShyati .. 66..\\
trAsayanniva devendra vAgbhirtakShasi mAm iha .
sa.nyate mayi nUna.n tvamAtmAnaM bahu manyase .. 67..\\
kAlaH prathamamAyAnmAM pashchAttvamanudhAvati .
tena garjasi devendra pUrva.n kAlahate mayi .. 68..\\
ko hi sthAtumala.n loke kruddhasya mama sa.nyuge .
kAlastu balavAnprAptastena tiShThasi vAsava .. 69..\\
yattadvarShasahasrAntaM pUrNaM bhavitumarhati .
yathA me sarvagAtrANi na svasthAni hataujasaH .. 70..\\
ahamaindrachchyutaH sthAnAttvamindraH prakR^ito divi .
suchitre jIvaloke.asminnupAsyaH kAlaparyayAt .. 71..\\
ki.n hi kR^itvA tvamindrAdya kiM hi kR^itvA chyutA vayam .
kAlaH kartA vikartA cha sarvamanyadakAraNam .. 72..\\
nAsha.n vinAshamaishvaryaM sukhaduHkhe bhavAbhavau .
viprAnprApyaivamatyarthaM na prahR^iShyenna cha vyathet .. 73..\\
tvameva hIndra vetthAsmAnvedAha.n tvAM cha vAsava .
vikatthase mA.n kiM baddhaM kAlena nirapatrapa .. 74..\\
tvameva hi purA vettha yattadA pauruShaM mama .
samareShu cha vikrAntaM paryApta.n tannidarshanam .. 75..\\
AdityAshchaiva rudrAshcha sAdhyAshcha vasubhiH saha .
mayA vinirjitAH sarve marutashcha shachIpate .. 76..\\
tvameva shakra jAnAsi devAsurasamAgame .
sametA vibudhA bhagnAstarasA samare mayA .. 77..\\
parvatAshchAsakR^itkShiptAH savanAH savanaukasaH .
sata~Nka shikharA ghorAH samare mUrdhni te mayA .. 78..\\
kiM nu shakyaM mayA kartu.n yatkAlo duratikramaH .
na hi tvAM notsahe hantu.n savajramapi muShTinA .. 79..\\
na tu vikramakAlo.aya.n kShamA kAlo.ayamAgataH .
tena tvA marShaye shakra durmarShaNatarastvayA .. 80..\\
tvaM mA parinate kAle parIta.n kAlavahninA .
niyata.n kAlapAshena baddha.n shakra vikatthase .. 81..\\
aya.n sa puruShaH shyAmo lokasya duratikramaH .
baddhvA tiShThati mA.n raudraH pashuM rashanayA yathA .. 82..\\
lAbhAlAbhau sukha.n duHkhaM kAmakrodhau bhavAbhavau .
vadho bandhaH pramokShashcha sarva.n kAlena labhyate .. 83..\\
nAha.n kartA na kartA tvaM kartA yastu sadA prabhuH .
so.ayaM pachati kAlo mA.n vR^ikShe phalamivAgatam .. 84..\\
yAnyeva puruShaH kurvansukhaiH kAlena yujyate .
punastAnyeva kurvANo duHkhaiH kAlena yujyate .. 85..\\
na cha kAlena kAlaGYaH spR^iShTaH shochitumarhati .
tena shakra na shochAmi nAsti shoke sahAyatA .. 86..\\
yadA hi shochatA.n shoko vyasanaM nApakarShati .
sAmarthya.n shochato nAsti nAdya shochAmyaha.n tataH .. 87..\\
evamuktaH sahasrAkSho bhagavAnpAkashAsanaH .
pratisa.nhR^itya sa.nrambhamityuvAcha shatakratuH .. 88..\\
savajramudyataM bAhu.n dR^iShTvA pAshAMshcha vAruNAn .
kasyeha na vyathedbuddhirmR^ityorapi jighA.nsataH .. 89..\\
sA te na vyathate buddhirachalA tattvadarshinI .
bruvanna vyathase sa tva.n vAkyaM satyaparAkrama .. 90..\\
ho hi vishvAsamartheShu sharIre vA sharIrabhR^it .
kartumutsahate loke dR^iShTvA samprasthita.n jagat .. 91..\\
ahamapyevamevaina.n loka.n jAnAmi shAshvatam .
kAlAgnAvAhita.n ghore guhye satatage.akShare .. 92..\\
na chAtra parihAro.asti kAlaspR^iShTasya kasya chit .
sUkShmANAM mahatA.n chaiva bhUtAnAM paripachyatAm .. 93..\\
anIshasyApramattasya bhUtAni pachataH sadA .
anivR^ittasya kAlasya kShayaM prApto na muchyate .. 94..\\
apramattaH pramatteShu kAlo jAgarti dehiShu .
prayatnenApyatikrAnto dR^iShTapUrvo na kena chit .. 95..\\
purANaH shAshvato dharmaH sarvaprANabhR^itA.n samaH .
kAlo na parihAryashcha na chAsyAsti vyatikramaH .. 96..\\
ahorAtrAMshcha mAsAMshcha kShaNAnkAShThAH kalA lavAn .
sampindayati naH kAlo buddhi.n vArdhuShiko yathA .. 97..\\
idamadya kariShyAmi shvaH kartAsmIti vAdinam .
kAlo harati samprApto nadIvega ivodupam .. 98..\\
idAnI.n tAvadevAsau mayA dR^iShTaH kathaM mR^itaH .
iti kAlena hriyatAM pralApaH shrUyate nR^iNAm .. 99..\\
nashyantyarthAstathA bhogAH sthAnamaishvaryameva cha .
anityamadhruva.n sarvaM vyavasAyo hi duShkaraH .
uchchhrAyA vinipAtAntA bhAvAbhAvastha eva cha .. 100..\\
sA te na vyathate buddhirachalA tattvadarshinI .
ahamAsaM purA cheti manasApi na budhyase .. 101..\\
kAlenAkramya loke.asminpachyamAne balIyasA .
ajyeShThamakaniShTha.n cha kShipyamANo na budhyase .. 102..\\
IrShyAbhimAna lobheShu kAmakrodhabhayeShu cha .
spR^ihA mohAbhimAneShu lokaH sakto vimuhyati .. 103..\\
bhavA.nstu bhAvatattvaGYo vidvA~nGYAnatapo.anvitaH .
kAlaM pashyati suvyaktaM pAnAvAmalaka.n yathA .. 104..\\
kAlachAritratattvaGYaH sarvashAstravishAradaH .
vairochane kR^itAtmAsi spR^ihaNIyo vijAnatAm .. 105..\\
sarvaloko hyayaM manye buddhyA parigatastvayA .
viharansarvato mukto na kva chitpariShajjase .. 106..\\
rajashcha hi tamashcha tvA spR^ishato na jitendriyam .
niShprItiM naShTa santApa.n tvamAtmAnamupAsase .. 107..\\
suhR^ida.n sarvabhUtAnAM nirvairaM shAntamAnasam .
dR^iShTvA tvAM mama sa~njAtA tvayyanukroshanI matiH .. 108..\\
nAhametAdR^ishaM buddhi.n hantumichchhAmi bandhane .
AnR^isha.nsyaM paro dharmo anukroshastathA tvayi .. 109..\\
mokShyante vAruNAH pAshAstaveme kAlaparyayAt .
prajAnAmapachAreNa svasti te.astu mahAsura .. 110..\\
yadA shvashrU.n snuShA vR^iddhAM parichAreNa yokShyate .
putrashcha pitaraM mohAtpreShayiShyati karmasu .. 111..\\
brAhmaNaiH kArayiShyanti vR^iShalAH pAdadhAvanam .
shUdrAshcha brAhmaNIM bharyAmupayAsyanti nirbhayAH .. 112..\\
viyoniShu cha bIjAni mokShyante puruShA yadA .
sa~Nkara.n kA.nsyabhAndaishcha baliM chApi kupAtrakaiH .. 113..\\
chAturvarNya.n yadA kR^itsnamunmaryAdaM bhaviShyati .
ekaikaste tadA pAshaH kramashaH pratimokShyate .. 114..\\
asmattaste bhayaM nAsti samayaM pratipAlaya .
sukhI bhava nirAbAdhaH svasthachetA nirAmayaH .. 115..\\
tamevamuktvA bhagavA~nshatakratuH
pratiprayAto gajarAjavAhanaH .
vijitya sarvAnasurAnsurAdhipo
nananda harSheNa babhUva chaikarAT .. 116..\\
maharShayastuShTuvura~njasA cha taM
vR^iShAkapi.n sarvacharAchareshvaram .
himApaho havyamudAvaha.nstvara.ns
tathAmR^ita.n chArpitamIshvarAya ha .. 117..\\
dvijottamaiH sarvagatairabhiShTuto
vidIpta tejA gatamanyurIshvaraH .
prashAntachetA muditaH svamAlayaM
triviShTapaM prApya mumoda vAsavaH .. 118..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 221}
y
pUrvarUpANi me rAjanpuruShasya bhaviShyataH .
parAbhaviShyatashchaiva tvaM me brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
mana eva manuShyasya pUrvarUpANi sha.nsati .
bhaviShyatashcha bhadra.n te tathaiva na bhaviShyataH .. 2..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
shriyA shakrasya sa.nvAda.n tannibodha yudhiShThira .. 3..\\
mahatastapaso vyuShTyA pashya.Nllokau parAvarau .
sAmAnyamR^iShibhirgatvA brahmalokanivAsibhiH .. 4..\\
brahmaivAmita dIptaujAH shAntapApmA mahAtapAH .
vichachAra yathAkAma.n triShu lokeShu nAradaH .. 5..\\
kadA chitprAtarutthAya pispR^ikShuH salila.n shuchi .
dhruvadvAra bhavA.n ga~NgAM jagAmAvatatAra cha .. 6..\\
sahasranayanashchApi vajrI shambara pAkahA .
tasyA devarShijuShTAyAstIramabhyAjagAma ha .. 7..\\
tAvAplutya yatAtmAnau kR^itajapyau samAsatuH .
nadyAH pulinamAsAdya sUkShmakA~nchanavAlikam .. 8..\\
puNyakarmabhirAkhyAtA devarShikathitAH kathAH .
chakratustau kathAshIlau shuchi sa.nhR^iShTamAnasau .
pUrvavR^ittavyapetAni kathayantau samAhitau .. 9..\\
atha bhAskaramudyanta.n rashmijAlapuraskR^itam .
pUrNamandalamAlokya tAvutthAyopatasthatuH .. 10..\\
abhitastUdayanta.n tamarkamarkamivAparam .
AkAshe dadR^ishe jyotirudyatArchiH samaprabham .. 11..\\
tayoH samIpa.n samprAptaM pratyadR^ishyata bhArata .
tatsuparNArka charitamAsthita.n vaiShnavaM padam .
bhAbhirapratimaM bhAti trailokyamavabhAsayat .. 12..\\
divyAbhirUpa shobhAbhirapsarobhiH puraskR^itAm .
bR^ihatImaMshumatprakhyAM bR^ihadbhAnorivArchiSham .. 13..\\
nakShatrakalpAbharaNA.n tArA bhaktisamasrajam .
shriya.n dadR^ishatuH padmA.n sAkShAtpadmatalasthitAm .. 14..\\
sAvaruhya vimAnAgrAda~NganAnAmanuttamA .
abhyagachchhattrilokesha.n shakra.n charShiM cha nAradam .. 15..\\
nAradAnugataH sAkShAnmaghavA.nstAmupAgamat .
kR^itA~njaliputo devIM nivedyAtmAnamAtmanA .. 16..\\
chakre chAnupamAM pUjA.n tasyAshchApi sa sarvavit .
devarAjaH shriya.n rAjanvAkya.n chedamuvAcha ha .. 17..\\
kA tva.n kena cha kAryeNa samprAptA chAruhAsini .
kutashchAgamyate subhru gantavya.n kva cha te shubhe .. 18..\\
zrii
puNyeShu triShu lokeShu sarve sthAvaraja~NgamaH .
mamAtmabhAvamichchhanto yatante paramAtmanA .. 19..\\
sAha.n vai pa~Nkaje jAtA sUryarashmi vibodhite .
bhUtyartha.n sarvabhUtAnAM padmA shrIH padmamAlinI .. 20..\\
aha.n lakShmIrahaM bhUtiH shrIshchAhaM balasUdana .
aha.n shraddhA cha medhA cha sannatirvijitiH sthitiH .. 21..\\
aha.n dhR^itiraha.n siddhirahaM tviDbhUtireva cha .
aha.n svAhA svadhA chaiva sa.nstutirniyatiH kR^itiH .. 22..\\
rAGYA.n vijayamAnAnAM senAgreShu dhvajeShu cha .
nivAse dharmashIlAnA.n viShayeShu pureShu cha .. 23..\\
jitakAshini shUre cha sa~NgrAmeShvanivartini .
nivasAmi manuShyendre sadaiva balasUdalan .. 24..\\
dharmanitye mahAbuddhau brahmaNye satyavAdini .
prashrite dAnashIle cha sadaiva nivasAmyaham .. 25..\\
asureShvavasa.nspUrva.n satyadharmanibandhanA .
vipArItA.nstu tAnbuddhvA tvayi vAsamarochayam .. 26..\\
zakra
katha.n vR^itteShu daityeShu tvamavAtsIrvarAnane .
dR^iShTvA cha kimihAgAstva.n hitvA daiteya dAnavAn .. 27..\\
zrii
svadharmamanutiShThatsu dhairyAdachaliteShu cha .
svargamArgAbhirAmeShu sattveShu niratA hyaham .. 28..\\
dAnAdhyayanayaGYejyA guru daivatapUjanam .
viprANAmatithInA.n cha teShAM nityamavartata .. 29..\\
susaMmR^iShTa gR^ihAshchAsa~njitastrIkA hutAgnayaH .
guru shushrUsavo dAntA brahmaNyAH satyavAdinaH .. 30..\\
shraddadhAnA jitakrodhA dAnashIlAnasUyakAH .
bhR^itaputrA bhR^itAmAtyA bhR^itadArA hyanIrShavaH .. 31..\\
amarShaNA na chAnyonya.n spR^ihayanti kadA chana .
na cha jAtUpatapyante dhIrAH parasamR^iddhibhiH .. 32..\\
dAtAraH sa~NgR^ihItAra AryAH karuNavedinaH .
mahAprasAdA R^ijavo dR^idha bhaktA jitendriyAH .. 33..\\
santuShTabhR^ityasachivAH kR^itaGYAH priyavAdinaH .
yathArthamAnArtha karA hrIniShedhA yatavratAH .. 34..\\
nityaM parvasu susnAtAH svanuliptAH svala~NkR^itAH .
upavAsatapaH shIlAH pratItA brahmavAdinaH .. 35..\\
nainAnabhyudiyAtsUryo na chApyAsanpragenishAH .
rAtrau dadhi cha saktUMsh cha nityameva vyavarjayan .. 36..\\
kAlya.n ghR^itaM chAnvavekShanprayatA brahmachAriNaH .
ma~NgalAnapi chApashyanbrAhmaNAMshchApyapUjayan .. 37..\\
sadA hi dadatA.n dharmaH sadA chApratigR^ihNatAm .
ardha.n cha rAtryAH svapatAM divA chAsvapatAM tathA .. 38..\\
kR^ipaNAnAtha vR^iddhAnA.n durbalAtura yoShitAm .
dAya.n cha sa.nvibhAgaM cha nityamevAnumodatAm .. 39..\\
viShaNNa.n trastamudvignaM bhayArta.n vyAdhipIDitam .
hR^itasva.n vyasanArta.n cha nityamAshvAsayanti te .. 40..\\
dharmamevAnvavartanta na hi.nsanti parasparam .
anukUlAMshcha kAryeShu guru vR^iddhopasevinaH .. 41..\\
pitR^idevAtithIMshchaiva yathAvatte.abhyapUjayan .
avasheShANi chAshnanti nitya.n satyatapo ratAH .. 42..\\
naike.ashnanti susampannaM na gachchhanti parastriyam .
sarvabhUteShvavartanta yathAtmani dayAM prati .. 43..\\
naivAkAshe na pashuShu nAyonau na cha parvasu .
indriyasya visarga.n te.arochayanta kadA chana .. 44..\\
nitya.n dAnaM tathA dAkShyamArjavaM chaiva nityadA .
utsAhashchAnaha~NkAraH parama.n sauhR^ida.n kShamA .. 45..\\
satya.n dAnaM tapaH shauchaM kAruNya.n vAganiShThurA .
mitreShu chAnabhidrohaH sarva.n teShvabhavatprabho .. 46..\\
nidrA tandrI rasaM prItirasUyA chAnavekShitA .
aratishcha viShAdashcha na spR^ihA chAvishanta tA .. 47..\\
sAhameva~NguNeShveva dAnaveShvavasaM purA .
prajA sargamupAdAya naika.n yugaviparyamam .. 48..\\
tataH kAlaviparyAse teShA.n guNaviparyayAt .
apashya.n vigata.n dharmaM kAmakrodhavashAtmanAm .. 49..\\
sabhA sadA.n te vR^iddhAnA.n satyAH kathayatAM kathAH .
prAhasannabhyasUyaMshcha sarvavR^iddhAnguNAvarAH .. 50..\\
yUnaH saha samAsInAnvR^iddhAnabhigatAnsataH .
nAbhyutthAnAbhivAdAbhyA.n yathApUrvamapUjayan .. 51..\\
vartayantyeva pitari putrAH prabhavatAtmanaH .
amitrabhR^ityatAM prApya khyApayanto.anapatrapAH .. 52..\\
tathA dharmAdapetena karmaNA garhitena ye .
mahataH prApnuvantyarthA.nsteShveShAmabhavatspR^ihA .. 53..\\
uchchhaishchApyavadanrAtrau nIchaistatrAgnirajvalat .
putrAH pitR^InabhyavadanbhAryAshchAbhyavadanpatIn .. 54..\\
mAtaraM pitara.n vR^iddhamAchAryamatithi.n gurum .
guruvannAbhyanandanta kumArAnnAnvapAlayan .. 55..\\
bhikShAM balimadattvA cha svayamannAni bhu~njate .
aniShTvA sa.nvibhajyAtha pitR^idevAtithIngurUn .. 56..\\
na shauchamanurudhyanta teShA.n sUdajanAstathA .
manasA karmaNA vAchA bhakamAsIdanAvR^itam .. 57..\\
viprakIrNAni dhAnyAni kAkamUShaka bhojanam .
apAvR^itaM payo.atiShThaduchchhiShTAshchAspR^ishanghR^itam .. 58..\\
kuddAla pAtI patakaM prakIrNa.n kA.nsyabhAjanam .
dravyopakaraNa.n sarvaM nAnvavaikShatkutumbinI .. 59..\\
prAkArAgAra vidhva.nsAnna sma te pratikurvate .
nAdriyante pashUnbaddhvA yavasenodakena cha .. 60..\\
bAlAnAM prekShamANAnA.n svayaM bhakShAnabhakShayan .
tathA bhR^ityajana.n sarvaM paryashnanti cha dAnavAH .. 61..\\
pAyasa.n kR^isaraM mA.nsamapUpAnatha shaskulIH .
apAchayannAtmano.arthe vR^ithA mA.nsAnyabhakShayan .. 62..\\
utsUrya shAyinashchAsansarve chAsanpragenishAH .
avartankalahAshchAtra divArAtra.n gR^ihe gR^ihe .. 63..\\
anAryAshchAryamAsInaM paryupAsanna tatra ha .
AshramasthAnvikarmasthAH pradviShanti parasparam .
sa~NkarAshchApyavartanta na cha shauchamavartata .. 64..\\
ye cha veda vido viprA vispaShTamanR^ichash cha ye .
nirantaravisheShAste bahumAnAvamAnayoH .. 65..\\
hAvamAbharaNa.n veSha.n gatiM sthitimavekShitum .
asevanta bhujiShyA vai durjanAcharita.n vidhim .. 66..\\
striyaH puruShaveSheNa pu.nsaH strI veShadhAriNaH .
krIdA rativihAreShu parAM mudamavApnuvan .. 67..\\
prabhavadbhiH purA dAyAnarhebhyaH pratipAditAn .
nAbhyavartanta nAstikyAdvartantaH sambhaveShvapi .. 68..\\
mitreNAbhyarthitaM mitramarthe saMshayite kva chit .
bAla kotyagramAtreNa svArthenAghnata tadvasu .. 69..\\
parasvAdAna ruchayo vipanya vyavahAriNaH .
adR^ishyantArya varNeShu shUdrAshchApi tapodhanAH .. 70..\\
adhIyante.avratAH ke chidvR^ithA vratamathApare .
ashushrUsurguroH shiShyaH kashchichchhiShya sakho guruH .. 71..\\
pitA chaiva janitrI cha shrAntau vR^ittotsavAviva .
aprabhutve sthitau vR^itthAvannaM prArthayataH sutAn .. 72..\\
tatra veda vidaH prAGYA gAmbhIrye sagaropamAH .
kR^iShyAdiShvabhavansaktA mUrkhAH shrAddhAnyabhu~njata .. 73..\\
prAtaH prAtarcha suprashna.n kalpanaM preShaNa kriyAH .
shiShyAnuprahitAstasminnakurvanguravash cha ha .. 74..\\
shvashrU shvashurayoragre vadhUH preShyAnashAsata .
anvashAsachcha bhartAra.n samAhUyAbhijalpatI .. 75..\\
prayatnenApi chArakShachchittaM putrasya vai pitA .
vyabhajaMshchApi sa.nrambhAdduHkhavAsa.n tathAvasan .. 76..\\
agnidAhena chorairvA rAjabhirvA hR^ita.n dhanam .
dR^iShTvA dveShAtprAhasanta suhR^itsambhAvitA hyapi .. 77..\\
kR^itaghnA nAstikAH pApA guru dArAbhimarshinaH .
abhakShya bhakShaNa ratA nirmaryAdA hatatviShaH .. 78..\\
teShvevamAdInAchArAnAcharatsu viparyaye .
nAha.n devendra vatsyAmi dAnaveShviti me matiH .. 79..\\
tAM mA.n svayamanuprAptAmabhinanda shachIpate .
tvayArchitAM mA.n devesha purodhAsyanti devatAH .. 80..\\
yatrAha.n tatra matkAntA madvishiShTA madarpaNAH .
sapta devyo mayAstamyo vasa.n cheShyanti me.astadhA .. 81..\\
AshA shraddhA dhR^itiH kAntirvijitiH sannatiH kShamA .
astamI vR^ittiretAsAM purogA pAkashAsana .. 82..\\
tAshchAha.n chAsurA.nstyaktvA yuShmadviShayamAgatA .
tridasheShu nivatsyAmo dharmaniShThAntarAtmasu .. 83..\\
bhii
ityuktavachanA.n devImatyarthaM tau nanandatuH .
nAradashcha trilokarShirvR^itra hantA cha vAsavaH .. 84..\\
tato.anala sakho vAyuH pravavau deva veshmasu .
iShTagandhaH sukhasparshaH sarvendriyasukhAvahaH .. 85..\\
shuchau chAbhyarchite deshe tridashAH prAyashaH sthitAH .
lakShmyA sahitamAsInaM maghavanta.n didR^ikShavaH .. 86..\\
tato divaM prApya sahasralochanaH
shriyopapannaH suhR^idA surarShiNA .
rathena haryashvayujA surarShabhaH
sadaH surANAmabhisatkR^ito yayau .. 87..\\
athe~Ngita.n vajradharasya nAradaH
shriyAshcha devyA manasA vichArayan .
shriyai shasha.nsAmara dR^iShTapauruShaH
shivena tatrAgamanaM maharddhimat .. 88..\\
tato.amR^ita.n dyauH pravavarSha bhAsvatI
pitAmahasyAyatane svayambhuvaH .
anAhata dundubhayash cha nedire
tathA prasannAshcha dishashchakAshire .. 89..\\
yathartu sasyeShu vavarSha vAsavo
na dharmamArgAdvichachAla kash chana .
anekaratrAkara bhUsanA cha bhUH
sughoShaghoShA bhuvanaukasA.n jaye .. 90..\\
kriyAbhirAmA manujA yashasvino
babhuH shubhe puNyakR^itAM pathi sthitAH .
narAmarAH kiMnarayakSharAkShasAH
samR^iddhimantaH sukhino yashasvinaH .. 91..\\
na jAtvakAle kusuma.n kutaH phalaM
papAta vR^ikShAtpavaneritAdapi .
rasapradAH kAmadughAsh cha dhenavo
na dAruNA vAgvichachAra kasya chit .. 92..\\
imA.n saparyAM saha sarvakAmadaiH
shriyA.n cha shakra pramukhaishcha daivataiH .
pathanti ye viprasadaH samAgame
samR^iddhakAmAH shriyamApnuvanti te .. 93..\\
tvayA kurUNA.n varayatprachoditaM
bhavAbhavasyeha paraM nidarshanam .
tadadya sarvaM parikIrtitaM mayA
parIkShya tattvaM parigantumarhasi .. 94..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 222}
y
ki.n shIlaH kiM samAchAraH kiM vidyaH kiM parAyanaH .
prApnoti brahmaNaH sthAna.n yatparaM prakR^iterdhruvam .. 1..\\
bhii
mokShadharmeShu niyato laghvAhAro jitendriyaH .
prApnoti brahmaNaH sthAna.n yatparaM prakR^iterdhruvam .. 2..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
jaigIsavyasya sa.nvAdamasitasya cha bhArata .. 3..\\
jaigIsavyaM mahAprAGYa.n dharmANAmAgatAgamam .
akrudhyantamahR^iShyantamasito devalo.abravIt .. 4..\\
na prIyase vandyamAno nindyamAno na kupyasi .
kA te praGYA kutashchaiShA ki.n chaitasyAH parAyanam .. 5..\\
iti tenAnuyuktaH sa tamuvAcha mahAtapAH .
mahadvAkyamasandigdhaM puShkarArtha pada.n shuchi .. 6..\\
yA gatiryA parA niShThA yA shAntiH puNyakarmaNAm .
tA.n te.aha.n sampravakShyAmi yanmAM pR^ichchhasi vai dvija .. 7..\\
nindatsu cha samo nityaM prasha.nsatsu cha devala .
nihnuvanti cha ye teShA.n samayaM sukR^ita.n cha ye .. 8..\\
uktAshcha na vivakShanti vaktAramahite ratam .
pratihantuM na chechchhanti hantAra.n vai manIShiNaH .. 9..\\
nAprAptamanushochanti prAptakAlAni kurvate .
na chAtItAni shochanti na chainAnpratijAnate .. 10..\\
samprAptAnA.n cha pUjyAnAM kAmAdartheShu devala .
yathopapatti.n kurvanti shaktimantaH kR^itavratAH .. 11..\\
pakvavidyA mahAprAGYA jitakrodhA jitendriyAH .
manasA karmaNA vAchA nAparAdhyanti kasya chit .. 12..\\
anIrShavo na chAnyonya.n vihi.nsanti kadA chana .
na cha jAtUpatapyante dhIrAH parasamR^iddhibhiH .. 13..\\
nindA prasha.nse chArtyarthaM na vadanti parasya ye .
na cha nindA prasha.nsAbhyA.n vikriyante kadA chana .. 14..\\
sarvatashcha prashAntA ye sarvabhUtahite ratAH .
na krudhyanti na hR^iShyanti nAparAdhyanti kasya chit .
vimuchya hR^idayagranthIMshcha~Nkamyante yathAsukham .. 15..\\
na yeShAM bAndhavAH santi ye chAnyeShAM na bAndhavAH .
amitrAshcha na santyeShA.n ye chAmitrA na kasya chit .. 16..\\
ya eva.n kurvate martyAH sukhaM jIvanti sarvadA .
dharmamevAnuvartante dharmaGYA dvijasattama .
ye hyato vichyutA mArgAtte hR^iShyantyudvijanti cha .. 17..\\
AsthitastamahaM mArgamasUyiShyAmi ka.n katham .
nindyamAnaH prashansto vA hR^iShyeya.n kena hetunA .. 18..\\
yadyadichchhanti tanmArgamabhigachchhanti mAnavAH .
na me nindA prasha.nsAbhyA.n hrAsa vR^iddhI bhaviShyataH .. 19..\\
amR^itasyeva santR^ipyedavamAnasya tattvavit .
viShasyevodvijennitya.n saMmAnasya vichakShaNaH .. 20..\\
avaGYAtaH sukha.n shete iha chAmutra chobhayoH .
vimuktaH sarvapApebhyo yo.avamantA sa badhyate .. 21..\\
parA.n gatiM cha ye ke chitprArthayanti manIShiNaH .
etadvrata.n samAshritya sukhamedhanti te janAH .. 22..\\
sarvatashcha samAhR^itya kratUnsarvA~njitendriyaH .
prApnoti brahmaNaH sthAna.n yatparaM prakR^iterdhruvam .. 23..\\
nAsya devA na gandharvA na pishAchA na rAkShasAH .
padamanvavarohanti prAptasya paramA.n gatim .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 223}
y
priyaH sarvasya lokasya sarvasattvAbhinanditA .
guNaiH sarvairupetashcha ko nvasti bhuvi mAnavaH .. 1..\\
bhii
atra te vartayiShyAmi pR^ichchhato bharatarShabha .
ugrasenasya sa.nvAdaM nArade keshavasya cha .. 2..\\
ugrasena
pashya sa~Nkalpate loko nAradasya prakIrtane .
manye sa guNasampanno brUhi tanmama pR^ichchhataH .. 3..\\
vaasudeva
kukurAdhipa yAnmanye shR^iNu tAnme vivakShataH .
nAradasya guNAnsAdhUnsa~NkShepeNa narAdhipa .. 4..\\
na chAritranimitto.asyAha~NkAro dehapAtanaH .
abhinna shrutachAritrastasmAtsarvatra pUjitaH .. 5..\\
tapasvI nArado bAdha.n vAchi nAsya vyatikramaH .
kAmadvA yadi vA lobhAttasmAtsarvatra pUjitaH .. 6..\\
adhyAtmavidhitattvaGYaH kShAntaH shakto jitendriyaH .
R^ijushcha satyavAdI cha tasmAtsarvatra pUjitaH .. 7..\\
tejasA yashasA buddhyA nayena vinayena cha .
janmanA tapasA vR^iddhastasmAtsarvatra pUjitaH .. 8..\\
sukhashIlaH susambhogaH subhojyaH svAdaraH shuchiH .
suvAkyashchApyanIrShyashcha tasmAtsarvatra pUjitaH .. 9..\\
kalyAna.n kurute bAdhaM pApamasminna vidyate .
na prIyate parAnarthaistasmAtsarvatra pUjitaH .. 10..\\
vedashrutibhirAkhyAnairarthAnabhijigIsate .
titikShuranavaGYashcha tasmAtsarvatra pUjitaH .. 11..\\
samatvAddhi priyo nAsti nApriyashcha katha.n chana .
mano.anukUla vAdI cha tasmAtsarvatra pUjitaH .. 12..\\
bahushrutashchaitrakathaH paNDito.analaso.ashathaH .
adIno.akrodhano.alubdhastasmAtsarvatra pUjitaH .. 13..\\
nArthe na dharme kAme vA bhUtapUrvo.asya vigrahaH .
doShAshchAsya samuchchhinnAstasmAtsarvatra pUjitaH .. 14..\\
dR^idha bhaktiranindyAtmA shrutavAnanR^isha.nsavAn .
vItasaMmoha doShashcha tasmAtsarvatra pUjitaH .. 15..\\
asaktaH sarvasa~NgeShu saktAtmeva cha lakShyate .
adIrghasaMshayo vAgmI tasmAtsarvatra pUjitaH .. 16..\\
samAdhirnAsya mAnArthe nAtmAna.n stauti karhi chit .
anIrShyurdR^idha sambhAsastasmAtsarvatra pUjitaH .. 17..\\
lokasya vividha.n vR^ittaM prakR^iteshchApyakutsayan .
sa.nsargavidyA kushalastasmAtsarvatra pUjitaH .. 18..\\
nAsUyatyAgama.n kaM chitsvaM tapo nopajIvati .
avandhya kAlo vashyAtmA tasmAtsarvatra pUjitaH .. 19..\\
kR^itashramaH kR^itapraGYo na cha tR^iptaH samAdhitaH .
niyamastho.apramattashcha tasmAtsarvatra pUjitaH .. 20..\\
sApatrapashcha yuktashcha suneyaH shreyase paraiH .
abhettA paraguhyAnA.n tasmAtsarvatra pUjitaH .. 21..\\
na hR^iShyatyarthalAbheShu nAlAbheShu vyathatyapi .
sthirabuddhirasaktAtmA tasmAtsarvatra pUjitaH .. 22..\\
ta.n sarvaguNa sampanna.n dakShaM shuchimakAtaram .
kAlaGYa.n cha nayaGYaM cha kaH priyaM na kariShyati .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 224}
y
Adyanta.n sarvabhUtAnAM shrotumichchhAmi kaurava .
dhyAna.n karma cha kAlaM cha tathaivAyuryuge yuge .. 1..\\
lokatattva.n cha kArtsnyena bhUtAnAmAgatiM gatim .
sargashcha nidhana.n chaiva kuta etatpravartate .. 2..\\
yadi te.anugrahe buddhirasmAsviha satA.n vara .
etadbhavantaM pR^ichchhAmi tadbhavAnprabravItu me .. 3..\\
pUrva.n hi kathitaM shrutvA bhR^igubhAsitamuttamam .
bharadvAjasya viprarShestato me buddhiruttamA .. 4..\\
jAtA paramadharmiShThA divyasa.nsthAna sa.nsthitA .
tato bhUyastu pR^ichchhAmi tadbhavAnvaktumarhati .. 5..\\
bhii
atra te vartayiShye.ahamitihAsaM purAtanam .
jagau yadbhagavAnvyAsaH putrAya paripR^ichchhate .. 6..\\
adhItya vedAnakhilAnsA~NgopaniShadastathA .
anvichchhannaiShThika.n karma dharmanaipuna darshanAt .. 7..\\
kR^iShNadvaipAyana.n vyAsaM putro vaiyAsakiH shukaH .
paprachchha sandehamima.n chhinnadharmArthasaMshayam .. 8..\\
bhUtagrAmasya kartAra.n kAlaGYAne cha nishchayam .
brAhmaNasya cha yatkR^itya.n tadbhavAnvaktumarhati .. 9..\\
tasmai provAcha tatsarvaM pitA putrAya pR^ichchhate .
atItAnAgate vidvAnsarvaGYaH sarvadharmavit .. 10..\\
anAdyantamaja.n divyamajaraM dhruvamavyayam .
apratarkyamaviGYeyaM brahmAgre samavartata .. 11..\\
kAsthA nimeShA dasha pa~ncha chaiva
trishattu kAsthA gaNayetkalA.n tAm .
triMshatkalAshchApi bhavenmuhUrto
bhAgaH kalAyA dashamashcha yaH syAt .. 12..\\
triMshanmuhUrtashcha bhavedahash cha
rAtrishcha sa~NkhyA munibhiH pranItA .
mAsaH smR^ito rAtryahanI cha triMshat
sa.nvatsaro dvAdashamAsa uktaH .
sa.nvatsara.n dve ayane vadanti
sa~NkhyAvido dakShiNamuttara.n cha .. 13..\\
ahorAtre vibhajate sUryo mAnuShalaukike .
rAtriH svapnAya bhUtAnA.n cheShTAyai karmaNAm ahar .. 14..\\
pitrye rAtryahanI mAsaH pravibhAgastayoH punaH .
kR^iShNo.ahaH karma cheShTAyA.n shuklaH svapnAya sharvarI .. 15..\\
daive rAtryahanI varShaM pravibhAgastayoH punaH .
ahastatrodagayana.n rAtriH syAddakShiNAyanam .. 16..\\
ye te rAtryahanI pUrve kIrtite daivalaukike .
tayoH sa~NkhyAya varShAgraM brAhme vakShyAmyahaH kShape .. 17..\\
teShA.n sa.nvatsarAgrANi pravakShyAmyanupUrvashaH .
kR^ite tretAyuge chaiva dvApare cha kalau tathA .. 18..\\
chatvAryAhuH sahasrANi varShANA.n tatkR^ita.n yugam .
tasya tAvachchhatI sandhyA sandhyAMshashcha tathAvidhaH .. 19..\\
itareShu sasandhyeShu sasandhyAMsheShu cha triShu .
ekApAyena sa.nyAnti sahasrANi shatAni cha .. 20..\\
etAni shAshvatA.NllokAndhArayanti sanAtanAn .
etadbrahmavidA.n tAta viditaM brahma shAshvatam .. 21..\\
chaturpAtsakalo dharmaH satya.n chaiva kR^ite yuge .
nAdharmeNAgamaH kash chitparastasya pravartate .. 22..\\
itareShvAgamAddharmaH padashastvavaropyate .
chaurikAnR^ita mAyAbhiradharmashchopachIyate .. 23..\\
arogAH sarvasiddhArthAshchaturvarSha shatAyuShaH .
kR^ite tretAdiShveteShAM pAdasho hrasate vayaH .. 24..\\
vedavAdAshchAnuyuga.n hrasantIti cha naH shrutam .
AyU.nsi chAshiShash chaiva vedasyaiva cha yatphalam .. 25..\\
anye kR^itayuge dharmAstretAyA.n dvApare.apare .
anye kaliyuge dharmA yathAshakti kR^itA iva .. 26..\\
tapaH para.n kR^itayuge tretAyA.n GYAnamuttamam .
dvApare yaGYamevAhurdAnameva kalau yuge .. 27..\\
etA.n dvAdasha sAhasrI.n yugAkhyAM kavayo viduH .
sahasraM parivR^itta.n tadbrAhmaM divasamuchyate .. 28..\\
rAtristAvattithI brAhmI tadAdau vishvamIshvaraH .
pralaye.adhyAtmamAvishya suptvA so.ante vibudhyate .. 29..\\
sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaNo viduH .
rAtri.n yugasahasrAntA.n te.ahorAtravido janAH .. 30..\\
pratibuddho vikurute brahmAkShayya.n kShapAkShaye .
sR^ijate cha mahadbhUta.n tasmAdvyaktAtmakaM manaH .. 31..\\
brahmatejomaya.n shukraM yasya sarvamida.n jagat .
ekasya bhUtaM bhUtasya dvaya.n sthAvaraja~Ngamam .. 32..\\
aharmukhe vibuddhaH sansR^ijate vidyayA jagat .
agra eva mahAbhUtamAshu vyaktAtmakaM manaH .. 33..\\
abhibhUyeha chArchiShmadvyasR^ijatsapta mAnasAn .
dUragaM bahudhAgAmi prArthanA saMshayAtmakam .. 34..\\
manaH sR^iShTi.n vikurute chodyamAnaM sisR^ikShayA .
AkAsha.n jAyate tasmAttasya shabdo guNo mataH .. 35..\\
AkAshAttu vikurvANAtsarvagandhavahaH shuchiH .
balavA~njAyate vAyustasya sparsho guNo mataH .. 36..\\
vAyorapi vikurvANAjjyotirbhUta.n tamonudam .
rochiShNu jAyate tatra tadrUpaguNamuchyate .. 37..\\
jyotiSho.api vikurvANAdbhavantyApo rasAtmikAH .
adbhyo gandhaguNA bhUmiH pUrvaiShA sR^iShTiruchyate .. 38..\\
guNAH pUrvasya pUrvasya prApnuvantyuttarottaram .
teShA.n yAvattithaM yadyattattattAvadguNaM smR^itam .. 39..\\
upalabhyApsu chedgandha.n ke chidbrUyuranaipuNAt .
pR^ithivyAmeva ta.n vidyAdApo vAyu.n cha saMshritam .. 40..\\
ete tu sapta puruShA nAnA viryAH pR^ithakpR^ithak .
nAshaknuvanprajAH sraShTumasamAgamya sarvataH .. 41..\\
te sametya mahAtmAnamanyonyamabhisaMshritAH .
sharIrAshrayaNaM prAptAstataH puruSha uchyate .. 42..\\
shrayaNAchchharIraM bhavati mUrtimatsodashAtmakam .
tadAvishanti bhUtAni mahAnti saha karmaNA .. 43..\\
sarvabhUtAni chAdAya tapasashcharaNAya cha .
AdikartA mahAbhUta.n tamevAhuH prajApatim .. 44..\\
sa vai sR^ijati bhUtAni sa eva puruShaH paraH .
ajo janayate brahmA devarShipitR^imAnavAn .. 45..\\
lokAnnadIH samudrAMshcha dishaH shailAnvanaspatIn .
narakiMnara rakShA.nsi vayaH pashumR^igoragAn .
avyaya.n cha vyayaM chaiva dvaya.n sthAvaraja~Ngamam .. 46..\\
teShA.n ye yAni karmANi prAksR^iShTyAM pratipedire .
tAnyeva pratipadyante sR^ijyamAnAH punaH punaH .. 47..\\
hi.nsrAhi.nsre mR^idu krUre dharmAdharme R^itAnR^ite .
ato yanmanyate dhAtA tasmAttattasya rochate .. 48..\\
mahAbhUteShu nAnAtvamindriyArtheShu mUrtiShu .
viniyoga.n cha bhUtAnAM dhAtaiva vidadhAtyuta .. 49..\\
ke chitpuruShakAra.n tu prAhuH karmavido janAH .
daivamityapare viprAH svabhAvaM bhUtachintakAH .. 50..\\
pauruSha.n karma daivaM cha phalavR^itti svabhAvataH .
traya ete.apR^ithagbUtA naviveka.n tu ke chana .. 51..\\
evametachcha naiva.n cha yadbhUta.n sR^ijate jagat .
karmasthA viShamaM brUyuH sattvasthAH samadarshinaH .. 52..\\
tapo niHshreyasa.n jantostasya mUlaM damaH shamaH .
tena sarvAnavApnoti yAnkAmAnmanasechchhati .. 53..\\
tapasA tadavApnoti yadbhUta.n sR^ijate jagat .
sa tadbhUtashcha sarveShAM bhUtAnAM bhavati prabhuH .. 54..\\
R^iShayastapasA vedAnadhyaiShanta divAnisham .
anAdi nidhanA nityA vAgutsR^iShTA svayambhuvA .. 55..\\
R^iShINAM nAmadheyAni yAshcha vedeShu sR^iShTayaH .
sharvaryanteShu jAtAnA.n tAnyevaibhyo dadAti saH .. 56..\\
nAma bhedastapaH karma yaGYAkhyA lokasiddhayaH .
Atmasiddhistu vedeShu prochyate dashabhiH kramaiH .. 57..\\
yadukta.n vedavAdeShu gahanaM veda dR^iShTibhiH .
tadanteShu yathA yukta.n kramayogena lakShyate .. 58..\\
karmajo.ayaM pR^ithagbhAvo dvandvayukto viyoginaH .
Atmasiddhistu viGYAtA jahAti prAyasho balam .. 59..\\
dve brahmaNI veditavye shabdabrahma para.n cha yat .
shabdabrahmaNi niShNAtaH paraM brahmAdhigachchhati .. 60..\\
Arambha yaGYAH kShatrasya haviryaGYA vishastathA .
parichArayaGYAH shUdrAstu tapoyaGYA dvijAtayaH .. 61..\\
tretAyuge vidhistveShA.n yaGYAnAM na kR^ite yuge .
dvApare viplava.n yAnti yaGYAH kaliyuge tathA .. 62..\\
apR^ithagdharmiNo martyA R^iksAmAni yajU.nsi cha .
kAmyAM puShTiM pR^ithagdR^iShTvA tapobhistapa eva cha .. 63..\\
tretAyA.n tu samastAste prAdurAsanmahAbalAH .
sa.nyantAraH sthAvarANA.n ja~NgamAnAM cha sarvashaH .. 64..\\
tretAyA.n sa.nhatA hyete yaGYA varNAstathaiva cha .
sa.nrodhAdAyuShastvete vyasyante dvApare yuge .. 65..\\
dR^ishyante nApi dR^ishyante vedAH kaliyuge.akhilAH .
utsIdante sayaGYAshcha kevalA dharmasetavaH .. 66..\\
kR^ite yuge yastu dharmo brAhmaNeShu pradR^ishyate .
Atmavatsu tapovatsu shrutavatsu pratiShThitaH .. 67..\\
adharmavratasa.nyoga.n yathA dharmaM yuge yuge .
vikriyante svadharmasthA vedavAdA yathA yugam .. 68..\\
yathA vishvAni bhUtAni vR^iShTyA bhUyA.nsi prAvR^iShi .
sR^ijyante ja~NgamasthAni tathA dharmA yuge yuge .. 69..\\
yathartuShvR^ituli~NgAni nAnArUpANi paryaye .
dR^ishyante tAni tAnyeva tathA brahmAha rAtriShu .. 70..\\
vihita.n kAlanAnAtvamanAdi nidhanaM tathA .
kIrtita.n yatpurastAtte tatsUte chAtti cha prajAH .. 71..\\
dadhAti prabhave sthAnaM bhUtAnA.n sa.nyamo yamaH .
svabhAvenaiva vartante dvandvayuktAni bhUrishaH .. 72..\\
sargaH kAlaH kriyA vedAH kartA kArya.n kriyAphalam .
prokta.n te putra sarva.n vai yanmAM tvaM paripR^ichchhasi .. 73..\\
pratyAhAra.n tu vakShyAmi sharvaryAdau gate.ahani .
yatheda.n kurute.adhyAtma.n susUkShmaM vishvamIshvaraH .. 74..\\
divi sUryAstathA sapta dahanti shikhino.archiShA .
sarvametattadArchirbhiH pUrNa.n jAjvalyate jagat .. 75..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 225}
vyaasa
pR^ithivyA.n yAni bhUtAni ja~NgamAni dhruvANi cha .
tAnyevAgre pralIyante bhUmitvamupayAnti cha .. 1..\\
tataH pralIne sarvasminsthAvare ja~Ngame tathA .
akAShThA nistR^iNA bhUmirdR^ishyate kUrmapR^iShThavat .. 2..\\
bhUmerapi guNa.n gandhamApa Adadate yadA .
AttagandhA tadA bhUmiH pralayatvAya kalpate .. 3..\\
ApastataH pratiShThanti Urmimatyo mahAsvanAH .
sarvamevedamApUrya tiShThanti cha charanti cha .. 4..\\
apAmapi guNA.nstAta jyotirAdadate yadA .
ApastadA AttaguNA jyotiShyuparamanti cha .. 5..\\
yadAditya.n sthitaM madhye gUhanti shikhino.archiShaH .
sarvamevedamarchirbhiH pUrNa.n jAjvalyate nabhaH .. 6..\\
jyotiSho.api guNa.n rUpaM vAyurAdadate yadA .
prashAmyati tadA jyotirvAyurdodhUyate mahAn .. 7..\\
tatastu mUlamAsAdya vAyuH sambhavamAtmanaH .
adhashchordhva.n cha tiryakcha dodhavIti disho dasha .. 8..\\
vAyyorapi guNa.n sparshamAkAsha.n grasate yadA .
prashAmyati tadA vAyuH kha.n tu tiShThati nAnadat .. 9..\\
AkAshasya guNa.n shabdamabhivyaktAtmakaM manaH .
manaso vyaktamavyaktaM brAhmaH sa pratisa~ncaraH .. 10..\\
tadAtmaguNamAvishya mano grasati chandramaH .
manasyuparate.adhyAtmA chandramasyavatiShThate .. 11..\\
ta.n tu kAlena mahatA sa~NkalpaH kurute vashe .
chitta.n grasati sa~Nkalpastachcha GYAnamanuttamam .. 12..\\
kAlo girati viGYAna.n kAlo balamiti shrutiH .
bala.n kAlo grasati tu ta.n vidvAnkurute vashe .. 13..\\
AkAshasya tadA ghoSha.n ta.n vidvAnkuruta Atmani .
tadavyaktaM paraM brahma tachchhAshvatamanuttamam .
eva.n sarvANi bhUtAni brahmaiva pratisa~ncaraH .. 14..\\
yathAvatkIrtita.n samyagevametadasaMshayam .
bodhya.n vidyAmaya.n dR^iShTvA yogibhiH paramAtmabhiH .. 15..\\
eva.n vistAra sa~NkShepau brahmAvyakte punaH punaH .
yugasAhasrayorAdAvahno rAtryAstathaiva cha .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 226}
vyaasa
bhUtagrAme niyukta.n yattadetatkIrtitaM mayA .
brAhmaNasya tu yatkR^itya.n tatte vakShyAmi pR^ichchhate .. 1..\\
jAtakarmaprabhR^ityasya karmaNA.n dakShiNAvatAm .
kriyA syAdA samAvR^itterAchArye vedapArage .. 2..\\
adhItya vedAnakhilAnguru shushrUsane rataH .
gurUNAmanR^iNo bhUtvA samAvarteta yaGYavit .. 3..\\
AchAryeNAbhyanuGYAtashchaturNAmekamAshramam .
A vimokShAchchharIrasya so.anutiShThedyathAvidhi .. 4..\\
prajA sargeNa dAraishcha brahmacharyeNa vA punaH .
vane guru sakAshe vA yati dharmeNa vA punaH .. 5..\\
gR^ihasthastveva sarveShA.n chaturNAM mUlamuchyate .
tatra pakvakasAyo hi dantaH sarvatra sidhyati .. 6..\\
prajAvA~nshrotriyo yajvA mukto divyaistribhirR^iNaiH .
athAnyAnAshramAnpashchAtpUto gachchhati karmabhiH .. 7..\\
yatpR^ithivyAM puNyatama.n vidyA sthAna.n tadAvaset .
yateta tasminprAmAnya.n gantu.n yashasi chottame .. 8..\\
tapasA vA sumahatA vidyAnAM pAraNena vA .
ijyayA vA pradAnairvA viprANA.n vardhate yashaH .. 9..\\
yAvadasya bhavatyasmi.Nlloke kIrtiryashaskarI .
tAvatpuNyakR^itA.NllokAnanantAnpuruShAshnute .. 10..\\
adhyApayedadhIyIta yAjayeta yajeta cha .
na vR^ithA pratigR^ihNIyAnna cha dadyAtkatha~ncanan .. 11..\\
yAjyataH shiShyato vApi kanyayA vA dhanaM mahat .
yadyAgachchhedyajeddadyAnnaiko.ashnIyAtkatha.n chana .. 12..\\
gR^ihamAvasato hyasya nAnyattIrthaM pratigrahAt .
devarShipitR^igurvartha.n vR^iddhAtula bubhukShatAm .. 13..\\
antarhitAbhiptaptAnA.n yathAshakti bubhUsatAm .
dravyANAmatishaktyApi deyameShA.n kR^itAdapi .. 14..\\
arhatAmanurUpANAM nAdeya.n hyasti ki.n chana .
uchchaiHshravasamapyashvaM prApanIya.n satAM viduH .. 15..\\
anunIya tathA kAvyaH satyasandho mahAvrataH .
svaiH prANairbrAhmaNa prAnAnparitrAya diva.n gataH .. 16..\\
ranti devashcha sA~NkR^ityo vasiShThAya mahAtmane .
apaH pradAya shItoShNA nAkapR^iShThe mahIyate .. 17..\\
Atreyashchandra damayorarhatorvividha.n dhanam .
dattvA lokAnyayau dhImAnanantAnsa mahIpatiH .. 18..\\
shibiraushInaro.a~NgAni suta.n cha priyamaurasam .
brAhmaNArthamupAkR^itya nAkapR^iShThamito gataH .. 19..\\
pratardanaH kAshipatiH pradAya nayane svake .
brAhmaNAyAtulA.n kIrtimiha chAmutra chAshnute .. 20..\\
divyaM mR^iShTashalAka.n tu sauvarNaM paramarddhimat .
chhatra.n devAvR^idho dattvA sarAstro.abhyapataddivam .. 21..\\
sA~NkR^itishcha tathAtreyaH shiShyebhyo brahma nirguNam .
upadishya mahAtejA gato lokAnanuttamAn .. 22..\\
ambarIso gavA.n dattvA brAhmaNebhyaH pratApavAn .
arbudAni dashaika.n cha sarAstro.abhyapataddivam .. 23..\\
sAvitrI kundale divye sharIra.n janamejayaH .
brAhmaNArthe parityajya jagmaturlokamuttamam .. 24..\\
sarvaratna.n vR^iShAdarbho yuvanAshvaH priyAH striyaH .
ramyamAvasatha.n chaiva dattvAmu.n lokamAsthitaH .. 25..\\
nimI rAstha.n cha vaideho jAmadagnyo vasundharAm .
brAhmaNebhyo dadau chApi gayashchorvI.n sapattanAm .. 26..\\
avarShati cha parjanye sarvabhUtAni chAsakR^it .
vasiShTho jIvayAmAsa prajApatiriva prajAH .. 27..\\
karandhamasya putrastu marutto nR^ipatistathA .
kanyAma~Ngirase dattvA divamAshu jagAma ha .. 28..\\
brahmadattashcha pA~nchAlyo rAjA buddhimatA.n varaH .
nidhi.n sha~Nkha.n dvijAgryebhyo dattvA lokAnavAptavAn .. 29..\\
rAjA mitrasahashchApi vasiShThAya mahAtmane .
madayantIM priyA.n dattvA tayA saha divaM gataH .. 30..\\
sahasrajichcha rAjarShiH prAnAniShTAnmahAyashaH .
brAhmaNArthe parityajya gato lokAnanuttamAn .. 31..\\
sarvakAmaishcha sampUrNa.n dattvA veshma hiranmayam .
mudgalAya gataH svarga.n shatadyumno mahIpatiH .. 32..\\
nAmnA cha dyutimAnnAma shAlvarAjaH pratApavAn .
dattvA rAjyamR^ichIkAya gato lokAnanuttamAn .. 33..\\
madirAshvashcha rAjarShirdattvA kanyA.n sumadhyamAm .
hiraNyahastAya gato lokAndevairabhiShTutAn .. 34..\\
lomapAdashcha rAjarShiH shAntA.n dattvA sutAM prabhuH .
R^ishyashR^i~NgAya vipulaiH sarvakAmairayujyata .. 35..\\
dattvA shatasahasra.n tu gavA.n rAjA prasenajit .
savatsAnAM mahAtejA gato lokAnanuttamAn .. 36..\\
ete chAnye cha bahavo dAnena tapasA cha ha .
mahAtmAno gatAH svarga.n shiShTAtmAno jitendriyAH .. 37..\\
teShAM pratiShThitA kIrtiryAvatsthAsyati medinI .
dAnayaGYaprajA sargairete hi divamApnuvan .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 227}
vyaasa
trayI vidyAmavekSheta vedeShUktAmathA~NgataH .
R^iksAma varNAkSharato yajuSho.atharvaNastathA .. 1..\\
vedavAdeShu kushalA hyadhyAtmakushalAsh cha ye .
sattvavanto mahAbhAgAH pashyanti prabhavApyayau .. 2..\\
eva.n dharmeNa varteta kriyAH shiShTavadAcharet .
asa.nrodhena bhUtAnA.n vR^ittiM lipseta vai dvijaH .. 3..\\
sadbhya AgataviGYAnaH shiShTaH shAstravichakShaNaH .
svadharmeNa kriyA loke kurvANaH satyasa~NgaraH .. 4..\\
tiShThatyeteShu gR^ihavAnsaH sukarmasu sa dvijaH .
pa~nchabhiH satata.n yaGYaiH shraddadhAno yajeta cha .. 5..\\
dhR^itimAnapramattashcha dAnto dharmavidAtmavAn .
vItaharShabhayakrodho brAhmaNo nAvasIdati .. 6..\\
dAnamadhyayana.n yaGYastapo hrIrArjava.n damaH .
etairvardhayate tejaH pApmAna.n chApakarShati .. 7..\\
dhUtapApmA tu medhAvI laghvAhAro jitendriyaH .
kAmakrodhau vashe kR^itvA ninIsedbrahmaNaH padam .. 8..\\
agnIMshcha brAhmaNAMshchArcheddevatAH pranameta cha .
varjayedruShatI.n vAchaM hi.nsA.n chAdharmasa.nhitAm .. 9..\\
eShA pUrvatarA vR^ittirbrAhmaNasya vidhIyate .
GYAnAgamena karmANi kurvankarmasu sidhyati .. 10..\\
pa~nchendriya jalA.n ghorA.n lobhakUlAM sudustarAm .
manyupa~NkAmanAdhR^iShyAM nadI.n tarati buddhimAn .. 11..\\
mAka manyUddhata.n yatsyAnnityamatyantamohitam .
mahatA vidhidR^iShTena balenApratighAtinA .
svabhAvasrotasA vR^ittamuhyate satata.n jagat .. 12..\\
kAlodakena mahatA varShAvartena santatam .
mAsormiNartu vegena pakSholapa tR^iNena cha .. 13..\\
nimeShonmeSha phenena ahorAtra javena cha .
kAmagrAheNa ghoreNa veda yaGYaplavena cha .. 14..\\
dharmadvIpena bhUtAnA.n chArthakAmaraveNa cha .
R^itasopAnatIreNa vihi.nsA taruvAhinA .. 15..\\
yugahradaughamadhyena brahma prAyabhavena cha .
dhAtrA sR^iShTAni bhUtAni kR^iShyante yamasAdanam .. 16..\\
etatpraGYAmayairdhIrA nistaranti manIShiNaH .
plavairaplavavanto hi ki.n kariShyantyachetasaH .. 17..\\
upapanna.n hi yatprAGYo nistarennetaro janaH .
dUrato guNadoShau hi prAGYaH sarvatra pashyati .. 18..\\
saMshayAtmA sa kAmAtmA chalachitto.alpachetanaH .
aprAGYo na taratyeva yo hyAste na sa gachchhati .. 19..\\
aplavo hi mahAdoShamuhyamAno.adhigachchhati .
kAmagrAhagR^ihItasya GYAnamapyasya na plavaH .. 20..\\
tasmAdunmajjanasyArthe prayateta vichakShaNaH .
etadunmajjana.n tasya yadayaM brAhmaNo bhavet .. 21..\\
tryavadAte kule jAtastrisandehastrikarmakR^it .
tasmAdunmajjanastiShThennistaretpraGYayA yathA .. 22..\\
sa.nskR^itasya hi dAntasya niyatasya kR^itAtmanaH .
prAjyasyAnantarA siddhiriha loke paratra cha .. 23..\\
vartate teShu gR^ihavAnakrudhyannanasUyakaH .
pa~nchabhiH satata.n yaGYairvighasAshI yajeta cha .. 24..\\
satA.n vR^ittena varteta kriyAH shiShTavadAcharet .
asa.nrodhena dharmasya vR^itti.n lipsedagarhitAm .. 25..\\
shrutiviGYAnatattvaGYaH shiShTAchAro vichakShaNaH .
svadharmeNa kriyAvAMshcha karmaNA so.apyasa~NkaraH .. 26..\\
kriyAvA~nshraddadhAnashcha dAtA prAGYo.anasUyakaH .
dharmAdharmavisheShaGYaH sarva.n tarati dustaram .. 27..\\
dhR^itimAnapramattashcha dAnto dharmavidAtmavAn .
vItaharShabhayakrodho brAhmaNo nAvasIdati .. 28..\\
eShA pUrvatarA vR^ittirbrAhmaNasya vidhIyate .
GYAnavittvena karmANi kurvansarvatra sidhyati .. 29..\\
adharma.n dharmakAmo hi karotIhAvichakShaNaH .
dharma.n chAdharmasa~NkAsha.n shochanniva karoti saH .. 30..\\
dharma.n karomIti karotyadharmam
adharmakAmash cha karoti dharmam .
ubhe bAlaH karmaNI na prajAnan
sa jAyate mriyate chApi dehI .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 228}
vyaasa
atha chedrochayedetaddruhyeta manasA tathA .
unmajjaMshcha nimajjaMshcha GYAnavAnplavavAnbhavet .. 1..\\
praGYayA nirmitairdhIrAstArayantyabudhAnplavaiH .
nAbudhAstArayantyanyAnAtmAna.n vA katha.n chana .. 2..\\
chhinnadoSho muniryogAnyukto yu~njIta dvAdasha .
dasha karma sukhAnarthAnupAyApAya nirbhayaH .. 3..\\
chakrurAchAravitprAGYo manasA darshanena cha .
yachchhedvAnmanasI buddhyA ya ichchhejGYAnamuttamam .
GYAnena yachchhedAtmAna.n ya ichchhechchhAntimAtmanaH .. 4..\\
eteShA.n chedanudrastA puruShApi sudAruNaH .
yadi vA sarvavedaGYo yadi vApyanR^icho.ajapaH .. 5..\\
yadi vA dhArmiko yajvA yadi vA pApakR^ittamaH .
yadi vA puruShavyAghro yadi vA klaivya dhAritA .. 6..\\
taratyeva mahAdurga.n jarAmaraNasAgaram .
eva.n hyetena yogena yu~njAno.apyekamantataH .
api jiGYAsamAno hi shabdabrahmAtivartate .. 7..\\
dharmopastho hrIvarUtha upAyApAya kUvaraH .
apAnAkShaH prANa yugaH praGYAyurjIva bandhanaH .. 8..\\
chetanA bandhurashchArurAchAra grahanemivAn .
darshanasparshana vaho ghrANashravaNa vAhanaH .. 9..\\
praGYA nAbhiH sarvatantra pratodo GYAnasArathiH .
kShetraGYAdhiShThito dhIraH shraddhA damapuraHsaraH .. 10..\\
tyAgavartmAnugaH kShemyaH shauchago dhyAnagocharaH .
jIva yukto ratho divyo brahmaloke virAjate .. 11..\\
atha santvaramANasya rathameta.n yuyukShataH .
akShara.n gantumanaso vidhi.n vakShyAmi shIghragam .. 12..\\
sapta yo dhAraNAH kR^itsnA vAgyataH pratipadyate .
pR^iShThataH pArshvatashchAnyA yAvatyastAH pradhAraNAH .. 13..\\
kramashaH pArthiva.n yachcha vAyavya.n khaM tathA payaH .
jyotiSho yattadaishvaryamaha~NkArasya buddhitaH .. 14..\\
avyaktasya tathaishvarya.n kramashaH pratipadyate .
vikramAshchApi yasyaita tathA yu~Nkte sa yogataH .. 15..\\
athAsya yogayuktasya siddhimAtmani pashyataH .
nirmathyamAnaH sUkShmatvAdrUpANImAni darshayet .. 16..\\
shaishirastu yathA dhUmaH sUkShmaH saMshrayate nabhaH .
tathA dehAdvimuktasya pUrvarUpaM bhavatyuta .. 17..\\
atha dhUmasya virame dvitIya.n rUpadarshanam .
jalarUpamivAkAshe tatraivAtmani pashyati .. 18..\\
apA.n vyatikrame chApi vahni rUpaM prakAshate .
tasminnuparate chAsya pItavastravadiShyate .
UrNA rUpasavarNa.n cha tasya rUpaM prakAshate .. 19..\\
atha shvetA.n gatiM gatvA vAyavya.n sUkShmamapyajaH .
ashukla.n chetasaH saukShmyamavyaktaM brahmaNo.asya vai .. 20..\\
eteShvapi hi jAteShu phalajAtAni me shR^iNu .
jAtasya pArthivaishvarye sR^iShTiriShTA vidhIyate .. 21..\\
prajApatirivAkShobhyaH sharIrAtsR^ijati prajAH .
a~Ngulya~NguShTha mAtreNa hastapAdena vA tathA .. 22..\\
pR^ithivI.n kampayatyeko guNo vAyoriti smR^itaH .
AkAshabhUtashchAkAshe savarNatvAtpranashyati .. 23..\\
varNato gR^ihyate chApi kAmAtpibati chAshayAn .
na chAsya tejasA rUpa.n dR^ishyate shAmyate tathA .. 24..\\
aha~NkArasya vijiterpa~nchaite syurvashAnugAH .
sannAmAtmani buddhau cha jitAyAM prabhavatyatha .. 25..\\
nirdoShA pratibhA hyena.n kR^itsnA samabhivartate .
tathaiva vyaktamAtmAnamavyaktaM pratipadyate .. 26..\\
yato niHsarate loko bhavati vyaktasa~nj~nakaH .
tatrAvyaktamayI.n vyAkhyAM shR^iNu tvaM vistareNa me .
tathA vyaktamayI.n chaiva sa~NkhyAM pUrvaM nibodha me .. 27..\\
pa~nchaviMshati tattvAni tulyAnyubhayataH samam .
yoge sA~Nkhye.api cha tathA visheShA.nstatra me shR^iNu .. 28..\\
prokta.n tadvyaktamityeva jAyate vardhate cha yat .
jIryate mriyate chaiva chaturbhirlakShaNairyutam .. 29..\\
viparItamato yattu tadabvyaktamudAhR^itam .
dvAvAtmAnau cha vedeShu sidhAnteShvapyudAhR^itau .. 30..\\
chaturlakShaNaja.n tvanyaM chatu vargaM prachakShate .
vyaktamavyaktaja.n chaiva tathA buddhamathetarat .
sattva.n kShetraGYa ityetaddvayamapyanudarshitam .. 31..\\
dvAvAtmanau cha vedeShu viShayeShu cha rajyataH .
viShayAtpratisa.nhAraH sA~NkhyAnA.n siddhilakShaNam .. 32..\\
nirmamashchAnaha~NkAro nirdvandvashchhinnasaMshayaH .
naiva krudhyati na dveShTi nAnR^itA bhAsate giraH .. 33..\\
AkruShTastAditashchaiva mitreNa dhyAti nAshubham .
vAgdanda karma manasA.n trayANAM cha nivartakaH .. 34..\\
samaH sarveShu bhUteShu brahmANamabhivartate .
naivechchhati na chAnichchho yAtrA mAtravyavasthitaH .. 35..\\
alolupo.avyatho dAnto na kR^itI na nirAkR^itiH .
nAsyendriyamanekAgraM nAtikShipta manorathaH .
ahi.nsraH sarvabhUtAnAmIdR^iksA~Nkhyo vimuchyate .. 36..\\
atha yogAdvimuchyante kAraNairyairnibodha me .
yogaishvaryamatikrAnto yo.atikrAmati muchyate .. 37..\\
ityeShA bhAvajA buddhiH kathitA te na saMshayaH .
evaM bhavati nirdvandvo brahmANa.n chAdhigachchhati .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 229}
vyaasa
atha GYAnaplava.n dhIro gR^ihItvA shAntimAsthitaH .
unmajjaMshcha nimajjaMshcha GYAnamevAbhisaMshrayet .. 1..\\
zukra
ki.n tajGYAnamatho vidyA yayA nistarati dvayam .
pravR^itti lakShaNo dharmo nivR^ittiriti chaiva hi .. 2..\\
vyaasa
yastu pashyetsvabhAvena vinAbhavamachetanaH .
puShyate cha punaH sarvAnpraGYayA muktahetukaH .. 3..\\
yeShA.n chaikAnta bhAvena svabhavaH kAraNaM matam .
pUtvA tR^iNabusIkA.n vai te labhante na ki.n chana .. 4..\\
ye chainaM pakShamAshritya vartayantyalpachetasaH .
svabhAva.n kAraNa.n GYAtvA na shreyaH prApnuvanti te .. 5..\\
svabhAvo hi vinAshAya mohakarma mano bhavaH .
niruktametayoretatsvabhAvaparabhAvayoH .. 6..\\
kR^iShyAdIni hi karmANi sasyasa.nharaNAni cha .
praGYAvadbhiH prakL^iptAni yAnAsanagR^ihANi cha .. 7..\\
AkrIdAnA.n gR^ihANAM cha gadAnAm agadasya cha .
praGYAvantaH pravaktAro GYAnavadbhiranuShThitAH .. 8..\\
praGYA sa.nyojayatyarthaiH praGYA shreyo.adhigachchhati .
rAjAno bhu~njate rAjyaM praGYayA tulyalakShaNAH .. 9..\\
pArAvarya.n tu bhUtAnA.n GYAnenaivopalabhyate .
vidyayA tAta sR^iShTAnA.n vidyaiva paramA gatiH .. 10..\\
bhUtAnA.n janma sarveShA.n vividhAnAM chaturvidham .
jarayvandamathodbheda.n sveda.n chApyupalakShayet .. 11..\\
sthAvarebhyo vishiShTAni ja~NgamAnyupalakShayet .
upapanna.n hi yachcheShTA vishiShyeta visheShyayoH .. 12..\\
Ahurdvibahu pAdAni ja~NgamAni dvayAni cha .
bahu pAdbhyo vishiShTAni dvipAdAni bahUnyapi .. 13..\\
dvipadAni dvayAnyAhuH pArthivAnItarANi cha .
pArthivAni vishiShTAni tAni hyannAni bhu~njate .. 14..\\
pArthivAni dvayAnyAhurmadhyamAnyuttamAni cha .
madhyamAni vishiShTAni jAtidharmopadhAraNAt .. 15..\\
madhyamAni dvayAnyAhurdharmaGYAnItarANi cha .
dharmaGYAni vishiShTAni kAryAkAryopadhAraNAt .. 16..\\
dharmaGYAni dvayAnyAhurvedaGYAnItarANi cha .
vedaGYAni vishiShTAni vedo hyeShu pratiShThitaH .. 17..\\
vedaGYAni dvayAnyAhuH pravaktR^INItarANi cha .
pravaktR^INi vishiShTAni sarvadharmopadhAraNAt .. 18..\\
viGYAyante hi yairvedAH sarvadharmakriyA phalAH .
sayaGYAH sakhilA vedAH pravaktR^ibhyo viniHsR^itAH .. 19..\\
pravaktR^INi dvayAnyAhurAtmaGYAnItarANi cha .
AtmaGYAni vishiShTAni janmAjanmopadhAraNAt .. 20..\\
dharmadvaya.n hi yo veda sa sarvaH sarvadharmavid .
sa tyAgI satyasa~NkalpaH sa tu kShAntaH sa IshvaraH .. 21..\\
dharmaGYAnapratiShTha.n hi ta.n devA brAhmaNaM viduH .
shabdabrahmaNi niShNAtaM pare cha kR^itanishchayam .. 22..\\
antaHstha.n cha bahiShThaM cha ye.adhiyaGYAdhivaivatam .
jAnanti tAnnamasyAmaste devAstAta te dvijAH .. 23..\\
teShu vishvamidaM bhUta.n sAgra.n cha jagadAhitam .
teShAM mAhAtmyabhAvasya sadR^ishaM nAsti ki.n chana .. 24..\\
Adi.n te nidhanaM chaiva karma chAtItya sarvashaH .
chaturvidhasya bhUtasya sarvasyeshAH svayambhuvaH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 230}
vyaasa
eShA pUrvatarA vR^ittirbrAhmaNasya vidhIyate .
GYAnavAneva karmANi kurvansarvatra sidhyati .. 1..\\
tatra chenna bhavedeva.n saMshayaH karma nishchaye .
kiM nu karma svabhAvo.aya.n GYAna.n karmeti vA punaH .. 2..\\
tatra cheha vivitsA syAjGYAna.n chetpuruShaM prati .
upapattyupalabdhibhyA.n varNayiShyAmi tachchhR^iNu .. 3..\\
pauruSha.n kAraNaM ke chidAhuH karmasu mAnavAH .
daivameke prasha.nsanti svabhAva.n chApare janAH .. 4..\\
pauruSha.n karma daivaM cha phalavR^itti svabhAvataH .
trayametatpR^ithagbhUtamaviveka.n tu ke chana .. 5..\\
evametanna chApyevamubhe chApi na chApyubhe .
karmasthA.n viShamaM brUyuH sattvasthAH samadarshinaH .. 6..\\
tretAyA.n dvApare chaiva kalijAshcha sasaMshayAH .
tapasvinaH prashAntAshcha sattvasthAshcha kR^ite yuge .. 7..\\
apR^ithagdarshinaH sarve R^iksAmasu yajuHsucha .
kAmadveShau pR^ithagdR^iShTvA tapaH kR^ita upAsate .. 8..\\
tapo dharmeNa sa.nyuktastaponityaH susaMshitaH .
tena sarvAnavApnoti kAmAnyAnmanasechchhati .. 9..\\
tapasA tadavApnoti yadbhUtvA sR^ijate jagat .
tadbhUtashcha tataH sarvo bhUtAnAM bhavati prabhuH .. 10..\\
tadukta.n vedavAdeShu gahanaM veda darshibhiH .
vedAnteShu punarvyakta.n kramayogena lakShyate .. 11..\\
Arambha yaGYAH kShatrasya haviryaGYA vishaH smR^itAH .
parichArayaGYAH shUdrAshcha japayaGYA dvijAtayaH .. 12..\\
pariniShThita kAryo hi svAdhyAyena dvijo bhavet .
kuryAdanyanna vA kuryAnmaitro brAhmaNa uchyate .. 13..\\
tretAdau sakalA vedA yaGYA varNAshramAstathA .
sa.nrodhAdAyuShastvete vyasyante dvApare yuge .. 14..\\
dvApare viplava.n yAnti vedAH kaliyuge tathA .
dR^ishyante nApi dR^ishyante kalerante punaH punaH .. 15..\\
utsIdanti svadharmAshcha tatrAdharmeNa pIDitAH .
gavAM bhUmeshcha ye chApAmoShadhInA.n cha ye rasAH .. 16..\\
adharmAntarhitA vedA veda dharmAstathAshramAH .
vikriyante svadharmasthA sthAvarANi charANi cha .. 17..\\
yathA sarvANi bhUtAni vR^iShTirbhaumAni varShati .
sR^ijate sarvato.a~NgAni tathA vedA yuge yuge .. 18..\\
visR^ita.n kAlanAnAtvamanAdi nidhanaM cha yat .
kIrtita.n tatpurastAnme yataH sa.nyAnti yAnti cha .. 19..\\
dhAtedaM prabhava sthAnaM bhUtAnA.n sa.nyamo yamaH .
svabhAvena pravartante dvandvasR^iShTAni bhUrishaH .. 20..\\
sargaH kAlo dhR^itirvedAH kartA kArya.n kriyAphalam .
etatte kathita.n tAta yanmAM tvaM paripR^ichchhasi .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 231}
bhii
ityukto.abhiprashasyaitatparamarShestu shAsanam .
mokShadharmArthasa.nyuktamidaM prastuM prachakrame .. 1..\\
zuka
prajAvA~nshrotriyo yajvA vR^iddhaH praGYo.anasUyakaH .
anAgatamanaitihya.n kathaM brahmAdhigachchhati .. 2..\\
tapasA brahmacharyeNa sarvatyAgena medhayA .
sA~Nkhye vA yadi vA yoge etatpR^iShTo.abhidhatsva me .. 3..\\
manasashchendriyANA.n chApyaikAgrya.n samavApyate .
yenopAyena puruShaistachcha vyAkhyAtumarhasi .. 4..\\
vyaasa
nAnyatra vidyA tapasornAnyatrendriya nigrahAt .
nAnyatra sarvasantyAgAtsiddhi.n vindati kash chana .. 5..\\
mahAbhUtAni sarvANi pUrvasR^iShTiH svayambhuvaH .
bhUyiShThaM prANa bhR^idgrAme niviShTAni sharIriShu .. 6..\\
bhUmerdeho jalAtsAro jyotiShashchakShuShI smR^ite .
prANApAnAshrayo vAyuH kheShvAkAsha.n sharIriNAm .. 7..\\
krAnte viShNurbale shakraH koShThe.agnirbhuktamarchhati .
karNayoH pradishaH shrotre jihvAyA.n vAksarasvatI .. 8..\\
karNau tvakchakShuShI jihvA nAsikA chaiva pa~nchamI .
darshanAnIndriyoktAni dvArANyAhArasiddhaye .. 9..\\
shabda.n sparsha.n tathArUpaM rasaM gandhaM cha pa~nchamam .
indriyANi pR^ithaktvarthAnmanaso darshayantyuta .. 10..\\
indriyANi mano yu~Nkte vashyAnyanteva vAjinaH .
manashchApi sadA yu~Nkte bhUtAtmA hR^idayAshritaH .. 11..\\
indriyANA.n tathaivaiShA.n sarveShAmIshvaraM manaH .
niyame cha visarge cha bhUtAtmA manasastathA .. 12..\\
indriyANIndriyArthAshcha svabhAvashchetanA manaH .
prANApAnau cha jIvashcha nitya.n deheShu dehinAm .. 13..\\
Ashrayo nAsti sattvasya guNashabdo na chetanA .
sattva.n hi tejaH sR^ijati na guNAnvai kadA chana .. 14..\\
eva.n sapta dasha.n dehe vR^itaM sodashabhirguNaiH .
manIsI manasA vipraH pashyatyAtmAnamAtmani .. 15..\\
na hyaya.n chakShuShA dR^ishyo na cha sarvairapIndriyaiH .
manasA sampradIptena mahAnAtmA prakAshate .. 16..\\
ashabda sparsharUpa.n tadarasAgandhamavyayam .
asharIra.n sharIre sve nirIkSheta nirindriyam .. 17..\\
avyakta.n vyaktadeheShu martyeShvamaramAshritam .
yo.anupashyati sa pretya kalpate brahmabhUyase .. 18..\\
vidyAbhijana sampanne brAhmaNe gavi hastini .
shuni chaiva shvapAke cha paNDitAH samadarshinaH .. 19..\\
sa hi sarveShu bhUteShu ja~NgameShu dhruveShu cha .
vasatyeko mahAnAtmA yena sarvamida.n tatam .. 20..\\
sarvabhUteShu chAtmAna.n sarvabhUtAni chAtmani .
yadA pashyati bhUtAtmA brahma sampadyate tadA .. 21..\\
yAvAnAtmani vedAtmA tAvAnAtmA parAtmani .
ya eva.n satataM veda so.amR^itatvAya kalpate .. 22..\\
sarvabhUtAtma bhUtasya sarvabhUtahitasya cha .
devApi mArge muhyanti apadasya padaiShiNaH .. 23..\\
shakunInAmivAkAshe jale vAri charasya vA .
yathAgatirna dR^ishyeta tathaiva sumahAtmanaH .. 24..\\
kAlaH pachati bhUtAni sarvANyevAtmanAtmani .
yasmi.nstu pachyate kAlastaM na vedeha kashchanan .. 25..\\
na tadUrdhvaM na tiryakcha nAdho na cha tiraH punaH .
na madhye pratigR^ihNIte naiva kashchitkutash chana .. 26..\\
sarve.antaHsthA ime lokA bAhyameShAM na ki.n chana .
yaH sahasra.n samAgachchhedyathA bAno guNachyutaH .. 27..\\
naivAnta.n kAraNasyeyAdyadyapi styA manojavaH .
tasmAtsUkShmAtsUkShmataraM nAsti sthUlatara.n tataH .. 28..\\
sarvataH pani pAdAnta.n sarvato.akShishiromukham .
sarvataH shrutimalloke sarvamAvR^itya tiShThati .. 29..\\
tadevAnoranutara.n tanmahadbhyo mahattaram .
tadantaH sarvabhUtAnA.n dhruvaM tiShThanna dR^ishyate .. 30..\\
akShara.n cha kSharaM chaiva dvaidhI bhAvo.ayamAtmanaH .
kSharaH sarveShu bhUteShu divya.n hyamR^itamakSharam .. 31..\\
navadvAraM pura.n gatva ha.nso hi niyato vashI .
IshaH sarvasya bhUtasya sthAvarasya charasya cha .. 32..\\
hAni bha~NgavikalpAnAM navAnA.n saMshrayeNa cha .
sharIrANAmajasyAhurha.nsatvaM pAradarshinaH .. 33..\\
ha.nsokta.n chAkSharaM chaiva kUtastha.n yattadakSharam .
tadvidvAnakSharaM prApya jahAti prANa janmanI .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 232}
vyaasa
pR^ichchhatastava satputra yathAvadiha tattvataH .
sA~NkhyanyAyena sa.nyukta.n yadetatkIrtitaM mayA .. 1..\\
yogakR^itya.n tu te kR^itsna.n vartayiShyAmi tachchhR^iNu .
ekatvaM buddhimanasorindriyANA.n cha sarvashaH .
Atmano dhyAyinastAta GYAnametadanuttamam .. 2..\\
tadetadupashAntena dAntenAdhyAtma shIlinA .
AtmArAmeNa buddhena boddhavya.n shuchi karmaNA .. 3..\\
yogadoShAnsamuchchhidya pa~ncha yAnkavayo viduH .
kAma.n krodhaM cha lobhaM cha bhaya.n svapnaM cha pa~nchamam .. 4..\\
krodha.n shamena jayati kAmaM sa~NkalpavarjanAt .
sattvasa.nsevanAddhIro nidrAm uchchhettumarhati .. 5..\\
dhR^ityA shishnodara.n rakShetpANi pAda.n cha chakShuShA .
chakShuH shrotre cha manasA mano vAcha.n cha karmaNA .. 6..\\
apramAdAdbhaya.n jahyAllobhaM prAGYopasevanAt .
evametAnyogadoShA~njayennityamatandritaH .. 7..\\
agnIMshcha brAhmaNAMshchArcheddevatAH pranameta cha .
varjayedruShitA.n vAchaM hi.nsA yuktAM mano.anugAm .. 8..\\
brahmatejomaya.n shukraM yasya sarvamidaM rasaH .
ekasya bhUtaM bhUtasya dvaya.n sthAvaraja~Ngamam .. 9..\\
dhyAnamadhyayana.n dAna.n satyaM hrIrArjavaM kShamA .
shauchamAhArasaMshuddhirindriyANA.n cha nigrahaH .. 10..\\
etairvivardhate tejaH pApmAna.n chApakarShati .
sidhyanti chAsya sarvArthA viGYAna.n cha pravartate .. 11..\\
samaH sarveShu bhUteShu labdhAlabdhena vartayan .
dhUtapApmA tu tejasvI laghvAhAro jitendriyaH .
kAmakrodhau vashe kR^itvA ninIsedbrahmaNaH padam .. 12..\\
manasashchendriyANA.n cha kR^itvaikAgrya.n samAhitaH .
prAgrAtrApararAtreShu dhArayenmana AtmanA .. 13..\\
jantoH pa~nchendriyasyAsya yadeka.n chhidramindriyam .
tato.asya sravati praGYA dR^iteH pAdAdivodakam .. 14..\\
manastu pUrvamAdadyAtkumInAniva matsyahA .
tataH shrotra.n tatashchakShurjihvAM ghrANaM cha yogavit .. 15..\\
tata etAni sa.nyamya manasi sthApayedyatiH .
tathaivApohya sa~NkalpAnmano hyAtmani dhArayet .. 16..\\
pa~ncha GYAnena sandhAya manasi sthApayedyatiH .
yadaitAnyavatiShThante manaH sasthAni chAtmani .
prasIdanti cha sa.nsthAya tadA brahma prakAshate .. 17..\\
vidhUma iva dIptArchirAditya iva dIptimAn .
vaidyuto.agnirivAkAshe pashyatyAtmAnamAtmanA .
sarva.n cha tatra sarvatra vyApakatvAchcha dR^ishyate .. 18..\\
taM pashyanti mahAtmAno brAhmaNA ye manIShiNaH .
dhR^itimanto mahAprAGYAH sarvabhUtahite ratAH .. 19..\\
evaM parimita.n kAlamAcharansaMshitavrataH .
AsIno hi rahasyeko gachchhedakSharasAtmyatAm .. 20..\\
pramoho bhrama Avarto ghrANashravaNa darshane .
adbhutAni rasasparshe shItoShNe mArutAkR^itiH .. 21..\\
pratibhAmupasargAMshchApyupasa~NgR^ihya yogataH .
tA.nstattvavidanAdR^itya svAtmanaiva nivartayet .. 22..\\
kuryAtparichaya.n yoge taikAlyaM niyato muniH .
girishR^i~Nge tathA chaitye vR^ikShAgreShu cha yojajet .. 23..\\
saMniyamyendriyagrAha.n goShThe bhAnda manA iva .
ekAgrashchintayennitya.n yogAnnodvejayenmanaH .. 24..\\
yenopAyena shakyeta saMniyantu.n chalaM manaH .
ta.n ta.n yukto niSheveta na chaiva vichalettataH .. 25..\\
shUnyA giriguhAshchaiva devatAyatanAni cha .
shUnyAgArANi chaikAgro nivAsArthamupakramet .. 26..\\
nAbhiShvajetpara.n vAchA karmaNA manasApi vA .
upekShako yatAhAro labdhAlabdhe samo bhavet .. 27..\\
yashchainamabhinandeta yashchainamapavAdayet .
samastayoshchApyubhayornAbhidhyAyechchhubhAshubham .. 28..\\
na prahR^iShyeta lAbheShu nAlAbheShu cha chintayet .
samaH sarveShu bhUteShu sadharmA mAtarishvanaH .. 29..\\
eva.n sarvAtmanaH sAdhoH sarvatra samadarshinaH .
so mAsAnnityayuktasya shabdavrahmAtivartate .. 30..\\
vedanArtAH prajA dR^iShTvA samalokShAshma kA~nchanaH .
etasminnirato mArge viramenna vimohitaH .. 31..\\
api varNAvakR^iShTastu nArI vA dharmakA~NkShiNI .
tAvapyetena mArgeNa gachchhetAM paramA.n gatim .. 32..\\
ajaM purANamajara.n sanAtanaM
yadindriyairupalabhate naro.achalaH .
anoranIyo mahato mahattaraM
tadAtmanA pashyati yuktAtmavAn .. 33..\\
idaM maharShervachanaM mahAtmano
yathAvaduktaM manasAnudR^ishya cha .
avekShya cheyAtparameShThi sAtmyatAM
prayAnti yAM bhUtagatiM manIShiNaH .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 233}
zukra
yadida.n veda vachana.n kuru karma tyajeti cha .
kA.n disha.n vidyayA yAnti kAM cha gachchhanti karmaNA .. 1..\\
etadvai shrotumichchhAmi tadbhavAnprabravItu me .
etattvanyonyavairUpye vartate pratikUlataH .. 2..\\
bhii
ityuktaH pratyuvAchedaM parAshara sutaH sutam .
karma vidyAmayAvetau vyAkhyAsyAmi kSharAkSharau .. 3..\\
yA.n disha.n vidyayA yAnti yAM cha gachchhanti karmaNA .
shR^iNuShvaika manAH putra gahvara.n hyetadantaram .. 4..\\
asti dharma iti proktaM nAstItyatraiva yo vadet .
tasya pakShasya sadR^ishamidaM mama bhavedatha .. 5..\\
dvAvimAvatha panthAnau yatra vedAH pratiShThitAH .
pravR^itti lakShaNo dharmo nivR^ittau cha subhAsitaH .. 6..\\
karmaNA badhyate tanturvidyayA tu pramuchyate .
tasmAtkarma na kurvanti yatayaH pAradarshinaH .. 7..\\
karmaNA jAyate pretya mUrtimAnsodashAtmakaH .
vidyayA jAyate nityamavyayo hyavyayAtmakaH .. 8..\\
karma tveke prasha.nsanti svalpa buddhitarA narAH .
tena te dehajAlAni ramayanta upAsate .. 9..\\
ye tu buddhiM parAM prAptA dharmanaipuNya darshinaH .
na te karma prasha.nsanti kUpaM nadyAM pibanniva .. 10..\\
karmaNaH phalamApnoti sukhaduHkhe bhavAbhavau .
vidyayA tadavApnoti yatra gatvA na shochati .. 11..\\
yatra gatvA na mriyate yatra gatvA na jAyate .
na jIryate yatra gatvA yatra gatvA na vardhate .. 12..\\
yatra tadbrahma paramamavyaktamajara.n dhruvam .
avyAhatamanAyAsamamR^ita.n chAviyogi cha .. 13..\\
dvandvairyatra na bAdhyante mAnasena cha karmaNA .
samAH sarvatra maitrAshcha sarvabhUtahite ratAH .. 14..\\
vidyAmayo.anyaH puruShastAta karmamayo.aparaH .
viddhi chandramasa.n darshe sUkShmayA kalayA sthitam .. 15..\\
tadetadR^iShiNA prokta.n vistareNAnumIyate .
navaja.n shashina.n dR^iShTvA vakraM tantumivAmbare .. 16..\\
ekAdasha vikArAtmA kalA sambhArasambhR^itaH .
mUrtimAniti ta.n viddhi tAta karma guNAtmakam .. 17..\\
devo yaH saMshritastasminnabbinduriva puShkare .
kShetraGYa.n ta.n vijAnIyAnnityaM tyAgajitAtmakam .. 18..\\
tamo rajashcha sattva.n cha viddhi jIva guNAnimAn .
jIvamAtmaguNa.n vidyAdAtmAnaM paramAtmanaH .. 19..\\
sachetana.n jIva guNa.n vadanti
sa cheShTate cheShTayate cha sarvam .
tataH para.n kShetravido vadanti
prAvartayadyo bhuvanAni sapta .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 234}
zukra
kSharAtprabhR^iti yaH sargaH saguNAnIndriyANi cha .
buddhyaishvaryAbhisargArtha.n yaddhyAna.n chAtmanaH shubham .. 1..\\
bhUya eva tu loke.asminsadvR^itti.n vR^itti haitukIm .
yayA santaH pravartante tadichchhAmyanuvarNitam .. 2..\\
vede vachanamukta.n tu kuru karma tyajeti cha .
kathametadvijAnIyA.n tachcha vyAkhyAtumarhasi .. 3..\\
lokavR^ittAntatattvaGYaH pUto.aha.n guru shAsanAt .
kR^itvA buddhi.n viyuktAtmA tyakShyAmyAtmAnamavyathaH .. 4..\\
vyaasa
yaiShA vai vihitA vR^ittiH purastAdbrahmaNA svayam .
eShA pUrvataraiH sadbhirAchIrNA paramarShibhiH .. 5..\\
brahmacharyeNa vai lokA~njayanti paramarShayaH .
Atmanashcha hR^idi shreyastvanvichchha manasAtmani .. 6..\\
vane mUlaphalAshI cha tapyansuvipula.n tapaH .
puNyAyatana chArI cha bhUtAnAmavihi.nsakaH .. 7..\\
vidhUme sannamusale vAnaprasthapratishraye .
kAle prApte charanbhaikSha.n kalpate brahmabhUyase .. 8..\\
niHstutirnirnamaskAraH parityajya shubhAshubhe .
araNye vicharaikAkI yena kena chidAshitaH .. 9..\\
zuka
yadida.n veda vachanaM lokavAde virudhyate .
pramAne chApramAne cha viruddhe shAstratA kutaH .. 10..\\
ityetachchhrotumichchhAmi bhagavAnprabravItu me .
karmaNAm avirodhena kathametatpravartate .. 11..\\
bhii
ityuktaH pratyuvAcheda.n gandhavatyAH sutaH sutam .
R^iShistatpUjayanvAkyaM putrasyAmita tejasaH .. 12..\\
gR^ihastho brahmachArI cha vAnaprastho.atha bhikShukaH .
yathoktakAriNaH sarve gachchhanti paramA.n gatim .. 13..\\
eko ya AshramAnetAnanutiShThedyathAvidhi .
akAma dveShasa.nyuktaH sa paratra mahIyate .. 14..\\
chaturpado hi niHshreNI brahmaNyeShA pratiShThitA .
etAmAshritya niHshreNIM brahmaloke mahIyate .. 15..\\
AyuShastu chaturbhAgaM brahmachAryanasUyakaH .
gurau vA guruputre vA vaseddharmArthakovidaH .. 16..\\
karmAtirekeNa guroradhyetavyaM bubhUsatA .
dakShiNo nApavAdI syAdAhUto gurumAshrayet .. 17..\\
jaghanyashAyI pUrva.n syAdutthAyI guru veshmani .
yachcha shiShyeNa kartavya.n kAryaM dAsena vA punaH .. 18..\\
kR^itamityeva tatsarva.n kR^itvA tiShTheta pArshvataH .
ki~NkaraH sarvakArI cha sarvakarmasu kovidaH .. 19..\\
shuchirdakSho guNopeto brUyAdiShurivAtvaraH .
chakShuShA gurumavyagro nirIkSheta jitendriyaH .. 20..\\
nAbhuktavati chAshnIyAdapItavati no pibet .
na tiShThati tathAsIta nAsupte prasvapeta cha .. 21..\\
uttAnAbhyA.n cha pAnibhyAM pAdAvasya mR^idu spR^ichet .
dakShiNa.n dakShiNenaiva savya.n savyena pIDayet .. 22..\\
abhivAdya guruM brUyAdadhIsva bhagavanniti .
ida.n kariShye bhagavannidaM chApi kR^itaM mayA .. 23..\\
iti sarvamanuGYApya nivedya gurave dhanam .
kuryAtkR^itvA cha tatsarvamAkhyeya.n gurave punaH .. 24..\\
yA.nstu gandhAnrasAnvApi brahmachArI na sevate .
seveta tAnsamAvR^itta iti dharmeShu nishchayaH .. 25..\\
ye ke chidvistareNoktA niyamA brahmachAriNaH .
tAnsarvAnanugR^ihNIyAdbhavechchAnapago guroH .. 26..\\
sa eva.n gurave prItimupahR^itya yathAbalam .
AshrameShvAshrameShveva.n shiShyo varteta karmaNA .. 27..\\
veda vratopavAsena chaturthe chAyuSho gate .
gurave dakShiNA.n dattvA samAvartedyathAvidhi .. 28..\\
dharmalabdhairyuto dArairagnInutpAdya dharmataH .
dvitIyamAyuSho bhAga.n gR^ihamedhi vratI bhavet .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 235}
vyaasa
dvitIyamAyuSho bhAga.n gR^ihamedhI gR^ihe vaset .
dharmalabdhairyuto dArairagnInutpAdya suvrataH .. 1..\\
gR^ihastha vR^ittayashchaiva chatasraH kavibhiH smR^itAH .
kusUla dhAnyaH prathamaH kumbhI dhAnyastvanantaram .. 2..\\
ashvastano.atha kApotImAshrito vR^ittimAharet .
teShAM paraH paro jyAyAndharmato lokajittamaH .. 3..\\
saH kamA vartayatyekastribhiranyaH pravartate .
dvAbhyAmekashchaturthastu brahma sattre vyavasthitaH .
gR^ihamedhi vratAnyatra mahAntIha prachakShate .. 4..\\
nAtmArthaM pAchayedannaM na vR^ithA ghAtayetpashUn .
prAnI vA yadi vAprAnI sa.nskAra.n yajuShArhati .. 5..\\
na divA prasvapejjAtu na pUrvApararAtrayoH .
na bhu~njItAntarAkAle nAnR^itAvAhvayetstriyam .. 6..\\
nAsyAnashnanvasedvipro gR^ihe kashchidapUjitaH .
tathAsyAtithayaH pUjyA havyakavya vahAH sadA .. 7..\\
veda vidyAvratasnAtAH shrotriyA vedapAragAH .
svadharmajIvino dAntAH kriyAvantastapasvinaH .
teShA.n havya.n cha kavyaM chApyarhaNArthaM vidhIyate .. 8..\\
na kharaiH samprayAtasya svadharmAGYAnakasya cha .
apaviddhAgnihotrasya gurorvAlIka kAriNaH .. 9..\\
sa.nvihAgo.atra bhUtAnA.n sarveShAmeva shiShyate .
tathaivApachamAnebhyaH pradeya.n gR^ihamedhinA .. 10..\\
vighasAshI bhavennityaM nitya.n chAmR^itabhojanaH .
amR^ita.n yaGYasheShaM syAdbhojanaM haviShA samam .
bhR^ityasheSha.n tu yo.ashnAti tamAhurvighasAshinam .. 11..\\
svadAranirato dAnto hyanasUyurjitendriyaH .
R^itvikpurohitAchAryairmAtulAtithi saMshritaiH .. 12..\\
vR^iddhabAlAturairvaidyairGYAtisambandhibAndhavaiH .
mAtA pitR^ibhyA.n jAmIbhirbhrAtrA putreNa bhAryayA .. 13..\\
duhitrA dAsavargeNa vivAdaM na samAcharet .
etAnvimuchya sa.nvAdAnsarvapApaiH pramuchyate .. 14..\\
etairjitaistu jayati sarvA.NllokAnna saMshayaH .
AchAryo brahmalokeshaH prAjApatye pitA prabhuH .. 15..\\
atithistvindralokesho devalokasya chartvijaH .
jAmayo.apsarasA.n loke vaishvadeve tu GYAtayaH .. 16..\\
sambandhibAndhavA dikShu pR^ithivyAM mAtR^imAtulau .
vR^iddhabAlAtura kR^ishAstvAkAshe prabhaviShNayaH .. 17..\\
bhrAtA jyeShThaH samaH pitrA bhAryA putraH svakA tanuH .
chhAyA svA dAshavargastu duhitA kR^ipaNaM param .. 18..\\
tasmAdetairadhikShiptaH sahennityamasa~njvaraH .
gR^ihadharmarato vidvAndharmanityo jitaklamaH .. 19..\\
na chArthabaddhaH karmANi dharma.n vA ka.n chidAcharet .
gR^ihastha vR^ittayastisrastAsAM niHshreyasaM param .. 20..\\
paraspara.n tathaivAhushchAturAshramyameva tat .
ye choktA niyamAsteShA.n sarva.n kAryaM bubhUsatA .. 21..\\
kumbhI dhAnyairu~nchhashilaiH kApotI.n chAsthitaistathA .
yasmiMshchaite vasantyarhAstadrAstramabhivardhate .. 22..\\
dasha pUrvAndasha parAnpunAti cha pitAmahAn .
gR^ihastha vR^ittayastvetA vartayedyo gatavyathaH .. 23..\\
sachakrachara lokAnA.n sadR^ishIM prApnuyAdgatim .
yatendriyANAmatha vA gatireShA vidhIyate .. 24..\\
svargaloko gR^ihasthAnAmudAramanasA.n hitaH .
svargo vimAnasa.nyukto veda dR^iShTaH supuShpitaH .. 25..\\
svargaloke gR^ihasthAnAM pratiShThA niyatAtmanAm .
brahmaNA vihitA shreNireShA yasmAtpramuchyate .
dvitIya.n kramashaH prApya svargaloke mahIyate .. 26..\\
ataH paraM paramamudAramAshramaM
tR^itIyamAhustyajatA.n kalevaram .
vanaukasA.n gR^ihapatinAmanuttamaM
shR^iNuShvaitatkliShTasharIrakAriNAm .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 236}
bhii
proktA gR^ihastha vR^ittiste vihitA yA manIsinAm .
tadanantaramukta.n yattannibodha yudhiShThira .. 1..\\
kramashastvavadhUyainA.n tR^itIyA.n vR^ittimuttamAm .
sa.nyogavratakhinnAnA.n vAnaprasthAshramaukasAm .. 2..\\
shrUyatAM pArtha bhadra.n te sarvalokAshrayAtmanAm .
prekShApUrvaM pravR^ittAnAM puNyadeshanivAsinAm .. 3..\\
v
gR^ihasthastu yadA pashyedvalI palitamAtmanaH .
apatyasyaiva chApatya.n vanameva tadAshrayet .. 4..\\
tR^itIyamAyuSho bhAga.n vAnaprasthAshrame vaset .
tAnevAgnInparicharedyajamAno divaukasaH .. 5..\\
niyato niyatAhAraH sastha bhakto.apramAdavAn .
tadagnihotra.n tA gAvo yaGYA~NgAni cha sarvashaH .. 6..\\
akR^iShTa.n vai vrIhi yavaM nIvAraM vighasAni cha .
havI.nsi samprayachchheta makheShvatrApi pa~nchasu .. 7..\\
vAnaprasthAshrame.apyetAshchatasro vR^ittayaH smR^itAH .
sadyaH prakShAlakAH ke chitke chinmAsika sa~ncayAH .. 8..\\
vArShika.n sa~ncaya.n ke chitke chiddvAdasha vArShikam .
kurvantyatithipUjArtha.n yaGYatantrArtha siddhaye .. 9..\\
abhrAvakAshA varShAsu hemante jalasaMshrayAH .
grIsme cha pa~nchatapasaH shashvachcha mita bhojanAH .. 10..\\
bhUmau viparivartante tiShThedvA prapadairapi .
sthAnAsanairvartayanti savaneShvabhiShi~nchate .. 11..\\
dantolUkhalinaH ke chidashmakuttAstathApare .
shuklapakShe pibantyeke yavAgU.n kvathitA.n sakR^it .. 12..\\
kR^iShNapakShe pibantyeke bhu~njate cha yathAkramam .
mUlaireke phalaireke puShpaireke dR^idha vratAH .. 13..\\
vartayanti yathAnyAya.n vaikhAnasa mataM shritAH .
etAshchAnyAshcha vividhA dikShAsteShAM manIsinAm .. 14..\\
chaturthashchaupaniShado dharmaH sAdhAraNaH smR^itaH .
vAnaprastho gR^ihasthashcha tato.anyaH sampravartate .. 15..\\
asminneva yuge tAta vipraiH sarvArthadarshibhiH .
agastyaH sapta R^iShayo madhuchchhando.aghamarShaNaH .. 16..\\
sA~NkR^itiH sudivA tandiryavAnno.atha kR^itashramaH .
ahovIryastathA kavyAstAndyo medhAtithirbudhaH .. 17..\\
shalo vAkashcha nirvAkaH shUnyapAlaH kR^itashramaH .
eva.n dharmasu vidvA.nsastataH svargamupAgaman .. 18..\\
tAta pratyakShadharmANastathA yAyAvarA gaNAH .
R^iShINAmugratapasA.n dharmanaipuna darshinAm .. 19..\\
avyAchyAparimeyAshcha brAhmaNA vanamAshritAH .
vaikhAnasA vAlakhilyAH sikatAshcha tathApare .. 20..\\
karmabhiste nirAnandA dharmanityA jitendriyAH .
gatAH pratyakShadharmANaste sarve vanamAshritAH .
anakShatrA anAdhR^iShyA dR^ishyante jyotiShA.n gaNAH .. 21..\\
jarayA cha paridyUno vyAdhinA cha prapIditaH .
chaturthe chAyuShaH sheShe vAnaprasthAshrama.n tyajet .
sadyaskArAM nirUpyeShTi.n sarvaveda sadakShiNAm .. 22..\\
AtmayAjI so.a.atmaratirAtmakrItAtma saMshrayaH .
AtmanyagnInsamAropya tyaktvA sarvaparigrahAn .. 23..\\
sadyaskrAMshcha yajedyaGYAniShTIshchaiveha sarvadA .
sadaiva yAjinA.n yaGYAdAtmanIjhyA nivartate .. 24..\\
trIMshchaivAgnInyajetsamyagAtmanyevAtma mokShaNAt .
prANebhyo yajuShA pa~ncha saH prAshnIyAdakutsayan .. 25..\\
keshaloma nakhAnvApya vAnaprastho munistataH .
AshramAdAshrama.n sadyaH pUto gachchhati karmabhiH .. 26..\\
abhaya.n sarvabhUtebhyo yo dattvA pravrajeddvijaH .
lokAstejomayAstasya pretya chAnantyamashnute .. 27..\\
sushIla vR^itto vyapanItakalmaSho
na cheha nAmutra cha kartumIhate .
aroSha moho gatasandhi vigraho
bhavedudAsInavadAtmavinnaraH .. 28..\\
yameShu chaivAtma gateShu na vyathet
svashAstrasUtrAhuti mantravikramaH .
bhavedyatheShTA gatirAtmayAjino
na saMshayo dharmapare jItendriye .. 29..\\
tataH para.n shreShThamatIva sadguNair
adhiShThita.n trInadhivR^ittamuttamam .
chaturthamuktaM paramAshrama.n shR^iNu
prakIrtyamAnaM paramaM parAyanam .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 237}
zukra
vartamAnastathaivAtra vAnaprasthAshrame yathA .
yoktavyo.a.atmA yathAshaktyA para.n vai kA~NkShatA padam .. 1..\\
vyaasa
prApya sa.nskArametAbhyAmAshramAbhyA.n tataH param .
yatkAryaM paramArthArtha.n tadihaikamanAH shR^iNu .. 2..\\
kasAyaM pAchayitvA tu shreNi sthAneShu cha triShu .
pravrajechcha para.n sthAnaM parivrajyAmanuttamAm .. 3..\\
tadbhavAnevamabhyasya vartatA.n shrUyatA.n tathA .
eka eva charennitya.n siddhyarthamasahAyavAn .. 4..\\
ekashcharati yaH pashyanna jahAti na hIyate .
anagniraniketaH syAdgrAmamannArthamAshrayet .. 5..\\
ashvastana vidhAnaH syAnmunirbhAvasamanvitaH .
laghvAshI niyatAhAraH sakR^idannaniShevitA .. 6..\\
kapAla.n vR^ikShamUlAni kuchelamasahAyatA .
upekShA sarvabhUtAnAmetAvadbhikSha lakShaNam .. 7..\\
yasminvAchaH pravishanti kUpe prAptAH shilA iva .
na vaktAraM punaryAnti sa kaivalyAshrame vaset .. 8..\\
naiva pashyenna shR^iNuyAdavAchya.n jAtu kasya chit .
brAhmaNAnA.n visheSheNa naiva brUyAtkatha~ncanan .. 9..\\
yadbrAhmaNasya kushala.n tadeva satata.n vadet .
tUsnImAsIta nindAyA.n kurvanbheShajamAtmanaH .. 10..\\
yena pUrNamivAkAshaM bhavatyekena sarvadA .
shUnya.n yena janAkIrNa.n taM devA brAhmaNaM viduH .. 11..\\
yena kena chidAchhanno yena kena chidAshitaH .
yatrakva chana shAyI cha ta.n devA prAbhama.n viduH .. 12..\\
aheriva gaNAdbhItaH sauhityAnnarakAdiva .
kunapAdiva sa strIbhyasta.n devA brAhmaNa.n viduH .. 13..\\
na krudhyenna prahR^iShyechcha mAnito.amAnitashcha yaH .
sarvabhUteShvabhayadasta.n devA brAhmaNa.n viduH .. 14..\\
nAbhinandeta maraNaM nAbhinandeta jIvitam .
kAlameva pratIkSheta nideshaM bhR^itako yathA .. 15..\\
anabhyAhata chittaH syAdanabhyAhata vAktathA .
nirmuktaH sarvapApebhyo niramitrasya kiM bhayam .. 16..\\
abhaya.n sarvabhUtebhyo bhUtAnAmabhayaM yataH .
tasya dehAdvimuktasya bhayaM nAsti kutashchanan .. 17..\\
yathA nAgapade.anyAni padAni padagAminAm .
sarvANyevApidhIyante padajAtAni kau~nchare .. 18..\\
eva.n sarvamahi.nsAyA.n dharmArthamapidhIyate .
amR^itaH sanitya.n vasati yo.ahi.nsAM pratipadyate .. 19..\\
ahi.nsakaH samaH satyo dhR^itimAnniyatendriyaH .
sharaNyaH sarvabhUtAnA.n gatimApnotyanuttamAm .. 20..\\
evaM praGYAna tR^iptasya nirbhayasya manIShiNaH .
na mR^ityuratigo bhAvaH sa mR^ityumadhigachchhati .. 21..\\
vimukta.n sarvasa~Ngebhyo munimAkAshavatsthitam .
asvamekachara.n shAnta.n taM devA brAhmaNaM viduH .. 22..\\
jIvita.n yasya dharmArtha.n dharmo.aratyarthameva cha .
ahorAtrAshcha puNyArtha.n taM devA brAhmaNa.n viduH .. 23..\\
nirAshiShamanArambhaM nirnamaskAramastutim .
akShINa kShINakarmANa.n taM devA brAhmaNa.n viduH .. 24..\\
sarvANi bhUtAni sukhe ramante
sarvANi duHkhasya bhR^isha.n trasanti .
teShAM bhayotpAdana jAtakhedaH
kuryAnna karmANi hi shraddadhAnaH .. 25..\\
dAna.n hi bhUtAbhaya dakShiNAyAH
sarvANi dAnAnyadhitiShThatIha .
tIkShNA.n tanu.n yaH prathamaM jahAti
so.anantamApnotyabhayaM prajAbhyaH .. 26..\\
uttAna Asyena havirjuhoti
lokasya nAbhirjagataH pratiShThA .
tasyA~Ngama~NgAni kR^itAkR^ita.n cha
vaishvAnaraH sarvameva prapede .. 27..\\
prAdesha mAtre hR^idi nishrita.n yat
tasminprAnAnAtmayAjI juhoti .
tasyAgnihotra.n hutamAtmasa.nsthaM
sarveShu lokeShu sadaiva teShu .. 28..\\
daiva.n tridhAtuM trivR^ita.n suparNaM
ye vidyuragryaM paramArthatA.n cha .
te sarvalokeShu mahIyamAnA
devAH samarthAH sukR^ita.n vrajanti .. 29..\\
vedAMshcha vedya.n cha vidhiM cha kR^itsnam
atho niruktaM paramArthatA.n cha .
sarva.n sharIrAtmani yaH praveda
tasmai sma devAH spR^ihayanti nityam .. 30..\\
bhUmAvasakta.n divi chAprameyaM
hiranmaya.n yo.andajamandamadhye .
patatriNaM pakShiNamantarikShe
yo veda bhogyAtmani dIptarashmiH .. 31..\\
AvartamAmajara.n vivartanaM
so nemika.n dvAdashAra.n suparva .
yasyedamAsye pariyAti vishvaM
tatkAlachakraM nihita.n guhAyAm .. 32..\\
yaH samprasAda.n jagataH sharIraM
sarvAnsa lokAnadhigachchhatIha .
tasminhuta.n tarpayatIha devA.ns
te vai tR^iptAstarpayantyAsyamasya .. 33..\\
tejomayo nityatanuH purANo
lokAnanantAnabhayAnupaiti .
bhUtAni yasmAnna trasante kadA chit
sa bhUtebhyo na trasate kadA chit .. 34..\\
agarhaNIyo na cha garhate.anyAn
sa vai vipraH paramAtmAnamIkShet .
vinItamoho vyapanItakalmaSho
na cheha nAmutra cha ye.arthamR^ichchhati .. 35..\\
aroSha mohaH sma loShTa kA~nchanaH
prahIna shoko gatasandhi vigrahaH .
apetanindAstutirapriyApriyash
charannudAsInavadeSha bhikShukaH .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 238}
vyaasa
prakR^itestu vikArA ye kShetraGYastaiH parishritaH .
te chainaM na prajAnanti sa tu jAnAti tAnapi .. 1..\\
taishchaiSha kurute kAryaM manaH sasthairihendriyaiH .
sudAntairiva sa.nyantA dR^idhaiH paramavAjibhiH .. 2..\\
indriyebhyo parA hyarthA arthebhyaH paramaM manaH .
manasastu parA buddhirbuddherAtmA mahAnparaH .. 3..\\
mahataH paramavyaktamavyaktAtparato.amR^itam .
amR^itAnna para.n kiM chitsA kAShThA sA parA gatiH .. 4..\\
eva.n sarveShu bhUteShu gUDho.a.atmA na prakAshate .
dR^ishyate tvAgryayA buddhyA sUkShmayA tattvadarshibhiH .. 5..\\
antarAtmani sa.nlIyamanaH sasthAni medhayA .
indriyANIndriyArthAMsh cha bahu chintyamachintayan .. 6..\\
dhyAnoparamaNa.n kR^itvA vidyA sampAditaM manaH .
anIshvaraH prashAntAtma tato.archhatyamR^itaM padam .. 7..\\
indriyANA.n tu sarveShA.n vashyAtmA chalitasmR^itiH .
AtmanaH sampradAnena martyo mR^ityumupAshnute .. 8..\\
hitvA tu sarvasa~NkalpAnsattve chittaM niveshayet .
sattve chitta.n samAveshya tataH kAla~njaro bhavet .. 9..\\
chittaprasAdena yatirjahAti hi shubhAshubham .
prasannAtmAtmani sthitvA sukhamAnantyamashnute .. 10..\\
lakShaNa.n tu prasAdasya yathA tR^iptaH sukha.n svapet .
nivAte vA yathA dIpo dIpyamAno na kampate .. 11..\\
evaM pUrvApare rAtre yu~njannAtmAnamAtmanA .
sattvAhAra vishuddhAtmA pashyatyAtmAnamAtmani .. 12..\\
rahasya.n sarvavedAnAmanaitihyamanAgamam .
Atmapratyayika.n shAstramidaM putrAnushAsanam .. 13..\\
dharmAkhyAneShu sarveShu satyAkhyAneShu yadvasu .
dashedamR^iksahasrANi nirmathyAmR^itamuddhR^itam .. 14..\\
nava nIta.n yathA dadhnaH kAShThAdagniryathaiva cha .
tathaiva viduShA.n GYAnaM putra hetoH samuddhR^itam .
snAtakAnAmida.n shAstraM vAchyaM putrAnushAsanam .. 15..\\
tadidaM nAprashAntAya nAdAntAyAtapasvine .
nAveda viduShe vAchya.n tathA nAnugatAya cha .. 16..\\
nAsUyakAyAnR^ijave na chAnirdiShTa kAriNe .
na tarka shAstradagdhAya tathaiva pishunAya cha .. 17..\\
shlAghate shlAghanIyAya prashAntAya tapasvine .
idaM priyAya putrAya shiShyAyAnugatAya cha .
rahasyadharma.n vaktavyaM nAnyasmai tu katha~ncanan .. 18..\\
yadyapyasya mahI.n dadyAdratnapUrNAmimAM naraH .
idameva tataH shreya iti manyeta tattvavit .. 19..\\
ato guhyatarArtha.n tadadhyAtmamatimAnuSham .
yattanmaharShibhirdR^iShTa.n vedAnteShu cha gIyate .
tatte.aha.n sampravakShyAmi yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 239}
zukra
adhyAtma.n vistareNeha punareva vadasva me .
yadadhyAtma.n yathA chedaM bhagavannR^iShisattama .. 1..\\
vyaasa
adhyAtma.n yadida.n tAta puruShasyeha vidyate .
tatte.aha.n sampravakShyAmi tasya vyAkhyAmimAM shR^iNu .. 2..\\
bhUmirApastathA jyotirvAyurAkAshameva cha .
mahAbhUtAni bhUtAnA.n sAgarasyormayo yathA .. 3..\\
prasAryeha yathA~NgAni kUrmaH sa.nharate punaH .
tadvanmahAnti bhUtAni yavIyaHsu vikurvate .. 4..\\
iti tanmayameveda.n sarvaM sthAvaraja~Ngamam .
sarge cha pralaye chaiva tasmAnnirdishyate tathA .. 5..\\
mahAbhUtAni pa~nchaiva sarvabhUteShu bhUtakR^it .
akarottAta vaiShamya.n yasminyadanupashyati .. 6..\\
zuka
akarodyachchharIreShu katha.n tadupalakShayet .
indriyANi guNAH ke chitkatha.n tAnupalakShayet .. 7..\\
vyaasa
etatte vartayiShyAmi yathAvadiha darshanam .
shR^iNu tattvamihaikAgro yathAtattva.n yathA cha tat .. 8..\\
shabdaH shrotra.n tathA khAni trayamAkAshasambhavam .
prANashcheShTA tathA sparsha ete vAyuguNAstrayaH .. 9..\\
rUpa.n chakShurvipAkashcha tridhA jyotirvidhIyate .
raso.atha rasana.n sneho guNAstvete trayo.ambhasAm .. 10..\\
ghreya.n ghrANa.n sharIraM cha bhUmerete guNAstrayaH .
etAvAnindriyagrAmo vyAkhyAtaH pA~nchabhautikaH .. 11..\\
vAyoH sparsho raso.adbhyashcha jyotiSho rUpamuchyate .
AkAshaprabhavaH shabdo gandho bhUmiguNaH smR^itaH .. 12..\\
mano buddhishcha bhAvashcha traya ete.a.atmayonijAH .
na guNAnativartante guNebhyaH paramA matAH .. 13..\\
indriyANi nare pa~ncha sastha.n tu mana uchyate .
saptamIM buddhimevAhuH kShetraGYaM punarastamam .. 14..\\
chakShurAlochanAyaiva saMshaya.n kurute manaH .
buddhiradhyavasAnAya sAkShI kShetraGYa uchyate .. 15..\\
rajastamashcha sattva.n cha traya ete svayonijAH .
samAH sarveShu bhUteShu tadguNeShUpalakShayet .. 16..\\
yathA kUrma ihA~NgAni prasArya viniyachchhati .
evamevendriya grAmaM buddhiH sR^iShTvA niyachchhati .. 17..\\
yadUrdhvaM pAdatalayoravA~NmUrdhnashcha pashyati .
etasminneva kR^itye vai vartate buddhiruttamA .. 18..\\
guNAnnenIyate buddhirbuddhirevendriyANyapi .
manaH sasthAni sarvANi buddhyabhAve kuto guNAH .. 19..\\
tatra yatprItisa.nyukta.n kiM chidAtmani lakShayet .
prashAntamiva saMshuddha.n sattva.n tadupadhArayet .. 20..\\
yattu santApasa.nyukta.n kAye manasi vA bhavet .
rajaH pravartaka.n tatsyAtsatata.n hAri dehinAm .. 21..\\
yattu saMmoha sa.nyuktamavyaktaviShayaM bhavet .
apratarkyamaviGYeya.n tamastadupadhAryatAm .. 22..\\
praharShaH prItirAnandaH sAmya.n svasthAtma chittatA .
akasmAdyadi vA kasmAdvartate sAttviko guNaH .. 23..\\
abhimAno mR^iShAvAdo lobho mohastathAkShamA .
li~NgAni rajasastAni vartante hetvahetutaH .. 24..\\
tathA mohaH pramAdashcha tandrI nidrA prabodhitA .
katha.n chidabhivartante viGYeyAstAmasA guNAH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 240}
vyaasa
manaH prasR^ijate bhAvaM buddhiradhyavasAyinI .
hR^idayaM priyApriye veda trividhA karmachodanA .. 1..\\
indriyebhyaH parA hyarthA arthebhyaH paramaM manaH .
manasastu parA buddhirbuddherAtmA paro mataH .. 2..\\
buddhirAtmA manuShyasya buddhirevAtmano.a.atmikA .
yadA vikurute bhAva.n tadA bhavati sA manaH .. 3..\\
indriyANAM pR^ithagbhAvAdbuddhirvikriyate hyanu .
shR^iNvatI bhavati shrota.n spR^ishatI sparsha uchyate .. 4..\\
pashyantI bhavate dR^iShTI rasatI rasanaM bhavet .
jighratI bhavati ghrANaM buddhivikriyate pR^ithak .. 5..\\
indriyANIti tAnyAhusteShvadR^ishyAdhitiShThati .
tiShThatI puruShe buddhistriShu bhAveShu vartate .. 6..\\
kadA chillabhate prIti.n kadA chidapi shochate .
na sukhena na duHkhena kadA chidiha yujyate .. 7..\\
seyaM bhAvAtmikA bhAvA.nstrInetAnativartate .
saritA.n sAgaro bhartA mahAvelAmivormimAn .. 8..\\
yadA prArthayate ki.n chittadA bhavati sA manaH .
adhiShThAnAni vai buddhyA pR^ithagetAni sa.nsmaret .
indriyANyeva medhyAni vijetavyAni kR^itsnashaH .. 9..\\
sarvANyevAnupUrvyeNa yadyannAnuvidhIyate .
avibhAga gatA buddhirbhAve manasi vartate .
pravartamAna.n tu rajaH sattvamapyanuvartate .. 10..\\
ye chaiva bhAvA vartante sarva eShveva te triShu .
anvarthAH sampravartante rathanemimarA iva .. 11..\\
pradIpArthaM naraH kuryAdindriyairbuddhisattamaiH .
nishcharadbhiryathAyogamudAsInairyadR^ichchhayA .. 12..\\
eva.n svabhAvamevedamiti vidvAnna muhyati .
ashochannaprahR^iShyaMshcha nitya.n vigatamatsaraH .. 13..\\
na hyAtmA shakyate draShTumindriyaiH kAmagocharaiH .
pravartamAnairanaye durdharairakR^itAtmabhiH .. 14..\\
teShA.n tu manasA rashmInyadA samya~N niyachchhati .
tadA prakAshate hyAtmA ghate dIpa iva jvajan .
sarveShAmeva bhUtAnA.n tamasyapagate yathA .. 15..\\
yathA vAri charaH pakShI na lipyati jale charan .
evameva kR^itapraGYo na doShairviShayAMsh charan .
asajjamAnaH sarveShu na katha.n chana lipyate .. 16..\\
tyaktvA pUrvakR^ita.n karma ratiryasya sadAtmani .
sarvabhUtAtmabhUtasya guNamArgeShvasajjataH .. 17..\\
sattvamAtmA prasavati guNAnvApi kadA chana .
na guNA vidurAtmAna.n guNAnveda sa sarvadA .. 18..\\
paridrastA guNAnA.n sa sraShTA chaiva yathAtatham .
sattvakShetraGYayoretadantara.n viddhi sUkShmayoH .. 19..\\
sR^ijate tu guNAneka eko na sR^ijate guNAn .
pR^ithagbhUtau prakR^ityA tau samprayuktau cha sarvadA .. 20..\\
yathAmatsyo.adbhiranyaH sansamprayuktau tathaiva tau .
mashakodumbarau chApi samprayuktau yathA saha .. 21..\\
iShIkA vA yathA mu~nje pR^ithakcha saha chaiva cha .
tathaiva sahitAvetAvanyonyasminpratiShThitau .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 241}
vyaasa
sR^ijate tu guNAnsattva.n kShetraGYastvanutiShThati .
guNAnvikriyataH sarvAnudAsInavadIshvaraH .. 1..\\
svabhAvayukta.n tatsarva.n yadimAM sR^ijate guNAn .
UrNa nAbhiryathA sUtra.n sR^ijate tantuvadguNAn .. 2..\\
pradhvastA na nivartante pravR^ittirnopalabhyate .
evameke vyavasyanti nivR^ittiriti chApare .. 3..\\
ubhaya.n sampradhAryaitadadhyavasyedyathAmati .
anenaiva vidhAnena bhavedgarbhashayo mahAn .. 4..\\
anAdi nidhanaM nityamAsAdya vicharennaraH .
akrudhyannaprahR^iShyaMshcha nitya.n vigatamatsaraH .. 5..\\
ityeva.n hR^idayagranthiM buddhichintAmaya.n dR^idham .
atItya sukhamAsIta ashochaMshchhinnasaMshayaH .. 6..\\
tapyeyuH prachyutAH pR^ithvyA yathA pUrNAM nadIM narAH .
avagAdhA hyavidvA.nso viddhi lokamima.n tathA .. 7..\\
na tu tAmyati vai vidvAnsthale charati tattvavit .
eva.n yo vindate.a.atmAna.n kevalaM GYAnamAtmanaH .. 8..\\
evaM buddhvA naraH sarvAM bhUtAnAmAgati.n gatim .
samavekShya shanaiH samyaglabhate shamamuttamam .. 9..\\
etadvai janma sAmarthyaM brAhmaNasya visheShataH .
AtmaGYAna.n shamashchaiva paryApta.n tatparAyanam .. 10..\\
etadbuddhvA bhavedbuddhaH kimanyadbuddha lakShaNam .
viGYAyaitadvimuchyante kR^itakR^ityA manIShiNaH .. 11..\\
na bhavati viduShAM mahadbhayaM
yadaviduShA.n sumahadbhayaM bhavet .
na hi gatiradhikAsti kasya chid
bhavati hi yA viduShaH sanAtanI .. 12..\\
lokamAturamasUyate janas
tattadeva cha nirIkShya shochate .
tatra pashya kushalAnashochato
ye vidustadubhaya.n kR^itAkR^itam .. 13..\\
yatkarotyanabhisandhi pUrvakaM
tachcha nirnudati yatpurA kR^itam .
na priya.n tadubhayaM na chApriyaM
tasya tajjanayatIha kurvataH .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 242}
zukra
yasmAddharmAtparo dharmo vidyate neha kash chana .
yo vishiShTashcha dharmebhyastaM bhavAnprabravItu me .. 1..\\
vyaasa
dharma.n te sampravakShyAmi purANamR^iShisa.nstutam .
vishiShTa.n sarvadharmebhyastamihaikamanAH shR^iNu .. 2..\\
indriyANi pramAthIni buddhyA sa.nyamya yatnataH .
sarvato niShpatiShNUni pitA bAlAnivAtmajAn .. 3..\\
manasashchendriyANA.n cha hyaikAgryaM paramaM tapaH .
tajjyAyaH sarvadharmebhyaH sa dharmaH para uchyate .. 4..\\
tAni sarvANi sandhAya manaH sasthAni medhayA .
AtmatR^ipta ivAsIta bahu chintyamachintayan .. 5..\\
gocharebhyo nivR^ittAni yadA sthAsyanti veshmani .
tadA tvamAtmanAtmAnaM para.n drakShyasi shAshvatam .. 6..\\
sarvAtmAnaM mahAtmAna.n vidhUmamiva pAvakam .
taM pashyanti mahAtmAno brAhmaNA ye manIShiNaH .. 7..\\
yathA puShpa phalopeto bahushAkho mahAdrumaH .
Atmano nAbhijAnIte kva me puShpa.n kva me phalam .. 8..\\
evamAtmA na jAnIte kva gamiShye kuto nvaham .
anyo hyatrAntarAtmAsti yaH sarvamanupashyati .. 9..\\
GYAnadIpena dIptena pashyatyAtmAnamAtmanA .
dR^iShTvA tvamAtmanAtmAnaM nirAtmA bhava sarvavit .. 10..\\
vimuktaH sarvapApebhyo muktatvacha ivoragaH .
parAM buddhimavApyeha vipApmA vigatajvaraH .. 11..\\
sarvataH srotasa.n ghorAM nadI.n lokapravAhinIm .
pa~nchendriya grAhavatIM manaHsa~Nkalparodhasam .. 12..\\
lobhamohatR^iNachhannA.n kAmakrodhasarIsR^ipAm .
satyatIrthAnR^ita kShobhA.n krodhapa~NkA.n saridvarAm .. 13..\\
avyaktaprabhavA.n shIghrA.n dustarAmakR^itAtmabhiH .
pratarasva nadIM buddhyA kAmagrAhasamAkulAm .. 14..\\
sa.nsArasAgara gamA.n yonipAtAla dustarAm .
AtmajanmodbhavA.n tAta jihvAvartAM durAsadAm .. 15..\\
yA.n taranti kR^itapraGYA dhR^itimanto manIShiNaH .
tA.n tIrNaH sarvato mukto vipUtAtmAtmavichchhuchiH .. 16..\\
uttamAM buddhimAsthAya brahmabhUya.n gamiShyasi .
santIrNaH sarvasa~NkleshAnprasannAtmA vikalmasaH .. 17..\\
bhUmiShThAnIva bhUtAni parvatastho nishAmaya .
akrudhyannaprahR^iShyaMshcha nanR^isha.nsa matistathA .
tato drakShyasi bhUtAnA.n sarveShAM prabhavApyayau .. 18..\\
eva.n vai sarvadharmebhyo vishiShTaM menire budhAH .
dharma.n dharmabhR^itA.n shreShTha munayastattvadarshinaH .. 19..\\
Atmano.avyayino GYAtvA idaM putrAnushAsanam .
prayatAya pravaktavya.n hitAyAnugatAya cha .. 20..\\
AtmaGYAnamida.n guhya.n sarvaguhyatamaM mahat .
abruva.n yadaha.n tAta AtmasAkShikama~njasA .. 21..\\
naiva strI na pumAnetannaiva chedaM napu.nsakam .
aduHkhamasukhaM brahmabhUtabhavya bhavAtmakam .. 22..\\
naitajGYAtvA pumAnstrI vA punarbhavamavApnuyAt .
abhava pratipattyarthametadvartma vidhIyate .. 23..\\
athA matAni sarvANi na chaitAni yathA yathA .
kathitAni mayA putra bhavanti na bhavanti cha .. 24..\\
tatprItiyuktena guNAnvitena
putreNa satputraguNAnvitena .
pR^iShTo hIdaM prItimatA hitArthaM
brUyAtsutasyeha yaduktametat .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 243}
vyaasa
gandhAnrasAnnAnurundhyAtsukha.n vA
nAla~NkArAMshchApnuyAttasya tasya .
mAna.n cha kIrtiM cha yashash cha nechchhet
sa vai prachAraH pashyato brAhmaNasya .. 1..\\
sarvAnvedAnadhIyIta shushrUsurbrahmacharyavAn .
R^icho yajU.nsi sAmAni na tena na sa brAhmaNaH .. 2..\\
GYAtivatsarvabhUtAnA.n sarvavitsarvavedavit .
nAkAmo mriyate jAtu na tena na cha brAhmaNaH .. 3..\\
iShTIshcha vividhAH prApya kratUMshchaivAptadakShiNAn .
naiva prApnoti brAhmaNyamabhidhyAnAtkatha.n chana .. 4..\\
yadA chAyaM na bibheti yadA chAsmAnna bibhyati .
yadA nechchhati na dveShTi brahma sampadyate tadA .. 5..\\
yadA na kurute bhAva.n sarvabhUteShu pApakam .
karmaNA manasA vAchA brahma sampadyate tadA .. 6..\\
kAmabandhanamevaikaM nAnyadastIha bandhanam .
kAmabandhana mukto hi brahmabhUyAya kalpate .. 7..\\
kAmato muchyamAnastu dhUmrAbhrAdiva chandramaH .
virajAH kAmamAkA~NkShandhIro dhairyeNa vartate .. 8..\\
ApUryamANamachalapratiShThaM
samudramApaH pravishanti yadvat .
sa kAmakAnto na tu kAmakAmaH
sa vai lokAtsvargamupaiti dehI .. 9..\\
vedasyopaniShatsatya.n satyasyopaniShaddamaH .
damasyopaniShaddAna.n dAnasyopaniShattapaH .. 10..\\
tapasopaniShattyAgastyAgasyopaniShatsukham .
sukhasyopaniShatsvargaH svargasyopaniShachchhamaH .. 11..\\
kledana.n shokamanasoH santApa.n tR^iShNayA saha .
sattvamichchhasi santoShAchchhAnti lakShaNamuttamam .. 12..\\
vishoko nirmamaH shAntaH prasannAtmAtmavittamaH .
so bhirlakShaNavAnetaiH samagraH punareShyati .. 13..\\
so bhiH sattvaguNopetaiH prAGYairadhikamantribhiH .
ye viduH pretya chAtmAnamihasthA.nstA.nstathA viduH .. 14..\\
akR^itrimamasa.nhAryaM prAkR^itaM nirupaskR^itam .
adhyAtma.n sukR^itapraGYaH sukhamavyayamashnute .. 15..\\
niShprachAraM manaH kR^itvA pratiShThApya cha sarvataH .
yAmaya.n labhate tuShTiM sA na shakyamato.anyathA .. 16..\\
yena tR^ipyatyabhu~njAno yena tuShyatyavittavAn .
yenAsneho bala.n dhatte yasta.n veda sa vedavit .. 17..\\
sa~Ngopya hyAtmano dvArANyapidhAya vichintayan .
yo hyAste brAhmaNaH shiShTaH sa Atmaratiruchyate .. 18..\\
samAhitaM pare tattve kShINakAmamavasthitam .
sarvataH sukhamanveti vapushchAndramasa.n yathA .. 19..\\
savisheShANi bhUtAni guNAMshchAbhajato muneH .
sukhenApohyate duHkhaM bhAskareNa tamo yathA .. 20..\\
tamatikrAnta karmANamatikrAnta guNakShayam .
brAhmaNa.n viShayAshliShTa.n jarAmR^ityU na vindataH .. 21..\\
sa yadA sarvato muktaH samaH paryavatiShThate .
indriyANIndriyArthAMshcha sharIrastho.ativartate .. 22..\\
kAraNaM paramaM prApya atikrAntasya kAryatAm .
punarAvartanaM nAsti samprAptasya parAtparam .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 244}
vyaasa
dvandvAni mokShajiGYAsurarthadharmAvanuShThitaH .
vaktrA guNavatA shiShyaH shrAvyaH pUrvamidaM mahat .. 1..\\
AkAshaM mAruto jyotirApaH pR^ithvI cha pa~nchamI .
bhAvAbhAvau cha kAlashcha sarvabhUteShu pa~nchasu .. 2..\\
antarAtmakamAkAsha.n tanmaya.n shrotramindriyam .
tasya shabda.n guNa.n vidyAnmUrti shAstravidhAnavit .. 3..\\
charaNaM mArutAtmeti prANApAnau cha tanmayau .
sparshana.n chendriya.n vidyAttathA sparshaM cha tanmayam .. 4..\\
tataH pAkaH prakAshashcha jyotishchakShush cha tanmayam .
tasya rUpa.n guNa.n vidyAttamo.anvavasitAtmakam .. 5..\\
prakledaH kShudratA sneha ityApo hyupadishyate .
rasana.n chendriyaM jihvA rasashchApAM guNo mataH .. 6..\\
sa~NghAtaH pArthivo dhAturasthi dantanakhAni cha .
shmashruloma cha keshAshcha sirAH snAyu cha charma cha .. 7..\\
indriya.n ghrANasa~nj~nAnaM nAsiketyabhidhIyate .
gandhashchaivendriyAro.aya.n viGYeyaH pR^ithivImayaH .. 8..\\
uttareShu guNAH santi sarve sarveShu chottarAH .
pa~nchAnAM bhUtasa~NghAnA.n santatiM munayo viduH .. 9..\\
mano navamameShA.n tu buddhistu dashamI smR^itA .
ekAdasho.antarAtmA cha sarvataH para uchyate .. 10..\\
vyavasAyAtmikA buddhirmano vyAkaraNAtmakam .
karmAnumAnAdviGYeyaH sa jIvaH kShetrasa~nj~nakaH .. 11..\\
ebhiH kAlAstamairbhAvairyaH sarvaiH sarvamanvitam .
pashyatyakaluShaM prAGYaH sa mohaM nAnuvartate .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 245}
vyaasa
sharIrAdvipramukta.n hi sUkShmabhUtaM sharIriNam .
karmabhiH paripashyanti shAstroktaiH shAstrachetasaH .. 1..\\
yathA marIchyaH sahitAsh charanti
gachchhanti tiShThanti cha dR^ishyamAnAH .
dehairvimuktA vicharanti lokA.ns
tathaiva sattvAnyatimAnuShANi .. 2..\\
pratirUpa.n yathaivApsu tApaH sUryasya lakShyate .
sattvavA.nstu tathA sattvaM pratirUpaM prapashyati .. 3..\\
tAni sUkShmANi sattvasthA vimuktAni sharIrataH .
svena tattvena tattvaGYAH pashyanti niyatendriyAH .. 4..\\
svapatA.n jAgratAM chaiva sarveShAmAtmachintitam .
pradhAnadvaidha yuktAnA.n jahatAM karmaja.n rajaH .. 5..\\
yathAhani tathA rAtrau yathA rAtrau tathAhani .
vashe tiShThati sattvAtmA satata.n yogayoginAm .. 6..\\
teShAM nitya.n sadA nityo bhUtAtmA satata.n guNaiH .
saptabhistvanvitaH sUkShmaishchariShNurajarAmaraH .. 7..\\
mano buddhiparAbhUtaH svadehaparadehavit .
svapneShvapi bhavatyeSha viGYAtA sukhaduHkhayoH .. 8..\\
tatrApi labhate duHkha.n tatrApi labhate sukham .
krodhalobhau tu tatrApi kR^itvA vyasanamarchhati .. 9..\\
prINitashchApi bhavati mahato.arthAnavApya cha .
karoti puNya.n tatrApi jAgranniva cha pashyati .. 10..\\
tamevamatitejo.aMshaM bhUtAtmAna.n hR^idi sthitam .
tamo rajo bhyAmAviShTA nAnupashyanti mUrtiShu .. 11..\\
shAstrayogaparA bhUtvA svamAtmAnaM parIpsavaH .
anuchchhvAsAnyamUrtIni yAni vajropamAnyapi .. 12..\\
pR^ithagbhUteShu sR^iShTeShu chaturShvAshramakarmasu .
samAdhau yogamevaitachchhAndilyaH shamamabravIt .. 13..\\
viditvA sapta sUkShmANi ShaDa~Nga.n cha maheshvaram .
pradhAnaviniyogasthaH paraM brahmAdhigachchhati .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 246}
vyaasa
hR^idi kAmadrumashchitro mohasa~ncaya sambhavaH .
krodhamAnamahAskandho vivitsA parimochanaH .. 1..\\
tasya chAGYAnamAdhAraH pramAdaH pariShechanam .
so.abhyasUyA palAsho hi purAduShkR^ita sAravAn .. 2..\\
saMmoha chintA vitapaH shokashAkho bhaya~NkaraH .
mohanIbhiH pipAsAbhirlatAbhiH pariveShTitaH .. 3..\\
upAsate mahAvR^ikSha.n sulubdhAstaM phalepsavaH .
AyAsaiH sa.nyataH pAshaiH phalAni pariveShTayan .. 4..\\
yastAnpAshAnvashe kR^itvA ta.n vR^ikShamapakarShati .
gataH sa duHkhayoranta.n yatamAnastayordvayoH .. 5..\\
sa.nrohatyakR^itapraGYaH santApena hi pAdapam .
sa tameva tato hanti viSha.n grasamivAturam .. 6..\\
tasyAnushaya mUlasya mUlamuddhriyate balAt .
tyAgApramAdAkR^itinA sAmyena paramAsinA .. 7..\\
eva.n yo veda kAmasya kevalaM parikarShaNam .
vadha.n vai kAmashAstrasya sa duHkhAnyativartate .. 8..\\
sharIraM puramityAhuH svAminI buddhiriShyate .
tatra buddheH sharIrasthaM mano nAmArtha chintakam .. 9..\\
indriyANi janAH paurAstadartha.n tu parA kR^itiH .
tatra dvau dAruNau doShau tamo nAma rajastathA .. 10..\\
yadarthamupajIvanti paurAH saha pureshvarAH .
advAreNa tamevArtha.n dvau doShAvupajIvataH .. 11..\\
tatra buddhirhi durdharShA manaH sAdharmyamuchyate .
paurAshchApi manastrastAsteShAmapi chalA sthitiH .. 12..\\
yadarthaM buddhiradhyAste na so.arthaH pariShIdati .
yadarthaM pR^ithagadhyAste manastatpariShIdati .. 13..\\
pR^ithagbhUta.n yadA buddhyA mano bhavati kevalam .
tatraiva.n vivR^itaM shUnyaM rajaH paryavatiShThate .. 14..\\
tanmanaH kurute sakhya.n rajasA saha sa~Ngatam .
ta.n chAdAya janaM paura.n rajase samprayachchhati .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 247}
bhii
bhUtAnA.n guNasa~NkhyAnaM bhUyaH putra nishAmaya .
dvaipAyana mukhAdbhraShTa.n shlAghayA parayAnagha .. 1..\\
dIptAnalanibhaH prAha bhagavAndhUmravarchase .
tato.ahamapi vakShyAmi bhUyaH putra nidarshanam .. 2..\\
bhUmeH sthairyaM pR^ithutva.n cha kAthinyaM prasavAtmatA .
gandho gurutva.n shaktishcha sa~NghAtaH sthApanA dhR^itiH .. 3..\\
apA.n shaityaM rasaH kledo dravatvaM snehasaumyatA .
jihvA viShyandinI chaiva bhaumApyAsravaNa.n tathA .. 4..\\
agnerdurdharShatA tejastApaH pAkaH prakAshanam .
shaucha.n rAgo laghustaikShNya.n dashamaM chordhvabhAgitA .. 5..\\
vAyoraniyamaH sparsho vAdasthAna.n svatantratA .
bala.n shaighrya.n cha mohashcha cheShTA karmakR^itA bhavaH .. 6..\\
AkAshasya guNaH shabdo vyApitva.n chhidratApi cha .
anAshrayamanAlambamavyaktamavikAritA .. 7..\\
apratIghAtatA chaiva bhUtatva.n vikR^itAni cha .
guNAH pa~nchA shataM proktAH pa~ncha bhUtAtmabhAvitAH .. 8..\\
chalopapattirvyaktishcha visargaH kalpanA kShamA .
sadasachchAshutA chaiva manaso nava vai guNAH .. 9..\\
iShTAniShTa vikalpashcha vyavasAyaH samAdhitA .
saMshayaH pratipattishcha buddhau pa~ncheha ye guNAH .. 10..\\
y
kathaM pa~ncha guNA buddhiH kathaM pa~nchendriyA guNAH .
etanme sarvamAchakShva sUkShmaGYAnaM pitAmaha .. 11..\\
bhii
AhuH ShaShTiM bhUtaguNAnvai
bhUtavishiShTA nityaviShaktAH .
bhUtaviShaktAshchAkSharasR^iShTAH
putra na nitya.n tadiha vadanti .. 12..\\
tatputra chintA kalita.n yaduktam
anAgata.n vai tava sampratIha .
bhUtArtha tattva.n tadavApya sarvaM
bhUtaprabhAvAdbhava shAntabuddhiH .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 248}
y
ya ime pR^ithivIpAlAH sherate pR^ithivItale .
pR^itanA madhya ete hi gatasattvA mahAbalAH .. 1..\\
ekaikasho bhImabalA nAgAyuta balAstathA .
ete hi nihatAH sa~Nkhye tulyatejobalairnaraiH .. 2..\\
naiShAM pashyAmi hantAraM prAninA.n sa.nyuge purA .
vikrameNopasampannAstejobalasamanvitAH .. 3..\\
atha cheme mahAprAGYa sherate hi gatAsavaH .
mR^itA iti cha shabdo.aya.n vartatyeShu gatAsuShu .. 4..\\
ime mR^itA nR^ipatayaH prAyasho bhImavikramAH .
tatra me saMshayo jAtaH kutaH sa~nj~nA mR^itA iti .. 5..\\
kasya mR^ityuH kuto mR^ityuH kena mR^ityuriha prajAH .
haratyamarasa~NkAsha tanme brUhi pitAmaha .. 6..\\
bhii
purA kR^itayuge tAta rAjAsIdavikampakaH .
sa shatruvashamApannaH sa~NgrAme kShINavAhanaH .. 7..\\
tatra putro harirnAma nArAyaNa samo bale .
sa shatrubhirhataH sa~Nkhye sabalaH sapadAnugaH .. 8..\\
sa rAjA shatruvashagaH putrashokasamanvitaH .
yadR^ichchhayAshAnti paro dadarsha bhuvi nAradam .. 9..\\
sa tasmai sarvamAchasta yathAvR^itta.n janeshvaraH .
shatrubhirgrahaNa.n sa~Nkhye putrasya maraNa.n tathA .. 10..\\
tasya tadvachana.n shrutvA nAradAtha tapodhanaH .
AkhyAnamidamAchasta putrashokApaha.n tadA .. 11..\\
rAja~nshR^iNu samAkhyAnamadyedaM bahuvistaram .
yathAvR^itta.n shruta.n chaiva mayApi vasudhAdhipa .. 12..\\
prajAH sR^iShTvA mahAtejAH prajA sarge pitAmahaH .
atIva vR^iddhA bahulA nAmR^iShyata punaH prajAH .. 13..\\
na hyantaramabhUtki.n chitkva chijjantubhirachyuta .
niruchchhvAsamivonnaddha.n trailokyamabhavannR^ipa .. 14..\\
tasya chintA samutpanna sa.nhAraM prati bhUpate .
chintayannAdhyagachchhachcha sa.nhAre hetukAraNam .. 15..\\
tasya roShAnmahArAja khebhyo.agnirudatiShThata .
tena sarvadisho rAjandadAha sa pitAmahaH .. 16..\\
tato divaM bhuva.n khaM cha jagachcha sacharAcharam .
dadAha pAvako rAjanbhagavatkopasambhavaH .. 17..\\
tatrAdahyanta bhUtAni ja~NgamAni dhruvANi cha .
mahatA kopavegena kupite prapitAmahe .. 18..\\
tato hari jataH sthAnurvedAdhvara patiH shivaH .
jagAda sharaNa.n devo brAhmaNaM paravIrahA .. 19..\\
tasminnabhigate sthAnau prajAnA.n hitakAmyayA .
abravIdvarado devo jvalanniva tadA shivam .. 20..\\
karavANyadya ka.n kAma.n varArho.asi mato mama .
kartA hyasmi priya.n shambho tava yaddhR^idi vartate .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 249}
sthaanu
prajA sarga nimittaM me kAryavattAmimAM prabho .
viddhi sR^iShTAstvayA hImA mA kupyAsAM pitAmaha .. 1..\\
tava tejo.agninA deva prajA dahyanti sarvashaH .
tA dR^iShTvA mama kAruNyaM mA kupyAsA.n jagatprabho .. 2..\\
prajaapati
na kupye na cha me kAmo na bhaveranprajA iti .
lAghavArtha.n dharaNyAstu tataH sa.nhAra iShyate .. 3..\\
iya.n hi mAM sadA devI bhArArtA samachodayat .
sa.nhArArthaM mahAdeva bhAreNApsu nimajjati .. 4..\\
yadAhaM nAdhigachchhAmi buddhyA bahu vichArayan .
sa.nhAramAsA.n vR^iddhAnA.n tato mAM krodha Avishat .. 5..\\
sthaanu
sa.nhArAntaM prasIdasva mA krudhastridasheshvara .
mA prajAH sthAvara.n vaicha ja~Ngama.n cha vinInashaH .. 6..\\
palvalAni cha sarvANi sarva.n chaiva tR^iNolapam .
sthAvara.n ja~NgamaM chaiva bhUtagrAmaM chaturvidham .. 7..\\
tadetadbhasmasAdbhUta.n jagatsarvamupaplutam .
prasIda bhagavansAdho vara eSha vR^ito mayA .. 8..\\
naShTA na punareShyanti prajA hyetAH katha.n chana .
tasmAnnivartyatAmetattejaH svenaiva tejasA .. 9..\\
upAyamanya.n sampashya prajAnAM hitakAmyayA .
yatheme jantavaH sarve nivarteranparantapa .. 10..\\
abhAvamabhigachchheyurutsannaprajanA prajAH .
adhidaiva niyukto.asmi tvayA lokeShviheshvara .. 11..\\
tvadbhava.n hi jagannAtha jagatsthAvaraja~Ngamam .
prasAdya tvAM mahAdeva yAchAmyAvR^ittijAH prajAH .. 12..\\
naarada
shrutvA tu vachana.n devaH sthAnorniyatavA~NmanaH .
tejastatsvaM nijagrAha punarevAntarAtmanA .. 13..\\
tato.agnimupasa~NgR^ihya bhagavA.NllokapUjitaH .
pravR^itti.n cha nivR^ittiM cha kalpayAmAsa vai prabhuH .. 14..\\
upasa.nharatastasya tamagni.n roShaja.n tadA .
prAdurbabhUva vishvebhyaH khebhyo nArI mahAtmanaH .. 15..\\
kR^iShNA raktAmbaradharA raktanetra talAntarA .
divyakundala sampannA divyAbharaNabhIsitA .. 16..\\
sA viniHsR^itya vai khebhyo dakShiNAmAshritA disham .
dadR^ishAte.atha tau kanyAdevau vishveshvarAvubhau .. 17..\\
tAmAhUya tadA devo lokAnAmAdirIshvaraH .
mR^ityo iti mahIpAla jahi chemAH prajA iti .. 18..\\
tva.n hi sa.nhAra buddhyA me chintitA ruShitena cha .
tasmAtsa.nhara sarvAstvaM prajAH sajada paNDitAH .. 19..\\
avisheSheNa chaiva tvaM prajAH sa.nhara bhAmini .
mama tva.n hi niyogena shreyaH paramavApsyasi .. 20..\\
evamuktA tu sA devI mR^ityuH kamalamAlinI .
pradadhyau duHkhitA bAlA sAshrupAtamatIva hi .. 21..\\
pAnibhyA.n chaiva jagrAha tAnyashrUNi janeshvaraH .
mAnavAnA.n hitArthAya yayAche punareva cha .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 250}
naarada
vinIya duHkhamabalA sA tvatIvAyatekShaNA .
uvAcha prA~njalirbhUtvA latevAvarjitA tadA .. 1..\\
tvayA sR^iShTA kathaM nArI mAdR^ishI vadatA.n vara .
raudrakarmAbhijAyeta sarvaprAni bhaya~NkarI .. 2..\\
bibhemyahamadharmasya dharmyamAdisha karma me .
tvaM mAM bhItAmavekShasva shiveneshvara chakShuShA .. 3..\\
bAlAnvR^iddhAnvayaH sthAMshcha na hareyamanAgasaH .
prAninaH prAninAmIsha namaste.abhiprasIda me .. 4..\\
priyAnputrAnvayasyAMshcha bhrAtR^InmAtR^IH pitR^Inapi .
apadhyAsyanti yaddeva mR^itA.nsteShAM bibhemyaham .. 5..\\
kR^ipaNAshru parikledo dahenmA.n shAshvatIH samAH .
tebhyo.ahaM balavadbhItA sharama.n tvAmupAgatA .. 6..\\
yamasya bhavane deva yAtyante pApakarmiNaH .
prasAdaye tvA varada prasAda.n kuru me prabho .. 7..\\
etamichchhAmyaha.n kAmaM tvatto lokapitAmaha .
ichchheya.n tvatprasAdAchcha tapastaptu.n sureshvara .. 8..\\
pitaamaha
mR^ityo sa~NkalpitA me tvaM prajA sa.nhAra hetunA .
gachchha sa.nhara sarvAstvaM prajA mA cha vichAraya .. 9..\\
etadevamavashya.n hi bhavitA naitadanyathA .
kriyatAmanavadyA~Ngi yathoktaM madvacho.anaghe .. 10..\\
naarada
evamuktA mahAbAho mR^ityuH parapura~njaya .
na vyAjahAra tasthau cha prahvA bhagavadunmukhI .. 11..\\
punaH punarathoktA sA gatasattveva bhAminI .
tUsnImAsIttato devo devAnAmIshvareshvaraH .. 12..\\
prasasAda kila brahmA svayamevAtmanAtmavAn .
smayamAnashcha lokesho lokAnsarvAnavaikShata .. 13..\\
nivR^ittaroShe tasmi.nstu bhagavatyaparAjite .
sA kanyApajagAmAsya samIpAditi naH shrutam .. 14..\\
apasR^ityApratishrutya prajAsa.nharaNa.n tadA .
tvaramANeva rAjendra mR^ityurdhenukamabhyayAt .. 15..\\
sA tatra parama.n devI tapo.acharata dushcharam .
samA hyekapade tasthau dashapadmAni pa~ncha cha .. 16..\\
tA.n tathA kurvatIM tatra tapaH paramadushcharam .
punareva mahAtejA brahmA vachanamabravIt .. 17..\\
kuruShva me vacho mR^ityo tadanAdR^itya satvarA .
tathaivaika pade tAta punaranyAni sapta sA .. 18..\\
tasthau padmAni sashchaiva pa~ncha dve chaiva mAnada .
bhUyaH padmAyuta.n tAta mR^igaiH saha chachAra sA .. 19..\\
punargatvA tato rAjanmaunamAtiShThaduttamam .
apsu varShasahasrANi sapta chaiva.n cha pArthiva .. 20..\\
tato jagAma sA kanyA kaushikIM bharatarShabha .
tatra vAyujalAhArA chachAra niyamaM punaH .. 21..\\
tato yayau mahAbhAgA ga~NgAM meru.n cha kevalam .
tasthau dArviva nishcheShTA bhUtAnA.n hitakAmyayA .. 22..\\
tato himavato mUrdhni yatra devAH samIjire .
tatrA~NguShThena rAjendra nikharvamapara.n tataH .
tasthau pitAmaha.n chaiva toShayAmAya yatnataH .. 23..\\
tatastAmabravIttatra lokAnAM prabhavApyayaH .
kimida.n vartate putri kriyatA.n tadvacho mama .. 24..\\
tato.abravItpunarmR^ityurbhagavantaM pitAmaham .
na hareyaM prajA deva punastvAhaM prasAdaye .. 25..\\
tAmadharmabhayatrastAM punareva cha yAchatIm .
tadAbravIddevadevo nigR^ihyeda.n vachastataH .. 26..\\
adharmo nAsti te mR^ityo sa.nyachchhemAH prajAH shubhe .
mayA hyuktaM mR^iShA bhadre bhavitA neha ki.n chana .. 27..\\
dharmaH sanAtanashcha tvAmihaivAnupravekShyate .
aha.n cha vibudhAshchaiva tvaddhite niratAH sadA .. 28..\\
imamanya.n cha te kAmaM dadAmi manasepsitam .
na tvA doSheNa yAsyanti vyAdhisampIDitAH prajAH .. 29..\\
puruSheShu cha rUpeNa puruShastvaM bhaviShyasi .
strIShu strIrUpiNI chaiva tR^itIyeShu napu.nsakam .. 30..\\
saivamuktA mahArAja kR^itA~njaliruvAcha ha .
punareva mahAtmAnaM neti deveshamavyayam .. 31..\\
tAmabravIttadA devo mR^ityo sa.nhara mAnavAn .
adharmaste na bhavitA tathA dhyAsyAmyaha.n shubhe .. 32..\\
yAnashrubindUnpatitAnapashyaM
ye pAnibhyA.n dhAritAste purastAt .
te vyAdhayo mAnavAnghorarUpAH
prApte kAle pIDayiShyanti mR^ityo .. 33..\\
sarveShA.n tvaM prAninAmantakAle
kAmakrodhau sahitau yojayethAH .
eva.n dharmastvAmupaiShyatyameyo
na chAdharma.n lapsyase tulyavR^ittiH .. 34..\\
eva.n dharmaM pAlayiShyasyathoktaM
na chAtmAnaM majjayiShyasyadharme .
tasmAtkAma.n rochayAbhyAgata.n tvaM
sa.nyogyAtho sa.nharasveha jantUn .. 35..\\
sA vai tadA mR^ityusa~nj~nApadeshAch
chhApAdbhItA bAdhamityabravIttam .
atho prAnAnprAninAmantakAle
kAmakrodhau prApya nirmohya hanti .. 36..\\
mR^ityo ye te vyAdhayashchAshrupAtA
manuShyANA.n rujyate yaiH sharIram .
sarveShA.n vai prAninAM prANanAnte
tasmAchchhokaM mA kR^ithA budhya buddhyA .. 37..\\
sarve devAH prAninAM prANanAnte
gatvA vR^ittAH saMnivR^ittAstathaiva .
eva.n sarve mAnavAH prANanAnte
gatvAvR^ittA devavadrAjasi.nha .. 38..\\
vAyurbhImo bhImanAdo mahaujAH
sarveShA.n cha prAninAM prANa bhUtaH .
nAnA vR^ittirdehinA.n dehabhede
tasmAdvAyurdevadevo vishiShTaH .. 39..\\
sarve devA martyasa~nj~nA vishiShTAH
sarve martyA deva sa~nj~nA vishiShTAH .
tasmAtputraM mA shucho rAjasi.nha
putraH svargaM prApya te modate ha .. 40..\\
evaM mR^ityurdeva sR^iShTA prajAnAM
prApte kAle sa.nharantI yathAvati .
tasyAshchaiva vyAdhayaste.ashrupAtAH
prApte kAle sa.nharantIha jantUn .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 251}
y
ime vai mAnavAH sarve dharmaM prati visha~NkitAH .
ko.aya.n dharmaH kuto dharmastanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
dharmo nvayamihArthaH kimamutrArtho.api vA bhavet .
ubhayArtho.api vA dharmastanme brUhi pitAmaha .. 2..\\
bhiisma
sadAchAraH smR^itirvedAstrividha.n dharmalakShaNam .
chaturthamarthamityAhuH kavayo dharmalakShaNam .. 3..\\
api hyuktAni karmANi vyavasyantyuttarAvare .
lokayAtrArthameveha dharmasya niyamaH kR^itaH .
ubhayatra sukhodarka iha chaiva paratra cha .. 4..\\
alabdhvA nipuna.n dharmaM pApaH pApe prasajjati .
na cha pApakR^itaH pApAnmuchyante ke chidApadi .. 5..\\
apApavAdI bhavati yadA bhavati dharmavit .
dharmasya niShThA svAchArastamevAshritya bhotsyase .. 6..\\
yadAdharmasamAviShTo dhana.n gR^ihNAti taskaraH .
ramate nirharanstenaH paravittamarAjake .. 7..\\
yadAsya taddharantyanye tadA rAjAnamichchhati .
tadA teShA.n spR^ihayate ye vai tuShTAH svakairdhanaiH .. 8..\\
abhItaH shuchirabhyeti rAjadvAramasha~NkitaH .
na hi dushcharita.n kiM chidantarAtmani pashyati .. 9..\\
satyasya vachana.n sAdhu na satyAdvidyate param .
satyena vidhR^ita.n sarvaM sarvaM satye pratiShThitam .. 10..\\
api pApakR^ito raudrAH satya.n kR^itvA pR^ithakpR^ithak .
adrohamavisa.nvAdaM pravartante tadAshrayAH .
te chenmitho.adhR^iti.n kuryurvinashyeyurasaMshayam .. 11..\\
na hartavyaM paradhanamiti dharmaH sanAtanaH .
manyante balavantasta.n durbalaiH sampravartitam .
yadA niyati daurbalyamathaiShAm eva rochate .. 12..\\
na hyatyantaM balayutA bhavanti sukhino.api vA .
tasmAdanArjave buddhirna kAryA te katha.n chana .. 13..\\
asAdhubhyo.asya na bhayaM na chorebhyo na rAjataH .
na ki.n chitkasya chitkurvannirbhayaH shuchirAvaset .. 14..\\
sarvataH sha~Nkate steno mR^igo grAmamiveyivAn .
bahudhAcharitaM pApamanyatraivAnupashyati .. 15..\\
muditaH shuchirabhyeti sarvato nirbhayaH sadA .
na hi dushcharita.n kiM chidAtmano.anyeShu pashyati .. 16..\\
dAtavyamityaya.n dharma ukto bhUtahite rataiH .
taM manyante dhanayutAH kR^ipaNaiH sampravartitam .. 17..\\
yadA niyati kArpaNyamathaiShAm eva rochate .
na hyatyanta.n dhanavanto bhavanti sukhino.api vA .. 18..\\
yadanyairvihitaM nechchhedAtmanaH karma pUruShaH .
na tatpareShu kurvIta jAnannapriyamAtmanaH .. 19..\\
yo.anyasya syAdupapatiH sa ka.n ki.n vaktumarhati .
yadanyastasya tatkuryAnna mR^iShyediti me matiH .. 20..\\
jIvitu.n yaH svaya.n chechchhetkathaM so.anyaM praghAtayet .
yadyadAtmana ichchheta tatparasyApi chintayet .. 21..\\
atiriktaiH sa.nvibhajedbhogairanyAnaki~ncanAn .
etasmAtkAraNAddhAtrA kusIda.n sampravartitam .. 22..\\
yasmi.nstu devAH samaye santiShThera.nstathA bhavet .
atha chellAbhasamaye sthitirdharme.api shobhanA .. 23..\\
sarvaM priyAbhyupagata.n dharmamAhurmanIShiNaH .
pashyaita.n lakShaNoddesha.n dharmAdharme yudhiShThira .. 24..\\
lokasa~Ngraha sa.nyukta.n vidhAtrA vihitaM purA .
sUkShmadharmArthaniyata.n satA.n charitamuttamam .. 25..\\
dharmalakShaNamAkhyAtametatte kurusattama .
tasmAdanArjave buddhirna kAryA te katha.n chana .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 252}
y
sUkShma.n sAdhu samAdiShTaM bhavatA dharmalakShaNam .
pratibhA tvasti me kA chittAM brUyAmanumAnataH .. 1..\\
bhUyA.nso hR^idaye ye me prashnAste vyAhR^itAstvayA .
imamanyaM pravakShyAmi na rAjanvigrahAdiva .. 2..\\
imAni hi prApayanti sR^ijantyuttArayanti cha .
na dharmaH paripAthena shakyo bhArata veditum .. 3..\\
anyo dharmaH samasthasya viShamasthasya chAparaH .
Apadastu katha.n shakyAH paripAThena veditum .. 4..\\
sadAchAro mato dharmaH santastvAchAra lakShaNAH .
sAdhyAsAdhya.n katha.n shakyaM sadAchAro hyalakShaNam .. 5..\\
dR^ishyate dharmarUpeNa adharmaM prAkR^itash charan .
dharma.n chAdharmarUpeNa kashchidaprAkR^itash charan .. 6..\\
punarasya pramAna.n hi nirdiShTaM shAstrakovidaiH .
vedavAdAshchAnuyuga.n hrasantIti ha naH shrutam .. 7..\\
anye kR^itayuge dharmAstretAyA.n dvApare.apare .
anye kaliyuge dharmA yathAshakti kR^itA iva .. 8..\\
AmnAyavachana.n satyamityayaM lokasa~NgrahaH .
AmnAyebhyaH para.n vedAH prasR^itA vishvatomukhAH .. 9..\\
te chetsarve pramAna.n vai pramAna.n tanna vidyate .
pramAne chApramAne cha viruddhe shAstratA kutaH .. 10..\\
dharmasya hriyamANasya balavadbhirdurAtmabhiH .
yA yA vikriyate sa.nsthA tataH sApi pranashyati .. 11..\\
vidma chaivaM na vA vidma shakya.n vA vedituM na vA .
anIyAnkShura dhArAyA garIyAnparvatAdapi .. 12..\\
gandharvanagarAkAraH prathama.n sampradR^ishyate .
anvIkShyamANaH kavibhiH punargachchhatyadarshanam .. 13..\\
nipAnAnIva go.abhyAshe kShetre kulyeva bhArata .
smR^ito.api shAshvato dharmo viprahIno na dR^ishyate .. 14..\\
kAmAdanye kShayAdanye kAraNairaparaistathA .
asanto hi vR^ithAchAraM bhajante bahavo.apare .. 15..\\
dharmo bhavati sa kShipra.n vilInastveva sAdhuShu .
anye tAnAhurunmattAnapi chAvahasantyuta .. 16..\\
mahAjanA hyupAvR^ittA rAjadharma.n samAshritAH .
na hi sarvahitaH kashchidAchAraH sampradR^ishyate .. 17..\\
tenaivAnyaH prabhavati so.aparaM bAdhate punaH .
dR^ishyate chaiva sa punastulyarUpo yadR^ichchhayA .. 18..\\
yenaivAnyaH prabhavati so.aparAnapi bAdhate .
AchArANAmanaikAgrya.n sarveShAmeva lakShayet .. 19..\\
chirAbhipannaH kavibhiH pUrva.n dharma udAhR^itaH .
tenAchAreNa pUrveNa sa.nsthA bhavati shAshvatI .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 253}
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
tulAdhArasya vAkyAni dharme jAjalinA saha .. 1..\\
vane vanacharaH kashchijjAjalirnAma vai dvijaH .
sAgaroddeshamAgamya tapastepe mahAtapaH .. 2..\\
niyato niyatAhArashchIrAjinajatA dharaH .
malapa~Nka dharo dhImAnbahUnvarShagaNAnmuniH .. 3..\\
sa kadA chinmahAtejA jalavAso mahIpate .
chachAra lokAnviprarShiH prekShamANo manojavaH .. 4..\\
sa chintayAmAsa munirjalamadhye kadA chana .
viprekShya sAgarAntA.n vai mahIM savanakAnanAm .. 5..\\
na mayA sadR^isho.astIha loke sthAvaraja~Ngame .
apsu vaihAyasa.n gachchhenmayA yo.anyaH saheti vai .. 6..\\
sa dR^ishyamAno rakShobhirjalamadhye.avadattataH .
abruvaMshcha pishAchAstaM naiva.n tva.n vaktumarhasi .. 7..\\
tulA dhAro vaNigdharmA vArANasyAM mahAyashaH .
so.apyevaM nArhate vaktu.n yathA tva.n dvijasattama .. 8..\\
ityukto jAjalirbhUtaiH pratyuvAcha mahAtapaH .
pashyeya.n tamahaM prAGYaM tulAdhAra.n yashasvinam .. 9..\\
iti bruvANa.n tamR^iShi.n rakShA.nsyuddhR^itya sAgarAt .
abruvangachchha panthAnamAsthAyema.n dvijottama .. 10..\\
ityukto jAjalirbhUtairjagAma vimanAstadA .
vArANasyA.n tulAdhAra.n samAsAdyAbravIdvachaH .. 11..\\
y
ki.n kR^ita.n sukR^itaM karma tAta jAjalinA purA .
yena siddhiM parAM prAptastanno vyAkhyAtumarhasi .. 12..\\
bhii
atIva tapasA yukto ghoreNa sa babhUva ha .
nadyupasparshana rataH sAyamprAtarmahAtapaH .. 13..\\
agnInparicharansamyaksvAdhyAyaparamo dvijaH .
vAnaprasthavidhAnaGYo jAjalirjvalitaH shriyA .. 14..\\
satye tapasi tiShThansa na cha dharmamavaikShata .
varShAsvAkAshashAyI sa hemante jalasaMshrayaH .. 15..\\
vatAtapa saho grIsme na cha dharmamavindata .
duHkhashayyAshcha vividhA bhUmau cha parivartanam .. 16..\\
tataH kadA chitsa munirvarShAsvAkAshamAsthitaH .
antarikShAjjalaM mUrdhnA pratyagR^ihNAnmuhurmuhur .. 17..\\
atha tasya jatAH klinnA babhUvurgrathitAH prabho .
araNyagamanAnnityaM malino malasa.nyutAH .. 18..\\
sa kadA chinnirAhAro vAyubhakSho mahAtapaH .
tasthau kAShThavadavyagro na chachAla cha karhi chit .. 19..\\
tasya sma sthAnu bhUtasya nirvicheShTasya bhArata .
kuli~Nga shakunau rAjannIda.n shirasi chakratuH .. 20..\\
sa tau dayAvAnviprarShirupapraikShata dampatI .
kurvANaM nIdaka.n tatra jatAsu tR^iNatantubhiH .. 21..\\
yadA sa na chalatyeva sthAnu bhUto mahAtapaH .
tatastau parivishvastau sukha.n tatrosatustadA .. 22..\\
atItAsvatha varShAsu sharatkAla upasthite .
prAjApatyena vidhinA vishvAnAtkAmamohitau .. 23..\\
tatrApAtayatA.n rAja~nshirasyandAni khecharau .
tAnyabudhyata tejasvI sa vipraH saMshitavrataH .. 24..\\
buddhvA cha sa mahAtejA na chachAlaiva jAjaliH .
dharme dhR^itamanA nityaM nAdharma.n sa tvarochayat .. 25..\\
ahanyahani chAgamya tatastau tasya mUrdhani .
AshvAsitau vai vasataH samprahR^iShTau tadA vibho .. 26..\\
andebhyastvatha puShTebhyaH prajAyanta shakuntakAH .
vyavarthanta cha tatraiva na chAkampata jAjaliH .. 27..\\
sa rakShamANastvandAni kuli~NgAnA.n yatavrataH .
tathaiva tasthau dharmAtmA nirvecheShTaH samAhitaH .. 28..\\
tatastu kAlasamaye babhUvuste.atha pakShiNaH .
bubudhe tAMshcha sa munirjAtapakShA~nshakuntakAn .. 29..\\
tataH kadA chittA.nstatra pashyanpakShInyatavrataH .
babhUva paramaprItastadA matimatA.n varaH .. 30..\\
tathA tAnabhisa.nvR^iddhAndR^iShTvA chApnuvatAM mudam .
shakunau nirbhayau tatra UsatushchAtmajaiH saha .. 31..\\
jAtapakShAMshcha so.apashyaduddInAnpunarAgatAn .
sAya.n sAya.n dvijAnvipro na chAkampata jAjaliH .. 32..\\
kadA chitpunarabhyetya punargachchhanti santatam .
tyaktA mAtR^ipitR^ibhyA.n te na chAkampata jAjaliH .. 33..\\
atha te divasa.n chArIM gatvA sAyaM punarnR^ipa .
upAvartanta tatraiva nivAsArtha.n shakuntakAH .. 34..\\
kadA chiddivasAnpa~ncha samutpatya viha~NgamAH .
sasthe.ahani samAjagmurna chAkampata jAjaliH .. 35..\\
krameNa cha punaH sarve divasAni bahUnyapi .
nopAvartanta shakunA jAtaprAnAH sma te yadA .. 36..\\
kadA chinmAsamAtreNa samutpatya viha~NgamAH .
naivAgachchha.nstato rAjanprAtiShThata sa jAjaliH .. 37..\\
tatasteShu pralIneShu jAjalirjAtavismayaH .
siddho.asmIti mati.n chakre tatastaM mAna Avishat .. 38..\\
sa tathA nirgatAndR^iShTvA shakuntAnniyatavrataH .
sambhAvitAtmA sambhAvya bhR^ishaM prItastadAbhavan .. 39..\\
sa nadyA.n samupaspR^ishya tarpayitvA hutAshanam .
udayantamathAdityamabhyagachchhanmahAtapaH .. 40..\\
sambhAvya chatakAnmUrdhni jAjalirjapatA.n varaH .
AsphotayattadAkAshe dharmaH prApto mayeti vai .. 41..\\
athAntarikShe vAgAsIttA.n sa shushrAva jAjaliH .
dharmeNa na samastva.n vai tulAdhArasya jAjale .. 42..\\
vArANasyAM mahAprAGYastulAdhAraH pratiShThitaH .
so.apyevaM nArhate vaktu.n yathA tvaM bhAsase dvija .. 43..\\
so.amarShavashamApannastulAdhara didR^ikShayA .
pR^ithivImacharadrAjanyatrasAya.n gR^iho muniH .. 44..\\
kAlena mahatAgachchhatsa tu vArANasIM purIm .
vikrINanta.n cha panyAni tulA dhAraM dadarsha saH .. 45..\\
so.api dR^iShTvaiva ta.n vipramAyAntaM bhAnda jIvinaH .
samutthAya susa.nhR^iShTaH svAgatenAbhyapUjayat .. 46..\\
tulaa
AyAnevAsi vidito mama brahmanna saMshayaH .
bravImi yattu vachana.n tachchhR^iNuShva dvijottama .. 47..\\
sAgarAnUpamAshritya tapastapta.n tvayA mahat .
na cha dharmasya sa~nj~nA.n tvaM purA vettha kathaM chana .. 48..\\
tataH siddhasya tapasA tava vipra shakuntakAH .
kShipra.n shirasyajAyanta te cha sambhAvitAstvayA .. 49..\\
jAtapakShA yadA te cha gatAshchArImitastataH .
manyamAnastato dharma.n chaTaka prabhavaM dvija .
khe vAcha.n tvamathAshrauShIrmAM prati dvijasattama .. 50..\\
amarShavashamApannastataH prApto bhavAniha .
karavANi priya.n kiM te tadbrUhi dvijasattama .. 51..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 254}
bhii
ityuktaH sa tadA tena tulAdhAreNa dhImatA .
provAcha vachana.n dhImA~njAjalirjapatA.n varaH .. 1..\\
vikrINAnaH sarvarasAnsarvagandhAMshcha vAnija .
vanaspatInoShadhIshcha teShAM mUlaphalAni cha .. 2..\\
adhyagA naiShThikIM buddhi.n kutastvAmidamAgatam .
etadAchakShva me sarvaM nikhilena mahAmate .. 3..\\
evamuktastulAdhAro brAhmaNena yashasvinA .
uvAcha dharmasUkShmANi vaishyo dharmArthatattvavit .
jAjali.n kasta tapasa.n GYAnatR^iptastadA nR^ipa .. 4..\\
vedAha.n jAjale dharma.n sarahasyaM sanAtanam .
sarvabhUtahitaM maitraM purANa.n ya.n janA viduH .. 5..\\
adroheNaiva bhUtAnAmalpadroheNa vA punaH .
yA vR^ittiH sa paro dharmastena jIvAmi jAjale .. 6..\\
parichchhinnaiH kAShTha tR^iNairmayeda.n sharaNa.n kR^itam .
alaktaM padmaka.n tu~NgaM gandhAMshchochchAvachA.nstathA .. 7..\\
rasAMshcha tA.nstAnviprarShe madyya varjAnahaM bahUn .
krItvA vai prativikrINe parahastAdamAyayA .. 8..\\
sarveShA.n yaH suhR^innityaM sarveShA.n cha hite rataH .
karmaNA manasA vAchA sa dharma.n veda jAjale .. 9..\\
nAhaM pareShA.n karmANi prasha.nsAmi shapAmi vA .
AkAshasyeva viprarShe pashya.Nllokasya chitratAm .. 10..\\
nAnurudhye virudhye vA na dveShmi na cha kAmaye .
samo.asmi sarvabhUteShu pashya me jAjale vratam .. 11..\\
iShTAniShTa vimuktasya prItirAgabahiShkR^itaH .
tulA me sarvabhUteShu samA tiShThati jAjale .. 12..\\
iti mA.n tva.n vijAnIhi sarvalokasya jAjale .
samaM matimatA.n shreShTha samaloShTAshma kA~nchanam .. 13..\\
yathAndha badhironmattA uchchhvAsaparamAH sadA .
devairapihita dvArAH sopamA pashyato mama .. 14..\\
yathA vR^iddhAtura kR^ishA niHspR^ihA viShayAnprati .
tathArtha kAmabhogeShu mamApi vigatA spR^ihA .. 15..\\
yadA chAyaM na bibheti yadA chAsmAnna bibhyati .
yadA nechchhati na dveShTi tadA sidhyati vai dvijaH .. 16..\\
yadA na kurute bhAva.n sarvabhUteShu pApakam .
karmaNA manasA vAchA brahma sampadyate tadA .. 17..\\
na bhUto na bhaviShyashcha na cha dharmo.asti kash chana .
yo.abhayaH sarvabhUtAnA.n sa prApnotyabhayaM padam .. 18..\\
yasmAdudvijate lokaH sarvo mR^ityumukhAdiva .
vAkkrUrAddaNDa pAruShyAtsa prApnoti mahadbhayam .. 19..\\
yathAvadvartamAnAnA.n vR^iddhAnAM putrapautriNAm .
anuvartAmahe vR^ittamahi.nsrANAM mahAtmanAm .. 20..\\
pranastaH shAshvato dharmaH sadAchAreNa mohitaH .
tena vaidyastapasvI vA balavAnvA vimohyate .. 21..\\
AchArA~njAjale prAGYaH kShipra.n dharmamavApnuyAt .
eva.n yaH sAdhubhirdAntashcharedadroha chetasA .. 22..\\
nadyA.n yathA cheha kAShThamuhyamAnaM yadR^ichchhayA .
yadR^ichchhayaiva kAShThena sandhi.n gachchheta kena chit .. 23..\\
tatrAprarAni dArUNi sa.nsR^ijyante tatastataH .
tR^iNakAShTha karIsAni kadAchinnasamIkShayA .
evamevAyamAchAraH prAdurbhUto yatastataH .. 24..\\
yasmAnnodvijate bhUta.n jAtu kiM chitkathaM chana .
abhaya.n sarvabhUtebhyaH sa prApnoti sadA mune .. 25..\\
yasmAdudjivate vidvansarvaloko vR^ikAdiva .
kroshatastIramAsAdya yathA sarve jale charAH .. 26..\\
sahAyavAndravyavAnyaH subhago.anyo.aparastathA .
tatastAneva kavayaH shAstreShu pravadantyuta .
kIrtyarthamalpahR^illekhAH patataH kR^itsnanirnayAH .. 27..\\
tapo bhoryaGYadAnaishcha vAkyaiH praGYAshritaistathA .
prApnotyabhayadAnasya yadyatphalamihAshnute .. 28..\\
loke yaH sarvabhUtebhyo dadAtyabhayadakShiNAm .
sa sarvayaGYairIjAnaH prApnotyabhayadakShiNAm .
na bhUtAnAmahi.nsAyA jyAyAndharmo.asti kash chana .. 29..\\
yasmAnnodvijate bhUta.n jAtu kiM chitkathaM chana .
te.abhaya.n sarvabhUtebhyaH samprApnoti mahAmune .. 30..\\
yasmAdudvijate lokaH sarpAdveshma gatAdiva .
na sa dharmamavApnoti iha loke paratra cha .. 31..\\
sarvabhUtAtmabhUtasya samyagbhUtAni pashyataH .
devApi mArge muhyanti apadasya padaiShiNaH .. 32..\\
dAnaM bhUtAbhayasyAhuH sarvadAnebhya uttamam .
bravImi te satyamida.n shraddadhasva cha jAjale .. 33..\\
sa eva subhago bhUtvA punarbhavati durbhagaH .
vyApatti.n karmaNA dR^iShTvA jugupsanti janAH sadA .. 34..\\
akAraNo hi nehAsti dharmaH sUkShmo.api jAjale .
bhUtabhavyArthameveha dharmapravachana.n kR^itam .. 35..\\
sUkShmatvAnna sa viGYAtu.n shakyate bahu nihnavaH .
upalabhyAntarA chAnyAnAchArAnavabudhyate .. 36..\\
ye cha chhindanti vR^iShaNAnye cha bhindanti nastakAn .
vahanti mahato bhArAnbadhnanti damayanti cha .. 37..\\
hatvA sattvAni khAdanti tAnkathaM na vigarhase .
mAnuShA mAnuShAneva dAsabhogena bu~njate .. 38..\\
vadhabandhavirodhena kArayanti divAnisham .
AtmanA chApi jAnAsi yadduHkha.n vadhatAdane .. 39..\\
pa~nchendriyeShu bhUteShu sarva.n vasati daivatam .
AdityashchandramA vAyurbrahmA prANaH kraturyamaH .. 40..\\
tAni jIvAni vikrIya kA mR^iteShu vichAraNA .
kA taile kA ghR^ite brahmanmadhunyapsvauShadheShu vA .. 41..\\
adaMsha mashake deshe sukha.n sa.nvarthitAnpashUn .
tAMshcha mAtuH priyA~njAnannAkramya bahudhA narAH .
bahu daMsha kushAndeshAnnayanti bahu kardamAn .. 42..\\
vAhasampIDitA dhuryAH sIdantyavidhinApare .
na manye bhrUNa hatyApi vishiShTA tena karmaNA .. 43..\\
kR^iShi.n sAdhviti manyante sA cha vR^ittiH sudAruNA .
bhUmiM bhUmishayAMshchaiva hanti kAShThamayomukham .
tathaivAnaduho yuktAnsamavekShasva jAjale .. 44..\\
aghnyA iti gavAM nAma ka enAnhantumarhati .
mahachchakArAkushalaM pR^iShadhro gAlabhanniva .. 45..\\
R^iShayo yatayo hyetannahuShe pratyavedayan .
gAM mAtara.n chApyavadhIrvR^iShabhaM cha prajApatim .
akAryaM nahuShAkArShIrlapsyAmastvatkR^ite bhayam .. 46..\\
shata.n chaikaM cha rogANA.n sarvabhUteShvapAtayan .
R^iShayastu mahAbhAgAH prajAsveva hi jAjale .
bhrUNahaM nahuSha.n tvAhurna te hoShyAmahe haviH .. 47..\\
ityuktvA te mahAtmAnaH sarve tattvArtha darshinaH .
R^iShayo yatayaH shAntAstarasA pratyavedayan .. 48..\\
IdR^ishAnashivAnghorAnAchArAniha jAjale .
kevalAcharitatvAttu nipunAnnAvabudhyase .. 49..\\
kAraNAddharmamanvichchhenna lokacharita.n charet .
yo hanyAdyashcha mA.n stauti tatrApi shR^iNu jAjale .. 50..\\
samau tAvapi me syAtAM na hi me staH priyApriye .
etadIdR^ishaka.n dharmaM prasha.nsanti manIShiNaH .. 51..\\
upapattyA hi sampanno yatibhish chaiva sevyate .
satata.n dharmashIlaishcha naipuNyenopalakShitaH .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 255}
jaajali
yathA pravartito dharmastulA.n dhArayatA tvayA .
svargadvAra.n cha vR^ittiM cha bhUtAnAm avarotsyate .. 1..\\
kR^iShyA hyannaM prabhavati tatastvamapi jIvasi .
pashubhishchauShadhIbhishcha martyA jIvanti vAnija .. 2..\\
yato yaGYaH prabhavati nAstikyamapi jalpasi .
na hi vartedaya.n loko vArtAmutsR^ijya kevalam .. 3..\\
tulaa
vakShyAmi jAjale vR^ittiM nAsmi brAhmaNa nAstikaH .
na cha yaGYa.n vinindAmi yaGYavittu sudurlabhaH .. 4..\\
namo brAhmaNa yaGYAya ye cha yaGYavido janAH .
svayaGYaM brAhmaNA hitvA kShAtra.n yaGYamihAsthitAH .. 5..\\
lubdhairvittaparairbrahmannAstikaiH sampravartitam .
vedavAdAnaviGYAya satyAbhAsamivAnR^itam .. 6..\\
ida.n deyamidaM deyamiti nAntaM chikIrShati .
ataH stainyaM prabhavati vikarmANi cha jAjale .
tadeva sukR^ita.n havyaM yena tuShyanti devatAH .. 7..\\
namaH kAreNa haviShA svAdhyAyairauShadhaistathA .
pUjA syAddevatAnA.n hi yathAshAstranidarshanam .. 8..\\
iShTApUrtAdasAdhUnA.n viShamA jAyate prajA .
lubdhebhyo jAyate lubdhaH samebhyo jAyate samaH .. 9..\\
yajamAno yathAtmAnamR^itvijashcha tathA prajAH .
yaGYAtprajA prabhavati nabhaso.ambha ivAmalam .. 10..\\
agnau prAstAhutirbrahmannAdityamupatiShThati .
AdityAjjAyate vR^iShTirvR^iShTeranna.n tataH prajAH .. 11..\\
tasmAtsvanuShThitAtpUrve sarvAnkAmAMsh cha lebhire .
akR^iShTapachyA pR^ithiviyAshirbhirvIrudho bhavan .
na te yaGYeShvAtmasu vA phalaM pashyanti ki.n chana .. 12..\\
sha~NkamAnAH phala.n yaGYe ye yajerankatha.n chana .
jAyante.asAdhavo dhUrtA lubdhA vittaprayojanAH .. 13..\\
sa sma pApakR^itA.n lokAngachchhedashubha karmaNA .
pramAnamapramAnena yaH kuryAdashubhaM naraH .
pApAtmA so.akR^itapraGYaH sadaiveha dvijottama .. 14..\\
kartavyamiti kartavya.n vetti yo brAhmaNobhayam .
brahmaiva vartate loke naiti kartavyatAM punaH .. 15..\\
viguNa.n cha punaH karma jyAya ityanushushruma .
sarvabhUtopaghAtashcha phalabhAve cha sa.nyamaH .. 16..\\
satyayaGYA damayaGYA alubdhAshchAtmatR^iptayaH .
utpanna tyAginaH sarve janA Asanna matsarAH .. 17..\\
kShetrakShetraGYatattvaGYAH svayaGYapariniShThitAH .
brAhma.n vedamadhIyantastoShayantyamarAnapi .. 18..\\
akhila.n daivata.n sarvaM brahma brAhmaNa saMshritam .
tR^ipyanti tR^ipyato devAstR^iptAstR^iptasya jAjale .. 19..\\
yathA sarvarasaistR^ipto nAbhinandanti ki.n chana .
tathA praGYAna tR^iptastya nitya.n tR^iptiH sukhodayA .. 20..\\
dharmArAmA dharmasukhAH kR^itsnavyavasitAstathA .
asti nastattvato bhUya iti praGYA gaveShiNaH .. 21..\\
GYAnaviGYAninaH ke chitparaM pAra.n titIrShavaH .
atIva tatsadA puNyaM puNyAbhijana sa.nhitam .. 22..\\
yatra gatvA na shochanti na chyavanti vyathanti cha .
te tu tadbrahmaNaH sthAnaM prApnuvantIha sAttvikAH .. 23..\\
naiva te svargamichchhanti na yajanti yasho dhanaiH .
satA.n vartmAnuvartante yathAbalamahi.nsayA .. 24..\\
vanaspatInoShadhIshcha phalamUla.n cha te viduH .
na chaitAnR^itvijo lubdhA yAjayanti dhanArthinaH .. 25..\\
svameva chArtha.n kurvANA yaGYaM chakruH punardvijAH .
pariniShThita karmANaH prajAnugraha kAmyayA .. 26..\\
prApayeyuH prajAH svarga.n svadharmacharaNena vai .
iti me vartate buddhiH samA sarvatra jAjale .. 27..\\
prayu~njate yAni yaGYe sadA prAGYA dvijarShabha .
tena te deva yAnena pathA yAnti mahAmune .. 28..\\
AvR^ittistatra chaikasya nAstyAvR^ittirmanIsinAm .
ubhau tau deva yAnena gachchhato jAjale pathA .. 29..\\
svaya.n chaiShAm anaduho yujyanti cha vahanti cha .
svayamusrAshcha duhyante manaHsa~NkalpasiddhibhiH .. 30..\\
svaya.n yUpAnupAdAya yajante svAptadakShiNaiH .
yastathA bhAvitAtmA syAtsa gAmAlabdhumarhati .. 31..\\
oShadhIbhistathA brahmanyajera.nste na tAdR^ishaH .
buddhityAgaM puraskR^itya tAdR^ishaM prabravImi te .. 32..\\
nirAshiShamanArambhaM nirnamaskAramastutim .
akShINa.n kShINakarmANaM taM devA brAhmaNa.n viduH .. 33..\\
nAshrAvayanna cha yajanna dadadbrAhmaNeShu cha .
grAmyA.n vR^ittiM lipsamAnaH kA.n gatiM yAti jAjale .
ida.n tu daivataM kR^itvA yathA yaGYamavApnuyAt .. 34..\\
jaa
na vai munInA.n shR^iNumaH sma tattvaM
pR^ichchhAmi tvA vAnija kastametat .
pUrve pUrve chAsya nAvekShamANA
nAtaH para.n tamR^iShayaH sthApayanti .. 35..\\
asminnevAtma tIrthe na pashavaH prApnuyuH sukham .
atha svakarmaNA kena vAjina prApnuyAtsukham .
sha.nsa me tanmahAprAGYa bhR^isha.n vai shraddadhAmi te .. 36..\\
tulaa
uta yaGYA utAyaGYA makhaM nArhanti te kva chit .
Ajyena payasA dadhnA pUrNAhutyA visheShataH .
vAlaiH shR^i~Ngena pAdena sambhavatyeva gaurmakham .. 37..\\
patnI.n chAnena vidhinA prakaroti niyojayan .
purodAsho hi sarveShAM pashUnAM medhya uchyate .. 38..\\
sarvA nadyaH sarasvatyaH sarve puNyAH shilochchayAH .
jAjale tIrthamAtmaiva mA sma deshAtithirbhava .. 39..\\
etAnIdR^ishakAndharmAnAcharanniha jAjale .
kAraNairdharmamanvichchhannna lokAnApnute shubhAn .. 40..\\
bhii
etAnIdR^ishakAndharmA.nstulAdhAraH prasha.nsati .
upapattyA hi sampannAnnitya.n sadbhirniShevitAn .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 256}
tulaadhaara
sadbhirvA yadi vAsadbhirayaM panthAH samAshritaH .
pratyakSha.n kriyatA.n sAdhu tato GYAsyasi tadyathA .. 1..\\
ete shakuntA bahavaH samantAdvicharanti hi .
tavottamA~Nge sambhUtAH shyenAshchAnyAshcha jAtayaH .. 2..\\
AhvayainAnmahAbrahmanvishamAnA.nstatastataH .
pashyemAnhastapAdeShu shliShTAndehe cha sarvashaH .. 3..\\
sambhAvayanti pitara.n tvayA sambhAvitAH khagAH .
asaMshayaM pitA cha tvaM putrAnAhvaya jAjale .. 4..\\
bhii
tato jAjalinA tena samAhUtA patatriNaH .
vAchamuchchArayandivyA.n dharmasya vachanAtkila .. 5..\\
ahi.nsAdi kR^ita.n karma iha chaiva paratra cha .
spardhA nihanti vai brahmansA hatA hanti taM naram .. 6..\\
shraddhA vR^iddha.n vA~NmanasI na yaGYastrAtumarhati .
atra gAthA brahma gItAH kIrtayanti purA vidaH .. 7..\\
shucherashraddadhAnasya shraddadhAnasya chAshucheH .
devAshchittamamanyanta sashR^isha.n yaGYakarmaNi .. 8..\\
shrotriyasya kadaryasya vadAnyasya cha vArdhuSheH .
mImA.nsitvobhaya.n devAH samamannamakalpayan .. 9..\\
prajApatistAnuvAcha viShama.n kR^itamityuta .
shraddhA pUta.n vadAnyasya hatamashraddhayetarat .
bhojyamanna.n vadAnyasya kadaryasya na vArdhuSheH .. 10..\\
ashraddadhAna evaiko devAnAM nArhate haviH .
tasyaivAnnaM na bhoktavyamiti dharmavido viduH .. 11..\\
ashraddhA paramaM pApa.n shraddhA pApapramochinI .
jahAti pApa.n shraddhAvAnsarpo jIrNAm iva tvacham .. 12..\\
jyAyasI yApavitrANAM nivR^ittiH shraddhayA saha .
nivR^ittashIladoSho yaH shraddhAvAnpUta eva saH .. 13..\\
ki.n tasya tapasA kAryaM ki.n vR^ittena kimAtmanA .
shraddhAmayo.ayaM puruSho yo yachchhraddhaH sa eva saH .. 14..\\
iti dharmaH samAkhyAtaH sadbhirdharmArthadarshibhiH .
vaya.n jiGYAsamAnAstvA samprAptA dharmadarshanAt .. 15..\\
spardhA.n jahi mahAprAGYa tataH prApsyasi yatparam .
shraddhAvA~nshraddadhAnashcha dharmAMshchaiveha vAnijaH .
svavartmani sthitashchaiva garIyAneSha jAjale .. 16..\\
evaM bahumatArtha.n cha tulAdhAreNa bhAsitam .
samyakchaivamupAlabdho dharmashchoktaH sanAtanaH .. 17..\\
tasya vikhyAtavIryasya shrutvA vAkyAni sa dvijaH .
tulAdhArasya kaunteya shAntimevAnvapadyata .. 18..\\
tato.achireNa kAlena tulAdhAraH sa eva cha .
diva.n gatvA mahAprAGYau viharetA.n yathAsukham .
sva.n svaM sthAnamupAgamya svakarmaphalanirjitam .. 19..\\
samAnA.n shraddadhAnAnAM sa.nyatAnAM suchetasAm .
kurvatA.n yaGYa ityeva na yaGYo jAtu neShyate .. 20..\\
shraddhA vai sAttvikI devI sUryasya duhitA nR^ipa .
sAvitrI prasavitrI cha jIva vishvAsinI tathA .. 21..\\
vAgvR^iddha.n trAyate shraddhA mano vR^iddhaM cha bhArata .
yathaupamyopadeshena kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 257}
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
prajAnAmanukampArtha.n gIta.n rAGYA vichakhnunA .. 1..\\
chhinnasthUna.n vR^iSha.n dR^iShTvA virAvaM cha gavAM bhR^isham .
gograhe yaGYavAtasya prekShamANaH sa pArthivaH .. 2..\\
svasti gobhyo.astu lokeShu tato nirvachana.n kR^itam .
hi.nsAyA.n hi pravR^ittAyAmAshIreShAnukalpitA .. 3..\\
avyavasthita maryAdairvimUDhairnAstikairnaraiH .
saMshayAtmabhiravyaktairhi.nsA samanukIrtitA .. 4..\\
sarvakarma svahi.nsA hi dharmAtmA manurabravIt .
kAmarAgAdvihi.nsanti bahirvedyAM pashUnnarAH .. 5..\\
tasmAtpramAnataH kAryo dharmaH sUkShmo vijAnatA .
ahi.nsaiva hi sarvebhyo dharmebhyo jyAyasI matA .. 6..\\
upoShya saMshito bhUtvA hitvA veda kR^itAH shrutIH .
AchAra ityanAchArAH kR^ipaNAH phalahetavaH .. 7..\\
yadi yaGYAMshcha vR^ikShAMshcha yUpAMshchoddhishya mAnavAH .
vR^ithA mA.nsAni khAdanti naiSha dharmaH prashasyate .. 8..\\
mA.nsaM madhu surA matsyA Asava.n kR^isaraudanam .
dhUrtaiH pravartita.n hyetannaitadvedeShu kalpitam .. 9..\\
kAmAnmohAchcha lobhAchcha laulyametatpravartitam .
viShNumevAbhijAnanti sarvayaGYeShu brAhmaNAH .
pAyasaiH sumanobhishcha tasyApi yajana.n smR^itam .. 10..\\
yaGYiyAshchaiva ye vR^ikShA vedeShu parikalpitAH .
yachchApi ki.n chitkartavyamanyachchokShaiH susa.nskR^itam .
mahAsattvaiH shuddhabhAvaiH sarva.n devArhameva tat .. 11..\\
y
sharIramApadashchApi vivadantyavihi.nsataH .
katha.n yAtrA sharIrasya nirArambhasya setsyati .. 12..\\
bhii
yathA sharIraM na glAyenneyAnmR^ityuvasha.n yathA .
tathA karmasu varteta samartho dharmamAcharet .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 258}
y
katha.n kAryaM parIkSheta shIghra.n vAtha chireNa vA .
sarvathA kAryadurge.asminbhavAnnaH paramo guruH .. 1..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
chirakArestu yatpUrva.n vR^ittamA~Ngirase kule .. 2..\\
chirakArika bhadra.n te bhadraM te chirakArika .
chirakArI hi medhAvI nAparAdhyati karmasu .. 3..\\
chirakArI mahAprAGYo gautamasyAbhavatsutaH .
chira.n hi sarvakAryANi samekShAvAnprapadyate .. 4..\\
chira.n sa~ncintayannarthAMshchira.n jAgrachchiraM svapan .
chirakAryAbhisampatteshchirakArI tathochyate .. 5..\\
alasa grahaNaM prApto durmedhAvI tathochyate .
buddhilAghava yuktena janenAdIrgha darshinA .. 6..\\
vyabhichAre tu kasmiMshchidvyatikramyAparAnsutAn .
pitroktaH kupitenAtha jahImA.n jananIm iti .. 7..\\
sa tatheti chireNoktvA svabhAvAchchirakArikaH .
vimR^ishya chirakAritvAchchintayAmAsa vai chiram .. 8..\\
piturAGYA.n kathaM kuryAM na hanyAM mAtaraM katham .
katha.n dharmachhale nAsminnimaM jeyamasAdhuvat .. 9..\\
piturAGYA paro dharmaH svadharmo mAtR^irakShaNam .
asvatantra.n cha putratvaM kiM nu mAM nAtra pIDayet .. 10..\\
striya.n hatvA mAtara.n cha ko hi jAtu sukhI bhavet .
pitAra.n chApyavaGYAya kaH pratiShThAmavApnuyAt .. 11..\\
anavaGYA pituryuktA dhAraNaM mAtR^irakShaNam .
yuktakShamAvubhAvetau nAtivartetamA.n katham .. 12..\\
pitA hyAtmAnamAdhatte jAyAyA.n jaGYiyAm iti .
shIlachAritragotrasya dhAraNArtha.n kulasya cha .. 13..\\
so.ahamAtmA svayaM pitrA putratve prakR^itaH punaH .
viGYAnaM me kathaM na syAdbubudhe chAtmasambhavam .. 14..\\
jAtakarmaNi yatprAha pitA yachchopakarmaNi .
pratyAptaH sa dR^idhI kAraH piturgauravanishchaye .. 15..\\
gururagryaH paro dharmaH poShaNAdhyayanAddhitaH .
pitA yadAha dharmaH sa vedeShvapi sunishchitaH .. 16..\\
prItimAtraM pituH putraH sarvaM putrasya vai pitA .
sharIrAdIni deyAni pitA tvekaH prayachchhati .. 17..\\
tasmAtpiturvachaH kAryaM na vichArya.n kathaM chana .
pAtakAnyapi pUyante piturvachanakAriNaH .. 18..\\
bhoge bhAgye prasavane sarvalokanidarshane .
bhartrA chaiva samAyoge sImantonnayane tathA .. 19..\\
pitA svargaH pitA dharmaH pitA paramaka.n tapaH .
pitari prItimApanne sarvAH prIyanti devatAH .. 20..\\
AshiShastA bhajantyenaM puruShaM prAha yAH pitA .
niShkR^itiH sarvapApAnAM pitA yadabhinandati .. 21..\\
muchyate bandhanAtpuShpaM phala.n vR^intAtpramuchyate .
klishyannapi sutasnehaiH pitA snehaM na mu~nchati .. 22..\\
etadvichintita.n tAvatputrasya pitR^igauravam .
pitA hyalpatara.n sthAna.n chintayiShyAmi mAtaram .. 23..\\
yo hyayaM mayi sa~NghAto martyatve pA~nchabhautikaH .
asya me jananI hetuH pAvakasya yathAraNiH .
mAtA dehAraNiH pu.nsA.n sarvasyArtasya nirvR^itiH .. 24..\\
na cha shochati nApyena.n sthAviryamapakarShati .
striyA hIno.api yo gehe ambeti pratipadyate .. 25..\\
putrapautra samAkIrNo jananI.n yaH samAshritaH .
api varShashatasyAnte sa dvihAyanavachcharet .. 26..\\
samartha.n vAsamarthaM vA kR^ishaM vApyakR^isha.n tathA .
rakShatyeva sutaM mAtA nAnyaH poShTA vidhAnataH .. 27..\\
tadA sa vR^iddho bhavati yadA bhavati duHkhitaH .
tadA shUnya.n jagattasya tadA mAtrA viyujyate .. 28..\\
nAsti mAtR^isamA chhAyA nAsti mAtR^isamA gatiH .
nAsti mAtR^isama.n trANaM nAsti mAtR^isamA prapA .. 29..\\
kukShi sandhAraNAddhAtrI jananAjjananI smR^itA .
a~NgAnA.n vardhanAdambA vIra sUtvena vIrasUH .. 30..\\
shishoH shushrUsanAchchhushrUrmAtA dehamanantaram .
chetanAvAnnaro hanyAdyasya nAsuShira.n shiraH .. 31..\\
dampatyoH prANa saMshleShe yo.abhisandhiH kR^itaH kila .
taM mAtA vA pitA veda bhUtArtho mAtari sthitaH .. 32..\\
mAtA jAnAti yadgotraM mAtA jAnAti yasya saH .
mAturbharaNa mAtreNa prItiH snehaH pituH prajAH .. 33..\\
pAni bandha.n svaya.n kR^itvA sahadharmamupetya cha .
yadi yApyanti puruShAH striyo nArhanti yApyatAm .. 34..\\
bharaNAddhi striyo bhartA pAtyAchchaiva striyAH patiH .
guNasyAsya nivR^ittau tu na bhartA na patiH patiH .. 35..\\
eva.n strI nAparAdhnoti nara evAparAdhyati .
vyuchcharaMshcha mahAdoShaM nara evAparAdhyati .. 36..\\
striyA hi paramo bhartA daivataM parama.n smR^itam .
tasyAtmanA tu sadR^ishamAtmAnaM parama.n dadau .
sarvakAryAparAdhyatvAnnAparAdhyanti chA~NganAH .. 37..\\
yashchanokto hi nirdeshaH striyA maithuna tR^iptaye .
tasya smArayato vyaktamadharmo nAtra saMshayaH .. 38..\\
yAvannArIM mAtara.n cha gaurave chAdhike sthitAm .
avadhyA.n tu vijAnIyuH pashavo.apyavichakShaNAH .. 39..\\
devatAnA.n samAvAyamekasthaM pitaraM viduH .
martyAnA.n devatAnAM cha snehAdabhyeti mAtaram .. 40..\\
eva.n vimR^ishatastasya chirakAritayA bahu .
dIrghaH kAlo vyatikrAntastatastasyAgamatpitA .. 41..\\
medhAtithirmahAprAGYo gautamastapasi sthitaH .
vimR^ishya tena kAlena patnyAH sa.nsthA vyatikramam .. 42..\\
so.abravIdduHkhasantapto bhR^ishamashrUNi vartayan .
shrutadhairya prasAdena pashchAttApamupAgataH .. 43..\\
AshramaM mama samprAptastrilokeshaH purandaraH .
atithivratamAsthAya brAhmaNa.n rUpamAsthitaH .. 44..\\
samayA sAntvito vAgbhiH svAgatenAbhipUjitaH .
arghyaM pAdya.n cha nyAyena tayAbhipratipAditaH .. 45..\\
paravatyasmi chApyuktaH pranayiShye nayena cha .
atra chAkushale jAte striyo nAsti vyatikramaH .. 46..\\
evaM na strI na chaivAhaM nAdhvagastridasheshvaraH .
aparAdhyati dharmasya pramAdastvaparAdhyati .. 47..\\
IrShyAja.n vyasanaM prAhustena chaivordhva retasaH .
IrShyayA tvahamAkShipto magno duShkR^ita sAgare .. 48..\\
hatvA sAdhvI.n cha nArIM cha vyasanitvAchcha shAsitAm .
bhartavyatvena bhAryA.n cha ko nu mAM tArayiShyati .. 49..\\
antareNa mayAGYaptashchirakArI hyudAradhIH .
yadyadya chirakArI syAtsa mA.n trAyeta pAtakAt .. 50..\\
chirakArika bhadra.n te bhadraM te chirakArika .
yadyadya chirakArI tva.n tato.asi chirakArikaH .. 51..\\
trAhi mAM mAtara.n chaiva tapo yachchArjitaM mayA .
AtmAnaM pAtakebhyashcha bhavAdya chirakArikaH .. 52..\\
sahaja.n chirakAritvaM chiraprAGYatayA tava .
sakhala.n tattavAdyAstu bhavAdya chirakArikaH .. 53..\\
chiramAsha.nsito mAtrA chira.n garbheNa dhAritam .
saphala.n chirakAritvaM kuru tvaM chirakArika .. 54..\\
chirAyate cha santApAchchira.n svapiti vAritaH .
AvayoshchirasantApAdavekShya chirakArika .. 55..\\
eva.n sa duHkhito rAjanmaharShirgautamastadA .
chirakAri.n dadarshAtha putra.n sthitamathAntike .. 56..\\
chirakArI tu pitara.n dR^iShTvA paramaduHkhitaH .
shastra.n tyaktvA tato mUrdhnA prasAdAyopachakrame .. 57..\\
gautamastu suta.n dR^iShTvA shirasA patitaM bhuvi .
patnI.n chaiva nirAkArAM parAm abhyagamanmudam .. 58..\\
na hi sA tena sambhedaM patnI nItA mahAtmanA .
vijane chAshramasthena putrashchApi samAhitaH .. 59..\\
hanyAttvanapavAdena shastrapAnau sute sthite .
vinItaM prashnayitvA cha vyavasyedAtmakarmasu .. 60..\\
buddhishchAsItsuta.n dR^iShTvA pitushcharaNayornatam .
shastragrahaNachApalya.n sa.nvR^iNoti bhayAditi .. 61..\\
tataH pitrA chira.n stutvA chira.n chAghrAya mUrdhani .
chira.n dorbhyAM pariShvajya chiraM jIvetyudAhR^itaH .. 62..\\
eva.n sa gautamaH putraM prItiharShasamanvitaH .
abhinandya mahAprAGYa ida.n vachanamabravIt .. 63..\\
chirakArika bhadra.n te chirakArI chiraM bhava .
chirAyamANe tvayi cha chiramasmi suduHkhitaH .. 64..\\
gAthAshchApyabravIdvidvAngautamo munisattamaH .
chirakAriShu ghoreShu guNoddesha samAshrayAt .. 65..\\
chireNa mitraM badhnIyAchchireNa cha kR^ita.n tyajet .
chireNa hi kR^itaM mitra.n chiraM dhAraNamarhati .. 66..\\
rAge darpe cha mAne cha drohe pApe cha karmaNi .
apriye chaiva kartavye chirakArI prashasyate .. 67..\\
bandhUnA.n suhR^idA.n chaiva bhR^ityAnAM strIjanasya cha .
avyakteShvaparAdheShu chirakArI prashasyate .. 68..\\
eva.n sa gautamastasya prItaH putrasya bhArata .
karmaNA tena kauravya chirakAritayA tayA .. 69..\\
eva.n sarveShu kAryeShu vimR^ishya puruShastataH .
chireNa nishchaya.n kR^itvA chiraM na paritapyate .. 70..\\
chira.n dhArayate roShaM chiraM karma niyachchhati .
pashchAttApakara.n karma na kiM chidupapadyate .. 71..\\
chira.n vR^iddhAnupAsIta chiramanvAsya pUjayet .
chira.n dharmAnniSheveta kuryAchchAnveShaNaM chiram .. 72..\\
chiramanvAsya viduShashchira.n shiShTAnniShevya cha .
chira.n vinIya chAtmAna.n chiraM yAtyanavaGYatAm .. 73..\\
bruvatashcha parasyApi vAkya.n dharmopasa.nhitam .
chiraM pR^ichchhechchiraM brUyAchchiraM na paribhUyate .. 74..\\
upAsya bahulAstasminnAshrame sumahAtapaH .
samAH svarga.n gato vipraH putreNa sahitastadA .. 75..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 259}
y
katha.n rAjA prajA rakShenna cha ki.n chitpratApayet .
pR^ichchhAmi tvA.n satAM shreShTha tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
dyumatsenasya sa.nvAda.n rAGYA satyavatA saha .. 2..\\
avyAhR^ita.n vyAjahAra satyavAniti naH shrutam .
vadhAya nIyamAneShu piturevAnushAsanAt .. 3..\\
adharmatA.n yAti dharmo yAtyadharmashcha dharmatAm .
vadho nAma bhaveddharmo naitadbhavitumarhati .. 4..\\
dyumatsena
atha chedavadho dharmo dharmaH ko jAtuchidbhavet .
dasyayashchenna hanyeransatyavansa~Nkaro bhavet .. 5..\\
mamedamiti nAsyaitatpravarteta kalau yuge .
lokayAtrA na chaiva syAdatha chedvettha sha.nsa naH .. 6..\\
satyavat
sarva eva trayo varNAH kAryA brAhmaNa bandhanAH .
dharmapAshanibaddhAnAmalpo vyapachariShyati .. 7..\\
yo yasteShAmapacharettamAchakShIta vai dvijaH .
ayaM me na shR^iNotIti tasminrAjA pradhArayet .. 8..\\
tatvAbhedena yachchhAstra.n tatkAryaM nAnyathA vadhaH .
asamIkShyaiva karmANi nItishAstra.n yathAvidhi .. 9..\\
dasyUnhinasti vai rAjA bhUyaso vApyanAgasaH .
bhAryA mAtA pitA putro hanyate puruShe hate .
pareNApakR^ite rAjA tasmAtsamyakpradhArayet .. 10..\\
asAdhoshchaiva puruSho labhate shIlamekadA .
sAdhoshchApi hyasAdhubhyo jAyate.ashobhanA prajA .. 11..\\
na mUlaghAtaH kartavyo naiSha dharmaH sanAtanaH .
api khalvavadhenaiva prAyashchitta.n vidhIyate .. 12..\\
udvejanena bandhena virUpakaraNena cha .
vadhadandena te kleshyA na puro.ahitasampadA .. 13..\\
yadA purohita.n vA te paryeyuH sharaNaiShiNaH .
kariShyAmaH punarbrahmanna pApamiti vAdinaH .. 14..\\
tadA visargamarhAH syuritIdaM nR^ipashAsanam .
vibhraddaNDAjinaM mundo brAhmaNo.arhati vAsasam .. 15..\\
garIyA.nso garIyA.nsamaparAdhe punaH punaH .
tathA visargamarhanti na yathA prathame tathA .. 16..\\
dyumatsena
yatra yatraiva shakyeransa.nyantu.n samaye prajAH .
sa tAvatprochyate dharmo yAvanna pratila~Nghyate .. 17..\\
ahanyamAneShu punaH sarvameva parAbhavet .
pUrve pUrvatare chaiva sushAsyA abhava~njanAH .. 18..\\
mR^idavaH satyabhUyiShThA alpadrohAlpa manyavaH .
purA dhigdanda evAsIdvAgdandastadanantaram .. 19..\\
AsIdAdAna daNDo.api vadhadaNDo.adya vartate .
vadhenApi na shakyante niyantumapare janAH .. 20..\\
naiva dasyurmanuShyANAM na devAnAmiti shrutiH .
na gandharvapitR^INA.n cha kaH kasyeha na kashchanan .. 21..\\
padma.n shmashAnAdAdatte pishAchAchchApi daivatam .
teShu yaH samaya.n kuryAdaGYeShu hatabuddhiShu .. 22..\\
satyavat
tAnna shaknoShi chetsAdhUnparitrAtumahi.nsayA .
kasya chidbhUtabhavyasya lAbhenAnta.n tathA kuru .. 23..\\
dyumatsena
rAjAno lokayAtrArtha.n tapyante paramaM tapaH .
apatrapanti tAdR^igbhyastathA vR^ittA bhavanti cha .. 24..\\
vitrAsyamAnAH sukR^ito na kAmAdghnanti duShkR^itIn .
sukR^itenaiva rAjAno bhUyiShTha.n shAsate prajAH .. 25..\\
shreyasaH shreyasImeva.nvR^itti.n loko.anuvartate .
sadaiva hi gurorvR^ittamanuvartanti mAnavAH .. 26..\\
AtmAnamasamAdhAya samAdhitsati yaH parAn .
viShayeShvindriyavashaM mAnavAH prahasanti tam .. 27..\\
yo rAGYo dambhamohena ki.n chitkuryAdasAmpratam .
sarvopAyairniyamyaH sa tathA pApAnnivartate .. 28..\\
AtmaivAdau niyantavyo duShkR^ita.n samiyachchhatA .
dandayechcha mahAdantairapi bandhUnanantarAn .. 29..\\
yatra vai pApakR^itkleshyo na mahadduHkhamarchhati .
vardhante tatra pApAni dharmo hrasati cha dhruvam .
iti kAruNyashIlastu vidvAnvai brAhmaNo.anvashAt .. 30..\\
iti chaivAnushiShTo.asmi pUrvaistAta pitAmahaiH .
AshvAsayadbhiH subhR^ishamanukroshAttathaiva cha .. 31..\\
etatprathamakalpena rAjA kR^itayuge.abhajat .
pAdo.anenApi dharmeNa gachchhettretAyuge tathA .
dvApare tu dvipAdena pAdena tvapare yuge .. 32..\\
tathA kaliyuge prApte rAGYA.n dushcharitena ha .
bhavetkAlavisheSheNa kalA dharmasya sodashI .. 33..\\
atha prathamakalpena satyavansa~Nkaro bhavet .
AyuH shakti.n cha kAlaM cha nirdishya tapa Adishet .. 34..\\
satyAya hi yathA neha jahyAddharmaphalaM mahat .
bhUtAnAmanukampArthaM manuH svAyambhuvo.abravIt .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 260}
y
avirodhena bhUtAnA.n tyAgaH ShAdguNyakArakaH .
yaH syAdubhaya bhAgdharmastanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
gArhasthyasya cha dharmasya tyAgadharmasya chobhayoH .
adUrasamprasthitayoH ki.n svichchhreyaH pitAmaha .. 2..\\
bhii
ubhau dharmau mahAbhAgAvubhau paramadushcharau .
ubhau mahAphalau tAta sadbhirAcharitAvubhau .. 3..\\
atra te vartayiShyAmi prAmAnyamubhayostayoH .
shR^iNuShvaika manAH pArtha chhinnadharmArthasaMshayam .. 4..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
kapilasya goshcha sa.nvAda.n tannibodha yudhiShThira .. 5..\\
AmnAyamanupashyanhi purANa.n shAshvata.n dhruvam .
nahuShaH pUrvamAlebhe tvasturgAmitinaH shrutam .. 6..\\
tAM niyuktAmadInAtmA sattvasthaH samaye rataH .
GYAnavAnniyatAhAro dadarsha palilastadA .. 7..\\
sa buddhimuttamAM prApto naiShThikImakutobhayAm .
smarAmi shithila.n satyaM vedA ityabravItsakR^it .. 8..\\
tA.n gAmR^iShiH syUma rashmiH pravishya yatimabravIt .
ha.nho vedA yadi matA dharmAH kenApare matAH .. 9..\\
tapasvino dhR^itimataH shrutiviGYAnachakShuShaH .
sarvamArSha.n hi manyante vyAhR^itaM viditAtmanaH .. 10..\\
tasyaiva.n gatatR^iShNasya vijvarasya nirAshiShaH .
kA vivakShAsti vedeShu nirArambhasya sarvashaH .. 11..\\
kapila
nAha.n vedAnvinindAmi na vivakShAmi karhi chit .
pR^ithagAshramiNA.n karmANyekArthAnIti naH shrutam .. 12..\\
gachchhatyeva parityAgI vAnaprasthash cha gachchhati .
gR^ihastho brahmachArI cha ubhau tAvapi gachchhataH .. 13..\\
deva yAnA hi panthAnashchatvAraH shAshvatA matAH .
teShA.n jyAyaH kanIyastvaM phaleShUktaM balAbalam .. 14..\\
eva.n viditvA sarvArthAnArabhediti vaidikam .
nArabhediti chAnyatra naiShThikI shrUyate shrutiH .. 15..\\
anArambhe hyadoShaH syAdArambhe.adoSha uttamaH .
eva.n sthitasya shAstrasya durviGYeyaM balAbalam .. 16..\\
yadyatra ki.n chitpratyakShamahi.nsAyAH paraM matam .
R^ite tvAgamashAstrebhyo brUhi tadyadi pashyasi .. 17..\\
syuumarazmi
svargakAmo yajeteti satata.n shrUyate shrutiH .
phalaM prakalpya pUrva.n hi tato yaGYaH pratAyate .. 18..\\
ajashchAshvashcha meShashcha gaushcha pakShigaNAsh cha ye .
grAmyAraNyA oShadhayaH prANasyAnnamiti shrutiH .. 19..\\
tathaivAnna.n hyaharahaH sAyaM prAtarnirupyate .
pashavashchAtha dhAnya.n cha yaGYasyA~Ngamiti shrutiH .. 20..\\
etAni sahayaGYena prajApatirakalpayat .
tena prajApatirdevAnyaGYenAyajata prabhuH .. 21..\\
te smAnyonya.n charAH sarve prAninaH sapta sapta cha .
yaGYeShUpAkR^ita.n vishvaM prAhuruttamasa~nj~nitam .. 22..\\
etachchaivAbhyanuGYAtaM pUrvaiH pUrvataraistathA .
ko jAtu na vichinvIta vidvAnsvA.n shaktimAtmanaH .. 23..\\
pashavashcha manuShyAshcha drumAshchauShadhibhiH saha .
svargamevAbhikA~NkShante na cha svargastvR^ite makham .. 24..\\
oShadhyaH pashavo vR^ikShA vIrudAjyaM payo dadhi .
havirbhUmirdishaH shraddhA kAlashchaitAni dvAdasha .. 25..\\
R^icho yajU.nsi sAmAni yajamAnashcha sodashaH .
agnirGYeyo gR^ihapatiH sa saptadasha uchyate .
a~NgAnyetAni yaGYasya yaGYo mUlamiti shrutiH .. 26..\\
Ajyena payasA dadhnA shakR^idAmikShayA tvachA .
vAlaiH shR^i~Ngena pAdena sambhavatyeva gaurmakham .
evaM pratyekashaH sarva.n yadyadasya vidhIyate .. 27..\\
yaGYa.n vahanti sambhUya sahartvigbhiH sadakShiNaiH .
sa.nhatyaitAni sarvANi yaGYaM nirvartayantyuta .. 28..\\
yaGYArthAni hi sR^iShTAni yathA vai shrUyate shrutiH .
evaM pUrve pUrvatarAH pravR^ittAshchaiva mAnavAH .. 29..\\
na hinasti hyArabhate nAbhidruhyati ki.n chana .
yaGYo yastavya ityeva yo yajatyaphalepsayA .. 30..\\
yaGYA~NgAnyapi chaitAni yathoktAni na saMshayaH .
vidhinA vidhiyuktAni tArayanti parasparam .. 31..\\
AmnAyamArShaM pashyAmi yasminvedAH pratiShThitAH .
ta.n vidvA.nso.anupashyanti brAhmaNasyAnudarshanAt .. 32..\\
brAhmaNa prabhavo yaGYo brAhmaNArpaNa eva cha .
anu yaGYa.n jagatsarva.n yaGYashchAnu jagatsadA .. 33..\\
omiti brahmaNo yonirnamaH svAhA svadhA vasat .
yasyaitAni prayujyante yathAshakti kR^itAnyapi .. 34..\\
na tasya triShu lokeShu paralokabhaya.n viduH .
iti vedA vadantIha siddhAshcha paramarShayaH .. 35..\\
richo yajU.nsi sAmAni stobhAshcha vidhichoditAH .
yasminnetAni sarvANi bahireva sa vai dvijaH .. 36..\\
agnyAdheye yadbhavati yachcha some sute dvija .
yachchetarairmahAyaGYairveda tadbhagavAnsvataH .. 37..\\
tasmAdbrahmanyajetaiva yAjayechchAvichArayan .
yajataH svargavidhinA pretya svargaphalaM mahat .. 38..\\
nAya.n loko.astyayaGYAnAM parashcheti vinishchayaH .
vedavAdavidashchaiva pramAnamubhaya.n tadA .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 261}
kapila
etAvadanupashyanto yatayo yAnti mArgagAH .
naiShA.n sarveShu lokeShu kashchidasti vyatikramaH .. 1..\\
nirdvandvA nirnamaskArA nirAshirbandhanA budhAH .
vimuktAH sarvapApebhyashcharanti shuchayo.amalAH .. 2..\\
apavarge.atha santyAge buddhau cha kR^itanishchayAH .
brahmiShThA brahmabhUtAshcha brahmaNyeva kR^itAlayAH .. 3..\\
vishokA naShTa rajasasteShA.n lokAH sanAtanAH .
teShA.n gatiM parAM prApya gArhasthye kiM prayojanam .. 4..\\
zyuu
yadyeShA paramA niShThA yadyeShA paramA gatiH .
gR^ihasthAnavyapAshritya nAshramo.anyaH pravartate .. 5..\\
yathA mAtaramAshritya sarve jIvanti jantavaH .
eva.n gR^ihasthamAshritya vartanta itare.a.ashramAH .. 6..\\
gR^ihastha eva yajate gR^ihasthastapyate tapaH .
gArhastyamasya dharmasya mUla.n yatki.n chidejate .. 7..\\
prajanAddhyabhinirvR^ittAH sarve prANa bhR^ito mune .
prajana.n chApyutAnyatra na kathaM chana vidyate .. 8..\\
yAstAH syurbahiroShadhyo bahvaraNyAstathA dvija .
oShadhibhyo bahiryasmAtprAnI kash chinna vidyate .
kasyaiShA vAgbhavetsatyA mokSho nAsti gR^ihAditi .. 9..\\
ashraddadhAnairaprAGYaiH sUkShmadarshanavarjitaiH .
nirAshairalasaiH shrAntaistapyamAnaiH svakarmabhiH .
shramasyoparamo dR^iShTaH pravrajyA nAma paNDitaiH .. 10..\\
trailokyasyaiva heturhi maryAdA shAshvatI dhruvA .
brAhmaNo nAma bhagavA~njanmaprabhR^iti pUjyate .. 11..\\
prAggarbhAdhAnAnmantrA hi pravartante dvijAtiShu .
avishrambheShu vartante vishrambheShvapyasaMshayam .. 12..\\
dAhaH punaH saMshrayaNe sa.nsthite pAtrabhojanam .
dAna.n gavAM pashUnA.n vA pindAnAM chApsu majjanam .. 13..\\
archiShmanto barhiShadaH kravyAdAH pitaraH smR^itAH .
mR^itasyApyanumanyante mantrA mantrAshcha kAraNam .. 14..\\
eva.n kroshatsu vedeShu kuto mokSho.asti kasya chit .
R^iNavanto yadA martyAH pitR^idevadvijAtiShu .. 15..\\
shriyA vihInairalasaiH paNDitairapalApitam .
vedavAdApariGYAna.n satyAbhAsamivAnR^itam .. 16..\\
na vai pApairhriyate kR^iShyate vA
yo brAhmaNo yajate veda shAstraiH .
Urdhva.n yaGYaH pashubhiH sArdhameti
santarpitastarpayate cha kAmaiH .. 17..\\
na vedAnAM paribhavAnna shAthyena na mAyayA .
mahatprApnoti puruSho brahma brahmaNi vindati .. 18..\\
kapila
darsha.n cha paurNamAsaM cha agnihotraM cha dhImatAm .
chAturmasyAni chaivAsa.nsteShu yaGYaH sanAtanaH .. 19..\\
anArambhAH sudhR^itayaH shuchayo brahma saMshritAH .
brahmaNaiva sma te devA.nstarpayantyamR^itaiShiNaH .. 20..\\
sarvabhUtAtmabhUtasya sarvabhUtAni pashyataH .
devApi mArge muhyanti apadasya padaiShiNaH .. 21..\\
chaturdvAraM puruSha.n chaturmukhaM
chaturdhA chainamupayAnti nindA .
bAhubhyA.n vAcha udarAdupasthAt
teShA.n dvAraM dvArapAlo bubhUset .. 22..\\
nAkShairdIvyennAdadItAnya vittaM
na vAyonIyasya shR^itaM pragR^ihNet .
kruddho na chaiva prahareta dhImA.ns
tathAsya tatpAni pAda.n suguptam .. 23..\\
nAkroshamarchhenna mR^iShA vadechcha
na paishuna.n janavAdaM cha kuryAt .
satyavrato mita bhAso.apramattas
tathAsya vAgdvAramatho suguptam .. 24..\\
nAnAshanaH syAnna mahAshanaH syAd
alolupaH sAdhubhirAgataH syAt .
yAtrArthamAhAramihAdadIta
tathAsya syAjjAtharI dvAraguptiH .. 25..\\
na vIra patnI.n vihareta nArIM
na chApi nArImanR^itAvAhvayIta .
bhAryA vrata.n hyAtmani dhArayIta
tathAsya pastha dvAraguptirbhavet .. 26..\\
dvArANi yasya sarvANi suguptAni manIShiNaH .
upasthamudaraM bAhU vAkchaturthI sa vai dvijaH .. 27..\\
moghAnyagupta dvArasya sarvANyeva bhavantyuta .
ki.n tasya tapasA kAryaM ki.n yaGYena kimAtmanA .. 28..\\
anuttarIya vasanamanupastIrNa shAyinam .
bAhUpadhAna.n shAmyanta.n taM devA brAhmaNaM viduH .. 29..\\
dvandvArAmeShu sarveShu ya eko ramate muniH .
pareShAmananudhyAya.nsta.n devA brAhmaNa.n viduH .. 30..\\
yena sarvamidaM buddhaM prakR^itirvikR^itishcha yA .
gatiGYaH sarvabhUtAnA.n taM devA brAhmaNa.n viduH .. 31..\\
abhaya.n sarvabhUtebhyaH sarveShAmabhayaM yataH .
sarvabhUtAtmabhUto yasta.n devA brAhmaNa.n viduH .. 32..\\
nAntarenAnujAnanti vedAnA.n yatkriyAphalam .
anuGYAya cha tatsarvamanyadrochayate.aphalam .. 33..\\
phalavanti cha karmANi vyuShTimanti dhruvANi cha .
viguNAni cha pashyanti tathAnaikAntikAni cha .. 34..\\
guNAshchAtra sudurGYeyA GYAtAshchApi suduShkarAH .
anuShThitAshchAntavanta iti tvamanupashyasi .. 35..\\
syuu
yathA cha veda prAmAnya.n tyAgashcha saphalo yathA .
tau panthAnAvubhau vyaktau bhagava.nstadbravIhi me .. 36..\\
kapila
pratyakShamiha pashyanti bhavantaH satpathe sthitAH .
pratyakSha.n tu kimatrAsti yadbhavanta upAsate .. 37..\\
syuu
syUmarashmirahaM brahma~njiGYAsArthamihAgataH .
shreyaH kAmaH pratyavochamArjavAnna vivakShayA .
ima.n cha saMshayaM ghoraM bhagavAnprabravItu me .. 38..\\
pratyakShamiha pashyanto bhavantaH satpathe sthitAH .
kimatra pratyakShatamaM bhavanto yadupAsate .
anyatra tarka shAstrebhya AgamAchcha yathAgamam .. 39..\\
Agamo vedavAdastu tarka shAstrANi chAgamaH .
yathAgamamupAsIta Agamastatra sidhyati .
siddhiH pratyakSharUpA cha dR^ishyatyAgamanishchayAt .. 40..\\
naurvAvIva nibaddhA hi srotasA sanibandhanA .
hriyamANA katha.n vipra kubuddhI.nstArayiShyati .
etadbravItu bhagavAnupapanno.asmyadhIhi bhoH .. 41..\\
naiva tyAgI na santuShTo nAshoko na nirAmayaH .
na nirvivitso nAvR^ittasnApavR^itto.asti kash chana .. 42..\\
bhavanto.api cha hR^iShyanti shochanti cha yathA vayam .
indriyArthAshcha bhavatA.n samAnAH sarvajantuShu .. 43..\\
eva.n chaturNA.n varNAnAmAshramANAM pravR^ittiShu .
ekamAlambamAnAnAM nirnaye kiM nirAmayam .. 44..\\
kapila
yadyadAcharate shAstramatha sarvapravR^ittiShu .
yasya yatra hyanuShThAna.n tatra tatra nirAmayam .. 45..\\
sarvaM pAvayate GYAna.n yo GYAnaM hyanuvartate .
GYAnAdapetya yA vR^ittiH sA vinAshayati prajAH .. 46..\\
bhavanto GYAnino nitya.n sarvatashcha nirAgamAH .
aikAtmyaM nAma kashchiddhi kadA chidabhipadyate .. 47..\\
shAstra.n hyabuddhvA tattvena ke chidvAdabalA janAH .
kAmadveShAbhibhUtatvAdaha~NkAravasha.n gatAH .. 48..\\
yAthAtathyamaviGYAya shAstrANA.n shAstradasyavaH .
brahma stenA nirArambhA apakva matayo.ashivAH .. 49..\\
vaiguNyameva pashyanti na guNAnanuyu~njate .
teShA.n tamaH sharIrANAM tama eva parAyanam .. 50..\\
yo yathA prakR^itirjantuH prakR^iteH syAdvashAnugaH .
tasya dveShashcha kAmashcha krodho dambho.anR^itaM madaH .
nityamevAbhivartante guNAH prakR^itisambhavAH .. 51..\\
etadbuddhyAnupashyantaH santyajeyuH shubhAshubham .
parA.n gatimabhIpsanto yatayaH sa.nyame ratAH .. 52..\\
zyuu
sarvametanmayA brahma~nshAstrataH parikIrtitam .
na hyaviGYAya shAtrArthaM pravartante pravR^ittayaH .. 53..\\
yaH kashchinnyAyya AchAraH sarva.n shAstramiti shrutiH .
yadanyAyyamashAstra.n tadityeShA shrUyate shrutiH .. 54..\\
na pravR^ittirR^ite shAstrAtkA chidastIti nishchayaH .
yadanyadvedavAdebhyastadashAstramiti shrutiH .. 55..\\
shAstrAdapetaM pashyanti bahavo vyaktamAninaH .
shAstradoShAnna pashyanti iha chAmutra chApare .
aviGYAna hatapraGYA hInapraGYAstamovR^itAH .. 56..\\
shakya.n tvekena muktena kR^itakR^ityena sarvashaH .
piNDa mAtra.n vyapAshritya charituM sarvatodisham .
vedavAda.n vyapAshritya mokSho.astIti prabhAsitum .. 57..\\
ida.n tu duShkaraM karma kuTumbamabhisaMshritam .
dAnamadhyayana.n yaGYaH prajA santAnamArjavam .. 58..\\
yadyetadeva.n kR^itvApi na vimokSho.asti kasya chit .
dhikkartAra.n cha kAryaM cha shramashchAyaM nirarthakaH .. 59..\\
nAstikyamanyathA cha syAdvedAnAM pR^iShThataH kriyA .
etasyAnantyamichchhAmi bhagava~nshrotuma~njasA .. 60..\\
tathya.n vadasva me brahmannupasanno.asmyadhIhi bhoH .
yathA te vidito mokShastathechchhAmyupashikShitum .. 61..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 262}
kapila
vedAH pramAna.n lokAnAM na vedAH pR^iShThataH kR^itAH .
dve brahmaNI veditavye shabdabrahma para.n cha yat .
shabdabrahmaNi niShNAtaH paraM brahmAdhigachchhati .. 1..\\
sharIrametatkurute yadvede kurute tanum .
kR^itashuddha sharIro hi pAtraM bhavati brAhmaNaH .. 2..\\
Anantyamanuyuknte yaH karmaNA tadbravImi te .
nirAgamamanaitihyaM pratyakSha.n lokasAkShikam .. 3..\\
dharma ityeva ye yaGYAnvitanvanti nirAshiShaH .
utpanna tyAgino.alubdhAH kR^ipAsUyAvivArjitAH .
dhanAnAmeSha vai panthAstIrtheShu pratipAdanam .. 4..\\
anAshritAH pApakR^ityAH kadA chitkarma yonitaH .
manaHsa~Nkalpasa.nsiddhA vishuddhaGYAnanishchayAH .. 5..\\
akrudhyanto.anasUyanto niraha~NkAra matsarAH .
GYAnaniShThAstrishuklAshcha sarvabhUtahite ratAH .. 6..\\
AsangR^ihasthA bhUyiShThamavyutkrAntAH svakarmasu .
rAjAnashcha tathAyuktA brAhmaNAshcha yathAvidhi .. 7..\\
samA hyArjavasampannAH santuShTA GYAnanishchayAH .
pratyakShadharmAH shuchayaH shraddadhAnAH parAvare .. 8..\\
purastAdbhAvitAtmAno yathAvachcharitavratAH .
charanti dharma.n kR^ichchhre.api durge chaivAdhisa.nhatAH .. 9..\\
sa.nhatya dharma.n charatAM purAsItsukhameva tat .
teShAM nAsIdvidhAtavyaM prAyashchitta.n kadA chana .. 10..\\
satya.n hi dharmamAsthAya durAdharShatamA matAH .
na mAtrAmanurudhyante na dharmachhalamantataH .. 11..\\
ya eva prathamaH kalpastamevAbhyAcharansaha .
asyA.n sthitau sthitAnAM hi prAyashchittaM na vidyate .
durbalAtmana utpannaM prAyashchittamiti shrutiH .. 12..\\
yata eva.nvidhA viprAH purANA yaGYavAhanAH .
traividya vR^iddhAH shuchayo vR^ittavanto yashasvinaH .
yajanto.aharaharyaGYairnirAshIrbandhanA budhAH .. 13..\\
teShA.n yaGYAshcha vedAshcha karmANi cha yathAgamam .
AgamAshcha yathAkAla.n sa~NkalpAshcha yathA vratam .. 14..\\
apetakAmakrodhAnAM prakR^ityA saMshitAtmanAm .
R^ijUnA.n shama nityAnAM sthitAnAM sveShu karmasu .
sarvamAnantyamevAsIditi naH shAshvatI shrutiH .. 15..\\
teShAmadInasattvAnA.n dushcharAchAra karmaNAm .
svakarmabhiH sa.nvR^itAnA.n tapo ghoratvamAgatam .. 16..\\
ta.n sadAchAramAshvaryaM purANaM shAshvata.n dhruvam .
ashaknuvadbhishcharitu.n kiM chiddharmeShu sUchitam .. 17..\\
nirApaddharma AchArastvapramAdo.aparAbhavaH .
sarvavarNeShu yatteShu nAsItkashchidvyatikramaH .. 18..\\
dharmameka.n chatuShpAdamAshritAste nararShabhAH .
ta.n santo vidhivatprApya gachchhanti paramA.n gatim .. 19..\\
gR^ihebhya eva niShkramya vanamanye samAshritAH .
gR^ihamevAbhisaMshritya tato.anye brahmachAriNaH .. 20..\\
dharmameta.n chatuShpAdamAshramaM brAhmaNA viduH .
AnantyaM brahmaNaH sthAnaM brAhmaNA nAma nishchayaH .. 21..\\
ata eva.nvidhA viprAH purANA dharmachAriNaH .
ta ete divi dR^ishyante jyotirbhUtA dvijAtayaH .. 22..\\
nakShatrANIva dhiShnyeShu bahavastArakA gaNAH .
AnantyamupasamprAptAH santoShAditi vaidikam .. 23..\\
yadyAgachchhanti sa.nsAraM punaryiniShu tAdR^ishAH .
na lipyante pApakR^ityaiH kadA chitkarma yonitaH .. 24..\\
eva.n yukto brAhmaNaH syAdanyo brAhmaNako bhavet .
karmaiva puruShasyAha shubha.n vA yadi vAshubham .. 25..\\
evaM pakvakasAyAnAmAnantyena shrutena cha .
sarvamAnantyamevAsIdevaM naH shAshvatI shrutiH .. 26..\\
teShAmapetatR^iShNAnAM nirniktAnA.n shubhAtmanAm .
chaturtha aupaniShado dharmaH sAdhAraNaH smR^itaH .. 27..\\
sa siddhaiH sAdhyate nityaM brAhmaNairniyatAtmabhiH .
santoSha mUlastyAgAtmA GYAnAdhiShThAnamuchyate .. 28..\\
apavarga gatirnityo yati dharmaH sanAtanaH .
sAdhAraNaH kevalo vA yathAbalamupAsyate .. 29..\\
gachchhato gachchhataH kShema.n durbalo.atrAvasIdati .
brahmaNaH padamanvichchhansa.nsArAnmuchyate shuchiH .. 30..\\
syuu
ye bhu~njate ye dadate yajante.adhIyate cha ye .
mAtrAbhirdharmalabdhAbhirye vA tyAga.n samAshritAH .. 31..\\
eteShAM pretya bhAve tu katamaH svargajittamaH .
etadAchakShva me brahmanyathAtathyena pR^ichchhataH .. 32..\\
kap
parigrahAH shubhAH sarve guNato.abhyudayAsh cha ye .
na tu tyAgasukhaM prAptA etattvamapi pashyasi .. 33..\\
syuu
bhavanto GYAnaniShThA vai gR^ihasthAH karma nishchayAH .
AshramANA.n cha sarveShAM niShThAyAm aikyamuchyate .. 34..\\
ekatve cha pR^ithaktve cha visheSho nAnya uchyate .
tadyathAvadyathAnyAyaM bhagavAnprabravItu me .. 35..\\
kap
sharIrapaktiH karmANi GYAna.n tu paramA gatiH .
pakve kasAye vamanai rasaGYAne na tiShThati .. 36..\\
AnR^isha.nsya.n kShamA shAntirahi.nsA satyamArjavam .
adroho nAbhimAnashcha hrIstitikShA shamastathA .. 37..\\
panthAno brahmaNastvete etaiH prApnoti yatparam .
tadvidvAnanubudhyeta manasA karma nishchayam .. 38..\\
yA.n viprAH sarvataH shAntA vishuddhA GYAnanishchayAH .
gati.n gachchhanti santuShTAstAmAhuH paramAM gatim .. 39..\\
vedAMshcha veditavya.n cha viditvA chayathA sthiti .
eva.n vedavidityAhurato.anyo vAtaretakaH .. 40..\\
sarva.n vidurvedavido vede sarvaM pratiShThitam .
vede hi niShThA sarvasya yadyadasti cha nAsti cha .. 41..\\
eShaiva niShThA sarvasya yadyadasti chanAsti cha .
etadanta.n cha madhyaM cha sachchAsachcha vijAnataH .. 42..\\
samasta tyAga ityeva.n shama ityeva niShThitaH .
santoSha ityatra shubhamapavarge pratiShThitam .. 43..\\
R^ita.n satyaM viditaM veditavyaM
sarvasyAtmA ja~Ngama.n sthAvara.n cha .
sarva.n sukhaM yachchhivamuttama.n cha
brahmAvyaktaM prabhavashchAvyayash cha .. 44..\\
tejaH kShamA shAntiranAmaya.n shubhaM
tathAvidha.n vyoma sanAtana.n dhruvam .
etaiH shabdairgamyate buddhinetrais
tasmai namo brahmaNe brAhmaNAya .. 45..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 263}
y
dharmamartha.n cha kAmaM cha vedAH sha.nsanti bhArata .
kasya lAbho vishiShTo.atra tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
atra te vartayiShyAmi itihAsaM purAtanam .
kuNDa dhAreNa yatprItyA bhaktAyopakR^itaM purA .. 2..\\
adhano brAhmaNaH kashchitkAmAddharmamavaikShata .
yaGYArtha.n sa tato.arthArthI tapo.atapyata dAruNam .. 3..\\
sa nishchayamatho kR^itvA pUjayAmAsa devatAH .
bhaktyA na chaivAdhyagachchhaddhana.n sampUjya devatAH .. 4..\\
tatashchintAM punaH prAptaH katamaddaivataM nu tat .
yanme drutaM prasIdeta mAnuShairajadI kR^itam .. 5..\\
atha saumyena vapuShA devAnucharamantike .
pratyapashyajjaladhara.n kundadhAramavasthitam .. 6..\\
dR^iShTvaiva taM mahAtmAna.n tasya bhaktirajAyata .
ayaM me dhAsyati shreyo vapuretaddhi tAdR^isham .. 7..\\
saMnikR^iShTashcha devasya na chAnyairmAnuShairvR^itaH .
eSha me dAsyati dhanaM prabhUta.n shIghrameva cha .. 8..\\
tato dhUpaishcha gandhaishcha mAlyairuchchAvachairapi .
balibhirvividhaishchApi pUjayAmAsa ta.n dvijaH .. 9..\\
tataH svalpena kAlena tuShTo jaladharastadA .
tasyopakAre niyatAmimA.n vAchamuvAcha ha .. 10..\\
brahmaghne cha surApe cha chore bhagnavrate tathA .
niShkR^itirvihitA sadbhiH kR^itaghne nAsti niShkR^itiH .. 11..\\
AshAyAstanayo.adharmaH krodho.asUyA sutaH smR^itaH .
putro lobho nikR^ityAstu kR^itaghno nArhati prajAm .. 12..\\
tataH sa brAhmaNaH svapne kundadhArasya tejasA .
apashyatsarvabhUtAni kusheShu shayitastadA .. 13..\\
shamena tapasA chaiva bhaktyA cha nirupaskR^itaH .
shuddhAtmA brAhmaNo rAtrau nidarshanamapashyata .. 14..\\
manibhadra.n sa tatrastha.n devatAnAM mahAdyutim .
apashyata mahAtmAna.n vyAdishantaM yudhiShThira .. 15..\\
tatra devAH prayachchhanti rAjyAni cha dhanAni cha .
shubhaiH karmabhirArabdhAH prachchhidantyashubheShu cha .. 16..\\
pashyatAmatha yakShANA.n kundadhAro mahAdyutiH .
niShpatya patito bhUmau devAnAM bharatarShabha .. 17..\\
tatastu devavachanAnmanibhadro mahAyashaH .
uvAcha patitaM bhUmau kundadhAra kimiShyate .. 18..\\
kundadhara
yadi prasannA devA me bhakto.ayaM brAhmaNo mama .
asyAnugrahamichchhAmi kR^ita.n kiM chitsukhodayam .. 19..\\
bhii
tatastaM manibhadrastu punarvachanamabravIt .
devAnAmeva vachanAtkundadhAraM mahAdyutim .. 20..\\
uttiShThottiShTha bhadra.n te kR^itakAryaH sukhI bhava .
yAvaddhanaM prArthayate brAhmaNo.aya.n sakhA tava .
devAnA.n shAsanAttAvadasa~Nkhyeya.n dadAmyaham .. 21..\\
vichArya kundadhArastu mAnuShya.n chalamadhruvam .
tapase matimAdhatta brAhmaNasya yashasvinaH .. 22..\\
ku
nAha.n dhanAni yAchAmi brAhmaNAya dhanaprada .
anyamevAhamichchhAmi bhaktAyAnugraha.n kR^itam .. 23..\\
pR^ithivI.n ratra pUrNAM vA mahadvA dhanasa~ncayam .
bhaktAya nAhamichchhAmi bhavedeSha tu dhArmikaH .. 24..\\
dharme.asya ramatAM buddhirdharma.n chaivopajIvatu .
dharmapradhAno bhavatu mamaiSho.anugraho mataH .. 25..\\
manibhadra
yadA dharmaphala.n rAjyaM sukhAni vividhAni cha .
phalAnyevAyamashnAtu kAyakleshavivarjitaH .. 26..\\
bhii
tatastadeva bahushaH kundadhAro mahAyashaH .
abhyAsamakaroddharme tatastuShTAsya devatAH .. 27..\\
mani
prItAste devatAH sarvA dvijasyAsya tathaiva cha .
bhaviShyatyeSha dharmAtmA dharme chAdhAsyate matiH .. 28..\\
bhii
tataH prIto jaladharaH kR^itakAryo yudhiShThira .
IpsitaM manaso labdhvA varamanyaiH sudurlabham .. 29..\\
tato.apashyata chIrANi sUkShmANi dvijasattamaH .
pArshvato.abhyAgato nyastAnyatha nirvedamAgataH .. 30..\\
braa
ayaM na sukR^ita.n vetti ko nvanyo vetsyate kR^itam .
gachchhAmi vanamevAha.n vara.n dharmeNa jIvitum .. 31..\\
bhii
nirvedAddevatAnA.n cha prasAdAtsa dvijottamaH .
vanaM pravishya sumahattapa ArabdhavA.nstadA .. 32..\\
devatAtithisheSheNa phalamUlAshano dvijaH .
dharme chApi mahArAja ratirasyAbhyajAyata .. 33..\\
tyaktvA mUlaphala.n sarvaM parNAhAro.abhavaddvijaH .
parNa.n tyaktvA jalAhArastadAsIddvijasattamaH .. 34..\\
vAyubhakShastataH pashchAdbahUnvarShagaNAnabhUt .
na chAsya kShIyate prANastadadbhutamivAbhavat .. 35..\\
dharme cha shraddadhAnasya tapasyugre cha vartataH .
kAlena mahatA tasya divyA dR^iShTirajAyata .. 36..\\
tasya buddhiH prAdurAsIdyadi dadyAM mahaddhanam .
tuShTaH kasmai chidevAhaM na mithyA vAgbhavenmama .. 37..\\
tataH prahR^iShTavadano bhUya ArabdhavA.nstapaH .
bhUyashchAchintayatsiddho yatpara.n so.abhyapadyata .. 38..\\
yadi dadyAmaha.n rAjya.n tuShTo vai yasya kasya chit .
sa bhavedachirAdrAjA na mityA vAgbhavenmama .. 39..\\
tasya sAkShAtkundadhAro darshayAmAsa bhArata .
brAhmaNasya tapoyogAtsauhR^idenAbhichoditaH .. 40..\\
samAgamya sa tenAtha pUjA.n chakre yathAvidhi .
brAhmaNaH kundadhArasya vismitashchAbhavannR^ipa .. 41..\\
tato.abravItkundadhAro divya.n te chakShuruttamam .
pashya rAGYA.n gati.n vipra lokAMshchAvekSha chakShuShA .. 42..\\
tato rAGYA.n sahasrANi magnAni niraye tadA .
dUrAdapashyadvipraH sa divyayuktena chakShuShA .. 43..\\
ku
mAM pUjayitvA bhAvena yadi tva.n duHkhamApnuyAH .
kR^itaM mayA bhavetki.n te kash cha te.anugraho bhavet .. 44..\\
pashya pashya cha bhUyastva.n kAmAnichchhetkathaM naraH .
svargadvAra.n hi sa.nruddhaM mAnuSheShu visheShataH .. 45..\\
bhii
tato.apashyatsa kAma.n cha krodha.n lobhaM bhayaM madam .
nidrA.n tandrIM tathAlasyamAvR^itya puruShAnsthitAn .. 46..\\
ku
etairlokAH susa.nruddhA devAnAM mAnuShAdbhayam .
tathaiva devavachanAdvighna.n kurvanti sarvashaH .. 47..\\
na devairananuGYAtaH kashchidbhavati dhArmikaH .
eSha shakto.asi tapasA rAjya.n dAtuM dhanAni cha .. 48..\\
bhii
tataH papAta shirasA brAhmaNastoyadhAriNe .
uvAcha chaina.n dharmAtmA mAhAnme.anugrahaH kR^itaH .. 49..\\
kAmalobhAnubandhena purA te yadasUyitam .
mayA snehamaviGYAya tatra me kShantumarhasi .. 50..\\
kShAntameva mayetyuktvA kundadhAro dvijarShabham .
sampariShvajya bAhubhyA.n tatraivAntaradhIyata .. 51..\\
tataH sarvAnimA.NllokAnbrAhmaNo.anuchachAra ha .
kundadhAra prasAdena tapasA yojitaH purA .. 52..\\
vihAyasA cha gamana.n tathA sa~NkalpitArthatA .
dharmAchchhaktyA tathA yogAdyA chaiva paramA gatiH .. 53..\\
devatA brAhmaNAH santo yakShA mAnuShachAraNAH .
dhArmikAnpUjayantIha na dhanAdhyAnna kAminaH .. 54..\\
suprasannA hi te devA yatte dharme ratA matiH .
dhane sukhakalA kA chiddharme tu parama.n sukham .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 264}
y
bahUnA.n yaGYatapasAmekArthAnAM pitAmaha .
dharmArthaM na sukhArthArtha.n katha.n yaGYaH samAhitaH .. 1..\\
bhii
atra te vartayiShyAmi nAradenAnukIrtitam .
u~nchhavR^itteH purAvR^itta.n yaGYArthe brAhmaNasya ha .. 2..\\
rAstre dharmottare shreShThe vidarbheShvabhavaddvijaH .
u~nchhavR^ittirR^iShiH kashchidyaGYe yaGYa.n samAdadhe .. 3..\\
shyAmAkamashana.n tatra sUryapatnI suvarchalA .
tikta.n cha virasa.n shAkaM tapasA svAdutAM gatam .. 4..\\
upagamya vane pR^ithvI.n sarvabhUtavihi.nsayA .
api mUlaphalairijyo yaGYaH svargyaH parantapa .. 5..\\
tasya bhAryA vratakR^ishA shuchiH puShkara chAriNI .
yaGYapatnItvamAnItA satyenAnuvidhIyate .
sA tu shApaparitrastA na svabhAvAnuvartinI .. 6..\\
mayUrajIrNa parNAnA.n vastra.n tasyAshcha parNinAm .
akAmAyAH kR^ita.n tatra yaGYe hotrAnumArgataH .. 7..\\
shukrasya punarAjAtirapadhyAnAdadharmavit .
tasminvane samIpastho mR^igo.abhUtsahachArikaH .
vacho bhirabravItsatya.n tvayA duShkR^itakaM kR^itam .. 8..\\
yadi mantrA~NgahIno.aya.n yaGYo bhavati vaikR^itaH .
mAM bhoH prakShipa hotre tva.n gachchha svargamatandritaH .. 9..\\
tatastu yaGYe sAvitrI sAkShAtta.n saMnyamantrayat .
nimantrayantI pratyuktA na hanyA.n sahavAsinam .. 10..\\
evamuktA nivR^ittA sA praviShTA yaGYapAvakam .
kiM nu dushcharita.n yaGYe didR^ikShuH sA rasAtalam .. 11..\\
sA tu baddhA~njali.n satyamayAchaddhariNaM punaH .
satyena sampariShvajya sandiShTo gamyatAm iti .. 12..\\
tataH sa hariNo gatvA padAnyastau nyavartata .
sAdhu hi.nsaya mA.n satyahato yAsyAmi sadgatim .. 13..\\
pashya hyapsaraso divyA mayA dattena chakShuShA .
vimAnAni vichitrANi gandharvANAM mahAtmanAm .. 14..\\
tataH suruchira.n dR^iShTvA spR^ihA lagnena chakShuShA .
mR^igamAlokya hi.nsAyA.n svargavAsaM samarthayat .. 15..\\
sa tu dharmo mR^igo bhUtvA bahuvarShoShito vane .
tasya niShkR^itimAdhatta na hyasau yaGYasa.nvidhiH .. 16..\\
tasya tena tu bhAvena mR^igahi.nsAtmanastadA .
tapo mahatsamuchchhinna.n tasmAddhi.nsA na yaGYiyA .. 17..\\
tatastaM bhagavAndharmo yaGYa.n yAjayata svayam .
samAdhAna.n cha bhAryAyA lebhe sa tapasA param .. 18..\\
ahi.nsA sakalo dharmo hi.nsA yaGYe.asamAhitA .
satya.n te.ahaM pravakShyAmi yo dharmaH satyavAdinAm .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 265}
y
kathaM bhavati pApAtmA katha.n dharmaM karoti vA .
kena nirvedamAdatte mokSha.n vA kena gachchhati .. 1..\\
bhii
viditAH sarvadharmAste sthityarthamanupR^ichchhasi .
shR^iNu mokSha.n sanirvedaM pApa.n dharmaM cha mUlataH .. 2..\\
viGYAnArtha.n hi pa~nchAnAmichchhA pUrvaM pravartate .
prApya tA~njAyate kAmo dveSho vA bharatarShabha .. 3..\\
tatastadartha.n yatate karma chArabhate punaH .
iShTAnA.n rUpagandhAnAmabhyAsa.n cha chikIrShati .. 4..\\
tato rAgaH prabhavati dveShash cha tadanantaram .
tato lobhaH prabhavati mohash cha tadanantaram .. 5..\\
lobhamohAbhibhUtasya rAgadveShAnvitasya cha .
na dharme jAyate buddhirvyAjAddharma.n karoti cha .. 6..\\
vyAjena charato dharmamarthavyAjo.api rochate .
vyAjena sidhyamAneShu dhaneShu kurunandana .. 7..\\
tatraiva kurute buddhi.n tataH pApaM chikIrShati .
suhR^idbhirvAryamANo.api paNDitaishchApi bhArata .. 8..\\
uttaraM nyAyasambaddhaM bravIti vidhiyojitam .
adharmastrividhastasya vardhate rAgamohajaH .. 9..\\
pApa.n chintayate chaiva prabravIti karoti cha .
tasyAdharmapravR^ittasya doShAnpashyanti sAdhavaH .. 10..\\
ekashIlAshcha mitratvaM bhajante pApakarmiNaH .
sa neha sukhamApnoti kuta eva paratra vai .. 11..\\
evaM bhavati pApAtmA dharmAtmAna.n tu me shR^iNu .
yathA kushaladharmA sa kushalaM pratipadyate .. 12..\\
ya etAnpraGYayA doShAnpUrvamevAnupashyati .
kushalaH sukhaduHkhAnA.n sAdhUMshchApyupasevate .. 13..\\
tasya sAdhu samAchArAdabhyAsAchchaiva vardhate .
praGYA dharme cha ramate dharma.n chaivopajIvati .. 14..\\
so.atha dharmAdavApteShu dhaneShu kurute manaH .
tasyaiva si~nchate mUla.n guNAnpashyati yatra vai .. 15..\\
dharmAtmA bhavati hyevaM mitra.n cha labhate shubham .
sa mitra dhanalAbhAttu pretya cheha cha nandati .. 16..\\
shabde sparshe tathArUpe rase gandhe cha bhArata .
prabhutva.n labhate janturdharmasyaitatphalaM viduH .. 17..\\
sa dharmasya phala.n labdhvA na tR^ipyati yudhiShThira .
atR^ipyamANo nirvedamAdatte GYAnachakShuShA .. 18..\\
praGYA chakShuryadA kAme doShamevAnupashyati .
virajyate tadA kAmAnna cha dharma.n vimu~nchati .. 19..\\
sarvatyAge cha yatate dR^iShTvA loka.n kShayAtmakam .
tato mokShAya yatate nAnupAyAdupAyataH .. 20..\\
shanairnirvedamAdatte pApa.n karma jahAti cha .
dharmAtmA chaiva bhavati mokSha.n cha labhate param .. 21..\\
etatte kathita.n tAta yanmAM tvaM paripR^ichchhasi .
pApa.n dharmaM tathA mokShaM nirvedaM chaiva bhArata .. 22..\\
tasmAddharme pravartethAH sarvAvastha.n yudhiShThira .
dharme sthitAnA.n kaunteya siddhirbhavati shAshvatI .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 266}
y
mokShaH pitAmahenokta upAyAnnAnupAyataH .
tamupAya.n yathAnyAyaM shrotumichchhAmi bhArata .. 1..\\
bhii
tvayyevaitanmahAprAGYa yuktaM nipuna darshanam .
yadupAyena sarvArthAnnityaM mR^igayase.anagha .. 2..\\
karaNe ghatasya yA buddhirghatotpattau na sAnagha .
eva.n dharmAbhyupAyeShu nAnyaddharmeShu kAraNam .. 3..\\
pUrve samudre yaH panthA na sa gachchhati pashchimam .
ekaH panthA hi mokShasya tanme vistarataH shR^iNu .. 4..\\
kShamayA krodhamuchchhindyAtkAma.n sa~NkalpavarjanAt .
sattvasa.nsevanAddhIro nidrAm uchchhetumarhati .. 5..\\
apramAdAdbhaya.n rakShechchhvAsa.n kShetraGYashIlanAt .
ichchhA.n dveShaM cha kAmaM cha dhairyeNa vinivartayet .. 6..\\
bhramaM pramohamAvartamabhyAsAdvinivartayet .
nidrA.n cha pratibhAM chaiva GYAnAbhyAsa na tattvavit .. 7..\\
upadravA.nstathA rogAnhitajIrNa mitAshanAt .
lobhaM moha.n cha santoShAdviShayA.nstattvadarshanAt .. 8..\\
anukroShAdadharma.n cha jayeddharmamupekShayA .
AyatyA cha jayedAshAmartha.n sa~NgavivarjanAt .. 9..\\
anityatvena cha sneha.n kShudha.n yogena paNDitaH .
kAruNyenAtmano mAna.n tR^iShNAM cha paritoShataH .. 10..\\
utthAnena jayettandrI.n vitarkaM nishchayAjjayet .
maunena bahu bhAsya.n cha shauryeNa cha bhayaM jayet .. 11..\\
yachchhedvA~NmanasI buddhyA tA.n yachchhejGYAnachakShuShA .
GYAnamAtmA mahAnyachchhetta.n yachchhechchhAntirAtmanaH .. 12..\\
tadetadupashAntena boddhavya.n shuchi karmaNA .
yogadoShAnsamuchchhidya pa~ncha yAnkavayo viduH .. 13..\\
kAma.n krodhaM cha lobhaM cha bhaya.n svapnaM cha pa~nchamam .
parityajya niSheveta tathemAnyogasAdhanAn .. 14..\\
dhyAnamadhyayana.n dAna.n satyaM hrIrArjavaM kShamA .
shauchamAhArataH shuddhirindriyANA.n cha sa.nyamaH .. 15..\\
etairvivardhate tejaH pApmAnamapahanti cha .
sidhyanti chAsya sa~NkalpA viGYAna.n cha pravartate .. 16..\\
dhUtapApaH sa tejasvI laghvAhAro jitendriyaH .
kAmakrodhau vashe kR^itvA ninIsedbrahmaNaH padam .. 17..\\
amUDhatvamasa~Ngitva.n kAmakrodhavivarjanam .
adainyamanudIrNatvamanudvego vyavasthitiH .. 18..\\
eSha mArgo hi mokShasya prasanno vimalaH shuchiH .
tathA vAkkAyamanasAM niyamaH kAmato.anyathA .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 267}
bhii
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
nAradasya cha sa.nvAda.n devalasyAsitasya cha .. 1..\\
AsIna.n devala.n vR^iddhaM buddhvA buddhimatAM varaH .
nAradaH paripaprachchha bhUtAnAM prabhavAbhyayam .. 2..\\
kutaH sR^iShTamida.n vishvaM brahmansthAvaraja~Ngamam .
pralaye cha kamabhyeti tadbhavAnprabravItu me .. 3..\\
asita
yebhyaH sR^ijati bhUtAni kAlo bhAvaprachoditaH .
mahAbhUtAni pa~ncheti tAnyAhurbhUtachintakAH .. 4..\\
tebhyaH sR^ijati bhUtAni kAla AtmaprachoditaH .
etebhyo yaH paraM brUyAdasadbrUyAdasaMshayam .. 5..\\
viddhi nArada pa~nchaitA~nshAshvatAnachalAndhruvAn .
mahatastejaso rAshInkAlaShaShThAnsvabhAvataH .. 6..\\
ApashchaivAntarikSha.n cha pR^ithivI vAyupAvakau .
asiddhiH parametebhyo bhUtebhyo muktasaMshayam .. 7..\\
nopapattyA na vA yuktyA tvasadbrUyAdasaMshayam .
vettha tAnabhinirvR^ittAnsa ete yasya rAshayaH .. 8..\\
pa~nchaiva tAni kAlashcha bhAvAbhAvau cha kevalau .
astau bhUtAni bhUtAnA.n shAshvatAni bhavApyayau .. 9..\\
abhAvAdbhAviteShveva tebhyash cha prabhavantyapi .
vinasto.api cha tAnyeva janturbhavati pa~nchadhA .. 10..\\
tasya bhUmimayo dehaH shrotramAkAshasambhavam .
sUryashchakShurasurvAyuradbhyastu khalu shonitam .. 11..\\
chakShuShI nAsikA karNau tvagjihveti cha pa~nchamI .
indriyANIndriyArthAnA.n GYAnAni kavayo viduH .. 12..\\
darshana.n shravaNa.n ghrANaM sparshanaM rasanaM tathA .
upapattyA guNAnviddhi pa~ncha pa~nchasu pa~nchadhA .. 13..\\
rUpa.n gandho rasaH sparshaH shabdashchaivAtha tadguNAH .
indriyairupalabhyante pa~nchadhA pa~ncha pa~nchabhiH .. 14..\\
rUpa.n gandha.n rasaM sparshaM shabdaM chaitA.nstu tadguNAn .
indriyANi na budhyante kShetraGYastaistu budhyate .. 15..\\
chittamindriyasa~NghAtAtpara.n tasmAtparaM manaH .
manasastu parA buddhiH kShetraGYo buddhitaH param .. 16..\\
pUrva.n chetayate janturindriyairviShayAnpR^ithak .
vichArya manasA pashchAdatha buddhyA vyavasyati .
indriyaurupalabdhArthAnsarvAnyastvadhyavasyati .. 17..\\
chittamindriyasa~NghAtaM mano buddhi.n tathAstamIm .
astau GYAnendriyANyAhuretAnyadhyAtmachintakAH .. 18..\\
pAni pAda.n cha pAyushcha mehanaM pa~nchamaM mukham .
iti saMshabdyamAnAni shR^iNu karmendriyANyapi .. 19..\\
jalpanAbhyavahArArthaM mukhamindriyamuchyate .
gamanendriya.n tathA pAdau karmaNaH karaNe karau .. 20..\\
pAyUpasthau visargArthamindriye tulyakarmaNI .
visarge cha purIsasya visarge chAbhikAmike .. 21..\\
bala.n sasthaM sa etAni vAchA samyagyathAgamam .
GYAnacheShTendriya guNAH sarve saMshabditA mayA .. 22..\\
indriyANA.n svakarmabhyaH shramAduparamo yadA .
bhavatIndriya saMnyAsAdatha svapiti vai naraH .. 23..\\
indriyANA.n vyuparame mano.anuparataM yadi .
sevate viShayAneva tadvidyAtsvapnadarshanAt .. 24..\\
sAttvikAshchaiva ye bhAvAstathA rAjasa tAmasAH .
karma yuktAnprasha.nsanti sAttvikAnitarA.nstathA .. 25..\\
AnandaH karmaNA.n siddhiH pratipattiH parA gatiH .
sAttvikasya nimittAni bhAvAnsaMshrayate smR^itiH .. 26..\\
jantuShvekatameShvevaM bhAvA ye vidhimAsthitAH .
bhAvayorIpsitaM nityaM pratyakShagamana.n dvayoH .. 27..\\
indriyANi cha bhAvAshcha guNAH saptadasha smR^itAH .
teShAmastAdasho dehI yaH sharIre sa shAshvataH .. 28..\\
atha vA sasharIrAste guNAH sarve sharIriNAm .
saMshritAstadviyoge hi sasharIrA na santi te .. 29..\\
atha vA saMnipAto.aya.n sharIraM pA~nchabhautikam .
etashcha dasha chAstau cha guNAH saha sharIriNAm .
UShmanA saha viMsho vA sa~NghAtaH pA~nchabhautikaH .. 30..\\
mahAnsandhArayatyetachchharIra.n vAyunA saha .
tasyAsya bhAvayuktasya nimitta.n dehabhedane .. 31..\\
yathaivotpadyate ki.n chitpa~nchatvaM gachchhate tathA .
puNyapApavinAshAnte puNyapApasamIritam .
deha.n vishati kAlena tato.aya.n karma sambhavam .. 32..\\
hitvA hitvA hyayaM praiti dehAddeha.n kR^itAshrayaH .
kAlasa~ncoditaH kShetrI vishIrNAdvA gR^ihAdgR^iham .. 33..\\
tatra naivAnutapyante prAGYA nishchita nishchayAH .
kR^ipaNAstvanutapyante janAH sambandhimAninaH .. 34..\\
na hyaya.n kasya chitkashchinnAsya kash chana vidyate .
bhavatyeko hyayaM nitya.n sharIre sukhaduHkhabhAj .. 35..\\
naiva sa~njAyate janturna cha jAtu vipadyate .
yAti dehamayaM bhuktvA kadA chitparamA.n gatim .. 36..\\
puNyapApamaya.n dehaM kShapayankarma sa~ncayAt .
kShINadehaH punardehI brahmatvamupagachchhati .. 37..\\
puNyapApakShayArtha.n cha sA~Nkhya.n GYAnaM vidhIyate .
tatkShaye hyasya pashyanti brahma bhAve parA.n gatim .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 268}
y
bhrAtaraH pitarA putrA GYAtayaH suhR^idastathA .
arthahetorhatAH krUrairasmAbhiH pApabuddhibhiH .. 1..\\
yeyamarthodbhavA tR^iShNA kathametAM pitAmaha .
nivartayema pApa.n hi tR^iShNayA kAritA vayam .. 2..\\
bhii
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
gIta.n videharAjena mAndavyAyAnupR^ichchhate .. 3..\\
susukhaM bata jIvAmi yasya me nAsti ki.n chana .
mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati ki.n chana .. 4..\\
arthAH khalu samR^iddhA hi bAdha.n duHkha.n vijAnatAm .
asamR^iddhAstvapi sadA mohayantyavichakShaNAn .. 5..\\
yachcha kAmasukha.n loke yachcha divyaM mahatsukham .
tR^iShNA kShayasukhasyaite nArhataH sodashI.n kalAm .. 6..\\
yathaiva shR^i~Nga.n goH kAle vardhamAnasya vardhate .
tathaiva tR^iShNA vittena vardhamAnena vardhate .. 7..\\
ki.n chideva mamatvena yadA bhavati kalpitam .
tadeva paritApAya nAshe sampadyate punaH .. 8..\\
na kAmAnanurudhyeta duHkha.n kAmeShu vai ratiH .
prApyArthamupayu~njIta dharme kAma.n vivarjayet .. 9..\\
vidvAnsarveShu bhUteShu vyAghramA.nsopamo bhavet .
kR^itakR^ityo vishuddhAtmA sarva.n tyajati vai saha .. 10..\\
ubhe satyAnR^ite tyaktvA shokAnandau priyApriyau .
bhayAbhaye cha santyajya samprashAnto nirAmayaH .. 11..\\
yA dustyajA durmatibhiryA na jIryati jIryataH .
yo.asau prANAntiko rogastA.n tR^iShNAM tyajataH sukham .. 12..\\
chAritramAtmanaH pashyaMshchandra shuddhamanAmayam .
dharmAtmA labhate kIrtiM pretya cheha yathAsukham .. 13..\\
rAGYastadvachana.n shrutvA prItimAnabhavaddvijaH .
pUjayitvA cha tadvAkyaM mAndavyo mokShamAshritaH .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 269}
y
ki.n shIlaH kiM samAchAraH kiM vidyaH kiM parAyanaH .
prApnoti brahmaNaH sthAna.n yatparaM prakR^iterdhruvam .. 1..\\
bhii
mokShadharmeShu nirato laghvAhAro jitendriyaH .
prApnoti parama.n sthAnaM yatparaM prakR^iterdhruvam .. 2..\\
svagR^ihAdabhiniHsR^itya lAbhAlAbhe samo muniH .
samupodheShu kAmeShu nirapekShaH parivrajet .. 3..\\
na chakShuShA na manasA na vAchA dUsayedapi .
na pratyakShaM parokSha.n vA dUsanaM vyAharetkva chit .. 4..\\
na hi.nsyAtsarvabhUtAni maitrAyaNa gatish charet .
neda.n jIvitamAsAdya vairaM kurvIta kena chit .. 5..\\
ativAdA.nstitikSheta nAbhimanyetkatha.n chana .
krodhyamAnaH priyaM brUyAdAkruShTaH kushala.n vadet .. 6..\\
pradakShiNaM prasavya.n cha grAmamadhye na chAcharet .
bhaikSha charyAmanApanno na gachchhetpUrvaketitaH .. 7..\\
avikIrNaH suguptashcha na vAchA hyapriya.n vadet .
mR^iduH syAdapratikrUro visrabdhaH syAdaroShaNaH .. 8..\\
vidhUme nyastamusale vya~NgAre bhuktavajjane .
atIte pAtrasa~ncAre bhikShA.n lipseta vai muniH .. 9..\\
anuyAtrikamarthasya mAtrA lAbheShvanAdR^itaH .
alAbhe na vihanyeta lAbhashchainaM na harShayet .. 10..\\
lAbha.n sAdhAraNaM nechchhenna bhu~njItAbhipUjitaH .
abhipUjita lAbha.n hi jugupsetaiva tAdR^ishaH .. 11..\\
na chAnna doShAnnindeta na guNAnabhipUjayet .
shayAsane vivikte cha nityamevAbhipUjayet .. 12..\\
shUnyAgara.n vR^ikShamUlamaraNyamatha vA guhAm .
aGYAtacharyA.n gatvAnyAM tato.anyatraiva sa.nvishet .. 13..\\
anurodha virodhAbhyA.n samaH syAdachalo dhruvaH .
sukR^ita.n duShkR^itaM chobhe nAnurudhyeta karmaNi .. 14..\\
vAcho vegaM manasaH krodhavegaM
vivitsA vegamudaropastha vegam .
etAnvegAnvinayedvai tapasvI
nindA chAsya hR^idayaM nopahanyAt .. 15..\\
madhyastha eva tiShTheta prasha.nsA nindayoH samaH .
etatpavitraM paramaM parivrAjaka Ashrame .. 16..\\
mahAtmA suvrato dAntaH sarvatraivAnapAshritaH .
apUrva chArakaH saumyo aniketaH samAhitaH .. 17..\\
vAna prasthagR^ihasthAbhyAM na sa.nsR^ijyeta karhi chit .
aGYAtalipsA.n lipseta na chainaM harSha Avishet .. 18..\\
vijAnatAM mokSha eSha shramaH syAdavijAnatAm .
mokShayAnamida.n kR^itsna.n viduShAM hArito.abravIt .. 19..\\
abhaya.n sarvabhUtebhyo dattvA yaH pravrajedgR^ihAt .
lokAstejomayAstasya tathAnantyAya kalpate .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 270}
y
dhanyA dhanyA iti janAH sarve.asmAnpravadantyuta .
na duHkhitataraH kashchitpumAnasmAbhirasti ha .. 1..\\
lokasambhAvitairduHkha.n yatprApta.n kurusattama .
prApya jAtiM manuShyeShu devairapi pitAmaha .. 2..\\
kadA vaya.n kariShyAmaH saMnyAsaM duHkhasa~nj~nakam .
duHkhametachchharIrANA.n dhAraNaM kurusattama .. 3..\\
vimuktAH saptadashabhirhetubhUtaishcha pa~nchabhiH .
indriyArthairguNaishchaiva astAbhiH prapitAmaha .. 4..\\
na gachchhanti punarbhAvaM munayaH saMshitavratAH .
kadA vayaM bhaviShyAmo rAjya.n hitvA parantapa .. 5..\\
bhii
nAstyanantaM mahArAja sarva.n sa~NkhyAna gocharam .
punarbhAvo.api sa~NkhyAto nAsti ki.n chidihAchalam .. 6..\\
na chApi gamyate rAjannaiSha doShaH prasa~NgataH .
udyogAdeva dharmaGYa kAlenaiva gamiShyatha .. 7..\\
Isho.aya.n satata.n dehI nR^ipate puNyapApayoH .
tata eva samutthena tamasA rudhyate.api cha .. 8..\\
yathA~njana mayo vAyuH punarmAnaH shila.n rajaH .
anupravishya tadvarNo dR^ishyate ra~njayandishaH .. 9..\\
tathA karmaphalairdehI ra~njitastamasAvR^itaH .
vivarNo varmamAshritya deheShu parivartate .. 10..\\
GYAnena hi yadA janturaGYAnaprabhava.n tamaH .
vyapohati tadA brahma prakAsheta sanAtanam .. 11..\\
ayatna sAdhyaM munayo vadanti
ye chApi muktAsta upAsitavyAH .
tvayA cha lokena cha sAmareNa
tasmAnna shAmyanti maharShisa~NghAH .. 12..\\
asminnarthe purA gIta.n shR^iNuShvaika manA nR^ipa .
yathA daityena vR^itreNa bhraShTaishvaryeNa cheShTitam .. 13..\\
nirjitenAsahAyena hR^itarAjyena bhArata .
ashochatA shatrumadhye buddhimAsthAya kevalAm .. 14..\\
bhraShTaishvaryaM purA vR^itramushanA vAkyamabravIt .
kachchitparAjitasyAdya na vyathA te.asti dAnava .. 15..\\
vrtra
satyena tapasA chaiva viditvA sa~NkShaya.n hyaham .
na shochAmi na hR^iShyAmi bhUtAnAmAgati.n gatim .. 16..\\
kAlasa~ncoditA jIvA majjanti narake.avashAH .
paridR^iShTAni sarvANi divyAnyAhurmanIShiNaH .. 17..\\
kShapayitvA tu ta.n kAlaM gaNitaM kAlachoditAH .
sAvasheSheNa kAlena sambhavanti punaH punaH .. 18..\\
tiryagyonisahasrANi gatvA narakameva cha .
nirgachchhantyavashA jIvAH kAlabandhana bandhanAH .. 19..\\
eva.n sa.nsaramANAni jIvAnyahamadR^iShTavAn .
yathA karma tathA lAbha iti shAstranidarshanam .. 20..\\
tiryaggachchhanti narakaM mAnuShya.n daivameva cha .
sukhaduHkhe priyadveShye charitvA pUrvameva cha .. 21..\\
kR^itAntavidhisa.nyukta.n sarvalokaH prapadyate .
gata.n gachchhanti chAdhvAna.n sarvabhUtAni sarvadA .. 22..\\
bhii
kAlasa~NkhyAna sa~NkhyAta.n sR^iShTi sthiti parAyanam .
taM bhAsamAnaM bhagavAnushanAH pratyabhAsata .
bhImAnduShTapralApA.nstva.n tAta kasmAtprabhAsase .. 23..\\
vrtra
pratyakShametadbhavatastathAnyeShAM manIsinAm .
mayA yajjaya lubdhena purA taptaM mahattapaH .. 24..\\
gandhAnAdAya bhUtAnA.n rasAMshcha vividhAnapi .
avardha.n trInsamAkramya lokAnvai svena tejasA .. 25..\\
jvAlAmAlA parikShipto vaihAyasacharastathA .
ajeyaH sarvabhUtAnAmAsaM nityamapetabhIH .. 26..\\
aishvarya.n tapasA prAptaM bhraShTaM tachcha svakarmabhiH .
dhR^itimAsthAya bhagavanna shochAmi tatastvaham .. 27..\\
yuyutsatA mahendreNa purA sArdhaM mahAtmanA .
tato me bhagavAndR^iShTo harirnArAyaNaH prabhuH .. 28..\\
vaikuNThaH puruSho viShNuH shuklo.anantaH sanAtanaH .
mu~njakesho harishmashruH sarvabhUtapitAmahaH .. 29..\\
nUna.n tu tasya tapasaH sAvasheShaM mamAsti vai .
yadahaM prastumichchhAmi bhavanta.n karmaNaH phalam .. 30..\\
aishvarya.n vai mahadbrahmankasminvarNe pratiShThitam .
nivartate chApi punaH kathamaishvaryamuttamam .. 31..\\
kasmAdbhUtAni jIvanti pravartante.atha vA punaH .
ki.n vA phalaM paraM prApya jIvastiShThati shAshvataH .. 32..\\
kena vA karmaNA shakyamatha GYAnena kena vA .
brahmarShe tatphalaM prAptu.n tanme vyAkhyAtumarhasi .. 33..\\
itIdamuktaH sa munistadAnIM
pratyAha yattachchhR^iNu rAjasi.nha .
mayochyamAnaM puruSharShabha tvam
ananyachittaH saha sodarIyaiH .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 271}
uzanas
namastasmai bhagavate devAya prabhaviShNave .
yasya pR^ithvI tala.n tAta sAkAshaM bAhugocharam .. 1..\\
mUrdhA yasya tvananta.n cha sthAnaM dAnava sattama .
tasyAha.n te pravakShyAmi viShNormAhAtmyamuttamam .. 2..\\
bhii
tayoH sa.nvadatorevamAjagAma mahAmuniH .
sanatkumAro dharmAtmA saMshaya chhedanAya vai .. 3..\\
sa pUjito.asurendreNa muninoshanasA tathA .
niShasAdAsane rAjanmahArhe munipu~NgavaH .. 4..\\
tamAsInaM mahAprAGYamushanA vAkyamabravIt .
brUhyasmai dAnavendrAya vinsormAhAtmyamuttamam .. 5..\\
sanatkumArastu tataH shrutvA prAha vacho.arthavat .
viShNormAhAtmya sa.nyukta.n dAnavendrAya dhImate .. 6..\\
shR^iNu sarvamida.n daitya vinsormAhAtmyamuttamam .
viShNau jagatsthita.n sarvamiti viddhi parantapa .. 7..\\
sR^ijatyeSha mahAbAho bhUtagrAma.n charAcharam .
eSha chAkShipate kAle kAle visR^ijate punaH .
asmingachchhanti vilayamasmAchcha prabhavantyuta .. 8..\\
naiSha dAnavatA shakyastapasA naiva chejyayA .
samprAptumindriyANA.n tu sa.nyamenaiva shakyate .. 9..\\
bAhye chAbhyantare chaiva karmaNA manasi sthitaH .
nirmalI kurute buddhyA so.amutrAnantyamashnute .. 10..\\
yathA hiraNyakartA vai rUpyamagnau vishodhayet .
bahusho.atiprayatnena mahatAtma kR^itena ha .. 11..\\
tadvajjAtishatairjIvaH shudhyate.alpena karmaNA .
yatnena mahatA chaivApyekajAtau vishudhyate .. 12..\\
lIlayAlpa.n yathA gAtrAtpramR^ijyAdAtmano rajaH .
bahu yatnena mahatA doShanirharana.n tathA .. 13..\\
yathA chAlpena mAlyena vAsita.n tilasarShapam .
na mu~nchati svaka.n gandhaM tadvatsUkShmasya darshanam .. 14..\\
tadeva bahubhirmAlyairvAsyamAnaM punaH punaH .
vimu~nchati svaka.n gandhaM mAlyagandhe.avatiShThati .. 15..\\
eva.n jAtishatairyukto guNaireva prasa~NgiShu .
buddhyA nivartate doSho yatnenAbhyAsajena vai .. 16..\\
karmaNA svena raktAni viraktAni cha dAnava .
yathA karmavisheShAMshcha prApnuvanti tathA shR^iNu .. 17..\\
yathA cha sampravartante yasmi.nstiShThanti vA vibho .
tatte.anupUrvyA vyAkhyAsye tadihaikamanAH shR^iNu .. 18..\\
anAdi nidhana.n shrImAnharirnArAyaNaH prabhuH .
sa vai sR^ijati bhUtAni sthAvarANi charANi cha .. 19..\\
eSha sarveShu bhUteShu kSharashchAkShara eva cha .
ekAdasha vikArAtmA jagatpibati rashmibhiH .. 20..\\
pAdau tasya mahI.n viddhi mUrdhAna.n divameva cha .
bAhavastu disho daitya shrotramAkAshameva cha .. 21..\\
tasya tejomayaH sUryo manash chandramasi sthitam .
buddhirGYAnagatA nitya.n rasastvApsu pravartate .. 22..\\
bhruvoranantarAstasya grahA dAnava sattama .
nakShatrachakraM netrAbhyAM pAdayorbhUshcha dAnava .. 23..\\
rajastamashcha sattva.n cha viddhi nArAyaNAtmakam .
so.a.ashramANAM mukha.n tAta karmaNastatphala.n viduH .. 24..\\
akarmaNaH phala.n chaiva sa eva paramavyayaH .
chhandA.nsi tasya romANi akShara.n cha sarasvatI .. 25..\\
bahvAshrayo bahu mukho dharmo hR^idi samAshritaH .
sa brahma paramo dharmastapashcha sadasachcha saH .. 26..\\
shrutishAstragrahopetaH ShoDashartvikkratushcha saH .
pitAmahashcha viShNushcha so.ashvinau sa purandaraH .. 27..\\
mitrashcha varuNashchaiva yamo.atha dhanadastathA .
te pR^ithagdarshanAstasya sa.nvidanti tathaikatAm .
ekasya viddhi devasya sarva.n jagadida.n vashe .. 28..\\
nAnA bhUtasya daityendra tasyaikatva.n vadatyayam .
jantuH pashyati GYAnena tataH sattvaM prakAshate .. 29..\\
sa.nhAra vikShepasahasrakotIs
tiShThanti jIvAH pracharanti chAnye .
prajA visargasya cha pArimANyaM
vApI sahasrANi bahUni daitya .. 30..\\
vApyaH punaryojanavistR^itAstAH
krosha.n cha gambhIratayAvagAdhAH .
AyAmataH pa~nchashatAshcha sarvAH
pratyekasho yojanataH pravR^itthAH .. 31..\\
vApyA jala.n kShipyati vAlakotyA
tvahnA sakR^ichchApyatha na dvitIyam .
tAsA.n kShaye viddhi kR^ita.n visargaM
sa.nhArameka.n cha tathA prajAnAm .. 32..\\
so jIva vargAH paramaM pramANaM
kR^iShNo dhUmro nIlamathAsya madhyam .
raktaM punaH sahyatara.n sukha.n tu
hAridra varNa.n susukha.n cha shuklam .. 33..\\
para.n tu shukla.n vimalaM vishokaM
gataklama.n sidhyati dAnavendra .
gatvA tu yoniprabhavAni daitya
sahasrashaH siddhimupaiti jIvaH .. 34..\\
gati.n cha yAM darshanamAha devo
gatvA shubha.n darshanameva chAha .
gatiH punarvarNakR^itA prajAnAM
varNastathA kAlakR^ito.asurendra .. 35..\\
shata.n sahasrANi chaturdasheha
parA gatirjIva guNasya daitya .
ArohaNa.n tatkR^itameva viddhi
sthAna.n tathA niHsaraNaM cha teShAm .. 36..\\
kR^iShNasya varNasya gatirnikR^iShTA
sa majjate narake pachyamAnaH .
sthAna.n tathA durgatibhistu tasya
prajA visargAnsubahUnvadanti .. 37..\\
shata.n sahasrANi tatashcharitvA
prApnoti varNa.n harita.n tu pashchAt .
sa chaiva tasminnivasatyanIsho
yugakShaye tamasA sa.nvR^itAtmA .. 38..\\
sa vai yadA sattvaguNena yuktas
tamo vyapohanghatate svabuddhyA .
sa lohita.n varNamupaiti nIlo
manuShyaloke parivartate cha .. 39..\\
sa tatra sa.nhAra visargameva
svakarmajairbandhanaiH klishyamAnaH .
tataH sa hAridramupaiti varNaM
sa.nhAra vikShepashate vyatIte .. 40..\\
hAridra varNastu prajA visargAn
sahasrashastiShThati sa~ncaranvai .
avipramukto niraye cha daitya
tataH sahasrANi dashAparAni .. 41..\\
gatIH sahasrANi cha pa~ncha tasya
chatvAri sa.nvartakR^itAni chaiva .
vimuktamenaM nirayAchcha viddhi
sarveShu chAnyeShu cha sambhaveShu .. 42..\\
sa devaloke viharatyabhIkShNaM
tatashchyuto mAnuShatAm upaiti .
sa.nhAra vikShepashatAni chAShTau
martyeShu tiShThannamR^itatvameti .. 43..\\
so.asmAdatha bhrashyati kAlayogAt
kR^iShNe tale tiShThati sarvakaste .
yathA tvaya.n sidhyati jIvalokas
tatte.abhidhAsyAmyasurapravIra .. 44..\\
daivAni sa vyUha shatAni sapta
rakto haridro.atha tathaiva shuklaH .
saMshritya sandhAvati shuklametam
astAparAnarchyatamAnsa lokAn .. 45..\\
aShTau cha ShaShTi.n cha shatAni yAni
mano viruddhAni mahAdyutInAm .
shuklasya varNasya parA gatiryA
trINyeva ruddhAni mahAnubhAva .. 46..\\
sa.nhAra vikShepamaniShTamekaM
chatvAri chAnyAni vasatyanIshaH .
sasthasya varNasya parA gatiryA
siddhA vishiShTasya gataklamasya .. 47..\\
saptottara.n teShu vasatyanIshaH
sa.nhAra vikShepashata.n sasheSham .
tasmAdupAvR^itya manuShyaloke
tato mahAnmAnuShatAm upaiti .. 48..\\
tasmAdupAvR^itya tataH krameNa
so.agre sma santiShThati bhUtasargam .
sa saptakR^itvashcha paraiti lokAn
sa.nhAra vikShepakR^itapravAsaH .. 49..\\
saptaiva sa.nhAramupaplavAni
sambhAvya santiShThati siddhaloke .
tato.avyaya.n sthAnamanantameti
devasya viShNoratha brahmaNash cha .
sheShasya chaivAtha narasya chaiva
devasya viShNoH paramasya chaiva .. 50..\\
sa.nhAra kAle paridagdha kAyA
brahmANamAyAnti sadA prajA hi .
cheShTAtmano devagaNAsh cha sarve
ye brahmalokAdamarAH sma te.api .. 51..\\
prajA visarga.n tu sasheShakAlaM
sthAnAni svAnyeva saranti jIvAH .
niHsheShANA.n tatpada.n yAnti chAnte
sarvApadA ye sadR^ishA manuShyAH .. 52..\\
ye tu chyutAH siddhalokAtkrameNa
teShA.n gati.n yAnti tathAnupUrvyA .
jIvAH pare tadbalaveSharUpA
vidhi.n svakaM yAnti viparyayena .. 53..\\
sa yAvadevAsti sasheShabhukte
prajAshcha devau cha tathaiva shukle .
tAvattadA teShu vishuddhabhAvaH
sa.nyamya pa~nchendriya rUpametat .. 54..\\
shuddhA.n gatiM tAM paramAM paraiti
shuddhena nityaM manasA vichinvan .
tato.avyaya.n sthAnumupaiti brahma
duShprApamabhyeti sa shAshvata.n vai .
ityetadAkhyAtamahInasattva
nArAyaNasyeha balaM mayA te .. 55..\\
vrtra
eva~Ngate me na viShAdo.asti kash chit
samyakcha pashyAmi vachastavaitat .
shrutvA cha te vAchamadInasattva
vikalmaSho.asmyadya tathA vipApmA .. 56..\\
pravR^ittametadbhagavanmaharShe
mahAdyuteshchakramananva vIryam .
viShNoranantasya sanAtana.n tat
sthAna.n sargA yatra sarve pravR^ittAH .
sa vai mahAtmA puruShottamo vai
tasmi~njagatsarvamidaM pratiShThitam .. 57..\\
bhii
evamuktvA sa kaunteya vR^itraH prAnAnavAsR^ijat .
yojayitvA tathAtmAnaM para.n sthAnamavAptavAn .. 58..\\
y
aya.n sa bhagavAndevaH pitAmaha janArdanaH .
sanatkumAro vR^itrAya yattadAkhyAtavAnpurA .. 59..\\
bhii
mUlasthAyI sa bhagavAnsvenAnantena tejasA .
tatsthaH sR^ijati tAnbhAvAnnAnArUpAnmahAtapaH .. 60..\\
turIyArdhena tasyema.n viddhi keshavamachyutam .
turIyArdhena lokA.nstrInbhAvayatyeSha buddhimAn .. 61..\\
arvAksthitastu yaH sthAyI kalpAnte parivartate .
sa shete bhagavAnapsu yo.asAvatibalaH prabhuH .
tAnvidhAtA prasannAtmA lokAMshcharati shAshvatAn .. 62..\\
sarvANyashUnyAni karotyanantaH
sanatkumAraH sa~ncarate cha lokAn .
sa chAniruddhaH sR^ijate mahAtmA
tatstha.n jagatsarvamida.n vichitram .. 63..\\
y
vR^itreNa paramArthaGYa dR^iShTA manye.a.atmano gatiH .
shubhA tasmAtsa sukhito na shochati pitAmaha .. 64..\\
shuklaH shuklAbhijAtIyaH sAdhyo nAvartate.anagha .
tiryaggateshcha nirmukto nirayAchcha pitAmaha .. 65..\\
hAridra varNe rakte vA vartamAnastu pArthiva .
tiryagevAnupashyeta karmabhistAmasairvR^itaH .. 66..\\
vaya.n tu bhR^ishamApannA raktAH kasta mukhe.asukhe .
kA.n gatiM pratipatsyAmo nIlAM kR^iShNAdhamAm atha .. 67..\\
bhii
shuddhAbhijanasampannAH pANDavAH saMshitavratAH .
vihR^itya devalokeShu punarmAnuShyameShyatha .. 68..\\
prajA visarga.n cha sukhena kAle
pratyetya deveShu sukhAni bhuktvA .
sukhena sa.nyAsyatha siddhasa~NkhyAM
mA vo bhayaM bhUdvimalAH stha sarve .. 69..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 272}
y
aho dharmiShThatA tAta vR^itrasyAmitatejasaH .
yasya viGYAnamatula.n viShNorbhaktishcha tAdR^ishI .. 1..\\
durviGYeyamida.n tAta viShNoramitatejasaH .
katha.n vA rAjashArdUla pada.n tajGYAtavAnasau .. 2..\\
bhavatA kathita.n hyetachchhraddadhe chAhamachyuta .
bhUyastu me samutpannA buddhiravyaktadarshanAt .. 3..\\
katha.n vinihato vR^itraH shakreNa bharatarShabha .
dharmiShTho viShNubhaktashcha tattvaGYashcha padAnvaye .. 4..\\
etanme saMshayaM brUhi pR^ichchhato bharatarShabha .
vR^itrastu rAjashArdUla yathA shakreNa nirjitaH .. 5..\\
yathA chaivAbhavadyuddha.n tachchAchakShva pitAmaha .
vistareNa mahAbAho para.n kautUhala.n hi me .. 6..\\
bhii
rathenendraH prayAto vai sArdha.n suragaNaiH purA .
dadarshAthAgrato vR^itra.n viShThitaM parvatopamam .. 7..\\
yojanAnA.n shatAnyUrdhvaM pa~nchochchhritamarindama .
shatAni vistareNAtha trINyevAbhyadhikAni tu .. 8..\\
tatprekShya tAdR^isha.n rUpa.n trailokyenApi durjayam .
vR^itrasya devAH santrastA na shAntimupalebhire .. 9..\\
shakrasya tu tadA rAjannUrustambho vyajAyata .
bhayAdvR^itrasya sahasA dR^iShTvA tadrUpamuttamam .. 10..\\
tato nAdaH samabhavadvAditrANA.n cha nisvanaH .
devAsurANA.n sarveShA.n tasminyuddha upasthite .. 11..\\
atha vR^itrasya kauravya dR^iShTvA shakramupasthitam .
na sambhramo na bhIH kA chidAsthA vA samajAyata .. 12..\\
tataH samabhavadyuddha.n trailokyasya bhaya~Nkaram .
shakrasya cha surendrasya vR^itrasya cha mahAtmanaH .. 13..\\
asibhiH pattishaiH shUlaiH shaktitomaramudgaraiH .
shilAbhirvividhAbhishcha kArmukaishcha mahAsvanaiH .. 14..\\
astraishcha vividhairdivyaiH pAvakolkAbhireva cha .
devAsuraistataH sainyaiH sarvamAsItsamAkulam .. 15..\\
pitAmahapurogAshcha sarve devagaNAstathA .
R^iShayashcha mahAbhAgAstadyuddha.n draShTumAgaman .. 16..\\
vimAnAgryairmahArAja siddhAshcha bharatarShabha .
gandharvAshcha vimAnAgryairapsarobhiH samAgaman .. 17..\\
tato.atarikShamAvR^itya vR^itro dharmabhR^itA.n varaH .
ashmavarSheNa devendraM parvatAtsamavAkirat .. 18..\\
tato devagaNAH kruddhAH sarvataH shastravR^iShTibhiH .
ashmavarShamapohanta vR^itrapreritamAhave .. 19..\\
vR^itrashcha kurushArdUla mahAmAyo mahAbalaH .
mohayAmAsa devendraM mAyAyuddhena sarvataH .. 20..\\
tasya vR^itrArditasyAtha moha AsIchchhatakratoH .
rathantareNa ta.n tatra vasiShThaH samabodhayat .. 21..\\
vasistha
devashreShTho.asi devendra surArivinibarhaNa .
trailokyabalasa.nyuktaH kasmAchchhakra viShIdasi .. 22..\\
eSha brahmA cha viShNushcha shivashchaiva jagatprabhuH .
somashcha bhagavAndevaH sarve cha paramarShayaH .. 23..\\
mA kArShIH kashmala.n shakra kashchidevetaro yathA .
AryA.n yuddhe mati.n kR^itvA jahi shatruM sureshvara .. 24..\\
eSha lokagurustryakShaH sarvalokanamaskR^itaH .
nirIkShate tvAM bhagavA.nstyaja moha.n sureshvara .. 25..\\
ete brahmarShayashchaiva bR^ihaspatipurogamAH .
stavena shakra divyena stuvanti tvA.n jayAya vai .. 26..\\
bhii
eva.n sambodhyamAnasya vasiShThena mahAtmanA .
atIva vAsavasyAsIdbalamuttamatejasaH .. 27..\\
tato buddhimupAgamya bhagavAnpAkashAsanaH .
yogena mahatA yuktastAM mAyA.n vyapakarShata .. 28..\\
tato.a~NgiraH sutaH shrImA.nste chaiva paramarShayaH .
dR^iShTvA vR^itrasya vikrAntamupagamya maheshvaram .
UchurvR^itra vinAshArtha.n lokAnAM hitakAmyayA .. 29..\\
tato bhagavatastejo jvaro bhUtvA jagatpateH .
samAvishanmahAraudra.n vR^itra.n daityavaraM tadA .. 30..\\
viShNushcha bhagavAndevaH sarvalokAbhipUjitaH .
aindra.n samAvishadvajraM lokasa.nrakShaNe rataH .. 31..\\
tato bR^ihaspatirdhImAnupAgamya shatakratum .
vasiShThashcha mahAtejAH sarve cha paramarShayaH .. 32..\\
te samAsAdya varada.n vAsavaM lokapUjitam .
UchurekAgramanaso jahi vR^itramiti prabho .. 33..\\
mahezvara
eSha vR^itro mahA~nshakra balena mahatA vR^itaH .
vishvAtmA sarvagashchaiva bahumAyashcha vishrutaH .. 34..\\
tadenamasurashreShTha.n trailokyenApi durjayam .
jahi tva.n yogamAsthAya mAvama.nsthAH sureshvara .. 35..\\
anena hi tapastaptaM balArthamamarAdhipa .
ShaShTi.n varShasahasrANi brahmA chAsmai vara.n dadau .. 36..\\
mahattva.n yoginA.n chaiva mahAmAyatvameva cha .
mahAbalatva.n cha tathA tejashchAgrya.n sureshvara .. 37..\\
etadvai mAmaka.n tejaH samAvishati vAsava .
vR^itramena.n tvamapyevaM jahi vajreNa dAnavam .. 38..\\
zakra
bhagava.nstvatprasAdena ditija.n sudurAsadam .
vajreNa nihaniShyAmi pashyataste surarShabha .. 39..\\
bhii
AvishyamAne daitye tu jvareNAtha mahAsure .
devatAnAmR^iShINA.n cha harShAnnAdo mahAnabhUt .. 40..\\
tato dundubhayashchaiva sha~NkhAshcha sumahAsvanAH .
murajA DiNDimAshchaiva prAvAdyanta sahasrashaH .. 41..\\
asurANA.n tu sarveShA.n smR^itilopo.abhavanmahAn .
praGYAnAshashcha balavAnkShaNena samapadyata .. 42..\\
tamAviShTamatho GYAtvA R^iShayo devatAstathA .
stuvantaH shakramIshAna.n tathA prAchodayannapi .. 43..\\
rathasthasya hi shakrasya yuddhakAle mahAtmanaH .
R^iShibhiH stUyamAnasya rUpamAsItsudurdR^isham .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 273}
bhii
vR^itrasya tu mahArAja jvarAviShTasya sarvashaH .
abhavanyAni li~NgAni sharIre tAni me shR^iNu .. 1..\\
jvalitAsyo.abhavadghoro vaivarNya.n chAgamatparam .
gAtrakampashcha sumahA~nshvAsashchApyabhavanmahAn .
romaharshashcha tIvro.abhUnniHshvAsashcha mahAnnR^ipa .. 2..\\
shivA chAshiva sa~NkAshA tasya vaktrAtsudAruNA .
niShpapAta mahAghorA smR^itiH sA tasya bhArata .
ulkAshcha jvalitAstasya dIptAH pArshve prapedire .. 3..\\
gR^idhraka~NkavaDAshchaiva vAcho.amu~nchansudAruNAH .
vR^itrasyopari sa.nhR^iShTAshchakravatparibabhramuH .. 4..\\
tatasta.n rathamAsthAya devApyAyitamAhave .
vajrodyata karaH shakrasta.n daityaM pratyavaikShata .. 5..\\
amAnuShamatho nAda.n sa mumocha mahAsuraH .
vyajR^imbhata cha rAjendra tIvrajvarasamanvitaH .
athAsya jR^imbhataH shakrastato vajramavAsR^ijat .. 6..\\
savajraH sumahAtejAH kAlAgnisadR^ishopamaH .
kShiprameva mahAkAya.n vR^itra.n daityamapAtayat .. 7..\\
tato nAdaH samabhavatpunareva samantataH .
vR^itra.n vinihata.n dR^iShTvA devAnAM bharatarShabha .. 8..\\
vR^itra.n tu hatvA bhagavAndAnavArirmahAyashaH .
vajreNa viShNuyuktena divameva samAvishat .. 9..\\
atha vR^itrasya kauravya sharIrAdabhiniHsR^itA .
brahmahatyA mahAghorA raudrA lokabhayAvahA .. 10..\\
karAlavadanA bhImA vikR^itA kR^iShNapi~NgalA .
prakIrNamUrdhajA chaiva ghoranetrA cha bhArata .. 11..\\
kapAlamAlinI chaiva kR^ishA cha bharatarShabha .
rudhirArdrA cha dharmaGYa chIravastranivAsinI .. 12..\\
sAbhiniShkramya rAjendra tAdR^igrUpA bhayAvahA .
vajriNaM mR^igayAmAsa tadA bharatasattama .. 13..\\
kasya chittvatha kAlasya vR^itrahA kurunandana .
svargAyAbhimukhaH prAyAllokAnA.n hitakAmyayA .. 14..\\
bisAnniHsaramANa.n tu dR^iShTvA shakraM mahaujasam .
kaNThe jagrAha devendra.n sulagnA chAbhavattadA .. 15..\\
sa hi tasminsamutpanne brahmahatyA kR^ite bhaye .
nalinyAM bisamadhyastho babhUvAbda gaNAnbahUn .. 16..\\
anusR^itya tu yatnAtsa tayA vai brahmahatyayA .
tadA gR^ihItaH kauravya nishcheShTaH samapadyata .. 17..\\
tasyA vyapohane shakraH para.n yatna.n chakAra ha .
na chAshakattA.n devendro brahmahatyA.n vyapohitum .. 18..\\
gR^ihIta eva tu tayA devendro bharatarShabha .
pitAmahamupAgamya shirasA pratyapUjayat .. 19..\\
GYAtvA gR^ihIta.n shakra.n tu dvijapravahahatyayA .
brahmA sa~ncintayAmAsa tadA bharatasattama .. 20..\\
tAmuvAcha mahAbAho brahmahatyAM pitAmahaH .
svareNa madhureNAtha sAntvayanniva bhArata .. 21..\\
muchyatA.n tridashendro.ayaM matpriyaM kuru bhAmini .
brUhi ki.n te karomyadya kAmaM kaM tvamihechchhasi .. 22..\\
brahmahatyaa
trilokapUjite deve prIte trailokyakartari .
kR^itameveha manye.ahaM nivAsa.n tu vidhatsva me .. 23..\\
tvayA kR^iteyaM maryAdA lokasa.nrakShaNArthinA .
sthApanA vai sumahatI tvayA devapravartitA .. 24..\\
prIte tu tvayi dharmaGYa sarvalokeshvare prabho .
shakrAdapagamiShyAmi nivAsa.n tu vidhatsva me .. 25..\\
bhii
tatheti tAM prAha tadA brahmahatyAM pitAmahaH .
upAyataH sa shakrasya brahmahatyA.n vyapohata .. 26..\\
tataH svayambhuvA dhyAtastatra vahnirmahAtmanA .
brahmANamupasa~Ngamya tato vachanamabravIt .. 27..\\
prApto.asmi bhagavandeva tvatsakAshamarindama .
yatkartavyaM mayA deva tadbhavAnvaktumarhati .. 28..\\
brahmaa
bahudhA vibhajiShyAmi brahmahatyAmimAm aham .
shakrasyAdya vimokShArtha.n chaturbhAgaM pratIchchha me .. 29..\\
agni
mama mokShasya ko.anto vai brahmandhyAyassva vai prabho .
etadichchhAmi viGYAtu.n tattvato lokapUjitaH .. 30..\\
brahmaa
yastvA.n jvalantamAsAdya svaya.n vai mAnavaH kva chit .
bIjauShadhi rasairbahne na yakShyati tamovR^itaH .. 31..\\
tameShA yAsyati kShipra.n tatraiva cha nivatsyati .
brahmahatyA havyavAhavyetu te mAnasajvaraH .. 32..\\
bhii
ityuktaH pratijagrAha tadvacho havyakavya bhuk .
pitAmahasya bhagavA.nstathAcha tadabhUtprabho .. 33..\\
tato vR^ikShauShadhi tR^iNa.n samAhUya pitAmahaH .
imamarthaM mahArAja vaktu.n samupachakrame .. 34..\\
tato vR^ikShauShadhi tR^iNa.n tathaivokta.n yathAtatham .
vyathita.n vahnivadrAjanbrahmANamidamabravIt .. 35..\\
asmAkaM brahmahatyAto ko.anyo lokapitAmaha .
svabhAvanihatAnasmAnna punarhantumarhasi .. 36..\\
vayamagni.n tathA shIta.n varShaM cha pavaneritam .
sahAmaH satata.n deva tathA chhedana bhedanam .. 37..\\
brahmahatyAmimAmadya bhavataH shAsanAdvayam .
grahIShyAmastrilokesha mokSha.n chintayatAM bhavAn .. 38..\\
brahmaa
parvakAle tu samprApte yo vai chhedana bhedanam .
kariShyati naro mohAttameShAnugamiShyati .. 39..\\
bhii
tato vR^ikShauShadhi tR^iNamevamuktaM mahAtmanA .
brahmANamabhisampUjya jagAmAshu yathAgatam .. 40..\\
AhUyAprasaro devastato lokapitAmahaH .
vAchA madhurayA prAha sAntvayanniva bhArata .. 41..\\
iyamindrAdanuprAptA brahmahatyA varA~NganAH .
chaturthamasyA bhAga.n hi mayoktAH sampratIchchhata .. 42..\\
apsarasa
grahaNe kR^itabuddhInA.n devesha tava shAsanAt .
mokSha.n samayato.asmAka.n chintayasva pitAmaha .. 43..\\
brahmaa
rajasvalAsu nArIShu yo vai maithunamAcharet .
tameShA yAsyati kShipra.n vyetu vo mAnaso jvaraH .. 44..\\
bhii
tatheti hR^iShTamanasa uktvAthApsarasA.n gaNAH .
svAni sthAnAni samprApya remire bharatarShabha .. 45..\\
tatastrilokakR^iddevaH punareva mahAtapaH .
apaH sa~ncintayAmAsa dhyAtAstAshchApyathAgaman .. 46..\\
tAstu sarvAH samAgamya brahmANamamitaujasam .
idamUchurvacho rAjanpranipatya pitAmaham .. 47..\\
imA sma deva samprAptAstvatsakAshamarindama .
shAsanAttava devesha samAGYApaya no vibho .. 48..\\
brahmaa
iya.n vR^itrAdanuprAptA puruhUtaM mahAbhayA .
brahmahatyA chaturthAMshamasyA yUyaM pratichchhata .. 49..\\
aapah
evaM bhavatu lokesha yathA vadasi naH prabho .
mokSha.n samayato.asmAkaM sa~ncintayitumarhasi .. 50..\\
tva.n hi devesha sarvasya jagataH paramo guruH .
ko.anyaH prasAdo hi bhavedyaH kR^ichchhrAnnaH samuddharet .. 51..\\
brahmaa
alpA iti mati.n kR^itvA yo naro buddhimohitaH .
shleShma mUtra purIShANi yuShmAsu pratimokShyati .. 52..\\
tameShA yAsyati kShipra.n tatraiva cha nivatsyati .
tathA vo bhavitA mokSha iti satyaM bravImi vaH .. 53..\\
bhii
tato vimuchya devendraM brahmahatyA yudhiShThira .
yathA nisR^iShTa.n taM deshamagachchhaddevashAsanAt .. 54..\\
eva.n shakreNa samprAptA brahmahatyA janAdhipa .
pitAmahamanuGYApya so.ashvamedhamakalpayat .. 55..\\
shrUyate hi mahArAja samprAptA vAsavena vai .
brahmahatyA tataH shuddhi.n hayamedhena labdhavAn .. 56..\\
samavApya shriya.n devo hatvArIMshcha sahasrashaH .
praharShamatula.n lebhe vAsavaH pR^ithivIpate .. 57..\\
vR^itrasya rudhirAchchaiva khukhundAH pArtha jaGYire .
dvijAtibhirabhakShyAste dIkShitaishcha tapodhanaiH .. 58..\\
sarvAvastha.n tvamapyeShAM dvijAtInAM priyaM kuru .
ime hi bhUtale devAH prathitAH kurunandana .. 59..\\
eva.n shakreNa kauravya buddhisaukShmyAnmahAsuraH .
upAyapUrvaM nihato vR^itro.athAmita tejasA .. 60..\\
eva.n tvamapi kauravya pR^ithivyAmaparAjitaH .
bhaviShyasi yathA devaH shatakraturamitrahA .. 61..\\
ye tu shakra kathA.n divyAmimAM parvasu parvasu .
vipramadhye pathiShyanti na te prApsyanti kilbiSham .. 62..\\
ityetadvR^itramAshritya shakrasyAtyadbhutaM mahat .
kathita.n karma te tAta kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 63..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 274}
y
pitAmaha mahAprAGYa sarvashAstravishArada .
asti vR^itravadhAdeva vivakShA mama jAyate .. 1..\\
jvareNa mohito vR^itraH kathitaste janAdhipa .
nihato vAsaveneha vajreNeti mamAnagha .. 2..\\
kathameSha mahAprAGYa jvaraH prAdurabhUtkutaH .
jvarotpattiM nipunataH shrotumichchhAmyahaM prabho .. 3..\\
bhii
shR^iNu rAja~njvarasyeha sambhava.n lokavishrutam .
vistara.n chAsya vakShyAmi yAdR^ishaM chaiva bhArata .. 4..\\
purA merormahArAja shR^i~Nga.n trailokyavishrutam .
jyotiShkaM nAma sAvitra.n sarvaratnavibhUsitam .
aprameyamanAdhR^iShya.n sarvalokeShu bhArata .. 5..\\
tatra devo giritate hemadhAtuvibhUsite .
parya~Nka iva vibhrAjannupaviShTo babhUva ha .. 6..\\
shailarAjasutA chAsya nityaM pArshve sthitA babhau .
tathA devA mahAtmAno vasavashcha mahaujasaH .. 7..\\
tathaiva cha mahAtmAnAvashvinau bhiShajA.n varau .
tathA vaishvaraNo rAjA guhyakairabhisa.nvR^itaH .. 8..\\
yakShANAmadhipaH shrImAnkailAsanilayaH prabhuH .
a~NgiraH pramukhAshchaiva tathA devarShayo.apare .. 9..\\
vishvAvasushcha gandharvastathA nArada parvatau .
apsarogaNasa~NghAshcha samAjagmuranekashaH .. 10..\\
vavau shivaH sukho vAyurnAnA gandhavahaH shuchiH .
sarvartukusumopetAH puShpavanto mahAdrumAH .. 11..\\
tathA vidyAdharAshchaiva siddhAshchaiva tapodhanAH .
mahAdevaM pashupatiM paryupAsanta bhArata .. 12..\\
bhUtAni cha mahArAja nAnArUpadharANyatha .
rAkShasAshcha mahAraudrAH pishAchAshcha mahAbalAH .. 13..\\
bahurUpadharA hR^iShTA nAnA praharanodyatAH .
devasyAnucharAstatra tasthire chAnalopamAH .. 14..\\
nandI cha bhagavA.nstatra devasyAnumate sthitaH .
pragR^ihya jvalita.n shUla.n dIpyamAnaM svatejasA .. 15..\\
ga~NgA cha saritA.n shreShThA sarvatIrthajalodbhavA .
paryupAsata ta.n deva.n rUpiNI kurunandana .. 16..\\
eva.n sa bhagavA.nstatra pUjyamAnaH surarShibhiH .
devaishcha sumahAbhAgairmahAdevo vyatiShThata .. 17..\\
kasya chittvatha kAlasya dakSho nAma prajApatiH .
pUrvoktena vidhAnena yakShyamANo.anvapadyata .. 18..\\
tatastasya makha.n devAH sarve shakrapurogamAH .
gamanAya samAgamya buddhimApedire tadA .. 19..\\
te vimAnairmahAtmAno jvalitairjvalanaprabhAH .
devasyAnumate.agachchhanga~NgA dvAramiti shrutiH .. 20..\\
prasthitA devatA dR^iShTvA shailarAjasutA tadA .
uvAcha vachana.n sAdhvI devaM pashupatiM patim .. 21..\\
bhagavankva nu yAntyete devAH shakrapurogamAH .
brUhi tattvena tattvaGYa saMshayo me mahAnayam .. 22..\\
mahezvara
dakSho nAma mahAbhAge prajAnAM patiruttamaH .
hayamedhena yajate tatra yAnti divaukasaH .. 23..\\
umaa
yaGYametaM mahAbhAga kimarthaM nAbhigachchhasi .
kena va pratiShedhena gamana.n te na vidyate .. 24..\\
mahezvara
suraireva mahAbhAge sarvametadanuShThitam .
yaGYeShu sarveShu mama na bhAga upakalpitaH .. 25..\\
pUrvopAyopapannena mArgeNa varavarNini .
na me surAH prayachchhanti bhAga.n yaGYasya dharmataH .. 26..\\
umaa
bhagavansarvabhUteShu prabhavAbhyadhiko guNaiH .
ajeyashchApradhR^iShyashcha tejasA yashasA shriyA .. 27..\\
anena te mahAbhAga pratiShedhena bhAgataH .
atIva duHkhamutpanna.n vepathushcha mamAnagha .. 28..\\
bhii
evamuktvA tu sA devI devaM pashupatiM patim .
tUsnIM bhUtAbhavadrAjandahyamAnena chetasA .. 29..\\
atha devyA mata.n GYAtvA hR^idgataM yachchikIrShitam .
sa samAGYApayAmAsa tiShTha tvamiti nandinam .. 30..\\
tato yogabala.n kR^itvA sarvayogeshvareshvaraH .
ta.n yaGYaM sumahAtejA bhImairanucharaistadA .
sahasA ghAtayAmAsa devadevaH pinAka dhR^ik .. 31..\\
ke chinnAdAnamu~nchanta ke chiddhAsAMsh cha chakrire .
rudhireNApare rAja.nstatrAgni.n samavAkiran .. 32..\\
ke chidyUpAnsamutpAtya babhramurvikR^itAnanAH .
Asyairanye chAgrasanta tathaiva parichArakAn .. 33..\\
tataH sa yaGYo nR^ipate vadhyamAnaH samantataH .
AsthAya mR^igarUpa.n vai khamevAbhyapatattadA .. 34..\\
ta.n tu yaGYaM tathArUpaM gachchhantamupalabhya saH .
dhanurAdAya bAna.n cha tadAnvasarata prabhuH .. 35..\\
tatastasya sureshasya krodhAdamitatejasaH .
lalAtAlprasR^ito ghoraH svedabindurbabhUva ha .. 36..\\
tasminpatitamAtre tu svedabindau tathA bhuvi .
prAdurbabhUva sumahAnagniH kAlAnalopamaH .. 37..\\
tatra chAjAyata tadA puruShaH puruSharShabha .
hrasvo.atimAtraraktAkSho hari shmashrurvibhIsanaH .. 38..\\
Urdhvakesho.atilomA~NgaH shyenolUkastathaiva cha .
karAlaH kR^iShNa varNashcha raktavAsAstathaiva cha .. 39..\\
ta.n yaGYaM sa mahAsattvo.adahatkakShamivAnalaH .
devAshchApyadravansarve tato bhItA disho dasha .. 40..\\
tena tasminvicharatA puruSheNa vishAM pate .
pR^ithivI vyachaladrAjannatIva bharatarShabha .. 41..\\
hAhAbhUte pravR^itte tu nAde lokabhaya~Nkare .
pitAmaho mahAdeva.n darshayanpratyabhAsata .. 42..\\
bhavato.api surAH sarve bhAga.n dAsyanti vai prabho .
kriyatAM pratisa.nhAraH sarvadeveshvara tvayA .. 43..\\
imA hi devatAH sarvA R^iShayashcha parantapa .
tava krodhAnmahAdeva na shAntimupalebhire .. 44..\\
yashchaiSha puruSho jAtaH svedAtte vibudhottama .
jvaro nAmaiSha dharmaGYa lokeShu prachariShyati .. 45..\\
ekIbhUtasya na hyasya dhAraNe tejasaH prabho .
samarthA sakalA pR^ithvI bahudhA sR^ijyatAm ayam .. 46..\\
ityukto brahmaNA devo bhAge chApi prakalpite .
bhagavanta.n tathetyAha brahmANamamitaujasam .. 47..\\
parA.n cha prItimagamadutsmayaMshcha pinAka dhR^ik .
avApa cha tadA bhAga.n yathoktaM brahmaNA bhavaH .. 48..\\
jvara.n cha sarvadharmaGYo bahudhA vyasR^ijattadA .
shAntyartha.n sarvabhUtAnAM shR^iNu tachchApi putraka .. 49..\\
shIrShAbhitApo nAgAnAM parvatAnA.n shilA jatuH .
apA.n tu nIlikA.n vidyAnnirmokaM bhujageShu cha .. 50..\\
khorakaH saurabheyANAmUsaraM pR^ithivItale .
pashUnAmapi dharmaGYa dR^iShTipratyavarodhanam .. 51..\\
randhrAgatamathAshvAnA.n shikhodbhedashcha barhiNam .
netrarogaH kokilAnA.n jvaraH prokto mahAtmanA .. 52..\\
abjAnAM pitta bhedashcha sarveShAmiti naH shrutam .
shukAnAmapi sarveShA.n hikkikA prochyate jvaraH .. 53..\\
shArdUleShvatha dharmaGYa shramo jvara ihochyate .
mAnuSheShu tu dharmaGYa jvaro nAmaiSha vishrutaH .
maraNe janmani tathA madhye chAvishate naram .. 54..\\
etanmAheshvara.n tejo jvaro nAma sudAruNaH .
namasyashchaiva mAnyashcha sarvaprAnibhirIshvaraH .. 55..\\
anena hi samAviShTo vR^itro dharmabhR^itA.n varaH .
vyajR^imbhata tataH shakrastasmai vajramavAsR^ijat .. 56..\\
pravishya vajro vR^itra.n tu dArayAmAsa bhArata .
dAritashcha savajreNa mahAyogI mahAsuraH .
jagAma paramasthAna.n viShNoramitatejasaH .. 57..\\
viShNubhaktyA hi teneda.n jagadvyAptamabhUtpurA .
tasmAchcha nihato yuddhe viShNo sthAnamavAptavAn .. 58..\\
ityeSha vR^itramAshritya jvarasya mahato mayA .
vistaraH kathitaH putra kimanyatprabravImi te .. 59..\\
imA.n jvarotpattimadInamAnasaH
pathetsadA yaH susamAhito naraH .
vimuktarogaH sa sukhI mudA yuto
labheta kAmAnsa yathA manIsitAn .. 60..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 275}
y
shokAdduHkhAchcha mR^ityoshcha trasyanti prAninaH sadA .
ubhayaM me yathA na syAttanme brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam .
nAradasya cha sa.nvAda.n sama~Ngasya cha bhArata .. 2..\\
naarada
uraseva pranamase bAhubhyA.n tarasIva cha .
samprahR^iShTamanA nitya.n vishoka iva lakShyase .. 3..\\
udvegaM neha te ki.n chitsusUkShmamapi lakShaye .
nityatR^ipta iva svastho bAlavachcha vicheShTase .. 4..\\
samanga
bhUtaM bhavyaM bhaviShyachcha sarva.n sattveShu mAnada .
teShA.n tattvAni jAnAmi tato na vimanA hyaham .. 5..\\
upakramAnaha.n veda punareva phalodayAn .
loke phalAni chitrANi tato na vimanA hyaham .. 6..\\
agAdhAshchApratiShThAshcha gatimantashcha nArada .
andhA jadAshcha jIvanti pashyAsmAnapi jIvataH .. 7..\\
vihitenaiva jIvanti arogA~NgA divaukasaH .
balavanto.abalAshchaiva tadvadasmAnsabhAjaya .. 8..\\
sahasriNashcha jIvanti jIvanti shatinastathA .
shAkena chAnye jIvanti pashyAsmAnapi jIvataH .. 9..\\
yadA na shochemahi kiM nu na syAd
dharmeNa vA nArada karmaNA vA .
kR^itAntavashyAni yadA sukhAni
duHkhAni vA yanna vidharShayanti .. 10..\\
yasmai praGYA.n kathayante manuShyAH
praGYA mUlo hIndriyANAM prasAdaH .
muhyanti shochanti yadendriyANi
praGYA lAbho nAsti mUDhendriyasya .. 11..\\
mUDhasya darpaH sa punarmoha eva
mUDhasya nAyaM na paro.asti lokaH .
na hyeva duHkhAni sadA bhavanti
sukhasya vA nityasho lAbha eva .. 12..\\
bhAvAtmaka.n samparivartamAnaM
na mAdR^ishaH sa~njvara.n jAtu kuryAt .
iShTAnbhogAnnAnurudhyetsukha.n vA
na chintayedduHkhamabhyAgata.n vA .. 13..\\
samAhito na spR^ihayetpareShAM
nAnA gataM nAbhinandeta lAbham .
na chApi hR^iShyedvipule.arthalAbhe
tathArtha nAshe cha na vai viShIdet .. 14..\\
na bAndhavA na cha vittaM na kaulI
na cha shrutaM na cha mantrA na vIryam .
duHkhAttrAtu.n sarva evotsahante
paratra shIle na tu yAnti shAntim .. 15..\\
nAsti buddhirayuktasya nAyogAdvidyate sukham .
dhR^itishcha duHkhatyAgashchApyubhayaM naH sukhodayam .. 16..\\
priya.n hi harShajananaM harSha utsekavardhanaH .
utseko narakAyaiva tasmAtta.n santyajAmyaham .. 17..\\
etA~nshokabhayotsekAnmohanAnsukhaduHkhayoH .
pashyAmi sAkShivalloke dehasyAsya vicheShTanAt .. 18..\\
arthakAmau parityajya vishoko vigatajvaraH .
tR^iShNA mohau tu santyajya charAmi pR^ithivImimAm .. 19..\\
na mR^ityuto na chAdharmAnna lobhAnna kutash chana .
pItAmR^itasyevAtyantamiha chAmutra vAbhayam .. 20..\\
etadbrahmanvijAnAmi mahatkR^itvA tapo.avyayam .
tena nArada samprApto na mA.n shokaH prabAdhate .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 276}
y
atattvaGYasya shAstrANA.n satataM saMshayAtmanaH .
akR^itavyavasAyasya shreyo brUhi pitAmaha .. 1..\\
bhii
guru pUjA cha satata.n vR^iddhAnAM paryupAsanam .
shravaNa.n chaiva vidyAnAM kUtastha.n shreya uchyate .. 2..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
gAlavasya cha sa.nvAda.n devarShernAradasya cha .. 3..\\
vItamohaklama.n vipraM GYAnatR^ipta.n jitendriyam .
shreyaH kAma.n jitAtmAnaM nAradaM gAlavo.abravIt .. 4..\\
yaiH kaishchaitsaMmato loke guNaistu puruSho nR^iShu .
bhavatyanapagAnsarvA.nstAnguNA.NllakShayAmyaham .. 5..\\
bhavAneva.nvidho.asmAka.n saMshaya.n chhettumarhati .
amUDhashchiramUDhAnA.n lokatattvamajAnatAm .. 6..\\
GYAne hyevaM pravR^ittiH syAtkAryAkArye vijAnataH .
yatkAryaM na vyavasyAmastadbhavAnvaktumarhati .. 7..\\
bhagavannAshramAH sarve pR^ithagAchAra darshinaH .
ida.n shreya idaM shreya iti nAnA pradhAvinaH .. 8..\\
tA.nstu viprasthitAndR^iShTvA shAstraiH shAstrAbhinandinaH .
svashAstraiH parituShTAMshcha shreyo nopalabhAmahe .. 9..\\
shAstra.n yadi bhavedekaM vyaktaM shreyo bhavettadA .
shAstraishcha bahubhirbhUyaH shreyo guhyaM praveshitam .. 10..\\
etasmAtkAraNAchchhreyaH kalilaM pratibhAti mAm .
bravItu bhagavA.nstanme upasanno.asmyadhIhi bhoH .. 11..\\
naarada
AshramAstAta chatvAro yathA sa~NkalpitAH pR^ithak .
tAnsarvAnanupashya tva.n samAshrityaiva gAlava .. 12..\\
teShA.n teShAM tathAhi tvamAshramANAM tatastataH .
nAnArUpaguNoddeshaM pashya viprasthitaM pR^ithak .
nayanti chaiva te samyagabhipretamasaMshayam .. 13..\\
R^iju pashya.nstathA samyagAshramANAM parA.n gatim .
yattu niHshreyasa.n samyaktachchaivAsaMshayAtmakam .. 14..\\
anugraha.n cha mitrANAmamitrANAM cha nigraham .
sa~Ngraha.n cha trivargasya shreya AhurmanIShiNaH .. 15..\\
nivR^ittiH karmaNaH pApAtsatataM puNyashIlatA .
sadbhishcha samudAchAraH shreya etadasaMshayam .. 16..\\
mArdava.n sarvabhUteShu vyavahAreShu chArjavam .
vAkchaiva madhurA proktA shreya etadasaMshayam .. 17..\\
devatAbhyaH pitR^ibhyashcha sa.nvibhAgo.atithiShvapi .
asantyAgashcha bhR^ityAnA.n shreya etadasaMshayam .. 18..\\
satyasya vachana.n shreyaH satyaGYAna.n tu duShkaram .
yadbhUtahitamatyantametatsatyaM bravImyaham .. 19..\\
aha~NkArasya cha tyAgaH pranayasya cha nigrahaH .
santoShashchaikacharyA cha kUtastha.n shreya uchyate .. 20..\\
dharmeNa vedAdhyayana.n vedA~NgAnA.n tathaiva cha .
vidyArthAnA.n cha jiGYAsA shreya etadasaMshayam .. 21..\\
shabdarUparasasparshAnsaha gandhena kevalAn .
nAtyarthamupaseveta shreyaso.arthI parantapa .. 22..\\
nakta~ncaryA divA svapnamAlasyaM paishunaM madam .
atiyogamayoga.n cha shreyaso.arthI parityajet .. 23..\\
karmotkarShaM na mArgeta mareShAM parinindayA .
svaguNaireva mArgeta viprakarShaM pR^ithagjanAt .. 24..\\
nirguNAstveva bhUyiShThamAtmasambhAvino narAH .
doShairanyAnguNavataH kShipantyAtmaguNa kShayAt .. 25..\\
anuchyamAnAshcha punaste manyante mahAjanAt .
guNavattaramAtmAna.n svena mAnena darpitAH .. 26..\\
abruvankasya chinnindAmAtmapUjAmavarNayan .
vipashchidguNasampannaH prApnotyeva mahadyashaH .. 27..\\
abruvanvAti surabhirgandhaH sumanasA.n shuchiH .
tathaivAvyAharanbhAti vimalo bhAnurambare .. 28..\\
evamAdIni chAnyAni parityaktAni medhayA .
jvalanti yashasA loke yAni na vyAharanti cha .. 29..\\
na loke dIpyate mUrkhaH kevatAtma prasha.nsayA .
api chApihitaH shvabhre kR^itavidyaH prakAshate .. 30..\\
asannuchchairapi proktaH shabdaH samupashAmyati .
dIpyate tveva lokeShu shanairapi subhAsitam .. 31..\\
mUDhAnAmavaliptAnAmasAraM bhAsitaM bahu .
darshayatyantarAtmAna.n divA rUpamivAMshumAn .. 32..\\
etasmAtkAraNAtpraGYAM mR^igayante pR^ithagvidhAm .
praGYA lAbho hi bhUtAnAmuttamaH pratibhAti mAm .. 33..\\
nApR^iShTaH kasya chidbrUyAnna chAnyAyena pR^ichchhataH .
GYAnavAnapi medhAvI jadavallokamAcharet .. 34..\\
tato vAsaM parIkSheta dharmanityeShu sAdhuShu .
manuShyeShu vadAnyeShu svadharmanirateShu cha .. 35..\\
chaturNA.n yatra varNAnA.n dharmavyatikaro bhavet .
na tatra vAsa.n kurvIta shreyo.arthI vai kathaM chana .. 36..\\
nirArambho.apyayamiha yathA labdhopajIvinaH .
puNyaM puNyeShu vimalaM pApaM pApeShu chApnuyAt .. 37..\\
apAmagnestathendoshcha sparsha.n vedayate yathA .
tathA pashyAmahe sparshamubhayoH pApapuNyayoH .. 38..\\
apashyanto.annaviShayaM bhu~njate vighasAshinaH .
bhuGYAna.n chAnna viShayAnviShaya.n viddhi karmaNAM .. 39..\\
yatrAgamayamAnAnAmasatkAreNa pR^ichchhatAm .
prabrUyAdbrahmaNo dharma.n tyajettaM deshamAtmavAn .. 40..\\
shiShyopAdhyAyikA vR^ittiryatra syAtsusamAhitA .
yathAvachchhAstra sampannA kasta.n deshaM parityajet .. 41..\\
AkAshasthA dhruva.n yatra doShaM brUyurvipashchitam .
AtmapUjAbhikAmA vai ko vasettatra paNDitaH .. 42..\\
yatra sa.nloditA lubdhaiH prAyasho dharmasetavaH .
pradIptamiva shailAnta.n kastaM deshaM na santyajet .. 43..\\
yatra dharmamanAsha~NkAshchareyurvItamatsarAH .
charettatra vasechchaiva puNyashIleShu sAdhuShu .. 44..\\
dharmamarthanimitta.n tu chareyuryatra mAnavAH .
na tAnanuvasejjAtu te hi pApakR^ito janAH .. 45..\\
karmaNA yatra pApena vartante jIvitespavaH .
vyavadhAvettatastUrNa.n sasarpAchchharaNAdiva .. 46..\\
yena khatvA.n samArUDhaH karmaNAnushayI bhavet .
Aditastanna kartavyamichchhatA bhavamAtmanaH .. 47..\\
yatra rAjA cha rAGYashcha puruShAH pratyanantarAH .
kutumbinAmagrabhujastyajettadrAstramAtmavAn .. 48..\\
shrotriyAstvagrabhoktAro dharmanityAH sanAtanAH .
yAjanAdhyApane yuktA yatra tadrAstramAvaset .. 49..\\
svAhA svadhA vasatkArA yatra samyaganuShThitAH .
ajasra.n chaiva vartante vasettatrAvichArayan .. 50..\\
ashuchInyatra pashyeta brAhmaNAnvR^itti karshitAn .
tyajettadrAstramAsannamupasR^iShTamivAmiSham .. 51..\\
prIyamANA narA yatra prayachchheyurayAchitAH .
svasthachitto vasettatra kR^itakR^itya ivAtmavAn .. 52..\\
daNDo yatrAvinIteShu satkArashcha kR^itAtmasu .
charettatra vasechchaiva puNyashIleShu sAdhuShu .. 53..\\
upasR^iShTeShvadAnteShu durAchAreShvasAdhuShu .
avinIteShu lubdheShu sumahaddanda dhAraNam .. 54..\\
yatra rAjA dharmanityo rAjya.n vai paryupAsitA .
apAsya kAmAnkAmesho vasettatrAvichArayan .. 55..\\
tathA shIlA hi rAjAnaH sarvAnviShayavAsinaH .
shreyasA yojayantyAshu shreyasi pratyupasthite .. 56..\\
pR^ichchhataste mayA tAta shreya etadudAhR^itam .
na hi shakyaM pradhAnena shreyaH sa~NkhyAtumAtmanaH .. 57..\\
evaM pravartamAnasya vR^ittiM pranihitAtmanaH .
tapasaiveha bahula.n shreyo vyaktaM bhaviShyati .. 58..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 277}
y
kathaM nu muktaH pR^ithivI.n charedasmadvidho nR^ipaH .
nitya.n kaishcha guNairyuktaH sa~NgapAshAdvimuchyate .. 1..\\
bhii
atra te vartayiShyAmi itihAsaM purAtanam .
ariShTaneminA prokta.n sagarAyAnupR^ichchhate .. 2..\\
sagara
ki.n shreyaH paramaM brahmankR^itveha sukhamashnute .
kathaM na shochenna kShubhyedetadichchhAmi veditum .. 3..\\
bhii
evamuktastadA tArkShyaH sarvashAstravishAradaH .
vibudhya sampada.n chAgryA.n sadvAkyamidamabravIt .. 4..\\
sukhaM mokShasukha.n loke na cha loko.avagachchhati .
prasaktaH putrapashuShu dhanadhAnya samAkulaH .. 5..\\
saktabuddhirashAntAtmA na sa shakyash chikitsitum .
snehapAshasito mUDho na sa mokShAya kalpate .. 6..\\
snehajAniha te pAshAnvakShyAmi shR^iNu tAnmama .
sakarNakena shirasA shakyAshchhettu.n vijAnatA .. 7..\\
sambhAvya putrAnkAlena yauvanasthAnniveshya cha .
samarthA~njIvane GYAtvA muktashchara yathAsukham .. 8..\\
bhAryAM putravatI.n vR^iddhAM lAlitAM putravatsalAm .
GYAtvA prajahi kAle tvaM parArthamanudR^ishya cha .. 9..\\
sApatyo nirapatyo vA muktashchara yathAsukham .
indriyairindriyArthA.nstvamanubhUya yathAvidhi .. 10..\\
kR^itakautUhalasteShu muktashchara yathAsukham .
upapattyopalabdheShu lAbheShu cha samo bhava .. 11..\\
eSha tAvatsamAsena tava sa~NkIrtito mayA .
mokShArtho vistareNApi bhUyo vakShyAmi tachchhR^iNu .. 12..\\
muktA vItabhayA loke charanti sukhino narAH .
saktabhAvA vinashyanti narAstatra na saMshayaH .. 13..\\
AhArasa~ncayAshchaiva tathA kIta pipIlikAH .
asaktAH sukhino loke saktAshchaiva vinAshinaH .. 14..\\
svajane na cha te chintA kartavyA mokShabuddhinA .
ime mayA vinA bhUtA bhaviShyanti katha.n tviti .. 15..\\
svayamutpadyate jantuH svayameva vivardhate .
sukhaduHkhe tathA mR^ityu.n svayamevAdhigachchhati .. 16..\\
bhojanAchchhAdane chaiva mAtrA pitrA cha sa~Ngraham .
svakR^itenAdhigachchhanti loke nAstyakR^itaM purA .. 17..\\
dhAtrA vihita bhakShyANi sarvabhUtAni medinIm .
loke viparidhAvanti rakShitAni svakarmabhiH .. 18..\\
svayaM mR^itpiNDa bhUtasya paratantrasya sarvadA .
ko hetuH svajanaM poShTu.n rakShituM vAdR^idhAtmanaH .. 19..\\
svajana.n hi yadA mR^ityurhantyeva tava pashyataH .
kR^ite.api yatne mahati tatra boddhavyamAtmanA .. 20..\\
jIvantamapi chaivainaM bharaNe rakShaNe tathA .
asamApte parityajya pashchAdapi mariShyasi .. 21..\\
yadA mR^itashcha svajanaM na GYAsyasi katha.n chana .
sukhita.n duHkhita.n vApi nanu boddhavyamAtmanA .. 22..\\
mR^ite vA tvayi jIve vA yadi bhokShyati vai janaH .
svakR^itaM nanu buddhvaiva.n kartavya.n hitamAtmanaH .. 23..\\
eva.n vijAna.Nlloke.asminkaH kasyetyabhinishchitaH .
mokShe niveshaya mano bhUyashchApyupadhAraya .. 24..\\
kShutpipAsAdayo bhAvA jitA yasyeha dehinaH .
krodho lobhastathA mohaH sattvavAnmukta eva saH .. 25..\\
dyUte pAne tathA strIShu mR^igayAyA.n cha yo naraH .
na pramAdyati saMmohAtsatataM mukta eva saH .. 26..\\
divase divase nAma rAtrau rAtrau sadA sadA .
bhoktavyamiti yaH khinno doShabuddhiH sa uchyate .. 27..\\
AtmabhAva.n tathA strIShu muktameva punaH punaH .
yaH pashyati sadA yukto yathAvanmukta eva saH .. 28..\\
sambhava.n cha vinAshaM cha bhUtAnAM cheShTitaM tathA .
yastattvato vijAnAti loke.asminmukta eva saH .. 29..\\
prastha.n vAhasahasreShu yAtrArtha.n chaiva kotiShu .
prAsAde ma~nchaka sthAna.n yaH pashyati sa muchyate .. 30..\\
mR^ityunAbhyAhata.n lokaM vyAdhibhishchopapIditam .
avR^itti karshita.n chaiva yaH pashyati sa muchyate .. 31..\\
yaH pashyati sukhItuShTo napashyaMsh cha vihanyate .
yashchApyalpena santuShTo loke.asminmukta eva saH .. 32..\\
agnIsomAvida.n sarvamitiyashchAnupashyati .
na cha sa.nspR^ishyate bhAvairadbhutairmukta eva saH .. 33..\\
parya~Nka shayyA bhUmishcha samAne yasya dehinaH .
shAlayashcha kadanna.n cha yasya syAnmukta eva saH .. 34..\\
kShauma.n cha kushachIraM cha kausheya.n valkalAni cha .
Avika.n charma cha sama.n yasya syAnmukta eva saH .. 35..\\
pa~ncha bhUtasamudbhUta.n lokaM yashchAnupashyati .
tathA cha vartate dR^iShTvA loke.asminmukta eva saH .. 36..\\
sukhaduHkhe same yasya lAbhAlAbhau yajAjayau .
ichchhA dveShau bhayodvegau sarvathA mukta eva saH .. 37..\\
raktamUtra purIsAnA.n doShANA.n sa~ncayaM tathA .
sharIra.n doShabahulaM dR^iShTvA cheda.n vimuchyate .. 38..\\
valI palita sa.nyoga.n kArshya.n vaivarNyameva cha .
kubja bhAva.n cha jarayA yaH pashyati sa muchyate .. 39..\\
pu.nstvopaghAta.n kAlena darshanoparamaM tathA .
bAdhiryaM prANa mantatva.n yaH pashyati sa muchyate .. 40..\\
gatAnR^iShI.nstathA devAnasurAMshcha tathAgatAn .
lokAdasmAtpara.n lokaM yaH pashyati sa muchyate .. 41..\\
prabhAvairanvitAstaistaiH pArthivendrAH sahasrashaH .
ye gatAH pR^ithivI.n tyaktvA iti GYAtvA vimuchyate .. 42..\\
arthAMshcha durlabhA.Nlloke kleshAMshcha sulabhA.nstathA .
duHkha.n chaiva kutumbArthe yaH pashyati sa muchyate .. 43..\\
apatyAnA.n cha vaiguNyaM jana.n viguNameva cha .
pashyanbhUyiShThasho loke ko mokShaM nAbhipUjayet .. 44..\\
shAstrAllokAchcha yo buddhaH sarvaM pashyati mAnavaH .
asAramiva mAnuShya.n sarvathA mukta eva saH .. 45..\\
etachchhrutvA mama vacho bhavAMsh charatu muktavat .
gArhasthye yadi te mokShe kR^itA buddhiraviklavA .. 46..\\
tattasya vachana.n shrutvA samyaksa pR^ithivIpatiH .
mokShajaishcha guNairyuktaH pAlayAmAsa cha prajAH .. 47..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 278}
y
tiShThate me sadA tAta kautUhalamida.n hR^idi .
tadaha.n shrotumichchhAmi tvattaH kurupitAmaha .. 1..\\
katha.n devarShirushanA sadA kAvyo mahAmatiH .
asurANAM priyakaraH surANAmapriye rataH .. 2..\\
vardhayAmAsa tejashcha kimarthamamitaujasAm .
nitya.n vairanibaddhAshcha dAnavAH surasattamaiH .. 3..\\
katha.n chApyushanA prApa shukratvamamara dyutiH .
R^iddhi.n cha sa kathaM prAptaH sarvametadbravIhi me .. 4..\\
na yAni cha sa tejasvI madhyena nabhasaH katham .
etadichchhAmi viGYAtuM nikhilena pitAmaha .. 5..\\
bhii
shR^iNu rAjannavahitaH sarvametadyathAtatham .
yathAmatiyathA chaitachchhruta pUrvaM mayAnagha .. 6..\\
eSha bhArgava dAyAdo muniH satyo dR^idha vrataH .
asurANAM priyakaro nimitte karuNAtmake .. 7..\\
indro.atha dhanado rAjA yakSharakSho.adhipaH sa cha .
prabhaviShNushcha koshasya jagatashcha tathA prabhuH .. 8..\\
tasyAtmAnamathAvishya yogasiddho mahAmuniH .
ruddhvA dhanapati.n deva.n yogena hR^itavAnvasu .. 9..\\
hR^ite dhane tataH sharma na lebhe dhanadastathA .
Apanna manyuH sa.nvignaH so.abhyagAtsurasattamam .. 10..\\
nivedayAmAsa tadA shivAyAmita tejase .
deva shreShThAya rudrAya saumyAya bahurUpiNe .. 11..\\
kubera
yogAtmakenoshanasA ruddhvA mama hR^ita.n vasu .
yogenAtma gati.n kR^itvA niHsR^itashcha mahAtapaH .. 12..\\
bhii
etachchhrutvA tataH kruddho mahAyogI maheshvaraH .
sa.nraktanayano rAja~nshUlamAdAya tasthivAn .. 13..\\
kvAsvau kvAsAviti prAha gR^ihItvA paramAyudham .
ushanA dUratastasya babhau GYAtvA chikIrShitam .. 14..\\
sa mahAyogino buddhvA ta.n roShaM vai mahAtmanaH .
gatimAgamana.n vetti sthAnaM vetti tataH prabhuH .. 15..\\
sa~ncintyogreNa tapasA mahAtmAnaM maheshvaram .
ushanA yogasiddhAtmA shUlAgre pratyadR^ishyata .. 16..\\
viGYAta rUpaH sa tadA tapaHsiddhena dhanvinA .
GYAtvA shUla.n cha deveshaH pAninA samanAmayat .. 17..\\
AnatenAtha shUlena pAninAmita tejasA .
pinAkamiti chovAcha shUlamugrAyudhaH prabhuH .. 18..\\
pAnimadhyagata.n dR^iShTvA bhArgavaM tamumApatiH .
Asya.n vivR^itya kakudI pAniM samprAkShipachchhanaiH .. 19..\\
sa tu praviShTa ushanA koShThaM mAheshvaraM prabhuH .
vyacharachchApi tatrAsau mahAtmA bhR^igunandanaH .. 20..\\
y
kimartha.n vyacharadrAjannushanA tasya dhImataH .
jathare devadevasya ki.n chAkArShInmahAdyutiH .. 21..\\
bhii
purA so.antarjalagataH sthAnu bhUto mahAvrataH .
varShANAmabhavadrAjanprayutAnyarbudAni cha .. 22..\\
udatiShThattapastaptvA dushchara.n sa mahAhradAt .
tato devAtidevastaM brahmA samupasarpata .. 23..\\
tapovR^iddhimapR^ichchhachcha kushala.n chainamavyayam .
tapaH suchIrNamiti cha provAcha vR^iShabhadhvajaH .. 24..\\
tatsa.nyogena vR^iddhi.n chApyapashyatsa tu sha~NkaraH .
mahAmatirachintyAtmA satyadharmarataH sadA .. 25..\\
sa tenAdhyo mahAyogI tapasA cha dhanena cha .
vyarAjata mahArAja triShu lokeShu vIryavAn .. 26..\\
tataH pinAkI yogAtmA dhyAnayoga.n samAvishat .
ushanA tu samudvigno nililye jathare tataH .. 27..\\
tuShTAva cha mahAyogI deva.n tatrastha eva cha .
niHsAra.n kA~NkShamANastu tejasA pratyahanyata .. 28..\\
ushanA tu tadovAcha jatharastho mahAmuniH .
prasAdaM me kuruShveti punaH punararindama .. 29..\\
tamuvAcha mahAdevo gachchha shishnena mokShaNam .
iti srotA.nsi sarvANi ruddhvA tridashapu~NgavaH .. 30..\\
apashyamAnaH sa dvAra.n sarvataH pihito muniH .
paryakrAmaddahyamAna itashchetashcha tejasA .. 31..\\
sa viniShkramya shishnena shukratvamabhipedivAn .
kAryeNa tena nabhaso nAgachchhata cha madhyataH .. 32..\\
niShkrAntamatha ta.n dR^iShTvA jvalantamiva tejasA .
bhavo roShasamAviShTaH shUlodyatakaraH sthitaH .. 33..\\
nyavArayata ta.n devI kruddhaM pashupatiM patim .
putratvamagamaddevyA vArite sha~Nkare cha saH .. 34..\\
devii
hi.nsanIyastvayA naiSha mama putratvamAgataH .
na hi devodarAtkashchinniHsR^ito nAshamarchhati .. 35..\\
bhii
tataH prIto.abhavaddevyAH prahasaMshchedamabravIt .
gachchhatyeSha yathAkAmamiti rAjanpunaH punaH .. 36..\\
tataH pranamya varada.n devaM devImumAM tathA .
ushanA prApa taddhImAngatimiShTAM mahAmuniH .. 37..\\
etatte kathita.n tAta bhArgavasya mahAtmanaH .
charitaM bharatashreShTha yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 38..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 279}
y
ataH paraM mahAbAho yachchhreyastadvadasva me .
na tR^ipyAmyamR^itasyeva vasasaste pitAmaha .. 1..\\
ki.n karma puruShaH kR^itvA shubhaM puruShasattama .
shreyaH paramavApnoti pretya cheha cha tadvada .. 2..\\
bhii
atra te vartayiShyAmi yathApUrvaM mahAyashaH .
parAsharaM mahAtmAnaM paprachchha janako nR^ipaH .. 3..\\
ki.n shreyaH sarvabhUtAnAmasmi.Nlloke paratra cha .
yadbhavetpratipattavya.n tadbhavAnprabravItu me .. 4..\\
tataH sa tapasA yuktaH sarvadharmAvidhAnavit .
nR^ipAyAnugraha manA munirvAkyamathAbravIt .. 5..\\
dharma eva kR^itaH shreyAniha loke paratra cha .
tasmAddhi paramaM nAsti yathA prAhurmanIShiNaH .. 6..\\
pratipadya naro dharma.n svargaloke mahIyate .
dharmAtmakaH karma vidhirdehinAM nR^ipasattama .
tasminnAshramiNaH santaH svakarmANIha kurvate .. 7..\\
chaturvidhA hi lokasya yAtrA tAta vidhIyate .
martyA yatrAvatiShThante sA cha kAmAtpravartate .. 8..\\
sukR^itAsukR^ita.n karma niShevya vividhaiH kramaiH .
dashArdha pravibhaktAnAM bhUtAnAM bahudhA gatiH .. 9..\\
sauvarNa.n rAjataM vApi yathA bhAndaM niShichyate .
tathA niShichyate jantuH pUrvakarma vashAnugaH .. 10..\\
nAbIjAjjAyate ki.n chinnAkR^itvA sukhamedhate .
sukR^itI vindati sukhaM prApya dehakShayaM naraH .. 11..\\
daiva.n tAta na pashyAmi nAsti daivasya sAdhanam .
svabhAvato hi sa.nsiddhA devagandharvadAnavAH .. 12..\\
pretya jAtikR^ita.n karma na smaranti sadA janAH .
te vai tasya phalaprAptau karma chApi chaturvidham .. 13..\\
lokayAtrAshrayashchaiva shabdo vedAshrayaH kR^itaH .
shAntyarthaM manasastAta naitadvR^iddhAnushAsanam .. 14..\\
chakShuShA manasA vAchA karmaNA cha chaturvidham .
kurute yAdR^isha.n karma tAdR^ishaM pratipadyate .. 15..\\
nirantara.n cha mishraM cha phalate karma pArthiva .
kalyAna.n yadi vA pApaM na tu nAsho.asya vidyate .. 16..\\
kadA chitsukR^ita.n tAta kUtasthamiva tiShThati .
majjamAnasya sa.nsAre yAvadduHkhAdvimuchyate .. 17..\\
tato duHkhakShaya.n kR^itvA sukR^itaM karma sevate .
sukR^itakShayAdduShkR^ita.n cha tadviddhi manujAdhipa .. 18..\\
damaH kShamA dhR^itistejaH santoShaH satyavAditA .
hrIrahi.nsAvyasanitA dAkShya.n cheti sukhAvahAH .. 19..\\
duShkR^ite sukR^ite vApi na janturayato bhavet .
nityaM manaH samAdhAne prayateta vichakShaNaH .. 20..\\
nAyaM parasya sukR^ita.n duShkR^ita.n vApi sevate .
karoti yAdR^isha.n karma tAdR^ishaM pratipadyate .. 21..\\
sukhaduHkhe samAdhAya pumAnanyena gachchhati .
anyenaiva janaH sarvaH sa~Ngato yashcha pArthiva .. 22..\\
pareShA.n yadasUyeta na tatkuryAtsvayaM naraH .
yo hyasUyustathAyuktaH so.avahAsaM niyachchhati .. 23..\\
bhIrU rAjanyo brAhmaNaH sarvabhakSho
vaishyo.anIhAvAnhInavarNo.alasash cha .
vidvAMshchAshIlo vR^ittahInaH kulInaH
satyAdbhraShTo brAhmaNaH strI cha duShTA .. 24..\\
rAgI muktaH pachamAno.a.atmahetor
mUrkho vaktA nR^ipa hIna.n cha rAstram .
ete sarve shochyatA.n yAnti rAjan
yashchAyuktaH snehahInaH prajAsu .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 280}
paraazara
manoratharathaM prApya indriyArtha hayaM naraH .
rashmibhirGYAnasambhUtairyo gachchhati sa buddhimAn .. 1..\\
sevAshritena manasA vR^itti hInasya shasyate .
dvijAtihastAnnirvR^ittA na tu tulyAtparasparam .. 2..\\
Ayurnasulabha.n labdhvA nAvakarShedvishAM pate .
utkarShArthaM prayatate naraH puNyena karmaNA .. 3..\\
varNebhyo.api paribhraShTaH sa vai saMmAnamarhati .
na tu yaH satkriyAM prApya rAjasa.n karma sevate .. 4..\\
varNotkarShamavApnoti naraH puNyena karmaNA .
durlabha.n tamalabdhA hi hanyAtpApena karmaNA .. 5..\\
aGYAnAddhi kR^itaM pApa.n tapasaivAbhinirnudet .
pApa.n hi karmaphalati pApameva svaya.n kR^itam .
tasmAtpApaM na seveta karma duHkhaphalodayam .. 6..\\
pApAnubandha.n yatkarma yadyapi syAnmahAphalam .
na tatseveta medhAvI shuchiH kusalila.n yathA .. 7..\\
ki.n kastamanupashyAmi phalaM pApasya karmaNaH .
pratyApannasya hi sato nAtmA tAvadvirochate .. 8..\\
pratyApattishcha yasyeha bAlishasya na jAyate .
tasyApi sumahA.nstApaH prasthitasyopajAyate .. 9..\\
virakta.n shodhyate vastraM na tu kR^iShNopasa.nhitam .
prayatnena manuShyendra pApamevaM nibodha me .. 10..\\
svaya.n kR^itvA tu yaH pApa.n shubhamevAnutiShThati .
prAyashchittaM naraH kartumubhaya.n so.ashnute pR^ithak .. 11..\\
ajAnAttu kR^itA.n hi.nsAmahi.nsA vyapakarShati .
brAhmaNAH shAstranirdeshAdityAhurbrahmavAdinaH .. 12..\\
kathA kAmakR^ita.n chAsya vihi.nsaivApakarShati .
ityAhurdharmashAstraGYA brAhmaNA vedapAragAH .. 13..\\
aha.n tu tAvatpashyAmi karma yadvartate kR^itam .
guNayuktaM prakAsha.n cha pApenAnupasa.nhitam .. 14..\\
yathA sUkShmANi karmANi phalantIha yathAtatham .
buddhiyuktAni tAnIha kR^itAni manasA saha .. 15..\\
bhavatyalpaphala.n karma sevitaM nityamulbanam .
abuddhipUrva.n dharmaGYa kR^itamugreNa karmaNA .. 16..\\
kR^itAni yAni karmANi daivatairmunibhistathA .
nAcharettAni dharmAtmA shrutvA chApi na kutsayet .. 17..\\
sa~ncintya manasA rAjanviditvA shaktimAtmanaH .
karoti yaH shubha.n karma sa vai bhadrANi pashyati .. 18..\\
nave kapAle salila.n saMnyastaM hIyate yathA .
navetare tathA bhAvaM prApnoti sukhabhAvitam .. 19..\\
satoye.anyattu yattoya.n tasminneva prasichyate .
vR^iddhe vR^iddhimavApnoti salile salila.n yathA .. 20..\\
eva.n karmANi yAnIha buddhiyuktAni bhUpate .
nasamAnIha hInAni tAni puNyatamAnyapi .. 21..\\
rAGYA jetavyAH sAyudhAshchonnatAsh cha
samyakkartavyaM pAlana.n cha prajAnAm .
agnishcheyo bahubhishchApi yaGYair
ante madhye vA vanamAshritya stheyam .. 22..\\
damAnvitaH puruSho dharmashIlo
bhUtAni chAtmAnamivAnupashyet .
garIyasaH pUjayedAtmashaktyA
satyena shIlena sukhaM narendra .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 281}
paraazara
kaH kasya chopakurute kash cha kasmai prayachchhati .
prAnI karotyaya.n karma sarvamAtmArthamAtmanA .. 1..\\
gauraveNa parityaktaM niHsnehaM parivarjayet .
sodaryaM bhrAtaramapi kimutAnyaM pR^ithagjanam .. 2..\\
vishiShTasya vishiShTAchcha tulyau dAnapratigrahau .
tayoH puNyatara.n dAnaM taddvijasya prayachchhataH .. 3..\\
nyAyAgata.n dhana.n varNairnyAyenaiva vivardhitam .
sa.nrakShya.n yatnamAsthAya dharmArthamiti nishchayaH .. 4..\\
na dharmArthI nR^isha.nsena karmaNA dhanamarjayet .
shaktitaH sarvakAryANi kuryAnnarddhimanusmaret .. 5..\\
apo hi prayataH shItAstApitA jvalanena vA .
shaktito.atithaye dattvA kShudhArtAyAshnute phalam .. 6..\\
rantidevena lokeShTA siddhiH prAptA mahAtmanA .
phalapatrairatho mUlairmunInarchitavAnasau .. 7..\\
taireva phalapatraishcha sa mAtharamatoShayat .
tasmAllebhe para.n sthAnaM shaibyo.api pR^ithivIpatiH .. 8..\\
devatAtithibhR^ityebhyaH pitR^ibhyo.athAtmanastathA .
R^iNavA~njAyate martyastasmAdanR^iNatA.n vrajet .. 9..\\
svAdhyAyena maharShibhyo devebhyo yaGYakarmaNA .
pitR^ibhyaH shrAddhadAnena nR^iNAm abhyarchanena cha .. 10..\\
vAchaH sheShAvahAryeNa pAlanenAtmano.api cha .
yathAvaddhR^itya vargasya chikIrSheddharmamAditaH .. 11..\\
prayatnena cha sa.nsiddhA dhanairapi vivarjitAH .
samyagghutvA hutavahaM munayaH siddhimAgatAH .. 12..\\
vishvAmitrasya putratvamR^ichIka tanayo.agamat .
R^igbhiH stutvA mahAbhAgo devAnvai yaGYabhAginaH .. 13..\\
gataH shukratvamushanA devadeva prasAdanAt .
devI.n stutvA tu gagane modate tejasA vR^itaH .. 14..\\
asito devalashchaiva tathA nArada partavau .
kakShIvA~njAmadagnyashcha rAmastAndyastathAMshumAn .. 15..\\
vasiShTho jamadagnishcha vishvAmitro.atrireva cha .
bharadvAjo harishmashruH kundadhAraH shrutashravAH .. 16..\\
ete maharShayaH stutvA viShNumR^igbhiH samAhitAH .
lebhire tapasA siddhiM prasAdAttasya dhImataH .. 17..\\
anarhAshchArhatAM prAptAH santaH stutvA tameva ha .
na tu vR^iddhimihAnvichchhetkarmakR^itvA jugupsitam .. 18..\\
ye.arthA dharmeNa te satyA ye.adharmeNa dhigastu tAn .
dharma.n vai shAshvataM loke na jahyAddhanakA~NkShayA .. 19..\\
AhitAgnirhi dharmAtmA yaH sa puNyakR^iduttamaH .
vedA hi sarve rAjendra sthitAstriShvagniShu prabho .. 20..\\
sa chApyagnyAhito vipraH kriyA yasya na hIyate .
shreyo hyanAhitAgnitvamagnihotraM na niShkriyam .. 21..\\
agnirAtmA cha mAtA cha pitA janayitA tathA .
gurushcha narashArdUla paricharyA yathAtatham .. 22..\\
mAna.n tyaktvA yo naro vR^iddhasevI
vidvAnklIbaH pashyati prItiyogAt .
dAkShyeNAhIno dharmayukto nadAnto
loke.asminvai pUjyate sadbhirAryaH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 282}
paraazara
vR^ittiH sakAshAdvarNebhyastribhyo hInasya shobhanA .
prItyopanItA nirdiShTA dharmiShThAnkurute sadA .. 1..\\
vR^ittishchennAsti shUdrasya pitR^ipaitAmahI dhruvA .
na vR^ittiM parato mArgechchhushrUsA.n tu prayojayet .. 2..\\
sadbhistu saha sa.nsargaH shobhate dharmadarshibhiH .
nitya.n sarvAsvavasthAsu nAsadbhiriti me matiH .. 3..\\
yathodaya girau dravya.n saMnikarSheNa dIpyate .
tathA satsaMnikarSheNa hInavarNo.api dIpyate .. 4..\\
yAdR^ishena hi varNena bhAvyate shuklamambaram .
tAdR^isha.n kurute rUpametadevamavaihi me .. 5..\\
tasmAdguNeShu rajyethA mA doSheShu kadA chana .
anityamiha martyAnA.n jIvita.n hi chalAchalam .. 6..\\
sukhe vA yadi vA duHkhe vartamAno vichakShaNaH .
yashchinoti shubhAnyeva sa bhadrANIha pashyati .. 7..\\
dharmAdapeta.n yatkarma yadyapi syAnmahAphalam .
na tatseveta medhAvI na taddhitamihochyate .. 8..\\
yo hR^itvA gosahasrANi nR^ipo dadyAdarakShitA .
sa shabdamAtraphalabhAgrAjA bhavati taskaraH .. 9..\\
svayambhUrasR^ijachchAgre dhAtAra.n lokapUjitam .
dhAtAsR^ijatputramekaM prajAnA.n dhAraNe ratam .. 10..\\
tamarchayitvA vaishyastu kuryAdatyarthamR^iddhimat .
rakShitavya.n tu rAjanyairupayojyaM dvijAtibhiH .. 11..\\
ajihmairashatha krodhairhavyakavya prayoktR^ibhiH .
shUdrairnirmArjana.n kAryamevaM dharmo na nashyati .. 12..\\
apranaste tato dharme bhavanti sukhitAH prajAH .
sukhena tAsA.n rAjendra modante divi devatAH .. 13..\\
tasmAdyo rakShati nR^ipaH sa dharmeNAbhipUjyate .
adhIte chApi yo vipro vaishyo yashchArjane rataH .. 14..\\
yashcha shushrUsate shUdraH satataM niyatendriyaH .
ato.anyathA manuShyendra svadharmAtparihIyate .. 15..\\
prANa santApanirdiShTAH kAkinyo.api mahAphalAH .
nyAyenopArjitA dattAH kimutAnyAH sahasrashaH .. 16..\\
satkR^itya tu dvijAtibhyo yo dadAti narAdhipa .
yAdR^isha.n tAdR^ishaM nityamashnAti phalamUrjitam .. 17..\\
abhigamya datta.n tuShTyA yaddhanyamAhurabhiShTutam .
yAchitena tu yaddatta.n tadAhurmadhyamaM budhAH .. 18..\\
avaGYayA dIyate yattathaivAshraddhayApi cha .
tadAhuradhama.n dAnaM munayaH satyavAdinaH .. 19..\\
atikrame majjamAno vividhena naraH sadA .
tathA prayatna.n kurvIta yathA muchyeta saMshayAt .. 20..\\
damena shobhate vipraH kShatriyo vijayena tu .
dhanena vaishyaH shUdrastu nitya.n dAkShyeNa shobhate .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 283}
paraazara
pratigrahAgatA vipre kShatriye shastranirjitAH .
vaishye nyAyArjitAshchaiva shUdre shushrUsayArjitAH .
svalApyarthAH prashasyante dharmasyArthe mahAphalAH .. 1..\\
nitya.n trayANA.n varNAnAM shUdraH shushrUsuruchyate .
kShatradharmA vaishya dharmA nAvR^ittiH patati dvijaH .
shUdra karmA yadA tu syAttadA patati vai dvijaH .. 2..\\
vAnijyaM pAshupAlya.n cha tathA shilpopajIvanam .
shUdrasyApi vidhIyante yadA vR^ittirna jAyate .. 3..\\
ra~NgAvataraNa.n chaiva tathArUpopajIvanam .
madya mA.nsopajIvya.n cha vikrayo lohacharmaNoH .. 4..\\
apUrviNA na kartavya.n karma loke vigarhitam .
kR^itapUrviNastu tyajato mahAndharma iti shrutiH .. 5..\\
sa.nsiddhiH puruSho loke yadAcharati pApakam .
madenAbhipluta manAstachcha na grAhyamuchyate .. 6..\\
shrUyante hi purANe vai prajA dhigdanda shAsanAH .
dAntA dharmapradhAnAshcha nyAyadharmAnuvartakAH .. 7..\\
dharma eva sadA nR^INAmiha rAjanprashasyate .
dharmavR^iddhA guNAneva sevante hi narA bhuvi .. 8..\\
ta.n dharmamasurAstAta nAmR^iShyanta janAdhipa .
vivardhamAnAH kramashastatra te.anvAvishanprajAH .. 9..\\
teShA.n darpaH samabhavatprajAnAM dharmanAshanaH .
darpAtmanA.n tataH krodhaH punasteShAmajAyata .. 10..\\
tataH krodhAbhibhUtAnA.n vR^ittaM lajjA samanvitam .
hrIshchaivApyanashadrAja.nstato moho vyajAyata .. 11..\\
tato mohaparItAste nApashyanta yathA purA .
parasparAvamardena vartayanti yathAsukham .. 12..\\
tAnprApya tu sa dhigdaNDo na kAraNamato.abhavat .
tato.abhyagachchhandevAMshcha brAhmaNAMshchAvamanya ha .. 13..\\
etasminneva kAle tu devA devavara.n shivam .
agachchha~nsharaNa.n vIraM bahurUpa.n gaNAdhipam .. 14..\\
tena sma te gaganagAH sapurAH pAtitAH kShitau .
tisro.apyekena bAnena devApyAyita tejasA .. 15..\\
teShAmadhipatistvAsIdbhImo bhImaparAkramaH .
devatAnAM bhayakaraH sa hataH shUlapANinA .. 16..\\
tasminhate.atha svaM bhAvaM pratyapadyanta mAnavAH .
prAvartanta cha vedA vai shAstrANi cha yathA purA .. 17..\\
tato.abhyasi~nchanrAjyena devAnA.n divi vAsavam .
saptarShayashchAnvayu~njannarANA.n danda dhAraNe .. 18..\\
saptarShINAmathordhva.n cha vipR^ithurnAma pArthivaH .
rAjAnaH kShatriyAshchaiva mandaleShu pR^ithakpR^ithak .. 19..\\
mahAkuleShu ye jAtA vR^ittAH pUrvatarAsh cha ye .
teShAmathAsuro bhAvo hR^idayAnnApasarpati .. 20..\\
tasmAttenaiva bhAvena sAnuSha~Ngena pArthivAH .
AsurANyeva karmANi nyasevanbhImavikramAH .. 21..\\
pratyatiShThaMshcha teShveva tAnyeva sthApayanti cha .
bhajante tAni chAdyApi ye bAlishatamA narAH .. 22..\\
tasmAdahaM bravImi tvA.n rAjansa~ncintya shAstrataH .
sa.nsiddhAdhigama.n kuryAtkarma hi.nsAtmakaM tyajet .. 23..\\
na sa~NkareNa draviNa.n vichinvIta vichakShaNaH .
dharmArthaM nyAyamutsR^ijya na tatkalyAnamuchyate .. 24..\\
sa tvameva.nvidho dAntaH kShatriyaH priyabAndhavaH .
prajA bhR^ityAMshcha putrAMshcha svadharmeNAnupAlaya .. 25..\\
iShTAniShTa samAyogo vaira.n sauhArdameva cha .
atha jAtisahasrANi bahUni parivartate .. 26..\\
tasmAdguNeShu rajyethA mA doSheShu kadA chana .
nirguNo yo hi durbuddhirAtmanaH so.ariruchyate .. 27..\\
mAnuSheShu mahArAja dharmAdharmau pravartataH .
na tathAnyeShu bhUteShu manuShyarahiteShviha .. 28..\\
dharmashIlo naro vidvAnIhako.anIhako.api vA .
AtmabhUtaH sadA loke charedbhUtAnyahi.nsayan .. 29..\\
yadA vyapetaddhR^illekhaM mano bhavati tasya vai .
nAnR^ita.n chaiva bhavati tadA kalyAnamR^ichchhati .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 284}
paraazara
eSha dharmavidhistAta gR^ihasthasya prakIrtitaH .
tapasvidhi.n tu vakShyAmi tanme nigadataH shR^iNu .. 1..\\
prAyena hi gR^ihasthasya mamatvaM nAma jAyate .
sa~NgAgataM narashreShTha bhAvaistAmasarAjasaiH .. 2..\\
gR^ihANyAshritya gAvashcha kShetrANi cha dhanAni cha .
dArAH putrAshcha bhR^ityAshcha bhavantIha narasya vai .. 3..\\
eva.n tasya pravR^ittasya nityamevAnupashyataH .
rAgadveShau vivardhete hyanityatvamapashyataH .. 4..\\
rAgadveShAbhibhUta.n cha naraM dravyavashAnugam .
mohajAtA ratirnAma samupaiti narAdhipa .. 5..\\
kR^itArtho bhogato bhUtvA sa vai ratiparAyanaH .
lAbha.n grAmyasukhAdanya.n ratito nAnupashyati .. 6..\\
tato lobhAbhibhUtAtmA sa~NgAdvardhayate janam .
puShTyartha.n chaiva tasyeha janasyArthaM chikIrShati .. 7..\\
sa jAnannapi chAkAryamarthArtha.n sevate naraH .
bAla snehaparItAtmA tatkShayAchchAnutapyate .. 8..\\
tato mAnena sampanno rakShannAtmaparAjayam .
karoti yena bhogI syAmiti tasmAdvinashyati .. 9..\\
tapo hi buddhiyuktAnA.n shAshvataM brahma darshanam .
anvichchhatA.n shubha.n karma narANAM tyajatAM sukham .. 10..\\
snehAyatana nAshAchcha dhananAshAchcha pArthiva .
AdhivyAdhi pratApAchcha nirvedamupagachchhati .. 11..\\
nirvedAdAtmasambodhaH sambodhAchchhAstra darshanam .
shAstrArthadarshanAdrAja.nstapa evAnupashyati .. 12..\\
durlabho hi manuShyendra naraH pratyavamarshavAn .
yo vai priya sukhe kShINe tapaH kartu.n vyavasyati .. 13..\\
tapaH sarvagata.n tAta hInasyApi vidhIyate .
jitendriyasya dAntasya svargamArgapradeshakam .. 14..\\
prajApatiH prajAH pUrvamasR^ijattapasA vibhuH .
kva chitkva chidvrataparo vratAnyAsthAya pArthiva .. 15..\\
AdityA vasavo rudrAstathaivAgnyashvimArutAH .
vishvedevAstathA sAdhyAH pitaro.atha marudgaNAH .. 16..\\
yakSharAkShasa gandharvAH siddhAshchAnye divaukasaH .
sa.nsiddhAstapasA tAta ye chAnye svargavAsinaH .. 17..\\
ye chAdau brahmaNA sR^iShTA brAhmaNAstapasA purA .
te bhAvayantaH pR^ithivI.n vicharanti diva.n tathA .. 18..\\
martyaloke cha rAjAno ye chAnye gR^ihamedhinaH .
mahAkuleShu dR^ishyante tatsarva.n tapasaH phalam .. 19..\\
kaushikAni cha vastrANi shubhAnyAbharaNAni cha .
vAhanAsana yAnAni sarva.n tattapasaH phalam .. 20..\\
mano.anukUlAH pramadA rUpavatyaH sahasrashaH .
vAsaH prAsAdapR^iShThe cha tatsarva.n tapasaH phalam .. 21..\\
shayanAni cha mukhyAni bhojyAni vividhAni cha .
abhipretAni sarvANi bhavanti kR^itakarmaNAm .. 22..\\
nAprApya.n tapasA kiM chittrailokye.asminparantapa .
upabhoga parityAgaH phalAnyakR^itakarmaNAm .. 23..\\
sukhito duHkhito vApi naro lobhaM parityajet .
avekShya manasA shAstraM buddhyA cha nR^ipasattama .. 24..\\
asantoSho.asukhAyaiva lobhAdindriyavibhramaH .
tato.asya nashyati praGYA vidyevAbhyAsa varjitA .. 25..\\
naShTa praGYo yadA bhavati tadA nyAyaM na pashyati .
tasmAtsukhakShaye prApte pumAnugra.n tapash charet .. 26..\\
yadiShTa.n tatsukhaM prAhurdveShyaM duHkhamihochyate .
kR^itAkR^itasya tapasaH phalaM pashyasva yAdR^isham .. 27..\\
nityaM bhadrANi pashyanti viShayAMshchopabhu~njate .
prAkAshya.n chaiva gachchhanti kR^itvA niShkalmaShaM tapaH .. 28..\\
apriyANyavamAnAMshcha duHkhaM bahuvidhAtmakam .
phalArthI tatpathatyaktaH prApnoti viShayAtmakam .. 29..\\
dharme tapasi dAne cha vichikitsAsya jAyate .
sa kR^itvA pApakAnyeva nirayaM pratipadyate .. 30..\\
sukhe tu vartamAno vai duHkhe vApi narottama .
svavR^ittAdyo na chalati shAstrachakShuH sa mAnavaH .. 31..\\
iShuprapAta mAtra.n hi sparshayoge ratiH smR^itA .
rasane darshane ghrANe shravaNe cha vishAM pate .. 32..\\
tato.asya jAyate tIvrA vedanA tatkShayAtpunaH .
budhA yena prasha.nsanti mokSha.n sukhamanuttamam .. 33..\\
tataH phalArtha.n charati bhavanti jyAyaso guNAH .
dharmavR^ittyA cha satata.n kAmArthAbhyAM na hIyate .. 34..\\
aprayatnAgatAH sevyA gR^ihasthairviShayAH sadA .
prayatnenopagamyashcha svadharma iti me matiH .. 35..\\
mAninA.n kulajAtAnAM nitya.n shAstrArthachakShuShAm .
dharmakriyA viyuktAnAmashaktyA sa.nvR^itAtmanAm .. 36..\\
kriyamANa.n yadA karma nAsha.n gachchhati mAnuSham .
teShAM nAnyadR^ite loke tapasaH karma vidyate .. 37..\\
sarvAtmanA tu kurvIta gR^ihasthaH karma nishchayam .
dAkShyeNa havyakavyArtha.n svadharmaM vicharennR^ipa .. 38..\\
yathA nadInadAH sarve sAgare yAnti sa.nsthitam .
evamAshramiNaH sarve gR^ihasthe yAnti sa.nsthitam .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 285}
janaka
varNo visheShavarNAnAM maharShe kena jAyate .
etadichchhAmyaha.n shrotu.n tadbrUhi vadatAM vara .. 1..\\
yadetajjAyate.apatya.n sa evAyamiti shrutiH .
kathaM brAhmaNato jAto visheShagrahaNa.n gataH .. 2..\\
paraazara
evametanmahArAja yena jAtaH sa eva saH .
tapasastvapakarSheNa jAtigrahaNatA.n gataH .. 3..\\
sukShetrAchcha subIjAchcha puNyo bhavati sambhavaH .
ato.anyatarato hInAdavaro nAma jAyate .. 4..\\
vakrAdbhujAbhyAmUrubhyAM padbhyA.n chaivAtha jaGYire .
sR^ijataH prajApaterlokAniti dharmavido viduH .. 5..\\
mukhajA brAhmaNAstAta bAhujAH kShatrabandhavaH .
UrujA dhanino rAjanpAdajAH parichArakAH .. 6..\\
chaturNAmeva varNAnAmAgamaH puruSharShabha .
ato.anye tvatiriktA ye te vai sa~NkarajAH smR^itAH .. 7..\\
kShatrajAtirathAmbasthA ugrA vaidehakAstathA .
shvapAkAH pulkasAH stenA niShAdAH sUtamAgadhAH .. 8..\\
AyogAH karaNA vrAtyAshchandAlAshcha narAdhipa .
ete chaturbhyo varNebhyo jAyante vai parasparam .. 9..\\
janaka
brahmaNaikena jAtAnAM nAnAtva.n gotrataH katham .
bahUnIha hi loke vai gotrANi munisattama .. 10..\\
yatra tatra katha.n jAtAH svayoniM munayo gatAH .
shUdrayonau samutpannA viyonau cha tathApare .. 11..\\
paraazara
rAjannetadbhavedgrAhyamapakR^iShTena janmanA .
mahAtmAna.n samutpattistapasA bhAvitAtmanAm .. 12..\\
utpAdya putrAnmunayo nR^ipatau yatra tatra ha .
svenaiva tapasA teShAmR^iShitva.n vidadhuH punaH .. 13..\\
pitAmahashcha me pUrvamR^ishyashR^i~Ngashcha kAshyapaH .
vatastAndyaH kR^ipashchaiva kakShIvAnkamathAdayaH .. 14..\\
yavakrItashcha nR^ipate droNashcha vadatA.n varaH .
Ayurmata~Ngo dattash cha drupado matsya eva cha .. 15..\\
ete svAM prakR^itiM prAptA vaideha tapaso.a.ashrayAt .
pratiShThitA vedavido dame tapasi chaiva hi .. 16..\\
mUlagotrANi chatvAri samutpannAni pArthiva .
a~NgirAH kashyapashchaiva vasiShTho bhR^igureva cha .. 17..\\
karmato.anyAni gotrANi samutpannAni pArthiva .
nAmadheyAni tapasA tAni cha grahaNa.n satAm .. 18..\\
janaka
visheShadharmAnvarNAnAM prabrUhi bhagavanmama .
tathA sAmAnya dharmAMshcha sarvatra kushalo hyasi .. 19..\\
paraa
pratigraho yAjana.n cha tathaivAdhyApanaM nR^ipa .
visheShadharmo viprANA.n rakShA kShatrasya shobhanA .. 20..\\
kR^iShishcha pAshupAlya.n cha vAnijyaM cha vishAm api .
dvijAnAM paricharyA cha shUtra karma narAdhipa .. 21..\\
visheShadharmA nR^ipate varNAnAM parikIrtitAH .
dharmAnsAdhAraNA.nstAta vistareNa shR^iNuShva me .. 22..\\
AnR^isha.nsyamahi.nsA chApramAdaH sa.nvibhAgitA .
shrAddhakarmAtitheya.n cha satyamakrodha eva cha .. 23..\\
sveShu dAreShu santoShaH shauchaM nityAnasUyatA .
AtmaGYAna.n titikShA cha dharmAH sAdhAraNA nR^ipa .. 24..\\
brAhmaNAH kShatriyA vaishyAstrayo varNA dvijAtayaH .
atra teShAmadhIkAro dharmeShu dvipadA.n vara .. 25..\\
vikarmAvasthitA varNAH patanti nR^ipate trayaH .
unnamanti yathA santamAshrityeha svakarmasu .. 26..\\
na chApi shUdraH patatIti nishchayo
na chApi sa.nskAramihArhatIti vA .
shrutipravR^ittaM na cha dharmamApnute
na chAsya dharme pratiShedhana.n kR^itam .. 27..\\
vaidehaka.n shUdramudAharanti
dvijA mahArAja shrutopapannAH .
aha.n hi pashyAmi narendra devaM
vishvasya viShNu.n jagataH pradhAnam .. 28..\\
satA.n vR^ittamanuShThAya nihInA ujjihIrShavaH .
mantravarjaM na duShyanti kurvANAH pauShTikIH kriyAH .. 29..\\
yathA yathA hi sadvR^ittamAlambantItare janAH .
tathA tathA sukhaM prApya pretya cheha cha sherate .. 30..\\
ja
ki.n karma dUsayatyenamatha jAtirmahAmune .
sandeho me samutpannastanme vyAkhyAtumarhasi .. 31..\\
paraa
asaMshayaM mahArAja ubhaya.n doShakArakam .
karma chaiva hi jAtishcha visheSha.n tu nishAmaya .. 32..\\
jAtyA cha karmaNA chaiva duShTa.n karma niShevate .
jAtyA duShTashcha yaH pApaM na karoti sa pUruShaH .. 33..\\
jAtyA pradhAnaM puruSha.n kurvANaM karma dhikkR^itam .
karma taddUsayatyena.n tasmAtkarma na shobhanam .. 34..\\
ja
kAni karmANi dharmyANi loke.asmindvijasattama .
na hi.nsantIha bhUtAni kriyamANAni sarvadA .. 35..\\
paraa
shR^iNu me.atra mahArAja yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .
yAni karmANyahi.nsrANi nara.n trAyanti sarvadA .. 36..\\
saMnyasyAgnInupAsInAH pashyanti vigatajvarAH .
naiHshreyasa.n dharmapatha.n samAruhya yathAkramam .. 37..\\
prashritA vinayopetA damanityAH susaMshitAH .
prayAnti sthAnamajara.n sarvakarma vivarjitAH .. 38..\\
sarve varNA dharmakAryANi samyak
kR^itvA rAjansatyavAkyAni choktvA .
tyaktvAdharma.n dAruNaM jIvaloke
yAnti svargaM nAtra kAryo vichAraH .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 286}
paraazara
pitA sukhAyo guravaH striyash cha
na nirguNA nAma bhavanti loke .
ananyabhaktAH priyavAdinash cha
hitAshcha vashyAshcha tathaiva rAjan .. 1..\\
pitA para.n daivataM mAnavAnAM
mAturvishiShTaM pitara.n vadanti .
GYAnasya lAbhaM parama.n vadanti
jitendriyArthAH paramApnuvanti .. 2..\\
raNAjire yatra sharAgnisa.nstare
nR^ipAtmajo ghAtamavApya dahyate .
prayAti lokAnamaraiH sudurlabhAn
niShevate svargaphala.n yathAsukham .. 3..\\
shrAntaM bhItaM bhraShTa shastra.n rudantaM
parA~NmukhaM paribarhaishcha hInam .
anudyata.n rogiNaM yAchamAnaM
na vai hi.nsyAdbAlavR^iddhau cha rAjan .. 4..\\
paribarhaiH susampannamudyata.n tulyatAM gatam .
atikrameta nR^ipatiH sa~NgrAme kShatriyAtmajam .. 5..\\
tulyAdiha vadhaH shreyAnvishiShTAchcheti nishchayaH .
nihInAtkAtarAchchaiva nR^ipANA.n garhito vadhaH .. 6..\\
pApAtpApasamAchArAnnihInAchcha narAdhipa .
pApa eva vadhaH prokto narakAyeti nishchayaH .. 7..\\
na kashchittrAti vai rAjandiShTAnta vashamAgatam .
sAvasheShAyuSha.n chApi kashchidevApakarShati .. 8..\\
snigdhaishcha kriyamANAni karmANIha nivartayet .
hi.nsAtmakAni karmANi nAyurichchhetparAyuShA .. 9..\\
gR^ihasthAnA.n tu sarveShA.n vinAshamabhikA~NkShitAm .
nidhana.n shobhana.n tAta pulineShu kriyAvatAm .. 10..\\
AyuShi kShayamApanne pa~nchatvamupagachchhati .
nAkAraNAttadbhavati kAraNairupapAditam .. 11..\\
tathA sharIraM bhavati dehAdyenopapAditam .
adhvAna.n gatakashchAyaM prAptashchAyaM gR^ihAdgR^iham .. 12..\\
dvitIya.n kAraNaM tatra nAnyatkiM chana vidyate .
taddeha.n dehinA.n yuktaM mokShabhUteShu vartate .. 13..\\
sirA snAyvasthi sa~NghAtaM bIbhatsA medhya sa~Nkulam .
bhUtAnAmindriyANA.n cha guNAnAM cha samAgatam .. 14..\\
tvaganta.n dehamityAhurvidvA.nso.adhyAtmachintakAH .
punairapi parikShINa.n sharIraM martyatA.n gatam .. 15..\\
sharIriNA parityaktaM nishcheShTa.n gatachetanam .
bhUtaiH prakR^itamApannaistato bhUmau nimajjati .. 16..\\
bhAvita.n karmayogena jAyate tatra tatra ha .
ida.n sharIraM vaideha mriyate yatra tatra ha .
tatsvabhAvo.aparo dR^iShTo visargaH karmaNastathA .. 17..\\
na jAyate tu nR^ipate ka.n chitkAlamayaM punaH .
paribhramati bhUtAtmA dyAmivAmbudharo mahAn .. 18..\\
sa punarjAyate rAjanprApyehAyatanaM nR^ipa .
manasaH paramo hyAtmA indriyebhyaH paraM manaH .. 19..\\
dvividhAnA.n cha bhUtAnAM ja~NgamAH paramA nR^ipa .
ja~NgamAnAmapi tathA dvipadAH paramA matAH .
dvipadAnAmapi tathA dvijA vai paramAH smR^itAH .. 20..\\
dvijAnAmapi rAjendra praGYAvantaH parA matAH .
prAGYAnAmAtmasambuddhAH sambuddhAnAmamAninaH .. 21..\\
jAtamanveti maraNaM nR^iNAmiti vinishchayaH .
antavanti hi karmANi sevante guNataH prajAH .. 22..\\
Apanne tUttarA.n kAShThA.n sUrye yo nidhanaM vrajet .
nakShatre cha muhUrte cha puNye rAjansa puNyakR^it .. 23..\\
ayojayitvA kleshena janaM plAvya cha duShkR^itam .
mR^ityunAprAkR^iteneha karmakR^itvAtmashaktitaH .. 24..\\
viShamudbandhana.n dAho dasyu hastAttathA vadhaH .
da.nstribhyashcha pashubhyashcha prAkR^ito vadha uchyate .. 25..\\
na chaibhiH puNyakarmANo yujyante nAbhisandhijaiH .
eva.nvidhaishcha bahubhiraparaiH prAkR^itairapi .. 26..\\
Urdhva.n hitvA pratiShThante prAnAH puNyakR^itAM nR^ipa .
madhyato madhyapuNyAnAmadho duShkR^ita karmaNAm .. 27..\\
ekaH shatrurna dvitIyo.asti shatrur
aGYAnatulyaH puruShasya rAjan .
yenAvR^itaH kurute samprayukto
ghorANi karmANi sudAruNAni .. 28..\\
prabodhanArtha.n shrutidharmayuktaM
vR^idddhAnupAsya.n cha bhaveta yasya .
prayatnasAdhyo hi sa rAjaputra
praGYAshareNonmathitaH paraiti .. 29..\\
adhItya vedA.nstapasA brahmachArI
yaGYA~nshaktyA saMnisR^ijyeha pa~ncha .
vana.n gachchhetpuruSho dharmakAmaH
shreyashchitvA sthApayitvA svavaMsham .. 30..\\
upabhogairapi tyaktaM nAtmAnamavasAdayet .
chandAlatve.api mAnuShya.n sarvathA tAta durlabham .. 31..\\
iya.n hi yoniH prathamA yAM prApya jagatIpate .
AtmA vai shakyate trAtu.n karmabhiH shubhalakShaNaiH .. 32..\\
kathaM na vipranashyema yonIto.asyA iti prabho .
kurvanti dharmaM manujAH shrutiprAmAnya darshanAt .. 33..\\
yo durlabhataraM prApya mAnuShyamiha vai naraH .
dharmAvamantA kAmAtmA bhavetsa khalu va~nchyate .. 34..\\
yastu prItipurogeNa chakShuShA tAta pashyati .
dIpopamAni bhUtAni yAvadarchirna nashyati .. 35..\\
sAntvenAnupradAnena priyavAdena chApyuta .
samaduHkhasukho bhUtvA sa paratra mahIyate .. 36..\\
dAna.n tyAgaH shobhanA mUrtiradbhyo
bhUyaH plAvya.n tapasA vai sharIram .
sarasvatI naimiShapuShkareShu
ye chApyanye puNyadeshAH pR^ithivyAm .. 37..\\
gR^iheShu yeShAmasavaH patanti
teShAmatho nirharanaM prashastam .
yAnena vai prApana.n cha shmashAne
shauchena nUna.n vidhinA chaiva dAhaH .. 38..\\
iShTiH puShTiryajana.n yAjana.n cha
dAnaM puNyAnA.n karmaNAM cha prayogaH .
shaktyA pitrya.n yachcha ki.n chitprashastaM
sarvANyAtmArthe mAnavo yaH karoti .. 39..\\
dharmashAstrANi vedAshcha ShaDa~NgAni narAdhipa .
shreyaso.arthe vidhIyante narasyAkliShTa karmaNaH .. 40..\\
bhii
evadvai sarvamAkhyAtaM muninA sumahAtmanA .
videharAjAya purA shreyaso.arthe narAdhipa .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 287}
bhii
punareva tu paprachchha janako mithilAdhipaH .
parAsharaM mahAtmAna.n dharme paramanishchayam .. 1..\\
ki.n shreyaH kA gatirbrahmanki.n kR^itaM na vinashyati .
kva gato na nivarteta tanme brUhi mahAmune .. 2..\\
paraa
asa~NgaH shreyaso mUla.n GYAnaM GYAnagatiH parA .
chIrNa.n tapo na pranashyedvApaH kShetre na nashyati .. 3..\\
chhittvAdharmamayaM pAsha.n yadA dharme.abhirajyate .
dattvAbhaya kR^ita.n dAnaM tadA siddhimavApnuyAt .. 4..\\
yo dadAti sahasrANi gavAmashvashatAni cha .
abhaya.n sarvabhUtebhyastaddAnamativartate .. 5..\\
vasanviShayamadhye.api na vasatyeva buddhimAn .
sa.nvasatyeva durbuddhirasatsu viShayeShvapi .. 6..\\
nAdharmaH shliShyate prAGYamApaH puShkara parNavat .
aprAGYamadhikaM pApa.n shliShyate jatu kAShThavat .. 7..\\
nAdharmaH kAraNApekShI kartAramabhimu~nchati .
kartA khalu yathAkAla.n tatsarvamabhipadyate .
na bhidyante kR^itAtmAna Atmapratyaya darshinaH .. 8..\\
buddhikarmendriyANA.n hi pramatto yo na budhyate .
shubhAshubheShu saktAtmA prApnoti sumahadbhayam .. 9..\\
vItarAgo jitakrodhaH samyagbhavati yaH sadA .
viShaye vartamAno.api na sa pApena yujyate .. 10..\\
maryAdAyA.n dharmaseturnibaddho naiva sIdati .
puShTasrota ivAyattaH sphIto bhavati sa~ncayaH .. 11..\\
yathA bhAnugata.n tejo maniH shuddhaH samAdhinA .
Adatte rAjashArdUla tathA yogaH pravartate .. 12..\\
yathA tilAnAmiha puShpasaMshrayAt
pR^ithakpR^ithagyAni guNo.atisaumyatAm .
tathA narANAM bhuvi bhAvitAtmanAM
yathAshraya.n sattvaguNaH pravartate .. 13..\\
jahAti dArAnihate na sampadaH
sadashvayAna.n vividhAshcha yAH kriyAH .
triviShTape jAtamatiryadA naras
tadAsya buddhirviShayeShu bhidyate .. 14..\\
prasaktabuddhirviShayeShu yo naro
yo budhyate hyAtmahita.n kadA chana .
sa sarvabhAvAnugatena chetasA
nR^ipAmiSheNeva jhaSho vikR^iShyate .. 15..\\
sa~NghAtavAnmartyalokaH parasparamapAshritaH .
kadalI garbhaniHsAro naurivApsu nimajjati .. 16..\\
na dharmakAlaH puruShasya nishchito
nApi mR^ityuH puruShaM pratIkShate .
kriyA hi dharmasya sadaiva shobhanA
yadA naro mR^ityumukhe.abhivartate .. 17..\\
yathAndhaH svagR^ihe yukto hyabhyAsAdeva gachchhati .
tathAyuktena manasA prAGYo gachchhati tA.n gatim .. 18..\\
maraNa.n janmani proktaM janma vai maraNAshritam .
avidvAnmokShadharmeShu baddhobhramati chakravat .. 19..\\
yathA mR^iNAlo.anugatamAshu mu~nchati kardamam .
tathAtmA puruShasyeha manasA parimuchyate .
manaH pranayate.a.atmAna.n sa enamabhiyu~njati .. 20..\\
parArthe vartamAnastu svakArya.n yo.abhimanyate .
indriyArtheShu saktaH sansvakAryAtparihIyate .. 21..\\
adhastiryaggati.n chaiva svarge chaiva parAM gatim .
prApnoti svakR^itairAtmA prAGYasyehetarasya cha .. 22..\\
mR^inmaye bhAjane pakve yathA vai nyasyate dravaH .
tathA sharIra.n tapasA tapta.n viShayamashnute .. 23..\\
viShayAnashnute yastu na sa bhokShyatyasaMshayam .
yastu bhogA.nstyajedAtmA sa vai bhoktu.n vyavasyati .. 24..\\
nIhAreNa hi sa.nvItaH shishnodara parAyanaH .
jAtyandha iva panthAnamAvR^itAtmA na budhyate .. 25..\\
vaNigyathA samudrAdvai yathArtha.n labhate dhanam .
tathA martyArNave jantoH karma viGYAnato gatiH .. 26..\\
ahorAtra maye loke jarA rUpeNa sa~ncaran .
mR^ityurgrasati bhUtAni pavanaM pannago yathA .. 27..\\
svaya.n kR^itAni karmANi jAto jantuH prapadyate .
nAkR^ita.n labhate kashchitki.n chidatra priyApriyam .. 28..\\
shayAna.n yAntamAsInaM pravR^ittaM viShayeShu cha .
shubhAshubhAni karmANi prapadyante nara.n sadA .. 29..\\
na hyanyattIramAsAdya punastartu.n vyavasyati .
durlabho dR^ishyate hyasya vinipAto mahArNave .. 30..\\
yathA bhArAvasaktA hi naurmahAmbhasi tantunA .
tathA mano.abhiyogAdvai sharIraM pratikarShati .. 31..\\
yathA samudramabhitaH sa.nsyUtAH sarito.aparAH .
tathAdyA prakR^itiryogAdabhisa.nsyUyate sadA .. 32..\\
snehapAshairbahuvibhairAsaktamanaso narAH .
prakR^itiShThA viShIdanti jale saikata veshmavat .. 33..\\
sharIragR^iha sa.nsthasya shauchatIrthasya dehinaH .
buddhimArga prayAtasya sukha.n tviha paratra cha .. 34..\\
vistarAH kleshasa.nyuktAH sa~NkShepAstu sukhAvahAH .
parArtha.n vistarAH sarve tyAgamAtmahitaM viduH .. 35..\\
sa~Nkalpajo mitravargo GYAtayaH kAraNAtmakAH .
bhAryA dAsAshcha putrAshcha svamarthamanuyu~njate .. 36..\\
na mAtA na pitA ki.n chitkasya chitpratipadyate .
dAnapathyodano jantuH svakarmaphalamashnute .. 37..\\
mAtAputraH pitA bhrAtA bhAryA mitra janastathA .
aShTApada padasthAne tvakShamudreva nyasyate .. 38..\\
sarvANi karmANi purA kR^itAni
shubhAshubhAnyAtmano yAnti jantor .
upasthita.n karmaphala.n viditvA
buddhi.n tathA chodayate.antarAtmA .. 39..\\
vyavasAya.n samAshritya sahAyAnyo.adhigachchhati .
na tasya kashchidArambhaH kadA chidavasIdati .. 40..\\
advaidha manasa.n yuktaM shUra.n dhIraM vipashchitam .
na shrIH santyajate nityamAdityamiva rashmayaH .. 41..\\
Astikya vyavasAyAbhyAmupAyAdvismayAddhiyA .
yamArabhatyanindyAtmA na so.arthaH pariShIdati .. 42..\\
sarvaiH svAni shubhAshubhAni niyata.n karmANi jantuH svayaM
garbhAtsamppratipadyate tadubhaya.n yattena pUrva.n kR^itam .
mR^ityushchAparihAravAnsamagatiH kAlena vichchheditA
dAroshchUrNamivAshmasAravihita.n karmAntikaM prApayet .. 43..\\
svarUpatAmAtmakR^ita.n cha vistaraM
kulAnvaya.n dravyasamR^iddhi sa~ncayam .
naro hi sarvo labhate yathAkR^itaM
shubhashubhenAtma kR^itena karmaNA .. 44..\\
bhii
ityukto janako rAjanyathAtathyaM manIsinA .
shrutvA dharmavidA.n shreShThaH parAM mudamavApa ha .. 45..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 288}
y
satya.n kShamAM damaM praGYAM prasha.nsanti pitAmaha .
vidvA.nso manujA loke kathametanmata.n tava .. 1..\\
bhii
atra te vartayiShye.ahamitihAsaM purAtanam .
sAdhyAnAmiha sa.nvAda.n ha.nsasya cha yudhiShThira .. 2..\\
ha.nso bhUtvAtha sauvarNastvajo nityaH prajApatiH .
sa vai paryeti lokA.nstrInatha sAdhyAnupAgamat .. 3..\\
saadhyaa
shakune vaya.n sma devA vai sAdhyAstvAm anuyujmahe .
pR^ichchhAmastvAM mokShadharmaM bhavaMshcha kila mokShavit .. 4..\\
shruto.asi naH paNDito dhIravAdI
sAdhu shabdaH patate te patatrin .
kiM manyase shreShThatama.n dvija tvaM
kasminmanaste ramate mahAtman .. 5..\\
tannaH kAryaM pakShivaraprashAdhi
yatkAryANAM manyase shreShThamekam .
yatkR^itvA vai puruShaH sarvabandhair
vimuchyate vihagendreha shIghram .. 6..\\
hamsa
ida.n kAryamamR^itAshAH shR^iNomi
tapo damaH satyamAtmAbhiguptiH .
granthInvimuchya hR^idayasya sarvAn
priyApriye sva.n vashamAnayIta .. 7..\\
nAruntudaH syAnna nR^isha.nsavAdI
na hInataH paramabhyAdadIta .
yayAsya vAchA para udvijeta
na tA.n vadedrushatIM pApalokyAm .. 8..\\
vAksAyakA vadanAnniShpatanti
yairAhataH shochati rAtryahAni .
parasya nAmarmasu te patanti
tAnpaNDito nAvasR^ijetpareShu .. 9..\\
parashchedenamativAda bAnair
bhR^isha.n vidhyechchhama eveha kAryaH .
sa.nroShyamANaH pratimR^iShyate yaH
sa Adatte sukR^ita.n vai parasya .. 10..\\
kShepAbhimAnAdabhiSha~Nga vyalIkaM
nigR^ihNAti jvalita.n yash cha manyum .
aduShTacheto mudito.anasUyuH
sa Adatte sukR^ita.n vai pareShAm .. 11..\\
AkrushyamAno na vadAmi ki.n chit
kShamAmyaha.n tAdyamAnash cha nityam .
shreShTha.n hyetatkShamamapyAhurAryAH
satya.n tathaivArjavamAnR^isha.nsyam .. 12..\\
vedasyopaniShatsatya.n satyasyopaniShaddamaH .
damasyopaniShanmokSha etatsarvAnushAsanam .. 13..\\
vAcho vegaM manasaH krodhavegaM
vivitsA vegamudaropastha vegam .
etAnvegAnyo viShahatyudIrNA.ns
taM manye.ahaM brAhmaNa.n vai muni.n cha .. 14..\\
akrodhanaH krudhyatA.n vai vishiShTas
tathA titikShuratitikShorvishiShTaH .
amAnuShAnmAnuSho vai vishiShTas
tathAGYAnAjGYAnavAnvai pradhAnaH .. 15..\\
AkrushyamAno nAkroshenmanyureva titikShataH .
AkroShTAraM nirdahati sukR^ita.n chAsya vindate .. 16..\\
yo nAtyuktaH prAha rUkShaM priya.n vA
yo vA hato na pratihanti dhairyAt .
pApa.n cha yo nechchhati tasya hantus
tasmai devAH spR^ihayante sadaiva .. 17..\\
pApIyasaH kShametaiva shreyasaH sadR^ishasya cha .
vimAnito hato.a.akruShTa eva.n siddhi.n gamiShyati .. 18..\\
sadAhamAryAnnibhR^ito.apyupAse
na me vivitsA na chame.asti roShaH .
na chApyaha.n lipsamAnaH paraimi
na chaiva ki.n chidviShameNa yAmi .. 19..\\
nAha.n shaptaH pratishapAmi ki.n chid
dama.n dvAra.n hyamR^itasyeha vedmi .
guhyaM brahma tadida.n vo bravImi
na mAnuShAchchhreShThatara.n hi ki.n chit .. 20..\\
vimuchyamAnaH pApebhyo dhanebhya iva chandramaH .
virajaH kAlamAkA~NkShandhIro dhairyeNa sidhyati .. 21..\\
yaH sarveShAM bhavati hyarchanIya
utsechane stambha ivAbhijAtaH .
yasmai vAcha.n suprashastAM vadanti
sa vai devAngachchhati sa.nyatAtmA .. 22..\\
na tathA vaktumichchhanti kalyAnAnpuruShe guNAn .
yathaiShA.n vaktumichchhanti nairguNyamanuyuGYakAH .. 23..\\
yasya vA~NmanasI gupte samyakpranihite sadA .
vedAstapashcha tyAgashcha sa ida.n sarvamApnuyAt .. 24..\\
AkroshanAvamAnAbhyAmabudhAdvardhate budhaH .
tasmAnna vardhayedanyaM na chAtmAna.n vimi.nsayet .. 25..\\
amR^itasyeva santR^ipyedavamAnasya vai dvijaH .
sukha.n hyavamataH shete yo.avamantA sa nashyati .. 26..\\
yatkrodhano yajate yaddadAti
yadvA tapastapyati yajjuhoti .
vaivasvatastaddharate.asya sarvaM
moghaH shramo bhavati krodhanasya .. 27..\\
chatvAri yasya dvArANi suguptAnyamarottamAH .
upasthamudara.n hastau vAkchaturthI sa dharmavit .. 28..\\
satya.n dama.n hyArjavamAnR^isha.nsyaM
dhR^iti.n titikShAmabhisevamAnaH .
svAdhyAyanityo.aspR^ihayanpareShAm
ekAntashIlyUrdhvagatirbhavetsaH .. 29..\\
sarvAnetAnanucharanvatsavachchaturaH stanAn .
na pAvanatama.n kiM chitsatyAdadhyagamaM kva chit .. 30..\\
AchakShAhaM manuShyebhyo devebhyaH pratisa~ncaran .
satya.n svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva .. 31..\\
yAdR^ishaiH saMnivasati yAdR^ishAMsh chopasevate .
yAdR^igichchhechcha bhavitu.n tAdR^igbhavati pUruShaH .. 32..\\
yadi santa.n sevate yadyasantaM
tapasvina.n yadi vA stenameva .
vAso yathA ra~Nga vashaM prayAti
tathA sa teShA.n vashamabhyupaiti .. 33..\\
sadA devAH sAdhubhiH sa.nvadante
na mAnuSha.n viShayaM yAnti draShTum .
nenduH samaH syAdasamo hi vAyur
uchchAvacha.n viShayaM yaH sa veda .. 34..\\
aduShTa.n vartamAne tu hR^idayAntara pUruShe .
tenaiva devAH prIyante satAM mArgasthitena vai .. 35..\\
shishnodare ye.abhiratAH sadaiva
stenA narA vAkparuShAsh cha nityam .
apeda doShAniti tAnviditvA
dUrAddevAH samparivarjayanti .. 36..\\
na vai devA hInasattvena toShyAH
sarvAshinA duShkR^ita karmaNA vA .
satyavratA ye tu narAH kR^itaGYA
dharme ratAstaiH saha sambhajante .. 37..\\
avyAhR^ita.n vyAkR^itAchchhreya AhuH
satya.n vadedvyAhR^ita.n taddvitIyam .
dharma.n vadedvyAhR^ita.n tattR^itIyaM
priya.nvadedvyAhR^ita.n tachchaturtham .. 38..\\
saadhyaa
kenAyamAvR^ito lokaH kena vA na prakAshate .
kena tyajati mitrANi kena svargaM na gachchhati .. 39..\\
hamsa
anAnenAvR^ito loko mAtsaryAnna prakAshate .
lobhAttyajati mitrANi sa~NgAtsvargaM na gachchhati .. 40..\\
saadhyaah
kaH svideko ramate brAhmaNAnAM
kaH svideko bahubhirjoShamAste .
kaH svideko balavAndurbalo.api
kaH svideShA.n kalahaM nAnvavaiti .. 41..\\
hamsa
prAGYa eko ramate brAhmaNAnAM
prAGYa eko bahubhirjoShamAste .
prAGYa eko balavAndurbalo.api
prAGYa eShA.n kalahaM nAnvavaiti .. 42..\\
saadhyaah
kiM brAhmaNAnA.n devatvaM kiM cha sAdhutvamuchyate .
asAdhutva.n cha kiM teShAM kimeShAM mAnuShaM matam .. 43..\\
hamsa
svAdhyAya eShA.n devatva.n vrataM sAdhutvamuchyate .
asAdhutvaM parIvAdo mR^ityurmAnuShamuchyate .. 44..\\
bhii
sa.nvAda ityaya.n shreShThaH sAdhyAnAM parikIrtitaH .
kShetra.n vai karmaNAM yoniH sadbhAvaH satyamuchyate .. 45..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 289}
y
sA~Nkhye yoge cha me tAta visheSha.n vaktumarhasi .
tava sarvaGYa sarva.n hi vidita.n kurusattama .. 1..\\
bhii
sA~NkhyAH sA~NkhyaM prasha.nsanti yogA yoga.n dvijAtayaH .
vadanti kAraNaiH shraiShThya.n svapakShodbhAvanAya vai .. 2..\\
anIshvaraH kathaM muchyedityeva.n shatrukarshana .
vadanti karaNaiH shraiShThya.n yogAH samya~NmanIShiNaH .. 3..\\
vadanti kAraNa.n cheda.n sA~NkhyAH samyagdvijAtayaH .
viGYAyeha gatIH sarvA virakto viShayeShu yaH .. 4..\\
Urdhva.n sa dehAtsuvyaktaM vimuchyediti nAnyathA .
etadAhurmahAprAGYAH sA~Nkhya.n vai mokShadarshanam .. 5..\\
svapakShe kAraNa.n grAhya.n samarthaM vachanaM hitam .
shiShTAnA.n hi mata.n grAhyaM tvadvidhaiH shiShTasaMmataiH .. 6..\\
pratyakShahetavo yogAH sA~NkhyAH shAstravinishchayAH .
ubhe chaite mate tattve mama tAta yudhiShThira .. 7..\\
ubhe chaite mate GYAne nR^ipate shiShTasaMmate .
anuShThite yathAshAstraM nayetAM paramA.n gatim .. 8..\\
tulya.n shaucha.n tayoryuktaM dayA bhUteShu chAnagha .
vratAnA.n dhAraNaM tulyaM darshanaM na samaM tayoH .. 9..\\
y
yadi tulya.n vrataM shaucha.n dayA chAtra pitAmaha .
tulyaM na darshana.n kasmAttanme brUhi pitAmaha .. 10..\\
bhii
rAgaM moha.n tathA snehaM kAmakrodhaM cha kevalam .
yogAchchhittvAdito doShAnpa~nchaitAnprApnuvanti tat .. 11..\\
yathA chAnimiShAH sthUlA jAla.n chhittvA punarjalam .
prApnuvanti tathA yogAstatpada.n vItakalmasAH .. 12..\\
tathaiva vAgurA.n chhittvA balavanto yathA mR^igAH .
prApnuyurvimalaM mArga.n vimuktAH sarvabandhanaiH .. 13..\\
lobhajAni tathA rAjanbandhanAni balAnvitAH .
chhittvA yogAH paraM mArga.n gachchhanti vimalAH shivam .. 14..\\
abalAshcha mR^igA rAjanvAgurAsu tathApare .
vinashyati na sandehastadvadyogabalAdR^ite .. 15..\\
balahInAshcha kaunteya yathA jAlagatA jhaShAH .
anta.n gachchhanti rAjendra tathA yogAH sudurbalAH .. 16..\\
yathA cha shakunAH sUkShmaM prApya jAlamarindama .
tatra saktA vipadyante muchyante cha balAnvitAH .. 17..\\
karmajairbandhanairbaddhAstadvadyogAH parantapa .
abalA vai vinashyanti muchyante cha balAnvitAH .. 18..\\
alpakashcha yathA rAjanvahniH shAmyati durbalaH .
AkrAnta indhanaiH sthUlaistadvadyogo.abalaH prabho .. 19..\\
sa eva cha yadA rAjanvahnirjAtabalaH punaH .
samIraNa yutaH kR^itsnA.n dahetkShipraM mahIm api .. 20..\\
tadvajjAtabalo yonI dIptatejA mahAbalaH .
antakAla ivAdityaH kR^itsna.n saMshoShayejjagat .. 21..\\
durbalashcha yathA rAjansrotasA hriyate naraH .
balahInastathA yogo viShayairhriyate.avashaH .. 22..\\
tadeva cha yathA sroto viShTambhayati vAruNaH .
tadvadyogabala.n labdhvA vyUhate viShayAnbahUn .. 23..\\
vishanti chAvashAH pArtha yogA yogabalAnvitAH .
prajApatInR^iShIndevAnmahAbhUtAni cheshvarAH .. 24..\\
na yamo nAntakaH kruddho na mR^ityurbhImavikramaH .
Ishate nR^ipate sarve yogasyAmita tejasaH .. 25..\\
AtmanA.n cha sahasrANi bahUni bharatarShabha .
yogaH kuryAdbalaM prApya taishcha sarvairmahI.n charet .. 26..\\
prApnuyAdviShayAMshchaiva punashchogra.n tapash charet .
sa~NkShipechcha punaH pArtha sUryastejo guNAniva .. 27..\\
balasthasya hi yogasya bandhaneshasya pArthiva .
vimokShaprabhaviShNutvamupapannamasaMshayam .. 28..\\
balAni yoge proktAni mayaitAni vishAM pate .
nidarshanArtha.n sUkShmANi vakShyAmi cha punastava .. 29..\\
Atmanashcha samAdhAne dhAraNAM prati chAbhibho .
nidarshanAni sUkShmANi shR^iNu me bharatarShabha .. 30..\\
apramatto yathA dhanvI lakShya.n hanti samAhitaH .
yuktaH samyaktathA yogI mokShaM prApnotyasaMshayam .. 31..\\
snehapUrNe yathA pAtre mana AdhAya nishchalam .
puruSho yatta ArohetsopAna.n yuktamAnasaH .. 32..\\
yuktvA tathAyamAtmAna.n yogaH pArthiva nishchalam .
karotyamalamAtmAnaM bhAskaropama darshanam .. 33..\\
yathA cha nAva.n kaunteya karNadhAraH samAhitaH .
mahArNava gatA.n shIghraM nayetpArthiva pattanam .. 34..\\
tadvadAtmasamAdhAna.n yuktvA yogena tattvavit .
durgama.n sthAnamApnoti hitvA dehamimaM nR^ipa .. 35..\\
sArathishcha yathA yuktvA sadashvAnsusamAhitaH .
deshamiShTaM nayatyAshu dhanvinaM puruSharShabha .. 36..\\
tathaiva nR^ipate yogI dhAraNAsu samAhitaH .
prApnotyAshu para.n sthAnaM lakShaM mukta ivAshugaH .. 37..\\
AveshyAtmani chAtmAna.n yogI tiShThati yo.achalaH .
pApa.n hanteva mInAnAM padamApnoti so.ajaram .. 38..\\
nAbhyA.n kanthe cha shIrShe cha hR^idi vakShasi pArshvayoH .
darshane sparshane chApi ghrANe chAmitavikrama .. 39..\\
sthAneShveteShu yo yogI mahAvratasamAhitaH .
AtmanA sUkShmamAtmAna.n yu~Nkte samyagvishAM patau .. 40..\\
sa shIghramamalapraGYaH karma dagdhvA shubhAshubham .
uttama.n yogamAsthAya yadIchchhati vimuchyate .. 41..\\
y
AhArAnkIdR^ishAnkR^itvA kAni jitvA cha bhArata .
yogI balamavApnoti tadbhavAnvaktumarhati .. 42..\\
bhii
kanAnAM bhakShaNe yuktaH pinyAkasya cha bhakShaNe .
snehAnA.n varjane yukto yogI balamavApnuyAt .. 43..\\
bhuGYAno yAvaka.n rUkSha.n dIrghakAlamarindama .
ekArAmo vishuddhAtmA yogI balamavApnuyAt .. 44..\\
pakShAnmAsAnR^itUMshchitrAnsa~ncaraMshcha guhAstathA .
apaH pItvA payo mishrA yogI balamavApnuyAt .. 45..\\
akhandamapi vA mAsa.n satataM manujeshvara .
upoShya samyakshuddhAtmA yogI balamavApnuyAt .. 46..\\
kAma.n jitvA tathA krodha.n shItoShNe varShameva cha .
bhayaM nidrA.n tathA shvAsaM pauruSha.n viShayA.nstathA .. 47..\\
arati.n durjayAM chaiva ghorAM tR^iShNAM cha pArthiva .
sparshAnsarvA.nstathA tandrI.n durjayAM nR^ipasattama .. 48..\\
dIpayanti mahAtmAnaH sUkShmamAtmAnamAtmanA .
vItarAgA mahAprAGYA dhyAnAdhyayana sampadA .. 49..\\
durgastveSha mataH panthA brAhmaNAnA.n vipashchitAm .
na kashchidvrajati hyasminkShemeNa bharatarShabha .. 50..\\
yathA kashchidvana.n ghoraM bahu sarpasarIsR^ipam .
shvabhravattoyahIna.n cha durgamaM bahu kantakam .. 51..\\
abhaktamatavI prAya.n dAvadagdhamahIruham .
panthAna.n taskarAkIrNaM kShemeNAbhipatedyuvA .. 52..\\
yogamArga.n tathAsAdya yaH kashchidbhajate dvijaH .
kShemeNoparamenmArgAdbahudoSho hi sa smR^itaH .. 53..\\
suShTheya.n kShura dhArAsu nishitAsu mahIpate .
dhAraNAsu tu yogasya duHstheyamakR^itAtmabhiH .. 54..\\
vipannA dhAraNAstAta nayanti na shubhA.n gatim .
netR^ihInA yathA nAvaH puruShAnarNave nR^ipa .. 55..\\
yastu tiShThati kaunteya dhAraNAsu yathAvidhi .
maraNa.n janma duHkhaM cha sukhaM cha sa vimu~nchati .. 56..\\
nAnA shAstreShu niShpanna.n yogeShvidamudAhR^itam .
para.n yoga.n tu yatkR^itsnaM nishchitaM taddvijAtiShu .. 57..\\
para.n hi tadbrahma mahanmahAtman
brahmANamIsha.n varada.n cha viShNum .
bhava.n cha dharmaM cha ShaDAnanaM cha
so brahmaputrAMshcha mahAnubhAvAn .. 58..\\
tamashcha kasta.n sumahadrajash cha
sattva.n cha shuddhaM prakR^itiM parAM cha .
siddhi.n cha devI.n varuNasya patnIM
tejashcha kR^itsna.n sumahachcha dhairyam .. 59..\\
narAdhipa.n vai vimalaM satAraM
vishvAMshcha devAnuragAnpitR^IMsh cha .
shailAMshcha kR^itsnAnudadhIMshcha ghorAn
nadIshcha sarvAH savananghanAMsh cha .. 60..\\
nAgAnnagAnyakShagaNAndishash
cha gandharvasa~NghAnpuruShAnstriyash cha .
parasparaM prApya mahAnmahAtmA
visheta yogI nachirAdvimuktaH .. 61..\\
kathA cha yeyaM nR^ipate prasaktA
deve mahAvIryamatau subhA yam .
yogAnsa sarvAnabhibhUya martyAn
nArAyaNAtmA kurute mahAtmA .. 62..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 290}
y
samyaktvayAyaM nR^ipate varNitaH shiShTasaMmataH .
yogamArgo yathAnyAya.n shiShyAyeha hitaiShiNA .. 1..\\
sA~Nkhye tvedAnI.n kArtsnyena vidhiM prabrUhi pR^ichchhate .
triShu lokeShu yajGYAna.n sarva.n tadvitidaM hi te .. 2..\\
bhii
shR^iNu me tvamida.n shuddhaM sA~NkhyAnAM viditAtmanAm .
vihita.n yatibhirbuddhaiH kapilAdibhirIshvaraiH .. 3..\\
yasminna vibhramAH ke chiddR^ishyante manujarShabha .
guNAshcha yasminbahavo doShahAnishcha kevalA .. 4..\\
GYAnena parisa~NkhyAya sadoShAnviShayAnnR^ipa .
mAnuShAndurjayAnkR^itsnAnpaishAchAnviShayA.nstathA .. 5..\\
rAkShasAnviShayA~nGYAtvA yakShANA.n viShayA.nstathA .
viShayAnauragA~nGYAtvA gAndharvaviShayA.nstathA .. 6..\\
pitR^INA.n viShayA~nGYAtvA tiryakShu charatAM nR^ipa .
suparNaviShayA~nGYAtvA marutA.n viShayA.nstathA .. 7..\\
rAjarShiviShayA~nGYAtvA brahmarShiviShayA.nstathA .
AsurAnviShayA~nGYAtvA vaishvadevA.nstathaiva cha .. 8..\\
devarShiviShayA~nGYAtvA yogAnAnapi cheshvarAn .
viShayAMshcha prajeshAnAM brahmaNo viShayA.nstathA .. 9..\\
AyuShashcha para.n kAla.n loke viGYAya tattvataH .
sukhasya cha para.n tattva.n viGYAya vadatAM vara .. 10..\\
prApte kAle cha yadduHkhaM patatA.n viShayaiShiNAm .
tiryakcha patatA.n duHkhma patatAM narake cha yat .. 11..\\
svargasya cha guNAnkR^itsnAndoShAnsarvAMshcha bhArata .
vedavAde cha ye doShA guNA ye chApi vaidikAH .. 12..\\
GYAnayoge cha ye doShA guNA yoge cha ye nR^ipa .
sA~NkhyaGYAne cha ye doShAstathaiva cha guNA nR^ipa .. 13..\\
sattva.n dashaguNa.n GYAtvA rajo nava guNaM tathA .
tamashchAsta guNa.n GYAtvA buddhiM sapta guNA.n tathA .. 14..\\
so guNa.n cha nabho GYAtvA manaH pa~ncha guNaM tathA .
buddhi.n chaturguNA.n GYAtvA tamashcha triguNaM mahat .. 15..\\
dviguNa.n cha rajo GYAtvA sattvamekaguNaM punaH .
mArga.n viGYAya tattvena pralaye prekShaNa.n tathA .. 16..\\
GYAnaviGYAnasampannAH kAraNairbhAvitAH shubhaiH .
prApnuvanti shubhaM mokSha.n sUkShmA iha nabhaH param .. 17..\\
rUpeNa dR^iShTi.n sa.nyuktA.n ghrANaM gandhaguNena cha .
shabde sakta.n tathA shrotraM jihvA.n rasaguNeShu cha .. 18..\\
tanu.n sparshe tathA saktAM vAyuM nabhasi chAshritam .
moha.n tamasi sa.nsakta.n lobhamartheShu saMshritam .. 19..\\
viShNu.n krAnte bale shakraM koShThe saktaM tathAnalam .
apsu devI.n tathA saktAmapastejasi chAshritAH .. 20..\\
tejo vAyau tu sa.nsakta.n vAyuM nabhasi chAshritam .
nabho mahati sa.nyuktaM mahadbuddhau cha saMshritam .. 21..\\
buddhi.n tamasi sa.nsaktAM tamo rajasi chAshritam .
rajaH sattve tathA sakta.n sattvaM sakta.n tathAtmani .. 22..\\
saktamAtmAnamIshe cha deve nArAyaNe tathA .
devaM mokShe cha sa.nsaktaM mokSha.n sakta.n tu na kva chit .. 23..\\
GYAtvA sattvayuta.n deha.n vR^itaM sodashabhirguNaiH .
svabhAva.n chetanAM chaiva GYAtvA vai dehamAshrite .. 24..\\
madhyasthamekamAtmAnaM pApa.n yasminna vidyate .
dvitIya.n karma viGYAya nR^ipatau viShayaiShiNAm .. 25..\\
indriyANIndriyArthAshcha sarvAnAtmani saMshR^itAn .
prANApAnau samAna.n cha vyAnodAnau cha tattvataH .. 26..\\
avAkchaivAnila.n GYAtvA pravaha.n chAnilaM punaH .
sapta vAtA.nstathA sheShAnsaptadhA vidhivatpunaH .. 27..\\
prajApatInR^iShIMshchaiva mArgAMshcha subahUnvarAn .
saptarShIMshcha bahU~nGYAtvA rAjarShIMshcha parantapa .. 28..\\
surarShInmahatashchAnyAnmaharShInsUryasaMnibhAn .
aishvaryAchchyAvitA~nGYAtvA kAlena mahatA nR^ipa .. 29..\\
mahatAM bhUtasa~NghAnA.n shrutvA nAsha.n cha pArthiva .
gati.n chApyashubhA.n GYAtvA nR^ipate pApakarmaNAm .. 30..\\
vaitaraNyA.n cha yadduHkhaM patitAnA.n yamakShaye .
yonIShu cha vichitrAsu sa.nsArAnashubhA.nstathA .. 31..\\
jathare chAshubhe vAsa.n shonitodaka bhAjane .
shleShma mUtra purIShe cha tIvragandhasamanvite .. 32..\\
shukrashonita sa~NghAte majjAsnAyuparigrahe .
sirA shatasamAkIrNe navadvAre pure.ashuchau .. 33..\\
viGYAyAhitamAtmAna.n yogAMshcha vividhAnnR^ipa .
tAmasAnA.n cha jantUnA.n ramaNIyAvR^itAtmanAm .. 34..\\
sAttvikAnA.n cha jantUnAM kutsitaM bharatarShabha .
garhitaM mahatAmarthe sA~NkhyAnA.n viditAtmanAm .. 35..\\
upaplavA.nstathA ghorA~nshashinastejasastathA .
tArANAM patana.n dR^iShTvA nakShatrANAM cha paryayam .. 36..\\
dvandvAnA.n viprayoga.n cha viGYAya kR^ipaNaM nR^ipa .
anyonyabhakShaNa.n dR^iShTvA bhUtAnAmapi chAshubham .. 37..\\
bAlye moha.n cha viGYAya kShayaM dehasya chAshubham .
rAge mohe cha samprApte kva chitsattva.n samAshritam .. 38..\\
sahasreShu naraH kashchinmokShabuddhi.n samAshritaH .
durlabhatva.n cha mokShasya viGYAya shrutipUrvakam .. 39..\\
bahumAnamalabdheShu labdhe madhyasthatAM punaH .
viShayANA.n cha daurAtmya.n viGYAya nR^ipate punaH .. 40..\\
gatAsUnA.n cha kaunteya dehAndR^iShTvA tathAshubhAn .
vAsa.n kuleShu jantUnAM duHkha.n viGYAya bhArata .. 41..\\
brahmaghnAnA.n gati.n GYAtvA patitAnAM sudAruNAm .
surA pAne cha saktAnAM brAhmaNAnA.n durAtmanAm .
guru dAraprasaktAnA.n gati.n viGYAya chAshubhAm .. 42..\\
jananIShu cha vartante ye na samyagyudhiShThira .
sadevakeShu lokeShu ye na vartanti mAnavAH .. 43..\\
tena GYAnena viGYAya gati.n chAshubha karmaNAm .
tiryagyonigatAnA.n cha viGYAya gatayaH pR^ithak .. 44..\\
vedavAdA.nstathA chitrAnR^itUnAM paryayA.nstathA .
kShaya.n sa.nvatsarANA.n cha mAsAnAM prakShayaM tathA .. 45..\\
pakShakShaya.n tathA dR^iShTvA divasAnAM cha sa~NkShayam .
kShaya.n vR^iddhi.n cha chandrasya dR^iShTvA pratyakShatastathA .. 46..\\
vR^iddhi.n dR^iShTvA samudrANAM kShayaM teShAM tathA punaH .
kShaya.n dhanAnAM cha tathA punarvR^iddhiM tathaiva cha .. 47..\\
samogAnA.n kShayaM dR^iShTvA yugAnAM cha visheShataH .
kShaya.n cha dR^iShTvA shailAnAM kShayaM cha saritAM tathA .. 48..\\
varNAnA.n cha kShayaM dR^iShTvA kShayAntaM cha punaH punaH .
jarAmR^ityu.n tathA janma dR^iShTvA duHkhAni chaiva ha .. 49..\\
dehadoShA.nstathA GYAtvA teShA.n duHkhaM cha tattvataH .
deva viklavatA.n chaiva samyagviGYAya bhArata .. 50..\\
AtmadoShAMshcha viGYAya sarvAnAtmani saMshritAn .
svadehAdutthitAngandhA.nstathA viGYAya chAshubham .. 51..\\
y
kAnsvagAtrodbhavAndoShAnpashyasyamitavikrama .
etanme saMshaya.n kR^itsna.n vaktumarhasi tattvataH .. 52..\\
bhii
pa~ncha doShAnprabho dehe pravadanti manIShiNaH .
mArgaGYAH kApilAH sA~NkhyAH shR^iNu tAnarisUdana .. 53..\\
kAmakrodhau bhayaM nidrA pa~nchamaH shvAsa uchyate .
ete doShAH sharIreShu dR^ishyante sarvadehinAm .. 54..\\
chhindanti kShamayA krodha.n kAma.n sa~NkalpavarjanAt .
sattvasaMshIlanAnnidrAmapramAdAdbhaya.n tathA .
chhindanti pa~nchama.n shvAsaM laghvAhAratayA nR^ipa .. 55..\\
guNAnguNashatairGYAtvA doShAndoShashatairapi .
hetUnhetushataishchitraishchitrAnviGYAya tattvataH .. 56..\\
apAM phenopama.n lokaM viShNormAyA shatairvR^itam .
chittabhitti pratIkAshaM nala sAramanarthakam .. 57..\\
tamaH shvabhra nibha.n dR^iShTvA varShabudbuda saMnibham .
nAsha prAya.n sukhAddhInaM nAshottaramabhAvagam .
rajastamasi saMmagnaM pa~Nke dvipamivAvasham .. 58..\\
sA~NkhyA rAjanmahAprAGYAstyaktvA dehaM prajA kR^itam .
GYAnaGYeyena sA~Nkhyena vyApinA mahatA nR^ipa .. 59..\\
rAjasAnashubhAngandhA.nstAmasAMshcha tathAvidhAn .
puNyAMshcha sAttvikAngandhAnsparshajAndehasaMshritAn .
chhittvAshu GYAnashastreNa tapo dandena bhArata .. 60..\\
tato duHkhodaka.n ghoraM chintAshokamahAhradam .
vyAdhimR^ityumahAgrAhaM mahAbhayamahoragam .. 61..\\
tamaH kUrma.n rajo mInaM praGYayA santarantyuta .
snehapa~Nka.n jarA durga.n sparshadvIpamarindama .. 62..\\
karmAgAdha.n satyatIraM sthitavratamidaM nR^ipa .
hi.nsA shIghramahAvegaM nAnA rasamahAkaram .. 63..\\
nAnA prItimahAratna.n duHkhajvara samIraNam .
shokatR^iShNA mahAvarta.n tIskna vyAdhimahAgajam .. 64..\\
asthi sa~NghAtasa~NghAta.n shleShma phenamarindama .
dAnamuktAkaraM bhIma.n shonita hrada vidrutam .. 65..\\
hasitotkruShTa nirghoShaM nAnA GYAnasudustaram .
rodanAshru malakShAra.n sa~NgatyAgaparAyanam .. 66..\\
punarA janma lokaughaM putra bAndhavapattanam .
ahi.nsA satyamaryAdaM prANa tyAgamahormiNam .. 67..\\
vedAntagamana dvIpa.n sarvabhUtadayodadhim .
mokShaduShprApa viShaya.n vadavA mukhasAgaram .. 68..\\
taranti munayaH siddhA GYAnayogena bhArata .
tIrtvA cha dustara.n janma vishanti vimalaM nabhaH .. 69..\\
tatastAnsukR^itInsA~NkhyAnsUryo vahati rashmibhiH .
padmatantuvadAvishya pravahanviShayAnnR^ipa .. 70..\\
tatra tAnpravaho vAyuH pratigR^ihNAti bhArata .
vItarAgAnyatInsiddhAnvIryayuktA.nstapodhanAn .. 71..\\
sUkShmaH shItaH sugandhI cha sukhasparshashcha bhArata .
saptAnAM marutA.n shreShTho lokAngachchhati yaH shubhAn .
sa tAnvahati kaunteya nabhasaH paramA.n gatim .. 72..\\
nabho vahati lokesha rajasaH paramA.n gatim .
rajo vahati rAjendra sattvasya paramA.n gatim .. 73..\\
sattva.n vahati shuddhAtmanparaM nArAyaNaM prabhum .
prabhurvahati shuddhAtmA paramAtmAnamAtmanA .. 74..\\
paramAtmAnamAsAdya tadbhUtAyatanAmalAH .
amR^itatvAya kalpante na nivartanti chAbhibho .
paramA sA gatiH pArtha nirdvandvAnAM mahAtmanAm .. 75..\\
y
sthAnamuttamamAsAdya bhagavanta.n sthiravratAH .
Ajanma maraNa.n vA te smarantyupa na vAnagha .. 76..\\
yadatra tathya.n tanme tva.n yathAvadvaktumarhasi .
tvadR^ite mAnavaM nAnyaM prastumarhAmi kaurava .. 77..\\
mokShadoSho mahAneSha prApya siddhi.n gatAnR^iShIn .
yadi tatraiva viGYAne vartante yatayaH pare .. 78..\\
pravR^itti lakShaNa.n dharmaM pashyAmi paramaM nR^ipa .
magnasya hi pare GYAne kiM nu duHkhataraM bhavet .. 79..\\
bhii
yathAnyAya.n tvayA tAta prashnaH pR^iShTaH susa~NkaTaH .
buddhAnAmapi saMmohaH prashne.asminbharatarShabha .
atrApi tattvaM parama.n shR^iNu samyagbhayeritam .. 80..\\
buddhishcha paramA yatra kApilAnAM mahAtmanAm .
indriyANyapi budhyante svadeha.n dehino nR^ipa .
kAraNAyAtmanastAni sUkShmaH pashyati taistu saH .. 81..\\
AtmanA viprahInAni kAShTha kundya samAni tu .
vinashyanti na sandehaH phenA iva mahArNave .. 82..\\
indriyaiH saha suptasya dehinaH shatrutApana .
sUkShmashcharati sarvatra nabhasIva samIraNaH .. 83..\\
sa pashyati yathAnyAya.n sparshAnspR^ishati chAbhibho .
budhyamAno yathApUrvamakhileneha bhArata .. 84..\\
indriyANIha sarvANi sve sve sthAne yathAvidhi .
anIshatvAtpralIyante sarpA hataviShA iva .. 85..\\
indriyANA.n tu sarveShA.n svasthAneShveva sarvashaH .
Akramya gatayaH sUkShmAshcharatyAtmA na saMshayaH .. 86..\\
sattvasya cha guNAnkR^itsnAnrajasashcha guNAnpunaH .
guNAMshcha tamasaH sarvAnguNAnbuddheshcha bhArata .. 87..\\
guNAMshcha manasastadvannabhasashcha guNA.nstathA .
guNAnvAyoshcha dharmAtma.nstejasashcha guNAnpunaH .. 88..\\
apA.n guNA.nstathA pArtha pArthivAMshcha guNAnapi .
sarvAtmanA guNairvyApya kShetraGYaH sa yudhiShThira .. 89..\\
AtmA cha yAti kShetraGYa.n karmaNI cha shubhAshubhe .
shiShyA iva mahAtmAnamindriyANi cha ta.n vibho .. 90..\\
prakR^iti.n chApyatikramya gachchhatyAtmAnamavyayam .
paraM nArAyaNAtmAnaM nirdvandvaM prakR^iteH param .. 91..\\
vimuktaH puNyapApebhyaH praviShTastamanAmayam .
paramAtmAnamaguNaM na nivartati bhArata .. 92..\\
shiShTa.n tvatra manastAta indriyANi cha bhArata .
Agachchhanti yathAkAla.n guroH sandeshakAriNaH .. 93..\\
shakya.n chAlpena kAlena shAntiM prAptuM guNArthinA .
eva.n yuktena kaunteya yuktaGYAnena mokShiNA .. 94..\\
sA~NkhyA rAjanmahAprAGYA gachchhanti paramA.n gatim .
GYAnenAnena kaunteya tulya.n GYAnaM na vidyate .. 95..\\
atra te saMshayo mA bhUjGYAna.n sA~NkhyaM paraM matam .
akShara.n dhruvamavyaktaM pUrvaM brahma sanAtanam .. 96..\\
anAdimadhyanidhanaM nirdvandva.n kartR^ishAshvatam .
kUtastha.n chaiva nityaM cha yadvadanti shamAtmakAH .. 97..\\
yataH sarvAH pravartante sarga pralaya vikriyAH .
yachcha sha.nsanti shAstreShu vadanti paramarShayaH .. 98..\\
sarve viprAshcha devAshcha tathAgamavido janAH .
brahmaNyaM parama.n devamanantaM parato.achyutam .. 99..\\
prArthayantashcha ta.n viprA vadanti guNabuddayaH .
samyagyuktAstathA yogAH sA~NkhyAshchAmitadarshanAH .. 100..\\
amUrtestasya kaunteya sA~NkhyaM mUrtiriti shrutiH .
abhiGYAnAni tasyAhurmata.n hi bharatarShabha .. 101..\\
dvividhAnIha bhUtAni pR^ithivyAM pR^ithivIpate .
ja~NgamAgama sa~nj~nAni ja~Ngama.n tu vishiShyate .. 102..\\
GYAnaM mahadyaddhi mahatsu rAjan
vedeShu sA~NkhyeShu tathaiva yoge .
yachchApi dR^iShTa.n vividhaM purANaM
sA~NkhyAgata.n tannikhilaM narendra .. 103..\\
yachchetihAseShu mahatsu dR^iShTaM
yachchArthashAstre nR^ipa shiShTajuShTe .
GYAna.n cha loke yadihAsti kiM chit
sA~NkhyAgata.n tachcha mahanmahAtman .. 104..\\
shamashcha dR^iShTaH paramaM bala.n cha
GYAna.n cha sUkShmaM cha yathAvaduktam .
tapA.nsi sUkShmANi sukhAni chaiva
sA~Nkhye yathAvadvihitAni rAjan .. 105..\\
viparyaye tasya hi pArtha devAn
gachchhanti sA~NkhyAH satata.n sukhena .
tAMshchAnusa~ncArya tataH kR^itArthAH
patanti vipreShu yateShu bhUyaH .. 106..\\
hitvA cha dehaM pravishanti mokShaM
divaukaso dyAmiva pArtha sA~NkhyAH .
tato.adhika.n te.abhiratA mahArhe
sA~Nkhye dvijAH pArthiva shiShTajuShTe .. 107..\\
teShAM na tiryaggamana.n hi dR^iShTaM
nAvAggatiH pApakR^itAM nivAsaH .
na chAbudhAnAmapi te dvijAtayo
ye GYAnametannR^ipate.anuraktAH .. 108..\\
sA~Nkya.n vishAlaM paramaM purANaM
mahArNava.n vimalamudArakAntam .
kR^itsna.n cha sA~NkhyaM nR^ipate mahAtmA
nArAyaNo dhArayate.aprameyam .. 109..\\
etanmayoktaM naradeva tattvaM
nArAyaNo vishvamidaM purANam .
sa sarga kAle cha karoti sargaM
sa.nhAra kAle cha tadatti bhUyaH .. 110..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 291}
y
ki.n tadakSharamityukta.n yasmAnnAvArtate punaH .
ki.n cha tatkSharamityukta.n yasmAdAvartate punaH .. 1..\\
akSharakSharayorvyaktimichchhAmyariniShUdana .
upalabdhuM mahAbAho tattvena kurunandana .. 2..\\
tva.n hi GYAnanidhirviprairuchyase vedapAragaiH .
R^iShibhishcha mahAbhAgairyatibhishcha mahAtmabhiH .. 3..\\
sheShamalpa.n dinAnAM te dakShiNAyana bhAskare .
AvR^itte bhagavatyarke gantAsi paramA.n gatim .. 4..\\
tvayi pratigate shreyaH kutaH shroShyAmahe vayam .
kuruvaMshapradIpastva.n GYAnadravyeNa dIpyase .. 5..\\
tadetachchhrotumichchhAmi tvattaH kurukulodvaha .
na tR^ipyAmIha rAjendra shR^iNvannamR^itamIdR^isham .. 6..\\
bhii
atra te vartayiShye.ahamitihAsaM purAtanam .
vasiShThasya cha sa.nvAda.n karAla janakasya cha .. 7..\\
vasiShTha.n shreShThamAsInamR^iShINAM bhAskaradyutim .
paprachchha janako rAjA GYAnaM naiHshreyasaM param .. 8..\\
paramadhyAtmakushalamadhyAtmagatinishchayam .
maitrAvaruNimAsInamabhivAdya kR^itA~njaliH .. 9..\\
svakSharaM prashrita.n vAkyaM madhura.n chApyanulbanam .
paprachchharShivara.n rAjAnkarAla janakaH purA .. 10..\\
bhagava~nshrotumichchhAmi paraM brahma sanAtanam .
yasmAnna punarAvR^ittimApnuvanti manIShiNaH .. 11..\\
yachcha tatkSharamityukta.n yatreda.n kSharate jagat .
yachchAkSharamiti prokta.n shiva.n kShemyamanAmayam .. 12..\\
vasistha
shrUyatAM pR^ithivIpAla kSharatIda.n yathA jagat .
yanna kSharati pUrveNa yAvatkAlena chApyatha .. 13..\\
yuga.n dvAdasha sAhasraM kalpa.n viddhi chaturguNam .
dasha kalpashatAvR^itta.n tadAharbrAhmamuchyate .
rAtrishchaitAvatI rAjanyasyAnte pratibudhyate .. 14..\\
sR^ijatyananta karmANaM mahAntaM bhUtamagrajam .
mUrtimantamamUrtAtmA vishva.n shambhuH svayambhuvaH .
animA laghimA prAptirIshAna.n jyotiravyayam .. 15..\\
sarvataH pAni pAdAnta.n sarvato.akShishiromukham .
sarvataH shrutimalloke sarvamAvR^itya tiShThati .. 16..\\
hiraNyagarbho bhagavAneSha buddhiriti smR^itaH .
mahAniti cha yogeShu viri~ncha iti chApyuta .. 17..\\
sA~Nkhye cha pathyate shAstre nAmabhirbahudhAtmakaH .
vichitrarUpo vishvAtmA ekAkShara iti smR^itaH .. 18..\\
vR^itaM naikAtmaka.n yena kR^itsna.n trailokyamAtmanA .
tathaiva bahurUpatvAdvishvarUpa iti smR^itaH .. 19..\\
eSha vai vikriyApannaH sR^ijatyAtmAnamAtmanA .
aha~NkAraM mahAtejAH prajApatimaha~NkR^itam .. 20..\\
avyaktAdvyaktamutpanna.n vidyA sargaM vadanti tam .
mahAnta.n chApyaha~NkAramavidyA sargameva cha .. 21..\\
avidhishcha vidhishchaiva samutpannau tathaikataH .
vidyAvidyeti vikhyAte shrutishAstrArtha chintakaiH .. 22..\\
bhUtasargamaha~NkArAttR^itIya.n viddhi pArthiva .
aha~NkAreShu bhUteShu chaturtha.n viddhi vaikR^itam .. 23..\\
vAyurjyotirathAkAshamApo.atha pR^ithivI tathA .
shabdaH sparshashcha rUpa.n cha raso gandhastathaiva cha .. 24..\\
eva.n yugapadutpanna.n dashavargamasaMshayam .
pa~nchama.n viddhi rAjendra bhautikaM sargamarthavat .. 25..\\
shrotra.n tvakchakShuShI jihvA ghrANameva cha pa~nchamam .
vAkcha hastau cha pAdau cha pAyurmedhra.n tathaiva cha .. 26..\\
buddhIndriyANi chaitAni tathA karmendriyANi cha .
sambhUtAnIha yugapanmanasA saha pArthiva .. 27..\\
eShA tattvachaturviMshA sarvAkR^itiShu vartate .
yA.n GYAtvA nAbhishochanti brAhmaNAstattvadarshinaH .. 28..\\
etaddeha.n samAkhyAta.n trailokye sarvadehiShu .
veditavyaM narashreShTha sadevanaradAnave .. 29..\\
sayakShabhUtagandharve sakiMnaramahorage .
sachAraNa pishAche va sadevarShinishAchare .. 30..\\
sadaMsha kIta mashake sapUti kR^imimUShake .
shuni shvapAke vaineye sachandAle sapulkase .. 31..\\
hastyashvakharashArdUle savR^ikShe gavi chaiva ha .
yachcha mUrtimaya.n kiM chitsarvatraitannidarshanam .. 32..\\
jale bhuvi tathAkAshe nAnyatreti vinishchayaH .
sthAna.n dehavatAmasti ityevamanushushruma .. 33..\\
kR^itsnametAvatastAta kSharate vyaktasa~nj~nakam .
ahanyahani bhUtAtmA tataH kShara iti smR^itaH .. 34..\\
etadakSharamityukta.n kSharatIda.n yathA jagat .
jaganmohAtmakaM prAhuravyakta.n vyaktasa~nj~nakam .. 35..\\
mahAMshchaivAgrajo nityametatkShara nidarshanam .
kathita.n te mahArAja yasmAnnAvartate punaH .. 36..\\
pa~nchaviMshatimo viShNurnistattvastattvasa~nj~nakaH .
tattvasaMshrayaNAdetattattvamAhurmanIShiNaH .. 37..\\
yadamUrtyasR^ijadvyakta.n tattanmUrtyadhitiShThati .
chaturviMshatimo vyakto hyamUrtaH pa~nchaviMshakaH .. 38..\\
sa eva hR^idi sarvAsu mUrtiShvAtiShThate.a.atmavAn .
chetayaMshchetano nityaH sarvamUrtiramUrtimAn .. 39..\\
sarga pralaya dharmiNyA asarga pralayAtmakaH .
gochare vartate nityaM nirguNo guNasa~nj~nakaH .. 40..\\
evameSha mahAnAtmA sarga pralaya kovidaH .
vikurvANaH prakR^itimAnabhimanyatyabuddhimAn .. 41..\\
tamaH sattvarajo yuktastAsu tAsviha yoniShu .
lIyate.apratibuddhatvAdabuddha janasevanAt .. 42..\\
saha vAso nivAsAtmA nAnyo.ahamiti manyate .
yo.aha.n so.ahamiti hyuktvA guNAnanu nivartate .. 43..\\
tamasA tAmasAnbhAvAnvividhAnpratipadyate .
rajasA rAjasAMshchaiva sAttvikAnsattvasaMshrayAt .. 44..\\
shuklalohita kR^iShNAni rUpANyetAni trINi tu .
sarvANyetAni rUpANi jAnIhi prAkR^itAni vai .. 45..\\
tAmasA niraya.n yAnti rAjasA mAnuShA.nstathA .
sAttvikA devalokAya gachchhanti sukhabhAginaH .. 46..\\
niShkaivalyena pApena tiryagyonimavApnuyAt .
puNyapApena mAnuShyaM puNyenaikena devatAH .. 47..\\
evamavyaktaviShaya.n kSharamAhurmanIShiNaH .
pa~nchaviMshatimo yo.aya.n GYAnAdeva pravartate .. 48..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 292}
vasistha
evamapratibuddhatvAdabuddhamanuvartate .
dehAddehasahasrANi tathA samabhipadyate .. 1..\\
tiryagyonisahasreShu kadA chiddevatAsvapi .
upapadyati sa.nyogAdguNaiH saha guNakShayAt .. 2..\\
mAnuShatvAddiva.n yAti divo mAnuShyameva cha .
mAnuShyAnnirayasthAnamAnantyaM pratipadyate .. 3..\\
koshakAro yathAtmAna.n kItaH samanurundhati .
sUtratantu guNairnitya.n tathAyamaguNo guNaiH .. 4..\\
dvandvameti cha nirdvandvastAsu tAsviha yoniShu .
shIrSha roge.akShiroge cha dantashUle gala grahe .. 5..\\
jalodare.arshasA.n roge jvara ganda viShUchike .
shvitre kuShThe.agnidAhe cha sidhmApa smArayorapi .. 6..\\
yAni chAnyAni dvandvAni prAkR^itAni sharIriShu .
utpadyante vichitrANi tAnyeShApyabhimanyate .
abhimanyatyabhImAnAttathaiva sukR^itAnyapi .. 7..\\
ekavAsAshcha durvAsAH shAyI nityamadhastathA .
mandUka shAyI cha tathA vIrAsana gatastathA .. 8..\\
chIradhAraNamAkAshe shayana.n sthAnameva cha .
iShTakA prastare chaiva kantaka prastare tathA .. 9..\\
bhasma prastarashAyI cha bhUmishayyAnulepanaH .
vIra sthAnAmbupa~Nke cha shayanaM phalakeShu cha .. 10..\\
vividhAsu cha shayyAsu phalagR^iddhyAnvito.aphalaH .
mu~nja mekhala nagnatva.n kShaumakR^iShNAjinAni cha .. 11..\\
shAnI vAlaparIdhAno vyAghracharma parichchhadaH .
si.nhacharma parIdhAnaH patta vAsAstathaiva cha .. 12..\\
kItakA vasanashchaiva chIravAsAstathaiva cha .
vastrANi chAnyAni bahUnyabhimanyatyabuddhimAn .. 13..\\
bhojanAni vichitrANi ratnAni vividhAni cha .
ekavastrAntarAshitvamekakAlika bhojanam .. 14..\\
chaturthAstama kAlashcha sastha kAlika eva cha .
so rAtrabhojanashchaiva tathaivAstAha bhojanaH .. 15..\\
saptarAtradashAhAro dvAdashAhAra eva cha .
mAsopavAsI mUlAshI phalAhArastathaiva cha .. 16..\\
vAyubhakSho.ambupinyAka gomayAdana eva cha .
gomUtra bhojanashchaiva shAkapuShpAda eva cha .. 17..\\
shaivAla bhojanashchaiva tathAchAmena vartayan .
vartaya~nshIrNaparNaishcha prakIrNa phalabhojanaH .. 18..\\
vividhAni cha kR^ichchhrANi sevate sukhakA~NkShayA .
chAndrAyaNAni vidhivalli~NgAni vividhAni cha .. 19..\\
chAturAshramya panthAnamAshrayatyAshramAnapi .
upAsInashcha pAsandAnguhAH shailA.nstathaiva cha .. 20..\\
viviktAshcha shilA chhAyAstathA prasravaNAni cha .
vividhAni cha japyAni vividhAni vratAni cha .. 21..\\
niyamAnsuvichitrAMshcha vividhAni tapA.nsi cha .
yaGYAMshcha vividhAkArAnvidhIMshcha vividhA.nstathA .. 22..\\
vanikpatha.n dvija kShatra.n vaishyashUdraM tathaiva cha .
dAna.n cha vividhAkAraM dInAndha kR^ipaNeShvapi .. 23..\\
abhimanyatyasambodhAttathaiva trividhAnguNAn .
sattva.n rajastamashchaiva dharmArthau kAma eva cha .
prakR^ityAtmAnamevAtmA evaM pravibhajatyuta .. 24..\\
svadhAkAra vasatkArau svAhAkAranamaskriyAH .
yAjana dhyApana.n dAnaM tathaivAhuH pratigraham .
yajanAdhyayane chaiva yachchAnyadapi ki.n chana .. 25..\\
janmamR^ityuvivAde cha tathA vishasane.api cha .
shubhAshubhamaya.n sarvametadAhuH kriyA patham .. 26..\\
prakR^itiH kurute devI mahApralayameva cha .
divasAnte guNAnetAnabhyetyaiko.avatiShThati .. 27..\\
rashmijAlamivAdityastatkAlena niyachchhati .
evameSho.asakR^itsarva.n krIdArthamahimanyate .. 28..\\
AtmarUpa guNAnetAnvividhAnhR^idayapriyAn .
evameva vikurvANaH sarga pralaya karmaNI .. 29..\\
kriyAkriyA pathe raktastriguNastriguNAtigaH .
kriyAkriyA pathopetastathA taditi manyate .. 30..\\
eva.n dvandvAnyathaitAni vartante mama nityashaH .
mamaivaitAni jAyante bAdhante tAni mAm iti .. 31..\\
nistartavyAnyathaitAni sarvANIti narAdhipa .
manyate.aya.n hyabuddhitvAttathaiva sukR^itAnyapi .. 32..\\
bhoktavyAni mayaitAni devalokagatena vai .
ihaiva chainaM bhokShyAmi shubhAshubhaphalodayam .. 33..\\
sukhameva cha kartavya.n sakR^itkR^itvA sukhaM mama .
yAvadanta.n cha me saukhyaM jAtyAM jAtyAM bhaviShyati .. 34..\\
bhaviShyati cha me duHkha.n kR^itenehApyanantakam .
mahadduHkha.n hi mAnuShyaM niraye chApi majjanam .. 35..\\
nirayAchchApi mAnuShya.n kAlenaiShyAmyahaM punaH .
manuShyatvAchcha devatva.n devatvAtpauruShaM punaH .
manuShyatvAchcha nirayaM paryAyenopagachchhati .. 36..\\
ya eva.n vetti vai nityaM nirAtmAtma guNairvR^itaH .
tena devamanuShyeShu niraye chopapadyate .. 37..\\
mamatvenAvR^ito nitya.n tatraiva parivartate .
sarga koti sahasrANi maraNAntAsu mUrtiShu .. 38..\\
ya eva.n kurute karma shubhAshubhaphalAtmakam .
sa eva phalamashnAti triShu lokeShu mUrtimAn .. 39..\\
prakR^itiH kurute karma shubhAshubhaphalAtmakam .
prakR^itishcha tadashnAti triShu lokeShu kAmagA .. 40..\\
tiryagyonau manuShyatve devaloke tathaiva cha .
trINi sthAnAni chaitAni jAnIyAtprAkR^itAni ha .. 41..\\
ali~NgAM prakR^iti.n tvAhurli~NgairanumimImahe .
tathaiva pauruSha.n li~NgamanumAnAddhi pashyati .. 42..\\
sa li~NgAntaramAsAdya prAkR^ita.n li~NgamavraNam .
vraNadvArANyadhiShThAya karmANyAtmani manyate .. 43..\\
shrotrAdIni tu sarvANi pa~ncha karmendriyANi cha .
vAgAdIni pravartante guNeShveva guNaiH saha .
ahametAni vai kurvanmamaitAnIndriyANi cha .. 44..\\
nirindriyo.abhimanyeta vraNavAnasmi nirvranaH .
ali~Ngo li~NgamAtmAnamakAlaH kAlamAtmanaH .. 45..\\
asattva.n sattvamAtmAnamatattva.n tattvamAtmanaH .
amR^ityurmR^ityumAtmAnamacharashcharamAtmanaH .. 46..\\
akShetraH kShetramAtmAnamasargaH sargamAtmanaH .
atapAstapa AtmAnamagatirgatimAtmanaH .. 47..\\
abhavo bhavamAtmAnamabhayo bhayamAtmanaH .
akSharaH kSharamAtmAnamabuddhistvabhimanyate .. 48..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 293}
vasistha
evamapratibuddhatvAdabuddha janasevanAt .
sarga koti sahasrANi patanAntAni gachchhati .. 1..\\
dhAmnA dhAma sahasrANi maraNAntAni gachchhati .
tiryagyonau manuShyatve devaloke tathaiva cha .. 2..\\
chandramA iva koshAnAM punastatra sahasrashaH .
lIyate.apratibuddhatvAdevameSha hyabuddhimAn .. 3..\\
kalAH pa~nchadashA yonistaddhAma iti pathyate .
nityametadvijAnIhi somaH sodashamI kalA .. 4..\\
kalAyA.n jAyate.ajasraM punaH punarabuddhimAn .
dhAma tasya payu~njanti bhUya eva tu jAyate .. 5..\\
sodashI tu kalA sUkShmA sa soma upadhAryatAm .
na tUpayujyate devairdevAnupayunakti sA .. 6..\\
eva.n tAM kShapayitvA hi jAyate nR^ipasattama .
sA hyasya prakR^itirdR^iShTA tatkShayAnmokSha uchyate .. 7..\\
tadeva.n sodasha kala.n dehamavyaktasa~nj~nakam .
mamAyamiti manvAnastatraiva parivartate .. 8..\\
pa~nchaviMshastathaivAtmA tasyaivA pratibodhanAt .
vimalasya vushuddhasya shuddhAnila niShevanAt .. 9..\\
ashuddha eva shuddhAtmA tAdR^igbhavati pArthiva .
abuddha sevanAchchApi buddho.apyabudhatA.n vrajet .. 10..\\
tathaivApratibuddho.api GYeyo nR^ipatisattama .
prakR^itestriguNAyAstu sevanAtprAkR^ito bhavet .. 11..\\
karaalajanaka
akSharakSharayoreSha dvayoH sambandha iShyate .
strIpu.nsorvApi bhagavansambandhastadvaduchyate .. 12..\\
R^ite na puruSheNeha strI garbha.n dhArayatyuta .
R^ite striyaM na puruSho rUpaM nirvartayettathA .. 13..\\
anyonyasyAbhisambandhAdanyonyaguNasaMshrayAt .
rUpaM nirvartayatyetadeva.n sarvAsu yoniShu .. 14..\\
ratyarthamabhisa.nrodhAdanyonyaguNasaMshrayAt .
R^itau nirvartate rUpa.n tadvakShyAmi nidarshanam .. 15..\\
ye guNAH puruShasyeha ye cha mAtR^iguNAstathA .
asthi snAyu cha majjA cha jAnImaH pitR^ijo dvija .. 16..\\
tva~NmA.nsa.n shonita.n chaiva mAtR^ijAnyapi shushruma .
evametaddvijashreShTha veda shAstreShu pathyate .. 17..\\
pramANa.n yachcha vedoktaM shAstroktaM yachcha pathyate .
veda shAstrapramANa.n cha pramANaM ta sanAtanam .. 18..\\
evamevAbhisambaddhau nityaM prakR^itipUruShau .
pashyAmi bhagava.nstasmAnmokShadharmanna vidyate .. 19..\\
atha nAnantara kR^ita.n kiM chideva nidarshanam .
tanmamAchakShva tattvena pratyakSho hyasi sarvathA .. 20..\\
mokShakAmA.n vaya.n chApi kA~NkShAmo yadanAmayam .
adehamajara.n divyamatIndriyamanIshvaram .. 21..\\
vas
yadetaduktaM bhavatA veda shAstranidarshanam .
evametadyathA chaitanna gR^ihNAti tathA bhavAn .. 22..\\
dhAryate hi tvayA grantha ubhayorveda shAstrayoH .
na tu granthasya tattvaGYo yathAvattvaM nareshvara .. 23..\\
yo hi vede cha shAstre cha grantha dhAraNa tatparaH .
na cha granthArtha tattvaGYastasya taddhAraNa.n vR^ithA .. 24..\\
bhAra.n sa vahate tasya granthasyArthaM na vetti yaH .
yastu granthArtha tattvaGYo nAsya granthAgamo vR^ithA .. 25..\\
granthasyArtha.n cha pR^iShTaH sa.nstAdR^isho vaktumarhati .
yathAtattvAbhigamanAdartha.n tasya sa vindati .. 26..\\
yastu sa.nsatsu kathayedgranthArtha.n sthUlabuddhimAn .
sa kathaM mandaviGYAno grantha.n vakShyati nirnayAt .. 27..\\
nirnaya.n chApi chhidrAtmA na ta.n vakShyati tattvataH .
sopahAsAtmatAmeti yasmAchchaivAtmavAnapi .. 28..\\
tasmAttva.n shR^iNu rAjendra yathaitadanudR^ishyate .
yAthAtathyena sA~NkhyeShu yogeShu cha mahAtmasu .. 29..\\
yadeva yogAH pashyanti sA~Nkhyaistadanugamyate .
eka.n sA~Nkhya.n cha yogaM cha yaH pashyati sa buddhimAn .. 30..\\
tvanmA.nsa.n rudhiraM medaH pittaM majjAsthi snAyu cha .
etadaindriyaka.n tAta yadbhavAnidamAha vai .. 31..\\
dravyAddravyasya niShpattirindriyAdindriya.n tathA .
dehAddehamavApnoti bIjAdbIja.n tathaiva cha .. 32..\\
nirindriyasyAbIlasya nirdravyasyAsya dehinaH .
katha.n guNA bhaviShyanti nirguNatvAnmahAtmanaH .. 33..\\
guNA guNeShu jAyante tatraiva nivishanti cha .
eva~NguNAH prakR^itito jAyante cha na santi cha .. 34..\\
tvanmA.nsa.n rudhiraM medaH pittaM majjAsthi snAyu cha .
astau tAnyatha shukreNa jAnIhi prAkR^itAni vai .. 35..\\
pumAMshchaivApumAMshchaiva traili~NgyaM prAkR^ita.n smR^itam .
naiva pumAnpumAMshchaiva sa li~NgItyabhidhIyate .. 36..\\
ali~NgA prakR^itirli~Ngairupalabhyati sAtmajaiH .
yathA puShpa phalairnityamR^itavo mUrtayastathA .. 37..\\
evamapyanumAnena hyali~Ngamupalabhyate .
pa~nchaviMshatimastAta li~NgeShvaniyatAtmakaH .. 38..\\
anAdi nidhano.anantaH sarvadarshI nirAmayaH .
kevala.n tvabhimAnitvAdguNeShvaguNa uchyate .. 39..\\
guNA guNavataH santi nirguNasya kuto guNAH .
tasmAdeva.n vijAnanti ye janA guNadarshinaH .. 40..\\
yadA tvaiSha guNAnsarvAnprAkR^itAnabhimanyate .
tadA sa guNavAneva parameNAnupashyati .. 41..\\
yattadbuddheH paraM prAhuH sA~NkhyA yogAshcha sarvashaH .
budhyamAnaM mahAprAGYamabuddha parivarjanAt .. 42..\\
aprabuddhamathAvyakta.n saguNaM prAhurIshvaram .
nirguNa.n cheshvaraM nityamadhiShThAtArameva cha .. 43..\\
prakR^iteshcha guNAnA.n cha pa~nchaviMshatikaM budhAH .
sA~Nkhyayoge cha kushalA budhyante paramaiShiNaH .. 44..\\
yadA prabuddhAstvavyaktamavasthA janma bhIravaH .
budhyamAnaM prabudhyanti gamayanti sama.n tadA .. 45..\\
etannidarshana.n samyagasamyaganudarshanam .
budhyamAnAprabuddhAbhyAM pR^ithakpR^ithagarindama .. 46..\\
paraspareNaitadukta.n kSharAkShara nidarshanam .
ekatvamakSharaM prAhurnAnAtva.n kSharamuchyate .. 47..\\
pa~nchaviMshati niShTho.aya.n yadAsamyakpravartate .
ekatva.n darshanaM chAsya nAnAtvaM chApyadarshanam .. 48..\\
tattvanistattvayoretatpR^ithageva nidarshanam .
pa~nchaviMshati sarga.n tu tattvamAhurmanIShiNaH .. 49..\\
nistattvaM pa~nchaviMshasya paramAhurnidarshanam .
vargasya vargamAchAra.n tattvaM tattvAtsanAtanam .. 50..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 294}