v
kR^itodaka.n tu rAjAnaM dhR^itarAShTra.n yudhiShThiraH .
puraskR^itya mahAbAhuruttatArAkulendriyaH .. 1..\\
uttIrya cha mahIpAlo bAShpavyAkulalochanaH .
papAta tIre ga~NgAyA vyAdhaviddha iva dvipaH .. 2..\\
ta.n sIdamAna.n jagrAha bhImaH kR^iShNena choditaH .
maivamityabravIchchaina.n kR^iShNaH parabalArdanaH .. 3..\\
tamArtaM patitaM bhUmau nishvasantaM punaH punaH .
dadR^ishuH pANDavA rAjandharmAtmAna.n yudhiShThiram .. 4..\\
ta.n dR^iShTvA dInamanasaM gatasattvaM janeshvaram .
bhUyaH shokasamAviShTAH pANDavAH samupAvishan .. 5..\\
rAjA cha dhR^itarAShTrastamupAsIno mahAbhujaH .
vAkyamAha mahAprAGYo mahAshokaprapIDitam .. 6..\\
uttiShTha kurushArdUla kuru kAryamanantaram .
kShatradharmeNa kauravya jiteyamavanistvayA .. 7..\\
tAM bhu~NkShva bhrAtR^ibhiH sArdha.n suhR^idbhishcha janeshvara .
na shochitavyaM pashyAmi tvayA dharmabhR^itA.n vara .. 8..\\
shochitavyaM mayA chaiva gAndhAryA cha vishAM pate .
putrairvihIno rAjyena svapnalabdhadhano yathA .. 9..\\
ashrutvA hitakAmasya vidurasya mahAtmanaH .
vAkyAni sumahArthAni paritapyAmi durmatiH .. 10..\\
uktavAneSha mAM pUrva.n dharmAtmA divyadarshanaH .
duryodhanAparAdhena kula.n te vinashiShyati .. 11..\\
svasti chedichchhase rAjankulasyAtmana eva cha .
vadhyatAmeSha duShTAtmA mando rAjasuyodhanaH .. 12..\\
karNashcha shakunishchaiva mainaM pashyatu karhi chit .
dyUtasampAtamapyeShAmapramatto nivAraya .. 13..\\
abhiShechaya rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
sa pAlayiShyati vashIdharmeNa pR^ithivImimAm .. 14..\\
atha nechchhasi rAjAna.n kuntIputra.n yudhiShThiram .
meDhI bhUtaH svaya.n rAjyaM pratigR^ihNIShva pArthiva .. 15..\\
sama.n sarveShu bhUteShu vartamAnaM narAdhipa .
anujIvantu sarve tvA.n GYAtayo GYAtivardhana .. 16..\\
evaM bruvati kaunteya vidure dIrghadarshini .
duryodhanamahaM pApamanvavarta.n vR^ithA matiH .. 17..\\
ashrutvA hyasya vIrasya vAkyAni madhurANyaham .
phalaM prApya mahadduHkhaM nimagnaH shokasAgare .. 18..\\
vR^iddhau hi te svaH pitarau pashyAvA.n duHkhitau nR^ipa .
na shochitavyaM bhavatA pashyAmIha janAdhipa .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
v
evamuktastu rAGYA sa dhR^itarAShTreNa dhImatA .
tUShNIM babhUva medhAvI tamuvAchAtha keshavaH .. 1..\\
atIva manasA shokaH kriyamANo janAdhipa .
santApayati vaitasya pUrvapretAnpitAmahAn .. 2..\\
yajasva vividhairyaGYairbahubhiH svAptadakShiNaiH .
devA.nstarpaya somena svadhayA cha pitR^Inapi .. 3..\\
tvadvidhasya mahAbuddhe naitadadyopapadyate .
vidita.n veditavya.n te kartavyamapi te kR^itam .. 4..\\
shrutAshcha rAjadharmAste bhIShmAdbhAgIrathI sutAt .
kR^iShNadvaipAyanAchchaiva nAradAdvidurAttathA .. 5..\\
nemAmarhasi mUDhAnA.n vR^itti.n tvamanuvartitum .
pitR^ipaitAmahI.n vR^ittimAsthAya dhuramudvaha .. 6..\\
yukta.n hi yashasA kShatraM svargaM prAptumasaMshayam .
na hi kashchana shUrANAM nihato.atra parA~NmukhaH .. 7..\\
tyaja shokaM mahArAja bhavitavya.n hi tattathA .
na shakyAste punardraShTu.n tvayA hyasminraNe hatAH .. 8..\\
etAvaduktvA govindo dharmarAja.n yudhiShThiram .
virarAma mahAtejAstamuvAcha yudhiShThiraH .. 9..\\
govinda mayi yA prItistava sA viditA mama .
sauhR^idena tathA premNA sadA mAm anukampase .. 10..\\
priya.n tu me syAtsumahatkR^itaM chakragadAdhara .
shrImanprItena manasA sarva.n yAvadanandana .. 11..\\
yadi mAmanujAnIyAdbhavAngantu.n tapovanam .
na hi shAntiM prapashyAmi ghAtayitvA pitAmaham .
karNa.n cha puruShavyAghra.n sa~NgrAmeShvapalAyinam .. 12..\\
karmaNA yena muchyeyamasmAtkrUrAdarindama .
karmaNastadvidhatsveha yena shudhyati me manaH .. 13..\\
tameva.n vAdinaM vyAsastataH provAcha dharmavit .
sAntvayansumahAtejAH shubha.n vachanamarthavat .. 14..\\
akR^itA te matistAta punarbAlyena muhyase .
kimAkAshe vaya.n sarve pralapAma muhurmuhuH .. 15..\\
viditAH kShatradharmAste yeShA.n yuddhena jIvikA .
yathA pravR^itto nR^ipatirnAdhibandhena yujyate .. 16..\\
mokShadharmAshcha nikhilA yAthAtathyena te shrutAH .
asakR^ichchaiva sandehAchchhinnAste kAmajA mayA .. 17..\\
ashraddadhAno durmedhA luptasmR^itirasi dhruvam .
maivaM bhava na te yuktamidamaGYAnamIdR^isham .. 18..\\
prAyashchittAni sarvANi viditAni cha te.anagha .
yuddhadharmAshcha te sarve dAnadharmAshcha te shrutAH .. 19..\\
sa katha.n sarvadharmaGYaH sarvAgama vishAradaH .
parimuhyasi bhUyastvamaGYAnAdiva bhArata .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
v
yudhiShThira tava praGYA na samyagiti me matiH .
na hi kashchitsvayaM martyaH svavashaH kurute kriyAH .. 1..\\
IshvareNa niyukto.aya.n sAdhvasAdhu cha mAnavaH .
karoti puruShaH karma tatra kA paridevanA .. 2..\\
AtmAnaM manyase chAtha pApakarmANamantataH .
shR^iNu tatra yathA pApamapAkR^iShyeta bhArata .. 3..\\
tapobhiH kratubhishchaiva dAnena cha yudhiShThira .
taranti nityaM puruShA ye sma pApAni kurvate .. 4..\\
yaGYena tapasA chaiva dAnena cha narAdhipa .
pUyante rAjashArdUla narA duShkR^itakarmiNaH .. 5..\\
asurAshcha surAshchaiva puNyahetormakhakriyAm .
prayatante mahAtmAnastasmAdyaGYAH parAyaNam .. 6..\\
yaGYaireva mahAtmAno babhUvuradhikAH surAH .
tato devAH kriyAvanto dAnavAnabhyadharShayan .. 7..\\
rAjasUyAshvamedhau cha sarvamedha.n cha bhArata .
naramedha.n cha nR^ipate tvamAhara yudhiShThira .. 8..\\
yajasva vAjimedhena vidhivaddakShiNAvatA .
bahu kAmAnna vittena rAmo dAsharathiryathA .. 9..\\
yathA cha bharato rAjA dauHShantiH pR^ithivIpatiH .
shAkuntalo mahAvIryastava pUrvapitAmahaH .. 10..\\
y
asaMshaya.n vAjimedhaH pAvayetpR^ithivIm api .
abhiprAyastu me kashchitta.n tva.n shrotumihArhasi .. 11..\\
ima.n GYAtibadha.n kR^itvA sumahAntaM dvijottama .
dAnamalpaM na shakyAmi dAtu.n vitta.n cha nAsti me .. 12..\\
na cha bAlAnimAndInAnutsahe vasu yAchitum .
tathaivArdra vraNAnkR^ichchhre vartamAnAnnR^ipAtmajAn .. 13..\\
svaya.n vinAshya pR^ithivIM yaGYArthe dvijasattama .
karamAhArayiShyAmi katha.n shokaparAyaNAn .. 14..\\
duryodhanAparAdhena vasudhA vasudhAdhipAH .
pranaShTA yojayitvAsmAnakIrtyA munisattama .. 15..\\
duryodhanena pR^ithivI kShayitA vittakAraNAt .
koshashchApi vishIrNo.asau dhArtarAShTrasya durmateH .. 16..\\
pR^ithivI dakShiNA chAtra vidhiH prathamakalpikaH .
vidvadbhiH paridR^iShTo.aya.n shiShTo vidhiviparyayaH .. 17..\\
na cha pratinidhi.n kartuM chikIrShAmi tapodhana .
atra me bhagavansamyaksAchivya.n kartumarhasi .. 18..\\
v
evamuktastu pArthena kR^iShNadvaipAyanastadA .
muhUrtamanusa~ncintya dharmarAjAnamabravIt .. 19..\\
vidyate draviNaM pArtha girau himavati sthitam .
utsR^iShTaM brAhmaNairyaGYe maruttasya mahIpateH .
tadAnayasva kaunteya paryApta.n tadbhaviShyati .. 20..\\
y
katha.n yaGYe maruttasya draviNa.n tatsamAchitam .
kasmiMshcha kAle sa nR^ipo babhUva vadatA.n vara .. 21..\\
v
yadi shushrUShase pArtha shR^iNu kArandhamaM nR^ipam .
yasminkAle mahAvIryaH sa rAjAsInmahAdhanaH .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
y
shushrUShe tasya dharmaGYa rAjarSheH parikIrtanam .
dvaipAyana maruttasya kathAM prabrUhi me.anagha .. 1..\\
v
AsItkR^itayuge pUrvaM manurdaNDadharaH prabhuH .
tasya putro maheShvAsaH prajAtiriti vishrutaH .. 2..\\
prajAterabhavatputraH kShupa ityabhivishrutaH .
kShupasya putrastvikShvAkurmahIpAlo.abhavatprabhuH .. 3..\\
tasya putrashata.n rAjannAsItparamadhArmikam .
tA.nsttu sarvAnmahIpAlAnikShvAkurakarotprabhuH .. 4..\\
teShA.n jyeShThastu viMsho.abhUtpratimAnaM dhanuShmatAm .
viMshasya putraH kalyANo viviMsho nAma bhArata .. 5..\\
viviMshasya sutA rAjanbabhUvurdasha pa~ncha cha .
sarve dhanuShi vikrAntA brahmaNyAH satyavAdinaH .. 6..\\
dAnadharmaratAH santaH satataM priyavAdinaH .
teShA.n jyeShThaH khanI netraH sa tAnsarvAnapIDayat .. 7..\\
svanInetrastu vikrAnto jitvA rAjyamakaNTakam .
nAshaknodrakShitu.n rAjyaM nAnvarajyanta taM prajAH .. 8..\\
tamapAsya cha tadrAShTra.n tasya putra.n suvarchasam .
abhyaShi~nchata rAjendra mudita.n chAbhavattadA .. 9..\\
sa piturvikriyA.n dR^iShTvA rAjyAnnirasanaM tathA .
niyato vartayAmAsa prajAhitachikIrShayA .. 10..\\
brahmaNyaH satyavAdI cha shuchiH shama damAnvitaH .
prajAsta.n chAnvarajyanta dharmanityaM manasvinam .. 11..\\
tasya dharmapravR^ittasya vyashIryatkoshavAhanam .
ta.n kShINakosha.n sAmantAH samantAtparyapIDayan .. 12..\\
sa pIDyamAno bahubhiH kShINakoshastvavAhanaH .
ArtimArchhatparA.n rAjA saha bhR^ityaiH pureNa cha .. 13..\\
na chainaM parihartu.n te.ashaknuvanparisa~NkShaye .
samyagvR^itto hi rAjA sa dharmanityo yudhiShThira .. 14..\\
yadA tu paramAmArti.n gato.asau sa puro nR^ipaH .
tataH pradadhmau sa karaM prAdurAsIttato balam .. 15..\\
tatastAnajayatsarvAnprAtisImAnnarAdhipAn .
etasmAtkAraNAdrAjanvishrutaH sa karandhamaH .. 16..\\
tasya kArandhamaH putrastretAyugamukhe.abhavat .
indrAdanavaraH shrImAndevairapi sudurjayaH .. 17..\\
tasya sarve mahIpAlA vartante sma vashe tadA .
sa hi samrADabhUtteShA.n vR^ittena cha balena cha .. 18..\\
avikShinnAma dharmAtmA shauryeNendra samo.abhavat .
yaGYashIlaH karma ratirdhR^itimAnsa.nyatendriyaH .. 19..\\
tejasAdityasadR^ishaH kShamayA pR^ithivIsamaH .
bR^ihaspatisamo buddhyA himavAniva susthiraH .. 20..\\
karmaNA manasA vAchA damena prashamena cha .
manA.nsyArAdhayAmAsa prajAnA.n sa mahIpatiH .. 21..\\
ya Ije hayamedhAnA.n shatena vidhivatprabhuH .
yAjayAmAsa ya.n vidvAnsvayamevA~NgirAH prabhuH .. 22..\\
tasya putro.atichakrAma pitara.n guNavattayA .
marutto nAma dharmaGYashchakravartI mahAyashAH .. 23..\\
nAgAyuta samaprANaH sAkShAdviShNurivAparaH .
sa yakShyamANo dharmAtmA shAtakumbhamayAnyuta .
kArayAmAsa shubhrANi bhAjanAni sahasrashaH .. 24..\\
meruM parvatamAsAdya himavatpArshva uttare .
kA~nchanaH sumahAnpAdastatra karma chakAra saH .. 25..\\
tataH kuNDAni pAtrIshcha piTharANyAsanAni cha .
chakruH suvarNakartAro yeShA.n sa~NkhyA na vidyate .. 26..\\
tasyaiva cha samIpe sa yaGYavATo babhUva ha .
Ije tatra sa dharmAtmA vidhivatpR^ithivIpatiH .
maruttaH sahitaiH sarvaiH prajA pAlairnarAdhipaH .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
y
katha.nvIryaH samabhavatsa rAjA vadatA.n varaH .
katha.n cha jAtarUpeNa samayujyata sa dvija .. 1..\\
kva cha tatsAmprata.n dravyaM bhagavannavatiShThate .
katha.n cha shakyamasmAbhistadavAptuM tapodhana .. 2..\\
v
asurAshchaiva devAshcha dakShasyAsanprajApateH .
apatyaM bahula.n tAta te.aspardhanta parasparam .. 3..\\
tathaivA~NgirasaH putrau vratatulyau babhUvatuH .
bR^ihaspatirbR^ihattejAH sa.nvartashcha tapodhanaH .. 4..\\
tAvapi spardhinau rAjanpR^ithagAstAM parasparam .
bR^ihaspatishcha sa.nvartaM bAdhate sma punaH punaH .. 5..\\
sa bAdhyamAnaH satataM bhrAtrA jyeShThena bhArata .
arthAnutsR^ijya digvAsA vanavAsamarochayat .. 6..\\
vAsavo.apyasurAnsarvAnnirjitya cha nihatya cha .
indratvaM prApya lokeShu tato vavre purohitam .
putrama~Ngiraso jyeShTha.n vipra shreShThaM bR^ihaspatim .. 7..\\
yAjyastva~NgirasaH pUrvamAsIdrAjA karandhamaH .
vIryeNApratimo loke vR^ittena cha balena cha .
shatakraturivaujasvI dharmAtmA saMshitavrataH .. 8..\\
vAhana.n yasya yodhAshcha dravyANi vividhAni cha .
dhyAnAdevAbhavadrAjanmukhavAtena sarvashaH .. 9..\\
sa guNaiH pArthivAnsarvAnvashe chakre narAdhipaH .
sa~njIvya kAlamiShTa.n cha sa sharIro divaM gataH .. 10..\\
babhUva tasya putrastu yayAtiriva dharmavit .
avikShinnAma shatrukShitsa vashe kR^itavAnmahIm .
vikrameNa guNaishchaiva pitevAsItsa pArthivaH .. 11..\\
tasya vAsavatulyo.abhUnmarutto nAma vIryavAn .
putrastamanuraktAbhUtpR^ithivI sAgarAmbarA .. 12..\\
spardhate satata.n sa sma devarAjena pArthivaH .
vAsavo.api maruttena spardhate pANDunandana .. 13..\\
shuchiH sa guNavAnAsInmaruttaH pR^ithivIpatiH .
yatamAno.api ya.n shakro na visheShayati sma ha .. 14..\\
so.ashaknuvanvisheShAya samAhUya bR^ihaspatim .
uvAcheda.n vacho devaiH sahito harivAhanaH .. 15..\\
bR^ihaspate maruttasya mA sma kArShIH katha.n chana .
daiva.n karmAtha vA pitryaM kartAsi mama chetpriyam .. 16..\\
aha.n hi triShu lokeShu surANA.n cha bR^ihaspate .
indratvaM prAptavAneko maruttastu mahIpatiH .. 17..\\
katha.n hyamartyaM brahmastvaM yAjayitvA surAdhipam .
yAjayermR^ityu sa.nyuktaM maruttamavisha~NkayA .. 18..\\
mA.n vA vR^iNIShva bhadra.n te maruttaM vA mahIpatim .
parijyajya marutta.n vA yathAjoShaM bhajasva mAm .. 19..\\
evamuktaH sa kauravya devarAGYA bR^ihaspatiH .
muhUrtamiva sa~ncintya devarAjAnamabravIt .. 20..\\
tvaM bhUtAnAmadhipatistvayi lokAH pratiShThitAH .
namuchervishvarUpasya nihantA tvaM balasya cha .. 21..\\
tvamAjahartha devAnAmeko vIrashriyaM parAm .
tvaM bibharShi bhuva.n dyAM cha sadaiva balasUdana .. 22..\\
paurohitya.n kathaM kR^itvA tava devagaNeshvara .
yAjayeyamahaM martyaM maruttaM pAkashAsana .. 23..\\
samAshvasihi devesha nAhaM martyAya karhi chit .
grahIShyAmi sruva.n yaGYe shR^iNu chedaM vacho mama .. 24..\\
hiraNyaretaso.ambhaH syAtparivarteta medinI .
bhAsa.n cha na raviH kuryAnmatsatya.n vichaledyadi .. 25..\\
bR^ihaspativachaH shrutvA shakro vigatamatsaraH .
prashasyaina.n viveshAtha svameva bhavana.n tadA .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
v
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
bR^ihaspateshcha sa.nvAdaM maruttasya cha bhArata .. 1..\\
devarAjasya samaya.n kR^itamA~Ngirasena ha .
shrutvA marutto nR^ipatirmanyumAhArayattadA .. 2..\\
sa~Nkalpya manasA yaGYa.n karandhama sutAtmajaH .
bR^ihaspatimupAgamya vAgmI vachanamabravIt .. 3..\\
bhagavanyanmayA pUrvamabhigamya tapodhana .
kR^ito.abhisandhiryaGYAya bhavato vachanAdguro .. 4..\\
tamaha.n yaShTumichchhAmi sambhArAH sambhR^itAsh cha me .
yAjyo.asmi bhavataH sAdho tatprApnuhi vidhatsva cha .. 5..\\
b
na kAmaye yAjayitu.n tvAmahaM pR^ithivIpate .
vR^ito.asmi devarAjena pratiGYAta.n cha tasya me .. 6..\\
m
pitryamasmi tava kShetraM bahu manye cha te bhR^isham .
na chAsmyayAjyatAM prApto bhajamAnaM bhajasva mAm .. 7..\\
b
amartya.n yAjayitvAhaM yAjayiShye na mAnuSham .
marutta gachchha vA mA vA nivR^itto.asmyadya yAjanAt .. 8..\\
na tvA.n yAjayitAsmyadya vR^iNu tvaM yamihechchhasi .
upAdhyAyaM mahAbAho yaste yaGYa.n kariShyati .. 9..\\
v
evamuktastu nR^ipatirmarutto vrIDito.abhavat .
pratyAgachchhachcha sa.nvigno dadarsha pathi nAradam .. 10..\\
devarShiNA samAgamya nAradena sa pArthivaH .
vidhivatprA~njalistasthAvathainaM nArado.abravIt .. 11..\\
rAjarShe nAtihR^iShTo.asi kachchitkShema.n tavAnagha .
kva gato.asi kuto vedamaprIti sthAnamAgatam .. 12..\\
shrotavya.n chenmayA rAjanbrUhi me pArthivarShabha .
vyapaneShyAmi te manyu.n sarvayatnairnarAdhipa .. 13..\\
evamukto maruttastu nAradena maharShiNA .
vipralambhamupAdhyAyAtsarvameva nyavedayat .. 14..\\
gato.asmya~NgirasaH putra.n devAchAryaM bR^ihaspatim .
yaGYArthamR^itvija.n draShTu.n sa cha mAM nAbhyanandata .. 15..\\
pratyAkhyAtashcha tenAha.n jIvituM nAdya kAmaye .
parityaktashcha guruNA dUShitashchAsmi nArada .. 16..\\
evamuktastu rAGYA sa nAradaH pratyuvAcha ha .
AvikShitaM mahArAja vAchA sa~njIvayanniva .. 17..\\
rAjanna~NgirasaH putraH sa.nvarto nAma dhArmikaH .
cha~NkramIti dishaH sarvA digvAsA mohayanprajAH .. 18..\\
ta.n gachchha yadi yAjyaM tvAM na vA~nchhati bR^ihaspatiH .
prasannastvAM mahArAja sa.nvarto yAjayiShyati .. 19..\\
m
sa~njIvito.ahaM bhavatA vAkyenAnena nArada .
pashyeya.n kva nu sa.nvarta.n sha.nsa me vadatAM vara .. 20..\\
katha.n cha tasmai varteyaM kathaM mAM na parityajet .
pratyAkhyAtashcha tenApi nAha.n jIvitumutsahe .. 21..\\
n
unmattaveShaM bibhratsa cha~NkramIti yathAsukham .
vArANasI.n tu nagarImabhIkShNamupasevate .. 22..\\
tasyA dvAra.n samAsAdya nyasethAH kuNapa.n kva chit .
ta.n dR^iShTvA yo nivarteta sa sa.nvarto mahIpate .. 23..\\
taM pR^iShThato.anugachchhethA yatra gachchhetsa vIryavAn .
tamekAnte samAsAdya prA~njaliH sharaNa.n vrajeH .. 24..\\
pR^ichchhettvA.n yadi kenAha.n tavAkhyAta iti sma ha .
brUyAstvaM nAradeneti santapta iva shatruhan .. 25..\\
sa chettvAmanuyu~njIta mamAbhigamanepsayA .
sha.nsethA vahnimArUDhaM mAmapi tvamasha~NkayA .. 26..\\
v
sa tatheti pratishrutya pUjayitvA cha nAradam .
abhyanuGYAya rAjarShiryayau vArANasIM purIm .. 27..\\
tatra gatvA yathokta.n sa puryA dvAre mahAyashAH .
kuNapa.n sthApayAmAsa nAradasya vachaH smaran .. 28..\\
yaugapadyena viprashcha sa purI dvAramAvishat .
tataH sa kuNapa.n dR^iShTvA sahasA sa nyavartata .. 29..\\
sa taM nivR^ittamAlakShya prA~njaliH pR^iShThato.anvagAt .
AvikShito mahIpAlaH sa.nvartamupashikShitum .. 30..\\
sa ena.n vijane dR^iShTvA pA.nsubhiH kardamena cha .
shleShmaNA chApi rAjAna.n ShThIvanaishcha samAkirat .. 31..\\
sa tathA bAdhyamAno.api sa.nvartena mahIpatiH .
anvagAdeva tamR^iShiM prA~njaliH samprasAdayan .. 32..\\
tato nivR^itya sa.nvartaH parishrAnta upAvishat .
shItalachchhAyamAsAdya nyagrodhaM bahushAkhinam .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
s
kathamasmi tvayA GYAtaH kena vA kathito.asmi te .
etadAchakShva me tattvamichchhase chetpriyaM mama .. 1..\\
satya.n te bruvataH sarve sampatsyante manorathAH .
mithyA tu bruvato mUrdhA saptadhA te phaliShyati .. 2..\\
m
nAradena bhavAnmahyamAkhyAto hyaTatA pathi .
guruputro mameti tva.n tato me prItiruttamA .. 3..\\
s
satyametadbhavAnAha sa mA.n jAnAti satriNam .
kathayasvaitadekaM me kva nu samprati nAradaH .. 4..\\
m
bhavanta.n kathayitvA tu mama devarShisattamaH .
tato mAmabhyanuGYAya praviShTo havyavAhanam .. 5..\\
shrutvA tu pArthivasyaitatsa.nvartaH parayA mudA .
etAvadahamapyena.n kuryAmiti tadAbravIt .. 6..\\
tato maruttamunmatto vAchA nirbhartsayanniva .
rUkShayA brAhmaNo rAjanpunaH punarathAbravIt .. 7..\\
vAtapradhAnena mayA svachittavashavartinA .
eva.n vikR^itarUpeNa kathaM yAjitumichchhasi .. 8..\\
bhrAtA mama samarthashcha vAsavena cha satkR^itaH .
vartate yAjane chaiva tena karmANi kAraya .. 9..\\
gR^iha.n sva.n chaiva yAjyAshcha sarvA guhyAshcha devatAH .
pUrvajena mamAkShipta.n sharIraM varjita.n tvidam .. 10..\\
nAha.n tenAnanuGYAtastvAmAvikShita karhi chit .
yAjayeya.n kathaM chidvai sa hi pUjyatamo mama .. 11..\\
sa tvaM bR^ihaspati.n gachchha tamanuGYApya chAvraja .
tato.aha.n yAjayiShye tvAM yadi yaShTumihechchhasi .. 12..\\
m
bR^ihaspati.n gataH pUrvamaha.n sa.nvartatachchhR^iNu .
na mA.n kAmayate yAjyamasau vAsava vAritaH .. 13..\\
amara.n yAjyamAsAdya mAmR^iShe mA sma mAnuSham .
yAjayethA marutta.n tvaM martyadharmANamAturam .. 14..\\
spardhate cha mayA vipra sadA vai sa hi pArthivaH .
evamastviti chApyukto bhrAtrA te balavR^itrahA .. 15..\\
sa mAmabhigataM premNA yAjyavanna bubhUShati .
devarAjamupAshritya tadviddhi munipu~Ngava .. 16..\\
so.ahamichchhAmi bhavatA sarvasvenApi yAjitum .
kAmaye samatikrAntu.n vAsava.n tvatkR^itairguNaiH .. 17..\\
na hi me vartate buddhirgantuM brahmanbR^ihaspatim .
pratyAkhyAto hi tenAsmi tathAnapakR^ite sati .. 18..\\
s
chikIrShasi yathAkAma.n sarvametattvayi dhruvam .
yadi sarvAnabhiprAyAnkartAsi mama pArthiva .. 19..\\
yAjyamAnaM mayA hi tvAM bR^ihaspatipurandarau .
dviShetA.n samabhikruddhAvetadekaM samarthaya .. 20..\\
sthairyamatra katha.n te syAtsa tvaM niHsaMshayaM kuru .
kupitastvAM na hIdAnIM bhasma kuryA.n sa bAndhavam .. 21..\\
m
yAvattapetsahasrAMshustiShTheraMshchApi parvatAH .
tAvallokAnna labheya.n tyajeya.n sa~NgataM yadi .. 22..\\
mA chApi shubhabuddhitva.n labheyamiha karhi chit .
samyagGYAne vaiShaye vA tyajeya.n sa~NgataM yadi .. 23..\\
s
AvikShita shubhA buddhirdhIyatA.n tava karmasu .
yAjana.n hi mamApyevaM vartate tvayi pArthiva .. 24..\\
sa.nvidhAsye cha te rAjannakShaya.n dravyamuttamam .
yena devAnsa gandharvA~nshakra.n chAbhibhaviShyasi .. 25..\\
na tu me vartate buddhirdhane yAjyeShu vA punaH .
vipriya.n tu chikIrShAmi bhrAtushchendrasya chobhayoH .. 26..\\
gamayiShyAmi chendreNa samatAm api te dhruvam .
priya.n cha te kariShyAmi satyametadbravImi te .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
s
girerhimavataH pR^iShThe pu~njavAnnAma parvataH .
tapyate yatra bhagavA.nstaponityamumApatiH .. 1..\\
vanaspatInAM mUleShu Ta~NkeShu shikhareShu cha .
guhAsu shailarAjasya yathAkAma.n yathAsukham .. 2..\\
umA sahAyo bhagavAnyatra nityaM maheshvaraH .
Aste shUlI mahAtejA nAnA bhUtagaNAvR^itaH .. 3..\\
tatra rudrAshcha sAdhyAshcha vishve.atha vasavastathA .
yamashcha varuNashchaiva kuberashcha sahAnugaH .. 4..\\
bhUtAni cha pishAchAshchanAsatyAvashvinAvapi .
gandharvApsarasashchaiva yakShA devarShayastathA .. 5..\\
AdityA marutashchaiva yAtudhAnAshcha sarvashaH .
upAsante mahAtmAnaM bahurUpamumApatim .. 6..\\
ramate bhagavA.nstatra kuberAnucharaiH saha .
vikR^itairvikR^itAkAraiH krIDadbhiH pR^ithivIpate .
shriyA jvalandR^ishyate vai bAlAditya samadyutiH .. 7..\\
na rUpa.n dR^ishyate tasya sa.nsthAna.n vA kathaM chana .
nirdeShTuM prANibhiH kaishchitprAkR^itairmA.nsalochanaiH .. 8..\\
noShNaM na shishira.n tatra na vAyurna cha bhAskaraH .
na jarA kShutpipAse vA na mR^ityurna bhayaM nR^ipa .. 9..\\
tasya shailasya pArshveShu sarveShu jayatA.n vara .
dhAtavo jAtarUpasya rashmayaH savituryathA .. 10..\\
rakShyante te kuberasya sahAyairudyatAyudhaiH .
chikIrShadbhiH priya.n rAjankuberasya mahAtmanaH .. 11..\\
tasmai bhagavate kR^itvA namaH sharvAya vedhase .
rudrAya shitikaNThAya surUpAya suvarchase .. 12..\\
kapardine karAlAya haryakShNe varadAya cha .
tryakShNe pUShNo dantabhide vAmanAya shivAya cha .. 13..\\
yAmyAyAvyakta keshAya sadvR^itte sha~NkarAya cha .
kShemyAya hari netrAya sthANave puruShAya cha .. 14..\\
hari keshAya muNDAya kR^ishAyottAraNAya cha .
bhAskarAya sutIrthAya devadevAya ra.nhase .. 15..\\
uShNIShiNe suvaktrAya sahasrAkShAya mIDhuShe .
girishAya prashAntAya yataye chIravAsase .. 16..\\
bilvadaNDAya siddhAya sarvadaNDadharAya cha .
mR^igavyAdhAya mahate dhanvine.atha bhavAya cha .. 17..\\
varAya saumya vaktrAya pashuhastAya varShiNe .
hiraNyabAhave rAjannugrAya pataye dishAm .. 18..\\
pashUnAM pataye chaiva bhUtAnAM pataye tathA .
vR^iShAya mAtR^ibhaktAya senAnye madhyamAya cha .. 19..\\
sruva hastAya pataye dhanvine bhArgavAya cha .
ajAya kR^iShNa netrAya virUpAkShAya chaiva ha .. 20..\\
tIkShNadaMShTrAya tIkShNAya vaishvAnara mukhAya cha .
mahAdyutaye.ana~NgAya sarvA~NgAya prajAvate .. 21..\\
tathA shukrAdhipataye pR^ithave kR^itti vAsase .
kapAlamAline nitya.n suvarNamukuTAya cha .. 22..\\
mahAdevAya kR^iShNAya tryambakAyAnaghAya cha .
krodhanAya nR^isha.nsAya mR^idave bAhushAline .. 23..\\
daNDine taptatapase tathaiva krUrakarmaNe .
sahasrashirase chaiva sahasracharaNAya cha .
namaH svadhA svarUpAya bahurUpAya daMShTriNe .. 24..\\
pinAkinaM mahAdevaM mahAyoginamavyayam .
trishUlapANi.n varada.n tyambakaM bhuvaneshvaram .. 25..\\
tripuraghna.n trinayanaM trilokeshaM mahaujasam .
prabhava.n sarvabhUtAnA.n dhAraNaM dharaNIdharam .. 26..\\
IshAna.n sha~NkaraM sarvaM shivaM vishveshvaraM bhavam .
umApatiM pashupati.n vishvarUpaM maheshvaram .. 27..\\
virUpAkSha.n dasha bhujaM tiShyagovR^iShabhadhvajam .
ugra.n sthANuM shiva.n ghoraM sharvaM gaurI shamIshvaram .. 28..\\
shitikaNThamaja.n shukraM pR^ithuM pR^ithu haraM haram .
vishvarUpa.n virUpAkShaM bahurUpamumApatim .. 29..\\
praNamya shirasA devamana~NgA~Ngahara.n haram .
sharaNya.n sharaNaM yAhi mahAdeva.n chaturmukham .. 30..\\
eva.n kR^itvA namastasmai mahAdevAya ra.nhase .
mahAtmane kShitipate tatsuvarNamavApsyasi .
suvarNamAhariShyantastatra gachchhantu te narAH .. 31..\\
v
ityuktaH sa vachastasya chakre kArandhamAtmajaH .
tato.atimAnuSha.n sarva.n chakre yaGYasya sa.nvidhim .
sauvarNAni cha bhANDAni sa~ncakrustatra shilpinaH .. 32..\\
bR^ihaspatistu tA.n shrutvA maruttasya mahIpateH .
samR^iddhimati devebhyaH santApamakarodbhR^isham .. 33..\\
sa tapyamAno vaivarNya.n kR^ishatvaM chAgamatparam .
bhaviShyati hi me shatruH sa.nvarto vasumAniti .. 34..\\
ta.n shrutvA bhR^ishasantapta.n devarAjo bR^ihaspatim .
abhigamyAmara vR^itaH provAcheda.n vachastadA .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
indra
kachchitsukha.n svapiShi tvaM bR^ihaspate
kachchinmanoGYAH parichArakAste .
kachchiddevAnA.n sukhakAmo.asi vipra
kachchiddevAstvAM paripAlayanti .. 1..\\
b
sukha.n shaye.ahaM shayane mahendra
tathA manoGYAH parichArakA me .
tathA devAnA.n sukhakAmo.asmi shakra
devAshcha mA.n subhR^ishaM pAlayanti .. 2..\\
i
kuto duHkhaM mAnasa.n dehaja.n vA
pANDurvivarNash cha kutastvamadya .
AchakShva me taddvija yAvadetAn
nihanmi sarvA.nstava duHkhakartR^In .. 3..\\
b
maruttamAhurmaghavanyakShyamANaM
mahAyaGYenottama dakShiNena .
ta.n sa.nvarto yAjayiteti me shrutaM
tadichchhAmi na sa ta.n yAjayeta .. 4..\\
i
sarvAnkAmAnanujAto.asi vipra
yastva.n devAnAM mantrayase prodhAH .
ubhau cha te janmamR^ityU vyatItau
ki.n sa.nvartastava kartAdya vipra .. 5..\\
b
devaiH saha tvamasurAnsampraNudya
jighA.nsase.adyApyuta sAnubandhAn .
ya.n yaM samR^iddhaM pashyasi tatra tatra
duHkha.n sapatneShu samR^iddhabhAvaH .. 6..\\
ato.asmi devendra vivarNarUpaH
sapatno me vardhate tannishamya .
sarvopAyairmaghavansaMniyachchha
sa.nvarta.n vA pArthivaM vA maruttam .. 7..\\
i
ehi gachchha prahito jAtavedo
bR^ihaspatiM paridAtuM marutte .
aya.n vai tvA yAjayitA bR^ihaspatis
tathAmara.n chaiva kariShyatIti .. 8..\\
agni
aya.n gachchhAmi tava shakrAdya dUto
bR^ihaspatiM paridAtuM marutte .
vAcha.n satyAM puruhUtasya kartuM
bR^ihaspateshchApachiti.n chikIrShuH .. 9..\\
v
tataH prAyAddhUmaketurmahAtmA
vanaspatInvIrudhashchAvamR^idnan .
kAmAddhimAnte parivartamAnaH
kAShThAtigo mAtarishvena nardan .. 10..\\
m
Ashcharyamadya pashyAmi rUpiNa.n vahnimAgatam .
Asana.n salilaM pAdya.n gAM chopAnaya vai mune .. 11..\\
agni
Asana.n salilaM pAdyaM pratinandAmi te.anagha .
indreNa tu samAdiShTa.n viddhi mA.n dUtamAgatam .. 12..\\
m
kachchichchhrImAndevarAjaH sukhI cha
kachchichchAsmAnprIyate dhUmaketo .
kachchiddevAshchAsya vashe yathAvat
tadbrUhi tvaM mama kArtsnyena deva .. 13..\\
a
shakro bhR^isha.n susukhI pArthivendra
prIti.n chechchhatyajarA.n vai tvayA saH .
devAshcha sarve vashagAstasya rAjan
sandesha.n tva.n shR^iNu me devarAGYaH .. 14..\\
yadarthaM mAM prAhiNottvatsakAshaM
bR^ihaspatiM paridAtuM marutte .
aya.n gururyAjayitA nR^ipa tvAM
martya.n santamamara.n tvAM karotu .. 15..\\
m
sa.nvarto.aya.n yAjayitA dvijo me
bR^ihaspatera~njalireSha tasya .
nAsau deva.n yAjayitvA mahendraM
martya.n santaM yAjayannadya shobhet .. 16..\\
a
ye vai lokA devaloke mahAntaH
samprApsyase tAndevarAjaprasAdAt .
tvA.n chedasau yAjayedvai bR^ihaspatir
nUna.n svarga.n tvaM jayeH kIrtiyuktaH .. 17..\\
tathA lokA mAnuShA ye cha divyAH
prajApateshchApi ye vai mahAntaH .
te te jitA devarAjya.n cha kR^itsnaM
bR^ihaspatishchedyAjayettvAM narendra .. 18..\\
samvarta
mAsmAneva.n tvaM punarAgAH kathaM chid
bR^ihaspatiM paridAtuM marutte .
mA tvA.n dhakShye chakShuShA dAruNena
sa~Nkruddho.ahaM pAvakatannibodha .. 19..\\
v
tato devAnagamaddhUmaketur
dAhAdbhIto vyathito.ashvattha parNavat .
ta.n vai dR^iShTvA prAha shakro mahAtmA
bR^ihaspateH saMnidhau havyavAham .. 20..\\
yattva.n gataH prahito jAtavedo
bR^ihaspatiM paridAtuM marutte .
tatkiM prAha sa nR^ipo yakShyamANaH
kachchidvachaH pratigR^ihNAti tachcha .. 21..\\
a
na te vAcha.n rochayate marutto
bR^ihaspatera~njaliM prAhiNotsaH .
sa.nvarto mA.n yAjayitetyabhIkShNaM
punaH punaH sa mayA prochyamAnaH .. 22..\\
uvAchedaM mAnuShA ye cha divyAH
prajApaterye cha lokA mahAntaH .
tAMshchellabheya.n sa.nvida.n tena kR^itvA
tathApi nechchheyamiti pratItaH .. 23..\\
i
punarbhavAnpArthiva.n ta.n sametya
vAkyaM madIyaM prApaya svArthayuktam .
punaryadyukto na kariShyate vachas
tato vajra.n samprahartAsmi tasmai .. 24..\\
a
gandharvarADyAtvaya.n tatra dUto
bibhemyaha.n vAsava tatra gantum .
sa.nrabdho mAmabravIttIkShNaroShaH
sa.nvarto vAkya.n charitabrahmacharyaH .. 25..\\
yadyAgachchheH punareva.n kathaM chid
bR^ihaspatiM paridAtuM marutte .
daheya.n tvAM chakShuShA dAruNena
sa~Nkruddha ityetadavaihi shakra .. 26..\\
i
tvamevAnyAndahase jAtavedo
na hi tvadanyo vidyate bhasmakartA .
tvatsa.nsparshAtsarvaloko bibhety
ashraddheya.n vadase havyavAha .. 27..\\
a
diva.n devendra pR^ithivIM chaiva sarvAM
sa.nveShTayestva.n svabalenaiva shakra .
eva.nvidhasyeha satastavAsau
katha.n vR^itrastridivaM prAgjahAra .. 28..\\
i
na chaNDikA ja~NgamA no kareNur
na vAri somaM prapibAmi vahne .
na durbale vai visR^ijAmi vajraM
ko me.asukhAya praharenmanuShyaH .. 29..\\
pravrAjayeya.n kAlakeyAnpR^ithivyAm
apAkarSha.n dAnavAnantarikShAt .
divaH prahrAdamavasAnamAnayaM
ko me.asukhAya prahareta martyaH .. 30..\\
a
yatra sharyAti.n chyavano yAjayiShyan
sahAshvibhyA.n somamagR^ihNadekaH .
ta.n tvaM kruddhaH pratyaShedhIH purastAch
chharyAti yaGYa.n smara taM mahendra .. 31..\\
vajra.n gR^ihItvA cha purandara tvaM
sampraharShIshchyavanasyAtighoram .
sa te vipraH saha vajreNa bAhum
apAgR^ihNAttapasA jAtamanyuH .. 32..\\
tato roShAtsarvato ghorarUpaM
sapatna.n te janayAmAsa bhUyaH .
madaM nAmAsura.n vishvarUpaM
ya.n tvaM dR^iShTvA chakShuShI saMnyamIlaH .. 33..\\
hanurekA jagatIsthA tathaikA
diva.n gatA mahato dAnavasya .
sahasra.n dantAnA.n shatayojanAnAM
sutIkShNAnA.n ghorarUpaM babhUva .. 34..\\
vR^ittAH sthUlA rajatastambhavarNA
daMShTrAshchatasro dve shate yojanAnAm .
sa tvA.n dantAnvidashannabhyadhAva~n
jighA.nsayA shUlamudyamya ghoram .. 35..\\
apashyastva.n taM tadA ghorarUpaM
sarve tvanye dadR^ishurdarshanIyam .
yasmAdbhItaH prA~njalistvaM maharShim
AgachchhethAH sharaNa.n dAnavaghna .. 36..\\
kShatrAdevaM brahmabala.n garIyo
na brahmataH ki.n chidanyadgarIyaH .
so.aha.n jAnaM brahmatejo yathAvan
na sa.nvarta.n gantumichchhAmi shakra .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
i
evametadbrahmabala.n garIyo
na brahmataH ki.n chidanyadgarIyaH .
AvikShitasya tu balaM na mR^iShye
vajramasmai prahariShyAmi ghoram .. 1..\\
dhR^itarAShTra prahito gachchha maruttaM
sa.nvartena sahita.n ta.n vadasva .
bR^ihaspati.n tvamupashikShasva rAjan
vajra.n vA te prahariShyAmi ghoram .. 2..\\
v
tato gatvA ghR^itarAShTro narendraM
provAcheda.n vachanaM vAsavasya .
gandharvaM mA.n dhR^itarAShTraM nibodha
tvAmAgata.n vaku kAmaM narendra .. 3..\\
aindra.n vAkyaM shR^iNu me rAjasi.nha
yatprAha lokAdhipatirmahAtmA .
bR^ihaspati.n yAjaka.n tvaM vR^iNIShva
vajra.n vA te prahariShyAmi ghoram .
vachashchedetanna kariShyase me
prAhaitadetAvadachintyakarmA .. 4..\\
m
tva.n chaivaitadvettha purandarash cha
vishve devA vasavashchAshvinau cha .
mitradrohe niShkR^itirvai yathaiva
nAstIti lokeShu sadaiva vAdaH .. 5..\\
bR^ihaspatiryAjayitA mahendraM
deva shreShTha.n vajrabhR^itAM variShTham .
sa.nvarto mA.n yAjayitAdya rAjan
na te vAkya.n tasya vA rochayAmi .. 6..\\
gandharva
ghoro nAdaH shrUyate vAsavasya
nabhastale garjato rAjasi.nha .
vyakta.n vajraM mokShyate te mahendraH
kShema.n rAjaMshchintyatAmeSha kAlaH .. 7..\\
ityevamukto dhR^itarAShTreNa rAjA
shrutvA nAdaM nadato vAsavasya .
taponitya.n dharmavidA.n variShThaM
sa.nvarta.n ta.n GYApayAmAsa kAryam .. 8..\\
m
imamashmAnaM plavamAnamArAd
adhvA dUra.n tena na dR^ishyate.adya .
prapadye.aha.n sharma viprendra tvattaH
prayachchha tasmAdabhaya.n vipramukhya .. 9..\\
ayamAyAti vai vajrI disho vidyotayandasha .
amAnuSheNa ghoreNa sadasyAstrAsitA hi naH .. 10..\\
s
bhaya.n shakrAdvyetu te rAjasi.nha
praNotsye.ahaM bhayametatsughoram .
sa.nstambhinyA vidyayA kShiprameva
mA bhaistvamasmAdbhava chApi pratItaH .. 11..\\
aha.n sa.nstambhayiShyAmi mA bhaistvaM shakrato nR^ipa .
sarveShAmeva devAnA.n kShapitAnyAyudhAni me .. 12..\\
disho vajra.n vrajatAM vAyuretu
varShaM bhUtvA nipatatu kAnaneShu .
ApaH plavantvantarikShe vR^ithA cha
saudAminI dR^ishyatAM mA bibhastvam .. 13..\\
atho vahnistrAtuvA sarvataste
kAmavarSha.n varShatu vAsavo vA .
vajra.n tathA sthApayatAM cha vAyur
mahAghoraM plavamAna.n jalaughaiH .. 14..\\
m
ghoraH shabdaH shrUyate vai mahAsvano
vajrasyaiSha sahito mArutena .
AtmA hi me pravyathate muhurmuhur
na me svAsthya.n jAyate chAdya vipra .. 15..\\
s
vajrAdugrAdvyetu bhaya.n tavAdya
vAto bhUtvA hanmi narendra vajram .
bhaya.n tyaktvA varamanya.n vR^iNIShva
ka.n te kAmaM tapasA sAdhayAmi .. 16..\\
m
indraH sAkShAtsahasAbhyetu vipra
haviryaGYe pratigR^ihNAtu chaiva .
sva.n sva.n dhiShNyaM chaiva juShantu devAH
suta.n somaM pratigR^ihNantu chaiva .. 17..\\
s
ayamindro haribhirAyAti rAjan
devaiH sarvaiH sahitaH somapIthI .
mantrAhUto yaGYamimaM mayAdya
pashyasvainaM mantravisrasta kAyam .. 18..\\
v
tato devaiH sahito devarAjo
rathe yuktvA tAnharInvAjimukhyAn .
AyAdyaGYamadhi rAGYaH pipAsur
AvikShitasyAprameyasya somam .. 19..\\
tamAyAnta.n sahita.n devasa~NghaiH
pratyudyayau sa purodhA maruttaH .
chakre pUjA.n devarAjAya chAgryAM
yathAshAstra.n vidhivatprIyamANaH .. 20..\\
s
svAgata.n te puruhUteha vidvan
yaGYo.adyAya.n saMnihite tvayIndra .
shoshubhyate balavR^itraghna bhUyaH
pibasva soma.n sutamudyataM mayA .. 21..\\
m
shivena mAM pashya namash cha te.astu
prApto yaGYaH saphala.n jIvitaM me .
aya.n yaGYa.n kurute me surendra
bR^ihaspateravaro janmanA yaH .. 22..\\
i
jAnAmi te gurumena.n tapodhanaM
bR^ihaspateranuja.n tigmatejasam .
yasyAhvAnAdAgato.ahaM narendra
prItirme.adya tvayi manuH pranaShTaH .. 23..\\
s
yadi prItastvamasi vai devarAja
tasmAtsvaya.n shAdhi yaGYe vidhAnam .
svaya.n sarvAnkuru mArgAnsurendra
jAnAtvaya.n sarvalokash cha deva .. 24..\\
v
evamuktastvA~Ngirasena shakraH
samAdidesha svayameva devAn .
sabhAH kriyantAmAvasathAshcha mukhyAH
sahasrashashchitrabhaumAH samR^iddhAH .. 25..\\
kL^ipta sthUNAH kurutArohaNAni
gandharvANAmapsarasA.n cha shIghram .
yeShu nR^ityerannapsarasaH sahasrashaH
svargoddeshaH kriyatA.n yaGYavATaH .. 26..\\
ityuktAste chakrurAshu pratItA
divaukasaH shakra vAkyAnnarendra .
tato vAkyaM prAha rAjAnamindraH
prIto rAjanpUjayAno maruttam .. 27..\\
eSha tvayAhamiha rAjansametya
ye chApyanye tava pUrve narendrAH .
sarvAshchAnyA devatAH prIyamANA
havistubhyaM pratigR^ihNantu rAjan .. 28..\\
Agneya.n vai lohitamAlabhantAM
vaishvadevaM bahurUpa.n virAjan .
nIla.n chokShANaM medhyamabhyAlabhantAM
chalachchhishnaM matpradiShTa.n dvijendrAH .. 29..\\
tato yaGYo vavR^idhe tasya rAGYo
yatra devAH svayamannAni jahruH .
yasmi~nshakro brAhmaNaiH pUjyamAnaH
sadasyo.abhUddharimAndevarAjaH .. 30..\\
tataH sa.nvartashchityagato mahAtmA
yathA vahniH prajvalito dvitIyaH .
havIMShyuchchairAhvayandevasa~NghA~n
juhAvAgnau mantravatsupratItaH .. 31..\\
tataH pItvA balabhitsomamagryaM
ye chApyanye somapA vai divaukasaH .
sarve.anuGYAtAH prayayuH pArthivena
yathAjoSha.n tarpitAH prItimantaH .. 32..\\
tato rAjA jAtarUpasya rAshIn
pade pade kArayAmAsa hR^iShTaH .
dvijAtibhyo visR^ijanbhUri vittaM
rarAja vittesha ivAri hantA .. 33..\\
tato vitta.n vividhaM saMnidhAya
yathotsAha.n kArayitvA cha kosham .
anuGYAto guruNA saMnivR^itya
shashAsa gAmakhilA.n sAgarAntAm .. 34..\\
eva~NguNaH sambabhUveha rAjA
yasya kratau tatsuvarNaM prabhUtam .
tattva.n samAdAya narendra vittaM
yajasva devA.nstarpayAno vidhAnaiH .. 35..\\
v
tato rAjA pANDavo hR^iShTarUpaH
shrutvA vAkya.n satyavatyAH sutasya .
manashchakre tena vittena yaShTuM
tato.amAtyairmantrayAmAsa bhUyaH .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
v
ityukte nR^ipatau tasminvyAsenAdbhuta karmaNA .
vAsudevo mahAtejAstato vachanamAdade .. 1..\\
taM nR^ipa.n dInamanasaM nihataGYAtibAndhavam .
upaplutamivAditya.n sa dhUmamiva pAvakam .. 2..\\
nirviNNa manasaM pArtha.n GYAtvA vR^iShNikulodvahaH .
AshvAsayandharmasutaM pravaktumupachakrame .. 3..\\
vaa
sarva.n jihmaM mR^ityupadamArjavaM brahmaNaH padam .
etAvA~nGYAnaviShayaH kiM pralApaH kariShyati .. 4..\\
naiva te niShThita.n karma naiva te shatravo jitAH .
katha.n shatruM sharIrasthamAtmAnaM nAvabudhyase .. 5..\\
atra te vartayiShyAmi yathA dharma.n yathA shrutam .
indrasya saha vR^itreNa yathA yuddhamavartata .. 6..\\
vR^itreNa pR^ithivI vyAptA purA kila narAdhipa .
dR^iShTvA sa pR^ithivI.n vyAptA.n gandhasya viShaye hR^ite .
dharA haraNadurgandho viShayaH samapadyata .. 7..\\
shatakratushchukopAtha gandhasya viShaye hR^ite .
vR^itrasya sa tataH kruddho vajra.n ghoramavAsR^ijat .. 8..\\
sa vadhyamAno vajreNa pR^ithivyAM bhUri tejasA .
vivesha sahasaivApo jagrAha viShaya.n tataH .. 9..\\
vyAptAsvathAsu vR^itreNa rase cha viShaye hR^ite .
shatakraturabhikruddhastAsu vajramavAsR^ijat .. 10..\\
sa vadhyamAno vajreNa salile bhUri tejasA .
vivesha sahasA jyotirjagrAha viShaya.n tataH .. 11..\\
vyApte jyotiShi vR^itreNa rUpe.atha viShaye hR^ite .
shatakraturabhikruddhastatra vajramavAsR^ijat .. 12..\\
sa vadhyamAno vajreNa subhR^ishaM bhUri tejasA .
vivesha sahasA vAyu.n jagrAha viShayaM tataH .. 13..\\
vyApte vAyau tu vR^itreNa sparshe.atha viShaye hR^ite .
shatakraturabhikruddhastatra vajramavAsR^ijat .. 14..\\
sa vadhyamAno vajreNa tasminnamitatejasA .
AkAshamabhidudrAva jagrAha viShaya.n tataH .. 15..\\
AkAshe vR^itra bhUte cha shabde cha viShaye hR^ite .
shatakraturabhikruddhastatra vajramavAsR^ijat .. 16..\\
sa vadhyamAno vajreNa tasminnamitatejasA .
vivesha sahasA shakra.n jagrAha viShayaM tataH .. 17..\\
tasya vR^itra gR^ihItasya mohaH samabhavanmahAn .
rathantareNa ta.n tAta vasiShThaH pratyabodhayat .. 18..\\
tato vR^itra.n sharIrastha.n jaghAna bharatarShabha .
shatakraturadR^ishyena vajreNetIha naH shrutam .. 19..\\
ida.n dharmarahasyaM cha shakreNoktaM maharShiShu .
R^iShibhishcha mama prokta.n tannibodha narAdhipa .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
vaa
dvividho jAyate vyAdhiH shArIro mAnasastathA .
paraspara.n tayorjanma nirdvandvaM nopalabhyate .. 1..\\
sharIre jAyate vyAthiH shArIro nAtra saMshayaH .
mAnaso jAyate vyAdhirmanasyeveti nishchayaH .. 2..\\
shItoShNe chaiva vAyushcha guNA rAja~nsharIrajAH .
teShA.n guNAnA.n sAmyaM chettadAhuH svasthalakShaNam .
uShNena bAdhyate shIta.n shItenoShNa.n cha bAdhyate .. 3..\\
sattva.n rajastamashcheti trayastvAtmaguNAH smR^itAH .
teShA.n guNAnA.n sAmyaM chettadAhuH svasthalakShaNam .
teShAmanyatamotseke vidhAnamupadishyate .. 4..\\
harSheNa bAdhyate shoko harShaH shokena bAdhyate .
kashchidduHkhe vartamAnaH sukhasya smartumichchhati .
kashchitsukhe vartamAno duHkhasya smartumichchhati .. 5..\\
sa tvaM na duHkhI duHkhasya na sukhI susukhasya vA .
smartumichchhasi kaunteya diShTa.n hi balavattaram .. 6..\\
atha vA te svabhAvo.aya.n yena pArthAvakR^iShyase .
dR^iShTvA sabhA gatA.n kR^iShNAmekavastrA.n rajasvalAm .
miShatAM pANDaveyAnAM na tatsa.nsmartumichchhasi .. 7..\\
pravrAjana.n cha nagarAdajinaishcha vivAsanam .
mahAraNyanivAsash cha na tasya smartumichchhasi .. 8..\\
jaTAsurAtparikleshashchitrasenena chAhavaH .
saindhavAchcha pariklesho na tasya smartumichchhasi .. 9..\\
punaraGYAtacharyAyA.n kIchakena padA vadhaH .
yAGYasenyAstadA pArtha na tasya smartumichchhasi .. 10..\\
yachcha te droNa bhIShmAbhyA.n yuddhamAsIdarindama .
manasaikena yoddhavya.n tatte yuddhamupasthitam .
tasmAdabhyupagantavya.n yuddhAya bharatarShabha .. 11..\\
paramavyaktarUpasya paraM muktvA svakarmabhiH .
yatra naiva sharaiH kAryaM na bhR^ityairna cha bandhubhiH .
Atmanaikena yoddhavya.n tatte yuddhamupasthitam .. 12..\\
tasminnanirjite yuddhe kAmavasthA.n gamiShyasi .
etajGYAtvA tu kaunteya kR^itakR^ityo bhaviShyasi .. 13..\\
etAM buddhi.n vinishchitya bhUtAnAmAgati.n gatim .
pitR^ipaitAmahe vR^itte shAdhi rAjya.n yathochitam .. 14..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
vaa
na bAhya.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati bhArata .
shArIra.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati vA na vA .. 1..\\
bAhyadravyavimuktasya shArIreShu cha gR^idhyataH .
yo dharmo yatsukha.n chaiva dviShatAmastu tattathA .. 2..\\
dvyakSharastu bhavenmR^ityustryakSharaM brahma shAshvatam .
mameti dvyakSharo mR^ityurna mameti cha shAshvatam .. 3..\\
brahma mR^ityushcha tau rAjannAtmanyeva vyavasthitau .
adR^ishyamAnau bhUtAni yodhayetAmasaMshayam .. 4..\\
avinAsho.asya sattvasya niyato yadi bhArata .
bhittvA sharIraM bhUtAnAmahi.nsA pratipadyate .. 5..\\
labdhvApi pR^ithivI.n sarvAM sahasthAvaraja~NgamAm .
mamatva.n yasya naiva syAtki.n tayA sa kariShyati .. 6..\\
atha vA vasataH pArtha vane vanyena jIvataH .
mamatA yasya dravyeShu mR^ityorAsye sa vartate .. 7..\\
bAhyAntarANA.n shatrUNAM svabhAvaM pashya bhArata .
yanna pashyati tadbhUtaM muchyate sa mahAbhayAt .. 8..\\
kAmAtmAnaM na prasha.nsanti loke
na chAkAmAtkA chidasti pravR^ittiH .
dAna.n hi vedAdhyayana.n tapash cha
kAmena karmANi cha vaidikAni .. 9..\\
vrata.n yaGYAnniyamAndhyAnayogAn
kAmena yo nArabhate viditvA .
yadyaddhyaya.n kAmayate sa dharmo
na yo dharmo niyamastasya mUlam .. 10..\\
atra gAthAH kAmagItAH kIrtayanti purA vidaH .
shR^iNu sa~NkIrtyamAnAstA nikhilena yudhiShThira .. 11..\\
nAha.n shakyo.anupAyena hantuM bhUtena kena chit .
yo mAM prayatate hantu.n GYAtvA praharaNe balam .
tasya tasminpraharaNe punaH prAdurbhavAmyaham .. 12..\\
yo mAM prayatate hantu.n yaGYairvividhadakShiNaiH .
ja~NgameShviva karmAtmA punaH prAdurbhavAmyaham .. 13..\\
yo mAM prayatate hantu.n vedairvedAntasAdhanaiH .
sthAvareShviva shAntAtmA tasya prAdurbhavAmyaham .. 14..\\
yo mAM prayatate hantu.n dhR^ityA satyaparAkramaH .
bhAvo bhavAmi tasyAha.n sa cha mAM nAvabudhyate .. 15..\\
yo mAM prayatate hantu.n tapasA saMshitavrataH .
tatastapasi tasyAtha punaH prAdurbhavAmyaham .. 16..\\
yo mAM prayatate hantuM mokShamAsthAya paNDitaH .
tasya mokSharatisthasya nR^ityAmi cha hasAmi cha .
avadhyaH sarvabhUtAnAmahamekaH sanAtanaH .. 17..\\
tasmAttvamapi ta.n kAma.n yaGYairvividhadakShiNaiH .
dharma.n kuru mahArAja tatra te sa bhaviShyati .. 18..\\
yajasva vAjimedhena vidhivaddakShiNAvatA .
anyaishcha vividhairyaGYaiH samR^iddhairAptadakShiNaiH .. 19..\\
mA te vyathAstu nihatAnbandhUnvIkShya punaH punaH .
na shakyAste punardraShTu.n ye hatAsminraNAjire .. 20..\\
sa tvamiShTvA mahAyaGYaiH samR^iddhairAptadakShiNaiH .
loke kIrtiM parAM prApya gatimagryA.n gamiShyasi .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
v
evaM bahuvidhairvAkyairmunibhistaistapodhanaiH .
samAshvasyata rAjarShirhatabandhuryudhiShThiraH .. 1..\\
so.anunIto bhagavatA viShTara shravasA svayam .
dvaipAyanena kR^iShNena devasthAnena chAbhibhUH .. 2..\\
nAradenAtha bhImena nakulena cha pArthivaH .
kR^iShNayA sahadevena vijayena cha dhImatA .. 3..\\
anyaishcha puruShavyAghrairbrAhmaNaiH shAstradR^iShTibhiH .
vyajahAchchhokaja.n duHkha.n santApaM chaiva mAnasam .. 4..\\
archayAmAsa devAMshcha brAhmaNAMshcha yudhiShThira .
kR^itvAtha pretakAryANi bandhUnA.n sa punarnR^ipaH .
anvashAsata dharmAtmA pR^ithivI.n sAgarAmbarAm .. 5..\\
prashAntachetAH kauravyaH svarAjyaM prApya kevalam .
vyAsa.n cha nAradaM chaiva tAMshchAnyAnabravInnR^ipaH .. 6..\\
AshvAsito.ahaM prAgvR^iddhairbhavadbhirmunipu~NgavaiH .
na sUkShmamapi me ki.n chidvyalIkamiha vidyate .. 7..\\
arthashcha sumahAnprApto yena yakShyAmi devatAH .
puraskR^ityeha bhavataH samAneShyAmahe makham .. 8..\\
himavanta.n tvayA guptA gamiShyAmaH pitAmaha .
bahvAshcharyo hi deshaH sa shrUyate dvijasattama .. 9..\\
tathA bhagavatA chitra.n kalyANaM bahubhAShitam .
devarShiNA nAradena devasthAnena chaiva ha .. 10..\\
nAbhAgadheyaH puruShaH kashchideva.nvidhAngurUn .
labhate vyasanaM prApya suhR^idaH sAdhu saMmatAn .. 11..\\
evamuktAstu te rAGYA sarva eva maharShayaH .
abhyanuGYApya rAjAna.n tathobhau kR^iShNa phalgunau .
pashyatAmeva sarveShA.n tatraivAdarshana.n yayuH .. 12..\\
tato dharmasuto rAjA tatraivopAvishatprabhuH .
evaM nAtimahAnkAlaH sa teShAm abhyavartata .. 13..\\
kurvatA.n shauchakarmANi bhIShmasya nidhane tadA .
mahAdAnAni viprebhyo dadatAm aurdhvadaihikam .. 14..\\
bhIShma karNa purogANA.n kurUNAM kurunandana .
sahito dhR^itarAShTreNa pradadAvaurdhvadaihikam .. 15..\\
tato dattvA bahudhana.n viprebhyaH pANDavarShabhaH .
dhR^itarAShTraM puraskR^itya vivesha gajasAhvayam .. 16..\\
sa samAshvAsya pitaraM praGYA chakShuShamIshvaram .
anvashAdvai sa dharmAtmA pR^ithivIM bhrAtR^ibhiH saha .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
j
vijite pANDaveyaistu prashAnte cha dvijottama .
rAShTre ki.n chakraturvIrau vAsudevadhana~njayau .. 1..\\
v
vijite pANDaveyaistu prashAnte cha vishAM pate .
rAShTre babhUvaturhR^iShTau vAsudevadhana~njayau .. 2..\\
vijahrAte mudA yuktau divi deveshvarAviva .
tau vaneShu vichitreShu parvatAnA.n cha sAnuShu .. 3..\\
shaileShu ramaNIyeShu palvaleShu nadIShu cha .
cha~NkramyamANau sa.nhR^iShTAvashvinAviva nandane .. 4..\\
indraprasthe mahAtmAnau remAte kR^iShNa pANDavau .
pravishya tA.n sabhAM ramyAM vijahrAte cha bhArata .. 5..\\
tatra yuddhakathAshchitrAH parikleshAMshcha pArthiva .
kathA yoge kathA yoge kathayAmAsatustadA .. 6..\\
R^iShINA.n devatAnAM cha vaMshA.nstAvAhatustadA .
prIyamANau mahAtmAnau purANAvR^iShisattamau .. 7..\\
madhurAstu kathAshchitrAshchitrArtha padanishchayAH .
nishchayaGYaH sa pArthAya kathayAmAsa keshavaH .. 8..\\
putrashokAbhisantapta.n GYAtInA.n cha sahasrashaH .
kathAbhiH shamayAmAsa pArtha.n shaurirjanArdanaH .. 9..\\
sa tamAshvAsya vidhivadvidhAnaGYo mahAtapAH .
apahR^ityAtmano bhAra.n vishashrAmeva sAtvataH .. 10..\\
tataH kathAnte govindo guDAkeshamuvAcha ha .
sAntvaya~nshlakShNayA vAchA hetuyuktamida.n vachaH .. 11..\\
vijiteya.n dharA kR^itsnA savyasAchinparantapa .
tvadbAhubalamAshritya rAGYA dharmasutena ha .. 12..\\
asapatnAM mahIM bhu~Nkte dharmarAjo yudhiShThiraH .
bhImasenaprabhAvena yamayosh cha narottama .. 13..\\
dharmeNa rAGYA dharmaGYa prApta.n rAjyamakaNTakam .
dharmeNa nihataH sa~Nkhye sa cha rAjA suyodhanaH .. 14..\\
adharmaruchayo lubdhAH sadA chApriya vAdinaH .
dhArtarAShTrA durAtmAnaH sAnubandhA nipAtitAH .. 15..\\
prashAntAmakhilAM pArtha pR^ithivIM pR^ithivIpatiH .
bhu~Nkte dharmasuto rAjA tvayA guptaH kurUdvaha .. 16..\\
rame chAha.n tvayA sArdhamaraNyeShvapi pANDava .
kimu yatra jano.aya.n vai pR^ithA chAmitrakarshana .. 17..\\
yatra dharmasuto rAjA yatra bhImo mahAbalaH .
yatra mAdravatI putrau ratistatra parA mama .. 18..\\
tathaiva svargakalpeShu sabhoddesheShu bhArata .
ramaNIyeShu puNyeShu sahitasya tvayAnagha .. 19..\\
kAlo mahA.nstvatIto me shUra putramapashyataH .
baladeva.n cha kauravya tathAnyAnvR^iShNipu~NgavAn .. 20..\\
so.aha.n gantumabhIpsAmi purIM dvAravatIM prati .
rochatA.n gamanaM mahyaM tavApi puruSharShabha .. 21..\\
ukto bahuvidha.n rAjA tatra tatra yudhiShThiraH .
sa ha bhIShmeNa yadyuktamasmAbhiH shokakArite .. 22..\\
shiShTo yudhiShThiro.asmAbhiH shAstA sannapi pANDavaH .
tena tachcha vachaH samyaggR^ihIta.n sumahAtmanA .. 23..\\
dharmaputre hi dharmaGYe kR^itaGYe satyavAdini .
satya.n dharmo matishchAgryA sthitishcha satata.n sthirA .. 24..\\
tadgatvA taM mahAtmAna.n yadi te rochate.arjuna .
asmadgamanasa.nyukta.n vacho brUhi janAdhipam .. 25..\\
na hi tasyApriya.n kuryAM prANatyAge.apyupasthite .
kuto gantuM mahAbAho purI.n dvAravatIM prati .. 26..\\
sarva.n tvidamahaM pArtha tvatprItihitakAmyayA .
bravImi satya.n kauravya na mithyaitatkathaM chana .. 27..\\
prayojana.n cha nirvR^ittamiha vAse mamArjuna .
dhArtarAShTro hato rAjA sabalaH sapadAnugaH .. 28..\\
pR^ithivI cha vashe tAta dharmaputrasya dhImataH .
sthitA samudravasanA sa shailavanakAnanA .
chitA ratnairbahuvidhaiH kururAjasya pANDava .. 29..\\
dharmeNa rAjA dharmaGYaH pAtu sarvA.n vasundharAm .
upAsyamAno bahubhiH siddhaishchApi mahAtmabhiH .
stUyamAnashcha satataM bandibhirbharatarShabha .. 30..\\
tanmayA saha gatvAdya rAjAna.n kuruvardhanam .
ApR^ichchha kurushArdUla gamana.n dvArakAM prati .. 31..\\
ida.n sharIraM vasu yachcha me gR^ihe
niveditaM pArtha sadA yudhiShThire .
priyashcha mAnyashcha hi me yudhiShThiraH
sadA kurUNAmadhipo mahAmatiH .. 32..\\
prayojana.n chApi nivAsakAraNe
na vidyate me tvadR^ite mahAbhuja .
sthitA hi pR^ithvI tava pArtha shAsane
guroH suvR^ittasya yudhiShThirasya ha .. 33..\\
itIdamukta.n sa tadA mahAtmanA
janArdanenAmita vikramo.arjunaH .
tatheti kR^ichchhrAdiva vAchamIraya~n
janArdhana.n sampratipUjya pArthiva .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
j
sabhAyA.n vasatostasyAM nihatyArInmahAtmanoH .
keshavArjunayoH kA nu kathA samabhavaddvija .. 1..\\
v
kR^iShNena sahitaH pArthaH svarAjyaM prApya kevalam .
tasyA.n sabhAyAM ramyAyAM vijahAra mudA yutaH .. 2..\\
tataH ka.n chitsabhoddesha.n svargoddesha samaM nR^ipa .
yadR^ichchhayA tau muditau jagmatuH svajanAvR^itau .. 3..\\
tataH pratItaH kR^iShNena sahitaH pANDavo.arjunaH .
nirIkShya tA.n sabhAM ramyAmidaM vachanamabravIt .. 4..\\
vidita.n te mahAbAho sa~NgrAme samupasthite .
mAhAtmya.n devakI mAtastachcha te rUpamaishvaram .. 5..\\
yattu tadbhavatA prokta.n tadA keshava sauhR^idAt .
tatsarvaM puruShavyAghra naShTaM me naShTachetasaH .. 6..\\
mama kautUhala.n tvasti teShvartheShu punaH prabho .
bhavAMshcha dvArakA.n gantA nachirAdiva mAdhava .. 7..\\
evamuktastataH kR^iShNaH phalgunaM pratyabhAShata .
pariShvajya mahAtejA vachana.n vadatAM varaH .. 8..\\
shrAvitastvaM mayA guhya.n GYApitashcha sanAtanam .
dharma.n svarUpiNaM pArtha sarvalokAMshcha shAshvatAn .. 9..\\
abuddhvA yanna gR^ihNIthAstanme sumahadapriyam .
nUnamashraddadhAno.asi durmedhAshchAsi pANDava .. 10..\\
sa hi dharmaH suparyApto brahmaNaH padavedane .
na shakya.n tanmayA bhUyastathA vaktumasheShataH .. 11..\\
para.n hi brahma kathitaM yogayuktena tanmayA .
itihAsa.n tu vakShyAmi tasminnarthe purAtanam .. 12..\\
yathA tAM buddhimAsthAya gatimagryA.n gamiShyasi .
shR^iNu dharmabhR^itA.n shreShTha gadataH sarvameva me .. 13..\\
AgachchhadbrAhmaNaH kashchitsvargalokAdarindama .
brahmalokAchcha durdharShaH so.asmAbhiH pUjito.abhavat .. 14..\\
asmAbhiH paripR^iShTashcha yadAha bharatarShabha .
divyena vidhinA pArtha tachchhR^iNuShvAvichArayan .. 15..\\
br
mokShadharma.n samAshritya kR^iShNa yanmAnupR^ichchhasi .
bhUtAnAmanukampArtha.n yanmohachchhedanaM prabho .. 16..\\
tatte.aha.n sampravakShyAmi yathAvanmadhusUdana .
shR^iNuShvAvahito bhUtvA gadato mama mAdhava .. 17..\\
kashchidviprastapo yuktaH kAshyapo dharmavittamaH .
AsasAda dvija.n kaM chiddharmANAmAgatAgamam .. 18..\\
gatAgate subahusho GYAnaviGYAnapAragam .
lokatattvArtha kushala.n GYAtAraM sukhaduHkhayoH .. 19..\\
jAtI maraNatattvaGYa.n kovidaM puNyapApayoH .
draShTAramuchchanIchAnA.n karmabhirdehinAM gatim .. 20..\\
charantaM muktavatsiddhaM prashAnta.n sa.nyatendriyam .
dIpyamAna.n shriyA brAhmyA kramamANa.n cha sarvashaH .. 21..\\
antardhAnagatiGYa.n cha shrutvA tattvena kAshyapaH .
tathaivAntarhitaiH siddhairyAnta.n chakradharaiH saha .. 22..\\
sambhAShamANamekAnte samAsIna.n cha taiH saha .
yadR^ichchhayA cha gachchhantamasaktaM pavana.n yathA .. 23..\\
ta.n samAsAdya medhAvI sa tadA dvijasattamaH .
charaNau dharmakAmo vai tapasvI susamAhitaH .
pratipede yathAnyAyaM bhaktyA paramayA yutaH .. 24..\\
vismitashchAdbhuta.n dR^iShTvA kAshyapastaM dvijottamam .
parichAreNa mahatA guru.n vaidyamatoShayat .. 25..\\
prItAtmA chopapannashcha shrutachAritya sa.nyutaH .
bhAvena toShayachchaina.n guruvR^ittyA parantapaH .. 26..\\
tasmai tuShTaH sa shiShyAya prasanno.athAbravIdguruH .
siddhiM parAmabhiprekShya shR^iNu tanme janArdana .. 27..\\
vividhaiH karmabhistAta puNyayogaishcha kevalaiH .
gachchhantIha gatiM martyA devaloke.api cha sthitim .. 28..\\
na kva chitsukhamatyantaM na kva chichchhAshvatI sthitiH .
sthAnAchcha mahato bhraMsho duHkhalabdhAtpunaH punaH .. 29..\\
ashubhA gatayaH prAptAH kaShTA me pApasevanAt .
kAmamanyuparItena tR^iShNayA mohitena cha .. 30..\\
punaH punashcha maraNa.n janma chaiva punaH punaH .
AhArA vividhA bhuktAH pItA nAnAvidhAH stanAH .. 31..\\
mAtaro vividhA dR^iShTAH pitarashcha pR^ithagvidhAH .
sukhAni cha vichitrANi duHkhAni cha mayAnagha .. 32..\\
priyairvivAso bahushaH sa.nvAsashchApriyaiH saha .
dhananAshashcha samprApto labdhvA duHkhena taddhanam .. 33..\\
avamAnAH sukaShTAshcha parataH svajanAttathA .
shArIrA mAnasAshchApi vedanA bhR^ishadAruNAH .. 34..\\
prAptA vimAnanAshchogrA vadhabandhAshcha dAruNAH .
patanaM niraye chaiva yAtanAshcha yamakShaye .. 35..\\
jarA rogAshcha satata.n vAsanAni cha bhUrishaH .
loke.asminnanubhUtAni dvandvajAni bhR^ishaM mayA .. 36..\\
tataH kadA chinnirvedAnnikArAnnikR^itena cha .
lokatantraM parityakta.n duHkhArtena bhR^ishaM mayA .
tataH siddhiriyaM prAptA prasAdAdAtmano mayA .. 37..\\
nAhaM punarihAgantA lokAnAlokayAmyaham .
A siddherA prajA sargAdAtmano me gatiH shubhA .. 38..\\
upalabdhA dvijashreShTha tatheya.n siddhiruttamA .
itaH para.n gamiShyAmi tataH parataraM punaH .
brahmaNaH padamavyagraM mA te.abhUdatra saMshayaH .. 39..\\
nAhaM punarihAgantA martyaloke parantapa .
prIto.asmi te mahAprAGYa brUhi ki.n karavANi te .. 40..\\
yadIpsurupapannastva.n tasya kAlo.ayamAgataH .
abhijAne cha tadaha.n yadarthaM mA tvamAgataH .
achirAttu gamiShyAmi yenAha.n tvAmachUchudam .. 41..\\
bhR^ishaM prIto.asmi bhavatashchAritreNa vichakShaNa .
paripR^ichchha yAvadbhavate bhASheya.n yattavepsitam .. 42..\\
bahu manye cha te buddhiM bhR^isha.n sampUjayAmi cha .
yenAhaM bhavatA buddho medhAvI hyasi kAshyapa .. 43..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
vaa
tatastasyopasa~NgR^ihya pAdau prashnAnsudurvachAn .
paprachchha tAMshcha sarvAnsa prAha dharmabhR^itA.n varaH .. 1..\\
kaazyapa
katha.n sharIra.n chyavate kathaM chaivopapadyate .
katha.n kaShTAchcha sa.nsArAtsa.nsaranparimuchyate .. 2..\\
AtmAna.n vA kathaM yuktvA tachchharIraM vimu~nchati .
sharIratashcha nirmuktaH kathamanyatprapadyate .. 3..\\
katha.n shubhAshubhe chAya.n karmaNI svakR^ite naraH .
upabhu~Nkte kva vA karma videhasyopatiShThati .. 4..\\
br
eva.n sa~ncoditaH siddhaH prashnA.nstAnpratyabhAShata .
AnupUrvyeNa vArShNeya yathA tanme vachaH shR^iNu .. 5..\\
siddha
AyuH kIrtikarANIha yAni karmANi sevate .
sharIragrahaNe.anyasmi.nsteShu kShINeShu sarvashaH .. 6..\\
AyuH kShayaparItAtmA viparItAni sevate .
buddhirvyAvartate chAsya vinAshe pratyupasthite .. 7..\\
sattvaM bala.n cha kAlaM chApyaviditvAtmanastathA .
ativelamupAshnAti tairviruddhAnyanAtmavAn .. 8..\\
yadAyamatikaShTAni sarvANyupaniShevate .
atyarthamapi vA bhu~Nkte na vA bhu~Nkte kadA chana .. 9..\\
duShTAnna.n viShamAnna.n cha so.anyonyena virodhi cha .
guru vApi samaM bhu~Nkte nAtijIrNe.api vA punaH .. 10..\\
vyAyAmamatimAtra.n vA vyavAya.n chopasevate .
satata.n karma lobhAdvA prApta.n vegavidhAraNam .. 11..\\
rasAtiyuktamanna.n vA divA svapnaM niShevate .
apakvAnAgate kAle svaya.n doShAnprakopayan .. 12..\\
svadoShakopanAdroga.n labhate maraNAntikam .
atha chodbandhanAdIni parItAni vyavasyati .. 13..\\
tasya taiH kAraNairjantoH sharIrAchchyavate yathA .
jIvitaM prochyamAna.n tadyathAvadupadhAraya .. 14..\\
UShmA prakupitaH kAye tIvravAyusamIritaH .
sharIramanuparyeti sarvAnprANAnruNaddhi vai .. 15..\\
atyarthaM balavAnUShmA sharIre parikopitaH .
bhinatti jIva sthAnAni tAni marmANi viddhi cha .. 16..\\
tataH sa vedanaH sadyo jIvaH prachyavate kSharan .
sharIra.n tyajate jantushchhidyamAneShu marmasu .
vedanAbhiH parItAtmA tadviddhi dvijasattama .. 17..\\
jAtImaraNasa.nvignAH satata.n sarvajantavaH .
dR^ishyante santyajantashcha sharIrANi dvijarShabha .. 18..\\
garbhasa~NkramaNe chApi marmaNAmatisarpaNe .
tAdR^ishImeva labhate vedanAM mAnavaH punaH .. 19..\\
bhinnasandhiratha kledamadbhiH sa labhate naraH .
yathA pa~nchasu bhUteShu saMshritatvaM nigachchhati .
shaityAtprakupitaH kAye tIvravAyusamIritaH .. 20..\\
yaH sa pa~nchasu bhUteShu prANApAne vyavasthitaH .
sa gachchhatyUrdhvago vAyuH kR^ichchhrAnmuktvA sharIriNam .. 21..\\
sharIra.n cha jahAtyeva niruchchhvAsashcha dR^ishyate .
nirUShmA sa niruchchhvAso niHshrIko gatachetanaH .. 22..\\
brahmaNA samparityakto mR^ita ityuchyate naraH .
srotobhiryairvijAnAti indriyArthA~nsharIrabhR^it .
taireva na vijAnAti prANamAhArasambhavam .. 23..\\
tatraiva kurute kAye yaH sa jIvaH sanAtanaH .
teShA.n yadyadbhavedyuktaM saMnipAte kva chitkva chit .
tattanmarma vijAnIhi shAstradR^iShTa.n hi tattathA .. 24..\\
teShu marmasu bhinneShu tataH sa samudIrayan .
Avishya hR^idaya.n jantoH sattvaM chAshu ruNaddhi vai .
tataH sa chetano janturnAbhijAnAti ki.n chana .. 25..\\
tamasA sa.nvR^itaGYAnaH sa.nvR^iteShvatha marmasu .
sa jIvo niradhiShThAnashchAvyate mAtarishvanA .. 26..\\
tataH sa taM mahochchhvAsaM bhR^ishamuchchhvasya dAruNam .
niShkrAmankampayatyAshu tachchharIramachetanam .. 27..\\
sa jIvaH prachyutaH kAyAtkarmabhiH svaiH samAvR^itaH .
a~NkitaH svaiH shubhaiH puNyaiH pApairvApyupapadyate .. 28..\\
brAhmaNA GYAnasampannA yathAvachchhruta nishchayAH .
itara.n kR^itapuNya.n vA taM vijAnanti lakShaNaiH .. 29..\\
yathAndha kAre khadyota.n lIyamAna.n tatastataH .
chakShuShmantaH prapashyanti tathA ta.n GYAnachakShuShaH .. 30..\\
pashyantyeva.nvidhAH siddhA jIva.n divyena chakShuShA .
chyavanta.n jAyamAnaM cha yoniM chAnupraveshitam .. 31..\\
tasya sthAnAni dR^iShTAni trividhAnIha shAstrataH .
karmabhUmiriyaM bhUmiryatra tiShThanti jantavaH .. 32..\\
tataH shubhAshubha.n kR^itvA labhante sarvadehinaH .
ihaivochchAvachAnbhogAnprApnuvanti svakarmabhiH .. 33..\\
ihaivAshubha karmA tu karmabhirniraya.n gataH .
avAksa niraye pApo mAnavaH pachyate bhR^isham .
tasmAtsudurlabho mokSha AtmA rakShyo bhR^isha.n tataH .. 34..\\
Urdhva.n tu jantavo gatvA yeShu sthAneShvavasthitAH .
kIrtyamAnAni tAnIha tattvataH saMnibodha me .
tachchhrutvA naiShThikIM buddhiM budhyethAH karma nishchayAt .. 35..\\
tArA rUpANi sarvANi yachchaitachchandramaNDalam .
yachcha vibhrAjate loke svabhAsA sUryamaNDalam .
sthAnAnyetAni jAnIhi narANAM puNyakarmaNAm .. 36..\\
karma kShayAchcha te sarve chyavante vai punaH punaH .
tatrApi cha visheSho.asti divi nIchochchamadhyamaH .. 37..\\
na tatrApyasti santoSho dR^iShTvA dIptatarA.n shriyam .
ityetA gatayaH sarvAH pR^ithaktve samudIritAH .. 38..\\
upapatti.n tu garbhasya vakShyAmyahamataH param .
yathAvattAM nigadataH shR^iNuShvAvahito dvija .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
br
shubhAnAmashubhAnA.n cha neha nAsho.asti karmaNAm .
prApya prApya tu pachyante kShetra.n kShetraM tathA tathA .. 1..\\
yathA prasUyamAnastu phalI dadyAtphalaM bahu .
tathA syAdvipulaM puNya.n shuddhena manasA kR^itam .. 2..\\
pApa.n chApi tathaiva syAtpApena manasA kR^itam .
purodhAya mano hIha karmaNyAtmA pravartate .. 3..\\
yathA katma samAdiShTa.n kAmamanyusamAvR^itaH .
naro garbhaM pravishati tachchApi shR^iNu chottaram .. 4..\\
shukra.n shoNitasa.nsR^iShTaM striyA garbhAshaya.n gatam .
kShetra.n karmajamApnoti shubha.n vA yadi vAshubham .. 5..\\
saukShmyAdavyaktabhAvAchcha na sa kva chana sajjate .
samprApya brahmaNaH kAya.n tasmAttadbrahma shAshvatam .
tadbIja.n sarvabhUtAnA.n tena jIvanti jantavaH .. 6..\\
sa jIvaH sarvagAtrANi garbhasyAvishya bhAgashaH .
dadhAti chetasA sadyaH prANasthAneShvavasthitaH .
tataH spandayate.a~NgAni sa garbhashchetanAnvitaH .. 7..\\
yathA hi lohaniShyando niShikto bimbavigraham .
upaiti tadvajjAnIhi garbhe jIva praveshanam .. 8..\\
lohapiNDa.n yathA vahniH pravishatyabhitApayan .
tathA tvamapi jAnIhi garbhe jIvopapAdanam .. 9..\\
yathA cha dIpaH sharaNa.n dIpyamAnaH prakAshayet .
evameva sharIrANi prakAshayati chetanA .. 10..\\
yadyachcha kurute karma shubha.n vA yadi vAshubham .
pUrvadehakR^ita.n sarvamavashyamupabhujyate .. 11..\\
tatastatkShIyate chaiva punashchAnyatprachIyate .
yAvattanmokShayogastha.n dharmaM naivAvabudhyate .. 12..\\
tatra dharmaM pravakShyAmi sukhI bhavati yena vai .
AvartamAno jAtIShu tathAnyonyAsu sattama .. 13..\\
dAna.n vrataM brahmacharyaM yathoktavratadhAraNam .
damaH prashAntatA chaiva bhUtAnA.n chAnukampanam .. 14..\\
sa.nyamashchAnR^isha.nsya.n cha parasvAdAna varjanam .
vyalIkAnAmakaraNaM bhUtAnA.n yatra sA bhuvi .. 15..\\
mAtApitroshcha shushrUShA devatAtithipUjanam .
guru pUjA ghR^iNA shauchaM nityamindriyasa.nyamaH .. 16..\\
pravartana.n shubhAnA.n cha tatsatAM vR^ittamuchyate .
tato dharmaH prabhavati yaH prajAH pAti shAshvatIH .. 17..\\
eva.n satsu sadA pashyettatra hyeShA dhruvA sthitiH .
AchAro dharmamAchaShTe yasminsanto vyavasthitAH .. 18..\\
teShu taddharmanikShipta.n yaH sa dharmaH sanAtanaH .
yasta.n samabhipadyeta na sa durgatimApnuyAt .. 19..\\
ato niyamyate lokaH pramuhya dharmavartmasu .
yastu yogI cha muktashcha sa etebhyo vishiShyate .. 20..\\
vartamAnasya dharmeNa puruShasya yathAtathA .
sa.nsAratAraNa.n hyasya kAlena mahatA bhavet .. 21..\\
evaM pUrvakR^ita.n karma sarvo janturniShevate .
sarva.n tatkAraNa.n yena nikR^ito.ayamihAgataH .. 22..\\
sharIragrahaNa.n chAsya kena pUrvaM prakalpitam .
ityeva.n saMshayo loke tachcha vakShyAmyataH param .. 23..\\
sharIramAtmanaH kR^itvA sarvabhUtapitAmahaH .
trailokyamasR^ijadbrahmA kR^itsna.n sthAvaraja~Ngamam .. 24..\\
tataH pradhAnamasR^ijachchetanA sA sharIriNAm .
yayA sarvamida.n vyAptaM yAM loke paramAM viduH .. 25..\\
iha tatkSharamityuktaM para.n tvamR^itamakSharam .
trayANAM mithuna.n sarvamekaikasya pR^ithakpR^ithak .. 26..\\
asR^ijatsarvabhUtAni pUrvasR^iShTaH prajApatiH .
sthAvarANi cha bhUtAni ityeShA paurvikI shrutiH .. 27..\\
tasya kAlaparImANamakarotsa pitAmahaH .
bhUteShu parivR^itti.n cha punarAvR^ittimeva cha .. 28..\\
yathAtra kashchinmedhAvI dR^iShTAtmA pUrvajanmani .
yatpravakShyAmi tatsarva.n yathAvadupapadyate .. 29..\\
sukhaduHkhe sadA samyaganitye yaH prapashyati .
kAya.n chAmedhya sa~NghAta.n vinAshaM karma sa.nhitam .. 30..\\
yachcha ki.n chitsukhaM tachcha sarvaM duHkhamiti smaran .
sa.nsArasAgara.n ghoraM tariShyati sudustaram .. 31..\\
jAtI maraNarogaishcha samAviShTaH pradhAnavit .
chetanAvatsu chaitanya.n samaM bhUteShu pashyati .. 32..\\
nirvidyate tataH kR^itsnaM mArgamANaH paraM padam .
tasyopadesha.n vakShyAmi yAthAtathyena sattama .. 33..\\
shAshvatasyAvyayasyAtha padasya GYAnamuttamam .
prochyamAnaM mayA vipra nibodhedamasheShataH .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
br
yaH syAdekAyane lInastUShNI.n kiM chidachintayan .
pUrvaM pUrvaM parityajya sa nirArambhako bhavet .. 1..\\
sarvamitraH sarvasahaH samarakto jitendriyaH .
vyapetabhayamanyushcha kAmahA muchyate naraH .. 2..\\
AtmavatsarvabhUteShu yashcharenniyataH shuchiH .
amAnI nirabhImAnaH sarvato mukta eva saH .. 3..\\
jIvitaM maraNa.n chobhe sukhaduHkhe tathaiva cha .
lAbhAlAbhe priya dveShye yaH samaH sa cha muchyate .. 4..\\
na kasya chitspR^ihayate nAvajAnAti ki.n chana .
nirdvandvo vItarAgAtmA sarvato mukta eva saH .. 5..\\
anamitro.atha nirbandhuranapatyashcha yaH kva chit .
tyaktadharmArthakAmashcha nirAkA~NkShI sa muchyate .. 6..\\
naiva dharmI na chAdharmI pUrvopachitahA cha yaH .
dhAtukShayaprashAntAtmA nirdvandvaH sa vimuchyate .. 7..\\
akarmA chAvikA~NkShashcha pashya~njagadashAshvatam .
asvasthamavashaM nitya.n janma sa.nsAramohitam .. 8..\\
vairAgya buddhiH satata.n tApadoShavyapekShakaH .
AtmabandhavinirmokSha.n sa karotyachirAdiva .. 9..\\
agandha rasamasparshamashabdamaparigraham .
arUpamanabhiGYeya.n dR^iShTvAtmAna.n vimuchyate .. 10..\\
pa~ncha bhUtaguNairhInamamUrti madalepakam .
aguNa.n guNabhoktAra.n yaH pashyati sa muchyate .. 11..\\
vihAya sarvasa~NkalpAnbuddhyA shArIra mAnasAn .
shanairnirvANamApnoti nirindhana ivAnalaH .. 12..\\
vimuktaH sarvasa.nskAraistato brahma sanAtanam .
paramApnoti saMshAntamachala.n divyamakSharam .. 13..\\
ataH paraM pravakShyAmi yogashAstramanuttamam .
yajGYAtvA siddhamAtmAna.n loke pashyanti yoginaH .. 14..\\
tasyopadeshaM pashyAmi yathAvattannibodha me .
yairdvAraishchArayannityaM pashyatyAtmAnamAtmani .. 15..\\
indriyANi tu sa.nhR^itya mana Atmani dhArayet .
tIvra.n taptvA tapaH pUrvaM tato yoktumupakramet .. 16..\\
tapasvI tyaktasa~Nkalpo dambhAha~NkAravarjitaH .
manIShI manasA vipraH pashyatyAtmAnamAtmani .. 17..\\
sa chechchhaknotyaya.n sAdhuryoktumAtmAnamAtmani .
tata ekAntashIlaH sa pashyatyAtmAnamAtmani .. 18..\\
sa.nyataH satata.n yukta AtmavAnvijitendriyaH .
tathAyamAtmanAtmAna.n sAdhu yuktaH prapashyati .. 19..\\
yathA hi puruShaH svapne dR^iShTvA pashyatyasAviti .
tathArUpamivAtmAna.n sAdhu yuktaH prapashyati .. 20..\\
iShIkA.n vA yathA mu~njAtkashchinnirhR^itya darshayet .
yogI niShkR^iShTamAtmAna.n yathA sampashyate tanau .. 21..\\
mu~nja.n sharIra.n tasyAhuriShIkAmAtmani shritAm .
etannidarshanaM prokta.n yogavidbhiranuttamam .. 22..\\
yadA hi yuktamAtmAna.n samyakpashyati dehabhR^it .
tadAsya neshate kashchittrailokyasyApi yaH prabhuH .. 23..\\
anyonyAshchaiva tanavo yatheShTaM pratipadyate .
vinivR^itya jarAmR^ityU na hR^iShyati na shochati .. 24..\\
devAnAmapi devatva.n yuktaH kArayate vashI .
brahma chAvyayamApnoti hitvA dehamashAshvatam .. 25..\\
vinashyatShvapi lokeShu na bhaya.n tasya jAyate .
klishyamAneShu bhUteShu na sa klishyati kena chit .. 26..\\
duHkhashokamayairghoraiH sa~Ngasneha samudbhavaiH .
na vichAlyeta yuktAtmA nispR^ihaH shAntamAnasaH .. 27..\\
naina.n shastrANi vidhyante na mR^ityushchAsya vidyate .
nAtaH sukhatara.n kiM chilloke kva chana vidyate .. 28..\\
samyagyuktvA yadAtmAnamAtmayeva prapashyati .
tadaiva na spR^ihayate sAkShAdapi shatakratoH .. 29..\\
nirvedastu na gantavyo yu~njAnena katha.n chana .
yogamekAntashIlastu yathA yu~njIta tachchhR^iNu .. 30..\\
dR^iShTapUrvA disha.n chintya yasminsaMnivasetpure .
purasyAbhyantare tasya manashchAyaM na bAhyataH .. 31..\\
purasyAbhyantare tiShThanyasminnAvasathe vaset .
tasminnAvasathe dhArya.n sa bAhyAbhyantaraM manaH .. 32..\\
prachintyAvasatha.n kR^itsna.n yasminkAye.avatiShThate .
tasminkAye manashchAryaM na katha.n chana bAhyataH .. 33..\\
saMniyamyendriyagrAmaM nirghoShe nirjane vane .
kAyamabhyantara.n kR^itsnamekAgraH parichintayet .. 34..\\
dantA.nstAlu cha jihvA.n cha galaM grIvAM tathaiva cha .
hR^idaya.n chintayechchApi tathA hR^idayabandhanam .. 35..\\
ityuktaH sa mayA shiShyo medhAvI madhusUdana .
paprachchha punarevemaM mokShadharma.n sudurvacham .. 36..\\
bhuktaM bhukta.n kathamidamannaM koShThe vipachyate .
katha.n rasatvaM vrajati shoNita.n jAyate katham .
tathA mA.nsa.n cha medashcha snAyvasthIni cha poShati .. 37..\\
kathametAni sarvANi sharIrANi sharIriNAm .
vardhante vardhamAnasya vardhate cha kathaM balam .
nirojasAM niShkramaNaM malAnA.n cha pR^ithakpR^ithak .. 38..\\
kuto vAyaM prashvasiti uchchhvasityapi vA punaH .
ka.n cha deshamadhiShThAya tiShThatyAtmAyamAtmani .. 39..\\
jIvaH kAya.n vahati chechcheShTayAnaH kalevaram .
ki.n varNa.n kIdR^ishaM chaiva niveshayati vai manaH .
yAthAtathyena bhagavanvaktumarhasi me.anagha .. 40..\\
iti samparipR^iShTo.aha.n tena vipreNa mAdhava .
pratyabruvaM mahAbAho yathA shrutamarindama .. 41..\\
yathA svakoShThe prakShipya koShThaM bhANDa manA bhavet .
tathA svakAye prakShipya mano dvArairanishchalaiH .
AtmAna.n tatra mArgeta pramAdaM parivarjayet .. 42..\\
eva.n satatamudyuktaH prItAtmA nachirAdiva .
AsAdayati tadbrahma yaddR^iShTvA syAtpradhAnavit .. 43..\\
na tvasau chakShuShA grAhyo na cha sarvairapIndriyaiH .
manasaiva pradIpena mahAnAtmani dR^ishyate .. 44..\\
sarvataH pANipAda.n ta.n sarvato.akShishiromukham .
jIvo niShkrAntamAtmAna.n sharIrAtsamprapashyati .. 45..\\
sa tadutsR^ijya deha.n sva.n dhArayanbrahma kevalam .
AtmAnamAlokayati manasA prahasanniva .. 46..\\
ida.n sarvarahasya.n te mayoktaM dvijasattama .
ApR^ichchhe sAdhayiShyAmi gachchha shiShyayathAsukham .. 47..\\
ityuktaH sa tadA kR^iShNa mayA shiShyo mahAtapAH .
agachchhata yathAkAmaM brAhmaNashchhinnasaMshayaH .. 48..\\
vaa
ityuktvA sa tadA vAkyaM mAM pArtha dvijapu~NgavaH .
mokShadharmAshritaH samyaktatraivAntaradhIyata .. 49..\\
kachchidetattvayA pArtha shrutamekAgrachetasA .
tadApi hi rathasthastva.n shrutavAnetadeva hi .. 50..\\
naitatpArtha suviGYeya.n vyAmishreNeti me matiH .
nareNAkR^ita sa~nj~nena vidagdhenAkR^itAtmanA .. 51..\\
surahasyamidaM prokta.n devAnAM bharatarShabha .
kachchinneda.n shrutaM pArtha martyenAnyena kena chit .. 52..\\
na hyetachchhrotumarho.anyo manuShyastvAmR^ite.anagha .
naitadadya suviGYeya.n vyAmishreNAntarAtmanA .. 53..\\
kriyAvadbhirhi kaunteya devalokaH samAvR^itaH .
na chaitadiShTa.n devAnAM martyai rUpanivartanam .. 54..\\
parA hi sA gatiH pArtha yattadbrahma sanAtanam .
yatrAmR^itatvaM prApnoti tyaktvA duHkha.n sadA sukhI .. 55..\\
eva.n hi dharmamAsthAya yo.api syuH pApayonayaH .
striyo vaishyAstathA shUdrAste.api yAnti parA.n gatim .. 56..\\
kiM punarbrAhmaNAH pArtha kShatriyA vA bahushrutAH .
svadharmaratayo nityaM brahmalokaparAyaNAH .. 57..\\
hetumachchaitaduddiShTamupAyAshchAsya sAdhane .
siddheH phala.n cha mokShashcha duHkhasya cha vinirNayaH .
ataH para.n sukha.n tvanyatkiM nu syAdbharatarShabha .. 58..\\
shrutavA~nshraddadhAnashcha parAkrAntashcha pANDava .
yaH parityajate martyo lokatantramasAravat .
etairupAyaiH sa kShipraM parA.n gatimavApnuyAt .. 59..\\
etAvadeva vaktavyaM nAto bhUyo.asti ki.n chana .
ShaNmAsAnnityayuktasya yogaH pArtha pravartate .. 60..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
vaa
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
dampatyoH pArtha sa.nvAdamabhayaM nAma nAmataH .. 1..\\
brAhmaNI brAhmaNa.n kaM chijGYAnaviGYAnapAragam .
dR^iShTvA vivikta AsInaM bhAryA bhartAramabravIt .. 2..\\
kaM nu loka.n gamiShyAmi tvAmahaM patimAshritA .
nyastakarmANamAsIna.n kInAshamavichakShaNam .. 3..\\
bhAryAH patikR^itA.NllokAnApnuvantIti naH shrutam .
tvAmahaM patimAsAdya kA.n gamiShyAmi vai gatim .. 4..\\
evamuktaH sa shAntAtmA tAmuvAcha hasanniva .
subhage nAbhyasUyAmi vAkyasyAsya tavAnaghe .. 5..\\
grAhya.n dR^ishyaM cha shrAvyaM cha yadidaM karma vidyate .
etadeva vyavasyanti karma karmeti karmiNaH .. 6..\\
mohameva niyachchhanti karmaNA GYAnavarjitAH .
naiShkarmyaM na cha loke.asminmaurtamityupalabhyate .. 7..\\
karmaNA manasA vAchA shubha.n vA yadi vAshubham .
janmAdi mUrti bhedAnA.n karma bhUteShu vartate .. 8..\\
rakShobhirvadhyamAneShu dR^ishyadravyeShu karmasu .
AtmasthamAtmanA tena dR^iShTamAyatanaM mayA .. 9..\\
yatra tadbrahma nirdvandva.n yatra somaH sahAgninA .
vyavAya.n kurute nityaM dhIro bhUtAni dhArayan .. 10..\\
yatra brahmAdayo yuktAstadakSharamupAsate .
vidvA.nsaH suvratA yatra shAntAtmAno jitendriyAH .. 11..\\
ghrANena na tadAghreyaM na tadAdyamcha jihvayA .
sparshena cha na tatspR^ishyaM manasA tveva gamyate .. 12..\\
chakShuShA na viShahya.n cha yatkiM chichchhravaNAtparam .
agandhamarasa sparshamarUpAshabdamavyayam .. 13..\\
yataH pravartate tantra.n yatra cha pratitiShThati .
prANo.apAnaH samAnashcha vyAnashchodAna eva cha .. 14..\\
tata eva pravartante tameva pravishanti cha .
samAnavyAnayormadhye prANApAnau vicheratuH .. 15..\\
tasminsupte pralIyete samAno vyAna eva cha .
apAna prANayormadhye udAno vyApya tiShThati .
tasmAchchhayAnaM puruShaM prANApAnau na mu~nchataH .. 16..\\
prANAnAyamyate yena tadudAnaM prachakShate .
tasmAttapo vyavasyanti tadbhavaM brahmavAdinaH .. 17..\\
teShAmanyonyabhakShANA.n sarveShA.n deva chAriNAm .
agnirvaishvAnaro madhye saptadhA vihito.antarA .. 18..\\
ghrANa.n jihvA cha chakShushcha tvakcha shrotraM cha pa~nchamam .
mano buddhishcha saptaitA jihvA vaishvAnarArchiShaH .. 19..\\
ghreyaM peya.n cha dR^ishyaM cha spR^ishya.n shravyaM tathaiva cha .
mantavyamatha boddhavya.n tAH sapta samidho mama .. 20..\\
ghrAtA bhakShayitA draShTA spraShTA shrotA cha pa~nchamaH .
mantA boddhA cha saptaite bhavanti paramartvijaH .. 21..\\
ghreye peye cha deshye cha spR^ishye shravye tathaiva cha .
havIMShyagniShu hotAraH saptadhA sapta saptasu .
samyakprakShipya vidvA.nso janayanti svayoniShu .. 22..\\
pR^ithivI vAyurAkAshamApo jyotishcha pa~nchamam .
mano buddhishcha saptaita yonirityeva shabditAH .. 23..\\
havirbhUtA guNAH sarve pravishantyagnijaM mukham .
antarvAsamuShitvA cha jAyante svAsu yoniShu .
tatraiva cha nirudhyante pralaye bhUtabhAvane .. 24..\\
tataH sa~njAyate gandhastataH sa~njAyate rasaH .
tataH sa~njAyate rUpa.n tataH sparsho.abhijAyate .. 25..\\
tataH sa~njAyate shabdaH saMshayastatra jAyate .
tataH sa~njAyate niShThA janmaitatsaptadhA viduH .. 26..\\
anenaiva prakAreNa pragR^ihItaM purAtanaiH .
pUrNAhutibhirApUrNAste.abhipUryanti tejasA .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
br
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
nibodha dasha hotR^INA.n vidhAnamiha yAdR^isham .. 1..\\
sarvamevAtra viGYeya.n chitta.n GYAnamavekShate .
retaH sharIrabhR^itkAye viGYAtA tu sharIrabhR^it .. 2..\\
sharIrabhR^idgArhapatyastasmAdanyaH praNIyate .
tatashchAhavanIyastu tasminsa~NkShipyate haviH .. 3..\\
tato vAchaspatirjaGYe samAnaH paryavekShate .
rUpaM bhavati vai vyakta.n tadanudravate manaH .. 4..\\
braahmanii
kasmAdvAgabhavatpUrva.n kasmAtpashchAnmano.abhavat .
manasA chintita.n vAkyaM yadA samabhipadyate .. 5..\\
kena viGYAnayogena matishchitta.n samAsthitA .
samunnItA nAdhyagachchhatko vainAM pratiShedhati .. 6..\\
br
tAmapAnaH patirbhUtvA tasmAtpreShyatyapAnatAm .
tAM matiM manasaH prAhurmanastasmAdavekShate .. 7..\\
prashna.n tu vAnmanasormA.n yasmAttvamanupR^ichchhasi .
tasmAtte vartayiShyAmi tayoreva samAhvayam .. 8..\\
ubhe vAnmanasI gatvA bhUtAtmAnamapR^ichchhatAm .
AvayoH shreShThamAchakShva chhindhi nau saMshaya.n vibho .. 9..\\
mana ityeva bhagavA.nstadA prAha sarasvatIm .
aha.n vai kAmadhuktubhyamiti taM prAha vAgatha .. 10..\\
sthAvara.n ja~NgamaM chaiva viddhyubhe manasI mama .
sthAvaraM matsakAshe vai ja~Ngama.n viShaye tava .. 11..\\
yastu te viShaya.n gachchhenmantro varNaH svaro.api vA .
tanmano ja~NgamaM nAma tasmAdasi garIyasI .. 12..\\
yasmAdasi cha mA vochaH svayamabhyetya shobhane .
tasmAduchchhvAsamAsAdya na vakShyasi sarasvati .. 13..\\
prANApAnAntare devI vAgvai nitya.n sma tiShThati .
preryamANA mahAbhAge vinA prANamapAnatI .
prajApatimupAdhAvatprasIda bhagavanniti .. 14..\\
tataH prANaH prAdurabhUdvAchamApyAyayanpunaH .
tamAduchchhvAsamAsAdya na vAgvadati karhi chit .. 15..\\
ghoShiNI jAtanirghoShA nityameva pravartate .
tayorapi cha ghoShiNyornirghoShaiva garIyasI .. 16..\\
gauriva prasravatyeShA rasamuttamashAlinI .
satata.n syandate hyeShA shAshvataM brahmavAdinI .. 17..\\
divyAdivya prabhAvena bhAratI gauH shuchismite .
etayorantaraM pashya sUkShmayoH syandamAnayoH .. 18..\\
anutpanneShu vAkyeShu chodyamAnA sisR^ikShayA .
kiM nu pUrva.n tato devI vyAjahAra sarasvatI .. 19..\\
prANena yA sambhavate sharIre
prANAdapAnampratipadyate cha .
udAna bhUtA cha visR^ijya dehaM
vyAnena sarva.n divamAvR^iNoti .. 20..\\
tataH samAne pratitiShThatIha
ityeva pUrvaM prajajalpa chApi .
tasmAnmanaH sthAvaratvAdvishiShTaM
tathA devI ja~NgamatvAdvishiShTA .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
br
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
subhage sapta hotR^INA.n vidhAnamiha yAdR^isham .. 1..\\
ghrANa.n chakShushcha jihvA cha tvakshrotraM chaiva pa~nchamam .
mano buddhishcha saptaite hotAraH pR^ithagAshritAH .. 2..\\
sUkShme.avakAshe santaste na pashyantItaretaram .
etAnvai sapta hotR^I.nstva.n svabhAvAdviddhi shobhane .. 3..\\
braahmanii
sUkShme.avakAshe santaste kathaM nAnyonya darshinaH .
katha.n svabhAvA bhagavannetadAchakShva me vibho .. 4..\\
br
guNAGYAnamaviGYAna.n guNi GYAnamabhiGYatA .
parasparaguNAnete na vijAnanti karhi chit .. 5..\\
jihvA chakShustathA shrotra.n tvanmano buddhireva cha .
na gandhAnadhigachchhanti ghrANastAnadhigachchhati .. 6..\\
ghrANa.n chakShustathA shrotraM tvanmano buddhireva cha .
na rasAnadhigachchhanti jihvA tAnadighachchhati .. 7..\\
ghrANa.n jihvA tathA shrotraM tvanmano buddhireva cha .
na rUpANyadhigachchhanti chakShustAnyadhigachchhati .. 8..\\
ghrANa.n jihvA cha chakShushcha shrotraM buddhirmanastathA .
na sparshAnadhigachchhanti tvakcha tAnadhigachchhati .. 9..\\
ghrANa.n jihvA cha chakShush cha tvanmano buddhireva cha .
na shabdAnadhigachchhanti shrotra.n tAnadhigachchhati .. 10..\\
ghrANa.n jihvA cha chakShushcha tvakshrotraM buddhireva cha .
saMshayAnnAdhigachchhanti manastAnadhigachchhati .. 11..\\
ghrANa.n jihvA cha chakShushcha tvakshrotraM mana eva cha .
na niShThAmadhigachchhanti buddhistAm adhigachchhati .. 12..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
indriyANA.n cha sa.nvAdaM manasashchaiva bhAmini .. 13..\\
manas
na ghrAti mAmR^ite ghrANa.n rasa.n jihvA na budhyate .
rUpa.n chakShurna gR^ihNAti tvaksparshaM nAvabudhyate .. 14..\\
na shrotraM budhyate shabdaM mayA hIna.n kathaM chana .
pravara.n sarvabhUtAnAmahamasmi sanAtanam .. 15..\\
agArANIva shUnyAni shAntArchiSha ivAgnayaH .
indriyANi na bhAsante mayA hInAni nityashaH .. 16..\\
kAShThAnIvArdra shuShkANi yatamAnairapIndriyaiH .
guNArthAnnAdhigachchhanti mAmR^ite sarvajantavaH .. 17..\\
indriyaani
evametadbhavetsatya.n yathaitanmanyate bhavAn .
R^ite.asmAnasmadarthA.nstu bhogAnbhu~Nkte bhavAnyadi .. 18..\\
yadyasmAsu pralIneShu tarpaNaM prANadhAraNam .
bhogAnbhu~Nkte rasAnbhu~Nkte yathaitanmanyate tathA .. 19..\\
atha vAsmAsu lIneShu tiShThatsu viShayeShu cha .
yadi sa~NkalpamAtreNa bhu~Nkte bhogAnyathArthavat .. 20..\\
atha chenmanyase siddhimasmadartheShu nityadA .
ghrANena rUpamAdatsva rasamAdatsva chakShuShA .. 21..\\
shrotreNa gandhamAdatsva niShThAmAdatsva jihvayA .
tvachA cha shabdamAdatsva buddhyA sparshamathApi cha .. 22..\\
balavanto hyaniyamA niyamA durbalIyasAm .
bhogAnapUrvAnAdatsva nochchhiShTaM bhoktumarhasi .. 23..\\
yathA hi shiShyaH shAstAra.n shrutyarthamabhidhAvati .
tataH shrutamupAdAya shrutArthamupatiShThati .. 24..\\
viShayAnevamasmAbhirdarshitAnabhimanyase .
anAgatAnatItAMshcha svapne jAgaraNe tathA .. 25..\\
vaimanasya.n gatAnAM cha jantUnAmalpachetasAm .
asmadarthe kR^ite kArye dR^ishyate prANadhAraNam .. 26..\\
bahUnapi hi sa~NkalpAnmatvA svapnAnupAsya cha .
bubhukShayA pIDyamAno viShayAneva dhAvasi .. 27..\\
agAramadvAramiva pravishya
sa~Nkalpabhogo viShayAnavindan .
prANakShaye shAntimupaiti nityaM
dAru kShaye.agnirjvalito yathaiva .. 28..\\
kAma.n tu naH sveShu guNeShu sa~NgaH
kAmacha nAnyonya guNopalabdhiH .
asmAnR^ite nAsti tavopalabdhis
tvAmapyR^ite.asmAnna bhajeta harShaH .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
br
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
subhage pa~ncha hotR^INA.n vidhAnamiha yAdR^isham .. 1..\\
prANApAnAvudAnashcha samAno vyAna eva cha .
pa~ncha hotR^InathaitAnvai paraM bhAva.n vidurbudhAH .. 2..\\
braahmanii
svabhAvAtsapta hotAra iti te pUrvikA matiH .
yathA vai pa~ncha hotAraH paro bhAvastathochyatAm .. 3..\\
br
prANena sambhR^ito vAyurapAno jAyate tataH .
apAne sambhR^ito vAyustato vyAnaH pravartate .. 4..\\
vyAnena sambhR^ito vAyustadodAnaH pravartate .
udAne sambhR^ito vAyuH samAnaH sampravartate .. 5..\\
te.apR^ichchhanta purA gatvA pUrvajAtaM prajApatim .
yo no jyeShThastamAchakShva sa naH shreShTho bhaviShyati .. 6..\\
brahmaa
yasminpralIne pralaya.n vrajanti
sarve prANAH prANabhR^itA.n sharIre .
yasminprachIrNe cha punash charanti
sa vai shreShTho gachchhata yatra kAmaH .. 7..\\
praana
mayi pralIne pralaya.n vrajanti
sarve prANAH prANabhR^itA.n sharIre .
mayi prachIrNe cha punash charanti
shreShTho hyahaM pashyata mAM pralInam .. 8..\\
braahmana
prANaH pralIyata tataH punashcha prachachAra ha .
samAnashchApyudAnashcha vacho.abrUtA.n tataH shubhe .. 9..\\
na tva.n sarvamidaM vyApya tiShThasIha yathA vayam .
na tva.n shreShTho.asi naH prANa apAno hi vashe tava .
prachachAra punaH prANastamapAno.abhyabhAShata .. 10..\\
mayi pralIne pralaya.n vrajanti
sarve prANAH prANabhR^itA.n sharIre .
mayi prachIrNe cha punash charanti
shreShTho hyahaM pashyata mAM pralInam .. 11..\\
vyAnashcha tamudAnashcha bhAShamANamathochatuH .
apAna na tva.n shreShTho.asi prANo hi vashagastava .. 12..\\
apAnaH prachachArAtha vyAnastaM punarabravIt .
shreShTho.ahamasmi sarveShA.n shrUyatAM yena hetunA .. 13..\\
mayi pralIne pralaya.n vrajanti
sarve prANAH prANabhR^itA.n sharIre .
mayi prachIrNe cha punash charanti
shreShTho hyahaM pashyata mAM pralInam .. 14..\\
prAlIyata tato vyAnaH punashcha prachachAra ha .
prANApAnAvudAnashcha samAnash cha tamabruvan .
na tva.n shreShTho.asi no vyAna samAno hi vashe tava .. 15..\\
prachachAra punarvyAnaH samAnaH punarabravIt .
shreShTho.ahamasmi sarveShA.n shrUyatAM yena hetunA .. 16..\\
mayi pralIne pralaya.n vrajanti
sarve prANAH prANabhR^itA.n sharIre .
mayi prachIrNe cha punash charanti
shreShTho hyahaM pashyata mAM pralInam .. 17..\\
tataH samAnaH prAlilye punashcha prachachAra ha .
prANApAnAvudAnashcha vyAnash chaiva tamabruvan .
samAnana tva.n shreShTho.asi vyAna eva vashe tava .. 18..\\
samAnaH prachachArAtha udAnastamuvAcha ha .
shreShTho.ahamasmi sarveShA.n shrUyatAM yena hetunA .. 19..\\
mayi pralIne pralaya.n vrajanti
sarve prANAH prANabhR^itA.n sharIre .
mayi prachIrNe cha punash charanti
shreShTho hyahaM pashyata mAM pralInam .. 20..\\
tataH prAlIyatodAnaH punashcha prachachAra ha .
prANApAnau samAnashcha vyAnash chaiva tamabruvan .
udAna na tva.n shreShTho.asi vyAna eva vashe tava .. 21..\\
tatastAnabravIdbrahmA samavetAnprajApatiH .
sarve shreShThA na vA shreShThAH sarve chAnyonya dharmiNaH .
sarve svaviShaye shreShThAH sarve chAnyonya rakShiNaH .. 22..\\
ekaH sthirashchAsthirashcha visheShAtpa~ncha vAyavaH .
eka eva mamaivAtmA bahudhApyupachIyate .. 23..\\
parasparasya suhR^ido bhAvayantaH parasparam .
svasti vrajata bhadra.n vo dhArayadhvaM parasparam .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
braahmana
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
nAradasya cha sa.nvAdamR^iSherdevamatasya cha .. 1..\\
devamata
jantoH sa~njAyamAnasya kiM nu pUrvaM pravartate .
prANo.apAnaH samAno vA vyAno vodAna eva cha .. 2..\\
naarada
yenAya.n sR^ijyate jantustato.anyaH pUrvameti tam .
prANadvandva.n cha viGYeyaM tiryagaM chordhvagaM cha yat .. 3..\\
d
kenAya.n sR^ijyate jantuH kashchAnyaH pUrvameti tam .
prANadvandva.n cha me brUhi tiryagUrdhvaM cha nishchayAt .. 4..\\
n
sa~NkalpAjjAyate harShaH shabdAdapi cha jAyate .
rasAtsa~njAyate chApi rUpAdapi cha jAyate .. 5..\\
sparshAtsa~njAyate chApi gandhAdapi cha jAyate .
etadrUpamudAnasya harSho mithuna sambhavaH .. 6..\\
kAmAtsa~njAyate shukra.n kAmAtsa~njAyate rasaH .
samAnavyAna janite sAmAnye shukrashoNite .. 7..\\
shukrAchchhoNita sa.nsR^iShTAtpUrvaM prANaH pravartate .
prANena vikR^ite shukre tato.apAnaH pravartate .. 8..\\
prANApAnAvida.n dvandvamavAkchordhvaM cha gachchhataH .
vyAnaH samAnashchaivobhau tiryagdvandvatvamuchyate .. 9..\\
agnirvai devatAH sarvA iti vedasya shAsanam .
sa~njAyate brAhmaNeShu GYAnaM buddhisamanvitam .. 10..\\
tasya dhUmastamo rUpa.n rajo bhasma suretasaH .
sattva.n sa~njAyate tasya yatra prakShipyate haviH .. 11..\\
AghArau samAno vyAnashcheti yaGYavido viduH .
prANApAnAvAjyabhAgau tayormadhye hutAshanaH .
etadrUpamudAnasya paramaM brAhmaNA viduH .. 12..\\
nirdvandvamiti yattvetattanme nigadataH shR^iNu .. 13..\\
ahorAtramida.n dvandvaM tayormadhye hutAshanaH .
etadrUpamudAnasya paramaM brAhmaNA viduH .. 14..\\
ubhe chaivAyane dvandva.n tayormadhye hutAshanaH .
etadrUpamudAnasya paramaM brAhmaNA viduH .. 15..\\
ubhe satyAnR^ite dvandva.n tayormadhye hutAshanaH .
etadrUpamudAnasya paramaM brAhmaNA viduH .. 16..\\
ubhe shubhAshubhe dvandva.n tayormadhye hutAshanaH .
etadrUpamudAnasya paramaM brAhmaNA viduH .. 17..\\
sachchAsachchaiva taddvandva.n tayormadhye hutAshanaH .
etadrUpamudAnasya paramaM brAhmaNA viduH .. 18..\\
prathama.n samAno vyAno vyasyate karma tena tat .
tR^itIya.n tu samAnena punareva vyavasyate .. 19..\\
shAntyartha.n vAmadeva.n cha shAntirbrahma sanAtanam .
etadrUpamudAnasya paramaM brAhmaNA viduH .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
braahmana
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
chAturhotra vidhAnasya vidhAnamiha yAdR^isham .. 1..\\
tasya sarvasya vidhivadvidhAnamupadekShyate .
shR^iNu me gadato bhadre rahasyamidamuttamam .. 2..\\
karaNa.n karma kartA cha mokSha ityeva bhAmini .
chatvAra ete hotAro yairida.n jagadAvR^itam .. 3..\\
hotR^INA.n sAdhana.n chaiva shR^iNu sarvamasheShataH .
ghrANa.n jihvA cha chakShushcha tvakcha shrotraM cha pa~nchamam .
mano buddhishcha saptaite viGYeyA guNahetavaH .. 4..\\
gandho rasashcha rUpa.n cha shabdaH sparshashcha pa~nchamaH .
mantavyamatha boddhavya.n saptaite karmahetavaH .. 5..\\
ghrAtA bhakShayitA draShTA spraShTA shrotA cha pa~nchamaH .
mantA boddhA cha saptaite viGYeyAH kartR^ihetavaH .. 6..\\
svaguNaM bhakShayantyete guNavantaH shubhAshubham .
aha.n cha nirguNo.atreti saptaite mokShahetavaH .. 7..\\
viduShAM budhyamAnAnA.n svaM svasthAnaM yathAvidhi .
guNAste devatA bhUtAH satataM bhu~njate haviH .. 8..\\
adanhyavidvAnannAni mamatvenopapadyate .
AtmArthaM pAchayannityaM mamatvenopahanyate .. 9..\\
abhakShya bhakShaNa.n chaiva madya pAnaM cha hanti tam .
sa chAnna.n hanti tachchAnnaM sa hatvA hanyate budhaH .. 10..\\
attA hyannamida.n vidvAnpunarjanayatIshvaraH .
sa chAnnAjjAyate tasminsUkShmo nAma vyatikramaH .. 11..\\
manasA gamyate yachcha yachcha vAchA nirudhyate .
shrotreNa shrUyate yachcha chakShuShA yachcha dR^ishyate .. 12..\\
sparshena spR^ishyate yachcha ghrANena ghrAyate cha yat .
manaHShaShThAni sa.nyamya havIMShyetAni sarvashaH .. 13..\\
guNavatpAvako mahya.n dIpyate havyavAhanaH .
yogayaGYaH pravR^itto me GYAnabrahma manodbhavaH .
prANastotro.apAna shastraH sarvatyAgasu dakShiNaH .. 14..\\
karmAnumantA brahmA me kartAdhvaryuH kR^itastutiH .
kR^itaprashAstA tachchhAstramapavargo.asya dakShiNA .. 15..\\
R^ichashchApyatra sha.nsanti nArAyaNa vido janAH .
nArAyaNAya devAya yadabadhnanpashUnpurA .. 16..\\
tatra sAmAni gAyanti tAni chAhurnidarshanam .
devaM nArAyaNaM bhIru sarvAtmAnaM nibodha me .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
br
ekaH shAstA na dvitIyo.asti shAstA
yathA niyukto.asmi tathA charAmi .
hR^idyeSha tiShThanpuruShaH shAsti shAstA
tenaiva yuktaH pravaNAdivodakam .. 1..\\
eko gururnAsti tato dvitIyo
yo hR^ichchhayastamahamanubravImi .
tenAnushiShTA guruNA sadaiva
parAbhUtA dAnavAH sarva eva .. 2..\\
eko bandhurnAsti tato dvitIyo
yo hR^ichchhayastamahamanubravImi .
tenAnushiShTA bAndhavA bandhumantaH
saptarShayaH sapta divi prabhAnti .. 3..\\
ekaH shrotA nAsti tato dvitIyo
yo hR^ichchhayastamahamanubravImi .
tasmingurau guru vAsaM niruShya
shakro gataH sarvalokAmaratvam .. 4..\\
eko dveShTA nAsti tato dvitIyo
yo hR^ichchhayastamahamanubravImi .
tenAnushiShTA guruNA sadaiva
lokadviShTAH pannagAH sarva eva .. 5..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
prajApatau pannagAnA.n devarShINAM cha sa.nvidam .. 6..\\
devarShayashcha nAgAshcha asurAshcha prajApatim .
paryapR^ichchhannupAsInAH shreyo naH prochyatAm iti .. 7..\\
teShAM provAcha bhagavA~nshreyaH samanupR^ichchhatAm .
omityekAkSharaM brahma te shrutvA prAdravandishaH .. 8..\\
teShAM prAdravamANAnAmupadeshArthamAtmanaH .
sarpANA.n dashane bhAvaH pravR^ittaH pUrvameva tu .. 9..\\
asurANAM pravR^ittastu dambhabhAvaH svabhAvajaH .
dAna.n devA vyavasitA damameva maharShayaH .. 10..\\
eka.n shAstAramAsAdya shabdenaikena sa.nskR^itAH .
nAnA vyavasitAH sarve sarpadevarShidAnavAH .. 11..\\
shR^iNotyayaM prochyamAna.n gR^ihNAti cha yathAtatham .
pR^ichchhatastAvato bhUyo gururanyo.anumanyate .. 12..\\
tasya chAnumate karma tataH pashchAtpravartate .
gururboddhA cha shatrushcha dveShTA cha hR^idi saMshritaH .. 13..\\
pApena vichara.Nlloke pApachArI bhavatyayam .
shubhena vichara.Nlloke shubhachArI bhavatyuta .. 14..\\
kAmachArI tu kAmena ya indriyasukhe rataH .
vratavArI sadaivaiSha ya indriyajaye rataH .. 15..\\
apetavratakarmA tu kevalaM brahmaNi shritaH .
brahmabhUtashchara.Nlloke brahma chArI bhavatyayam .. 16..\\
brahmaiva samidhastasya brahmAgnirbrahma sa.nstaraH .
Apo brahma gururbrahma sa brahmaNi samAhitaH .. 17..\\
etadetAdR^isha.n sUkShmaM brahmacharyaM vidurbudhAH .
viditvA chAnvapadyanta kShetraGYenAnudarshinaH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
br
sa~NkalpadaMsha mashaka.n shokaharShahimAtapam .
mohAndha kAratimira.n lobhavyAla sarIsR^ipam .. 1..\\
viShayaikAtyayAdhvAna.n kAmakrodhavirodhakam .
tadatItya mahAdurgaM praviShTo.asmi mahadvanam .. 2..\\
braahmanii
kva tadvanaM mahAprAGYa ke vR^ikShAH saritashcha kAH .
girayaH parvatAsh chaiva kiyatyadhvani tadvanam .. 3..\\
na tadasti pR^ithagbhAve ki.n chidanyattataH samam .
na tadastyapR^ithagbhAve ki.n chiddUrataraM tataH .. 4..\\
tasmAddhrasvataraM nAsti na tato.asti bR^ihattaram .
nAsti tasmAdduHkhataraM nAstyanyattatsama.n sukham .. 5..\\
na tatpravishya shochanti na prahR^iShyanti cha dvijAH .
na cha bibhyati keShA.n chittebhyo bibhyati ke cha na .. 6..\\
tasminvane sapta mahAdrumAsh cha
phalAni saptAtithayash cha sapta .
saptAshramAH sapta samAdhayash cha
dIkShAshcha saptaitadaraNyarUpam .. 7..\\
pa~ncha varNAni divyAni puShpANi cha phalAni cha .
sR^ijantaH pAdapAstatra vyApya tiShThanti tadvanam .. 8..\\
suvarNAni dvivarNAni puShpANi cha phalAni cha .
sR^ijantaH pAdapAstatra vyApya tiShThanti tadvanam .. 9..\\
chaturvarNANi divyAni puShpANi cha phalAni cha .
sR^ijantaH pAdapAstatra vyApya tiShThanti tadvanam .. 10..\\
sha~NkarANitri varNAni puShpANi cha phalAni cha .
sR^ijantaH pAdapAstatra vyApya tiShThanti tadvanam .. 11..\\
surabhINyekavarNAni puShpANi cha phalAnicha .
sR^ijantaH pAdapAstatra vyApya tiShThanti tadvanam .. 12..\\
bahUnyavyaktavarNAni puShpANi cha phalAnicha .
visR^ijantau mahAvR^ikShau tadvana.n vyApya tiShThataH .. 13..\\
eko hyagniH sumanA brAhmaNo.atra
pa~nchendriyANi samidhashchAtra santi .
tebhyo mokShAH sapta bhavanti dIkShA
guNAH phalAnyatithayaH phalAshAH .. 14..\\
AtithyaM pratigR^ihNanti tatra saptamaharShayaH .
architeShu pralIneShu teShvanyadrochate vanam .. 15..\\
pratiGYA vR^ikShamaphala.n shAntichchhAyA samanvitam .
GYAnAshraya.n tR^iptitoyamantaH kShetraGYabhAskaram .. 16..\\
yo.adhigachchhanti tatsantasteShAM nAsti bhayaM punaH .
Urdhva.n chAvAkcha tiryakcha tasya nAnto.adhigamyate .. 17..\\
sapta striyastatra vasanti sadyo
avA~NmukhA bhAnumatyo janitryaH .
Urdhva.n rasAnA.n dadate prajAbhyaH
sarvAnyathA sarvamanityatA.n cha .. 18..\\
tatraiva pratitiShThanti punastatrodayanti cha .
sapta saptarShayaH siddhA vasiShThapramukhAH saha .. 19..\\
yasho varcho bhagashchaiva vijayaH siddhitejasI .
evamevAnuvartante sapta jyotIMShi bhAskaram .. 20..\\
girayaH parvatAshchaiva santi tatra samAsataH .
nadyashcha sarito vArivahantyo brahma sambhavam .. 21..\\
nadInA.n sa~Ngamastatra vaitAnaH samupahvare .
svAtma tR^iptA yato yAnti sAkShAddAntAH pitAmaham .. 22..\\
kR^ishAshAH suvratAshAshcha tapasA dagdhakilbiShAH .
AtmanyAtmAnamAveshya brahmANa.n samupAsate .. 23..\\
R^ichamapyatra sha.nsanti vidyAraNyavido janAH .
tadaraNyamabhipretya yathA dhIramajAyata .. 24..\\
etadetAdR^isha.n divyamaraNyaM brAhmaNA viduH .
viditvA chAnvatiShThanta kShetraGYenAnudarshitam .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28}
br
gandhAnna jighrAmi rasAnna vedmi
rUpaM na pashyAmi na cha spR^ishAmi .
na chApi shabdAnvividhA~nshR^iNomi
na chApi sa~Nkalpamupaimi ki.n chit .. 1..\\
arthAniShTAnkAmayate svabhAvaH
sarvAndveShyAnpradviShate svabhAvaH .
kAmadveShAvudbhavataH svabhAvAt
prANApAnau jantu dehAnniveshya .. 2..\\
tebhyashchAnyA.nsteShvanityAMshcha bhAvAn
bhUtAtmAna.n lakShayeyaM sharIre .
tasmi.nstiShThannAsmi shakyaH katha.n chit
kAmakrodhAbhyA.n jarayA mR^ityunA cha .. 3..\\
akAmayAnasya cha sarvakAmAn
avidviShANasya cha sarvadoShAn .
na me svabhAveShu bhavanti lepAs
toyasya bindoriva puShkareShu .. 4..\\
nityasya chaitasya bhavanti nityA
nirIkShamANasya bahUnsvabhAvAn .
na sajjate karmasu bhogajAlaM
divIva sUryasya mayUkhajAlam .. 5..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
adhvaryu yati sa.nvAda.n taM nibodha yashasvini .. 6..\\
prokShyamANaM pashu.n dR^iShTvA yaGYakarmaNyathAbravIt .
yatiradhvaryumAsIno hi.nseyamiti kutsayan .. 7..\\
tamadhvaryuH pratyuvAcha nAya.n chhAgo vinashyati .
shreyasA yokShyate janturyadi shrutiriya.n tathA .. 8..\\
yo hyasya pArthivo bhAgaH pR^ithivI.n sa gamiShyati .
yadasya vArija.n kiM chidapastatpratipadyate .. 9..\\
sUrya.n chakShurdishaH shrotre prANo.asya divameva cha .
Agame vartamAnasya na me doSho.asti kash chana .. 10..\\
yati
prANairviyoge chhAgasya yadi shreyaH prapashyasi .
chhAgArthe vartate yaGYo bhavataH kiM prayojanam .. 11..\\
anu tvA manyatAM mAtA pitA bhrAtA sakhApi cha .
mantrayasvainamunnIya paravanta.n visheShataH .. 12..\\
ya evamanumanyera.nstAnbhavAnpraShTumarhati .
teShAmanumata.n shrutvA shakyA kartuM vichAraNA .. 13..\\
prANA apyasya chhAgasya prApitAste svayoniShu .
sharIra.n kevala.n shiShTaM nishcheShTamiti me matiH .. 14..\\
indhanasya tu tulyena sharIreNa vichetasA .
hi.nsA nirveShTu kAmAnAmindhanaM pashusa~nj~nitam .. 15..\\
ahi.nsA sarvadharmANAmiti vR^iddhAnushAsanam .
yadahi.nsraM bhavetkarma tatkAryamiti vidmahe .. 16..\\
ahi.nseti pratiGYeya.n yadi vakShyAmyataH param .
shakyaM bahuvidha.n vaktuM bhavataH kAryadUShaNam .. 17..\\
ahi.nsA sarvabhUtAnAM nityamasmAsu rochate .
pratyakShataH sAdhayAmo na parokShamupAsmahe .. 18..\\
a
bhUmergandhaguNAnbhu~NkShva pibasyApomayAnrasAn .
jyotiShAM pashyase rUpa.n spR^ishasyanilajAnguNAn .. 19..\\
shR^iNoShyAkAshaja.n shabdaM manasA manyase matim .
sarvANyetAni bhUtAni prANA iti cha manyase .. 20..\\
prANAdAne cha nityo.asi hi.nsAyA.n vartate bhavAn .
nAsti cheShTA vinA hi.nsA.n ki.n vA tvaM manyase dvija .. 21..\\
y
akShara.n cha kSharaM chaiva dvaidhI bhAvo.ayamAtmanaH .
akShara.n tatra sadbhAvaH svabhAvaH kShara uchyate .. 22..\\
prANo jihvA manaH sattva.n svabhAvo rajasA saha .
bhAvairetairvimuktasya nirdvandvasya nirAshiShaH .. 23..\\
samasya sarvabhUteShu nirmamasya jitAtmanaH .
samantAtparimuktasya na bhaya.n vidyate kva chit .. 24..\\
a
sadbhireveha sa.nvAsaH kAryo matimatA.n vara .
bhavato hi mata.n shrutvA pratibhAti matirmama .. 25..\\
bhagavanbhagavadbuddhyA pratibuddho bravImyaham .
mataM mantu.n kratuM kartuM nAparAdho.asti me dvija .. 26..\\
br
upapattyA yatistUShNI.n vartamAnastataH param .
adhvaryurapi nirmohaH prachachAra mahAmakhe .. 27..\\
evametAdR^ishaM mokSha.n susUkShmaM brAhmaNA viduH .
viditvA chAnutiShThanti kShetraGYenAnudarshinA .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29}
br
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
kArtavIryasya sa.nvAda.n samudrasya cha bhAmini .. 1..\\
kArtavIryArjuno nAma rAjA bAhusahasravAn .
yena sAgaraparyantA dhanuShA nirjitA mahI .. 2..\\
sa kadA chitsamudrAnte vicharanbaladarpitaH .
avAkirachchharashataiH samudramiti naH shrutam .. 3..\\
ta.n samudro namaskR^itya kR^itA~njaliruvAcha ha .
mA mu~ncha vIra nArAchAnbrUhi ki.n karavANi te .. 4..\\
madAshrayANi bhUtAni tvadvisR^iShTairmaheShubhiH .
vadhyante rAjashArdUla tebhyo dehyabhaya.n vibho .. 5..\\
a
matsamo yadi sa~NgrAme sharAsanadharaH kva chit .
vidyate taM mamAchakShva yaH samAsIta mAM mR^idhe .. 6..\\
s
maharShirjamadagniste yadi rAjanparishrutaH .
tasya putrastavAtithya.n yathAvatkartumarhati .. 7..\\
tataH sa rAjA prayayau krodhena mahatA vR^itaH .
sa tamAshramamAgamya ramamevAnvapadyata .. 8..\\
sa rAma pratikUlAni chakAra saha bandhubhiH .
AyAsa.n janayAmAsa rAmasya cha mahAtmanaH .. 9..\\
tatastejaH prajajvAla rAjasyAmita tejasaH .
pradahadripusainyAni tadA kamalalochane .. 10..\\
tataH parashumAdAya sa taM bAhusahasriNam .
chichchheda sahasA rAmo bAhushAkhamiva drumam .. 11..\\
ta.n hataM patita.n dR^iShTvA sametAH sarvabAndhavAH .
asInAdAya shaktIshcha bhArgavaM paryavArayan .. 12..\\
rAmo.api dhanurAdAya rathamAruhya sa tvaraH .
visR^ija~nsharavarShANi vyadhamatpArthivaM balam .. 13..\\
tatastu kShatriyAH ke chijjamadagniM nihatya cha .
vivishurgiridurgANi mR^igAH si.nhArditA iva .. 14..\\
teShA.n svavihita.n karma tadbhayAnnAnutiShThatAm .
prajA vR^iShalatAM prAptA brAhmaNAnAmadarshanAt .. 15..\\
ta ete dramiDAH kAshAH puNDrAshcha shabaraiH saha .
vR^iShalatvaM parigatA vyutthAnAtkShatradharmataH .. 16..\\
tatastu hatavIrAsu kShatriyAsu punaH punaH .
dvijairutpAdita.n kShatraM jAmadagnyo nyakR^intata .. 17..\\
eva viMshatimedhAnte rAma.n vAgasharIriNI .
divyA provAcha madhurA sarvalokaparishrutA .. 18..\\
rAma rAma nivartasva ka.n guNaM tAta pashyasi .
kShatrabandhUnimAnprANairviprayojya punaH punaH .. 19..\\
tathaiva taM mahAtmAnamR^ichIkapramukhAstadA .
pitAmahA mahAbhAga nivartasvetyathAbruvan .. 20..\\
piturvadhamamR^iShya.nstu rAmaH provAcha tAnR^iShIn .
nArhantIha bhavanto mAM nivArayitumityuta .. 21..\\
pitarah
nArhase kShatrabandhU.nstvaM nihantu.n jayatA.n vara .
na hi yukta.n tvayA hantuM brAhmaNena satA nR^ipAn .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30}
pitarah
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
shrutvA cha tattathA kAryaM bhavatA dvijasattama .. 1..\\
alarko nAma rAjarShirabhavatsumahAtapAH .
dharmaGYaH satyasandhashcha mahAtmA sumahAvrataH .. 2..\\
sa sAgarAntA.n dhanuShA vinirjitya mahImimAm .
kR^itvA suduShkara.n karma manaH sUkShme samAdadhe .. 3..\\
sthitasya vR^ikShamUle.atha tasya chintA babhUva ha .
utsR^ijya sumahadrAjya.n sUkShmaM prati mahAmate .. 4..\\
a
manaso me bala.n jAtaM mano jitvA dhruvo jayaH .
anyatra bANAnasyAmi shatrubhiH parivAritaH .. 5..\\
yadida.n chApalAnmUrteH sarvametachchikIrShati .
manaH prati sutIkShNAgrAnahaM mokShyAmi sAyakAn .. 6..\\
manas
neme bANAstariShyanti mAmalarka katha.n chana .
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmA mariShyasi .. 7..\\
anyAnbANAnsamIkShasva yaistvaM mA.n sUdayiShyasi .
tachchhrutvA sa vichintyAtha tato vachanamabravIt .. 8..\\
a
AghrAya subahUngandhA.nstAneva pratigR^idhyati .
tasmAdghrANaM prati sharAnpratimokShyAmyaha.n shitAn .. 9..\\
ghraana
neme bANAstariShyanti mAmalarka katha.n chana .
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmA mariShyasi .. 10..\\
anyAnbANAnsamIkShasva yaistvaM mA.n sUdayiShyasi .
tachchhrutvA sa vichintyAtha tato vachanamabravIt .. 11..\\
a
iya.n svAdUnrasAnbhuktvA tAneva pratigR^idhyati .
tasmAjjihvAM prati sharAnpratimokShyAmyaha.n shitAn .. 12..\\
j
neme bANAstariShyanti mAmalarka katha.n chana .
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmA mariShyasi .. 13..\\
anyAnbANAnsamIkShasva yaistvaM mA.n sUdayiShyasi .
tachchhrutvA sa vichintyAtha tato vachanamabravIt .. 14..\\
a
sR^iShTvA tvagvividhAnsparshA.nstAneva pratigR^idhyati .
tasmAttvachaM pATayiShye vividhaiH ka~NkapatrabhiH .. 15..\\
tvach
neme bANAstariShyanti mAmalarka katha.n chana .
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmA mariShyasi .. 16..\\
anyAnbANAnsamIkShasva yaistvaM mA.n sUdayiShyasi .
tachchhrutvA sa vichintyAtha tato vachanamabravIt .. 17..\\
a
shrutvA vai vividhA~nshabdA.nstAneva pratigR^idhyati .
tasmAchchhrotraM prati sharAnpratimokShyAmyaha.n shitAn .. 18..\\
zrotra
neme bANAstariShyanti mAmalarka katha.n chana .
tavaiva marma bhetsyanti tato hAsyasi jIvitam .. 19..\\
anyAnbANAnsamIkShasva yaistvaM mA.n sUdayiShyasi .
tachchhrutvA sa vichintyAtha tato vachanamabravIt .. 20..\\
a
dR^iShTvA vai vividhAnbhAvA.nstAneva pratigR^idhyati .
tasmAchchakShuH prati sharAnpratimokShyAmyaha.n shitAn .. 21..\\
ch
neme bANAstariShyanti mAmAlarka katha.n chana .
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmA mariShyasi .. 22..\\
anyAnbANAnsamIkShasva yaistvaM mA.n sUdayiShyati .
tachchhrutvA sa vichintyAtha tato vachanamabravIt .. 23..\\
a
iyaM niShThA bahuvidhA praGYayA tvadhyavasyati .
tasmAdbuddhiM prati sharAnpratimokShyAmyaha.n shitAn .. 24..\\
chaksus
neme bANAstariShyanti mAmalarka katha.n chana .
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmA mariShyasi .. 25..\\
pitarah
tato.alarkastapo ghoramAsthAyAtha suduShkaram .
nAdhyagachchhatpara.n shaktyA bANameteShu saptasu .
susamAhita chittAstu tato.achintayata prabhuH .. 26..\\
sa vichintya chira.n kAlamalarko dvijasattama .
nAdhyagachchhatpara.n shreyo yogAnmatimatAM varaH .. 27..\\
sa ekAgraM manaH kR^itvA nishchalo yogamAsthitaH .
indriyANi jaghAnAshu bANenaikena vIryavAn .. 28..\\
yogenAtmAnamAvishya sa.nsiddhiM paramA.n yayau .
vismitashchApi rAjarShirimA.n gAthAM jagAda ha .
aho kaShTa.n yadasmAbhiH pUrvaM rAjyamanuShThitam .
iti pashchAnmayA GYAta.n yogAnnAsti paraM sukham .. 29..\\
iti tvamapi jAnIhi rAma mA kShatriyA~n jahi .
tapo ghoramupAtiShTha tataH shreyo.abhipatsyase .. 30..\\
br
ityuktaH sa tapo ghora.n jAmadagnyaH pitAmahaiH .
AsthitaH sumahAbhAgo yayau siddhi.n cha durgamAm .. 31..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31}
br
trayo vai ripavo loke nava vai guNataH smR^itAH .
harShaH stambho.abhimAnashcha trayaste sAttvikA guNAH .. 1..\\
shokaH krodho.atisa.nrambho rAjasAste guNAH smR^itAH .
svapnastandrI cha mohashcha trayaste tAmasA guNAH .. 2..\\
etAnnikR^itya dhR^itimAnbANasandhairatandritaH .
jetuM parAnutsahate prashAntAtmA jitendriyaH .. 3..\\
atra gAthAH kIrtayanti purAkalpavido janAH .
ambarISheNa yA gItA rAGYA rAjyaM prashAsatA .. 4..\\
samudIrNeShu doSheShu vadhyamAneShu sAdhuShu .
jagrAha tarasA rAjyamambarISha iti shrutiH .. 5..\\
sa nigR^ihya mahAdoShAnsAdhUnsamabhipUjya cha .
jagAma mahatI.n siddhi.n gAthAM chemAM jagAda ha .. 6..\\
bhUyiShThaM me jitA doShA nihatAH sarvashatravaH .
eko doSho.avashiShTastu vadhyaH sa na hato mayA .. 7..\\
yena yukto janturaya.n vaitR^iShNyaM nAdhigachchhati .
tR^iShNArta iva nimnAni dhAvamAno na budhyate .. 8..\\
akAryamapi yeneha prayuktaH sevate naraH .
ta.n lobhamasibhistIkShNairnikR^intantaM nikR^intata .. 9..\\
lobhAddhi jAyate tR^iShNA tatashchintA prasajyate .
sa lipsamAno labhate bhUyiShTha.n rAjasAnguNAn .. 10..\\
sa tairguNaiH sa.nhatadehabandhanaH
punaH punarjAyati karma chehate .
janma kShaye bhinnavikIrNa dehaH
punarmR^ityu.n gachchhati janmani sve .. 11..\\
tasmAdena.n samyagavekShya lobhaM
nigR^ihya dhR^ityAtmani rAjyamichchhet .
etadrAjyaM nAnyadastIti vidyAd
yastvatra rAjA vijito mamaikaH .. 12..\\
iti rAGYAmbarISheNa gAthA gItA yashasvinA .
AdhirAjyaM puraskR^itya lobhamekaM nikR^intatA .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32}
br
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
brAhmaNasya cha sa.nvAda.n janakasya cha bhAmini .. 1..\\
brAhmaNa.n janako rAjA sannaM kasmiMshchidAgame .
viShaye me na vastavyamiti shiShTyarthamabravIt .. 2..\\
ityuktaH pratyuvAchAtha brAhmaNo rAjasattamam .
AchakShva viShaya.n rAjanyAvA.nstava vashe sthitaH .. 3..\\
so.anyasya viShaye rAGYo vastumichchhAmyaha.n vibho .
vachaste kartumichchhAmi yathAshAstraM mahIpate .. 4..\\
ityuktaH sa tadA rAjA brAhmaNena yashasvinA .
muhuruShNa.n cha niHshvasya na sa taM pratyabhAShata .. 5..\\
tamAsIna.n dhyAyamAna.n rAjAnamamitaujasam .
kashmala.n sahasAgachchhadbhAnumantamiva grahaH .. 6..\\
samAshvAsya tato rAjA vyapete kashmale tadA .
tato muhUrtAdiva taM brAhmaNa.n vAkyamabravIt .. 7..\\
pitR^ipaitAmahe rAjye vashye janapade sati .
viShayaM nAdhigachchhAmi vichinvanpR^ithivImimAm .. 8..\\
nAdhyagachchha.n yadA pR^ithvyAM mithilA mArgitA mayA .
nAdhyagachchha.n yadA tasyAM svaprajA mArgitA mayA .. 9..\\
nAdhyagachchha.n yadA tAsu tadA me kashmalo.abhavat .
tato me kashmalasyAnte matiH punarupasthitA .. 10..\\
tayA na viShayaM manye sarvo vA viShayo mama .. 11..\\
$
AtmApi chAyaM na mama sarvA vA pR^ithivI mama .
uShyatA.n yAvadutsAho bhujyatAM yAvadiShyate .. 11..\\
pitR^ipaitAmahe rAjye vashye janapade sati .
brUhi kAM buddhimAsthAya mamatva.n varjita.n tvayA .. 12..\\
kA.n vA buddhiM vinishchitya sarvo vai viShayastava .
nAvaiShi viShaya.n yena sarvo vA viShayastava .. 13..\\
j
antavanta ihArambhA viditA sarvakarmasu .
nAdhyagachchhamaha.n yasmAnmamedamiti yadbhavet .. 14..\\
kasyedamiti kasya svamiti veda vachastathA .
nAdhyagachchhamahaM buddhyA mamedamiti yadbhavet .. 15..\\
etAM buddhi.n vinishchitya mamatvaM varjitaM mayA .
shR^iNu buddhi.n tu yA.n GYAtvA sarvatra viShayo mama .. 16..\\
nAhamAtmArthamichchhAmi gandhAnghrANagatAnapi .
tasmAnme nirjitA bhUmirvashe tiShThati nityadA .. 17..\\
nAhamAtmArthamichchhAmi rasAnAsye.api vartataH .
Apo me nirjitAstasmAdvashe tiShThanti nityadA .. 18..\\
nAhamAtmArthamichchhAmi rUpa.n jyotishcha chakShuShA .
tasmAnme nirjita.n jyotirvashe tiShThati nityadA .. 19..\\
nAhamAtmArthamichchhAmi sparshA.nstvachi gatAsh cha ye .
tasmAnme nirjito vAyurvashe tiShThati nityadA .. 20..\\
nAhamAtmArthamichchhAmi shabdA~nshrotragatAnapi .
tasmAnme nirjitAH shabdA vashe tiShThanti nityadA .. 21..\\
nAhamAtmArthamichchhAmi mano nityaM mano.antare .
mano me nirjita.n tasmAdvashe tiShThati nityadA .. 22..\\
devebhyashcha pitR^ibhyashcha bhUtebhyo.atithibhiH saha .
ityartha.n sarva eveme samArambhA bhavanti vai .. 23..\\
tataH prahasya janakaM brAhmaNaH punarabravIt .
tvajjiGYAsArthamadyeha viddhi mA.n dharmamAgatam .. 24..\\
tvamasya brahma nAbhasya buddhyArasyAnivartinaH .
sattvanemi niruddhasya chakrasyaikaH pravartakaH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33}
br
nAha.n tathA bhIru charAmi loke
tathA tvaM mA.n tarkayase svabuddhyA .
vipro.asmi mukto.asmi vanecharo.asmi
gR^ihastha dharmA brahma chArI tathAsmi .. 1..\\
nAhamasmi yathA mA.n tvaM pashyase chakShuShA shubhe .
mayA vyAptamida.n sarvaM yatki.n chijjagatI gatam .. 2..\\
ye ke chijjantavo loke ja~NgamAH sthAvarAsh cha ha .
teShAM mAmantaka.n viddhi dArUNAmiva pAvakam .. 3..\\
rAjyaM pR^ithivyA.n sarvasyAmatha vApi triviShTape .
tathA buddhiriya.n vetti buddhireva dhanaM mama .. 4..\\
ekaH panthA brAhmaNAnA.n yena gachchhanti tadvidaH .
gR^iheShu vanavAseShu guru vAseShu bhikShuShu .
li~NgairbahubhiravyagrairekA buddhirupAsyate .. 5..\\
nAnA li~NgAshramasthAnA.n yeShAM buddhiH shamAtmikA .
te bhAvamekamAyAnti saritaH sAgara.n yathA .. 6..\\
buddhyAya.n gamyate mArgaH sharIreNa na gamyate .
Adyantavanti karmANi sharIra.n karmabandhanam .. 7..\\
tasmAtte subhage nAsti paralokakR^itaM bhayam .
madbhAvabhAvaniratA mamaivAtmAnameShyasi .. 8..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34}
br
nedamalpAtmanA shakya.n vedituM nAkR^itAtmanA .
bahu chAlpa.n cha sa~NkShipta.n viplutaM cha mataM mama .. 1..\\
upAya.n tu mama brUhi yenaiShA labhyate matiH .
tanmanye kAraNatama.n yata eShA pravartate .. 2..\\
br
araNIM brAhmaNI.n viddhi gururasyottarAraNiH .
tapaH shrute.abhimathnIto GYAnAgnirjAyate tataH .. 3..\\
braahmanii
yadidaM brahmaNo li~Nga.n kShetraGYamiti sa~nj~nitam .
grahItu.n yena tachchhakyaM lakShaNa.n tasya tatkva nu .. 4..\\
br
ali~Ngo nirguNashchaiva kAraNaM nAsya vidyate .
upAyameva vakShyAmi yena gR^ihyeta vA na vA .. 5..\\
samyagapyupadiShTashcha bhramarairiva lakShyate .
karma buddhirabuddhitvAjGYAnali~NgairivAshritam .. 6..\\
ida.n kAryamidaM neti na mokSheShUpadishyate .
pashyataH shR^iNvato buddhirAtmano yeShu jAyate .. 7..\\
yAvanta iha shakyera.nstAvato.aMshAnprakalpayet .
vyaktAnavyaktarUpAMshcha shatasho.atha sahasrashaH .. 8..\\
sarvAnnAnAtva yuktAMshcha sarvAnpratyakShahetukAn .
yataH paraM na vidyeta tato.abhyAse bhaviShyati .. 9..\\
vaa
tatastu tasyA brAhmaNyA matiH kShetraGYasa~NkShaye .
kShetraGYAdeva parataH kShetraGYo.anyaH pravartate .. 10..\\
arjuna
kva nu sA brAhmaNI kR^iShNa kva chAsau brAhmaNarShabhaH .
yAbhyA.n siddhiriyaM prAptA tAvubhau vada me.achyuta .. 11..\\
vaa
mano me brAhmaNa.n viddhi buddhiM me viddhi brAhmaNIm .
kShetraGYa iti yashchoktaH so.ahameva dhana~njaya .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35}
arjuna
brahma yatparama.n vedya.n tanme vyAkhyAtumarhasi .
bhavato hi prasAdena sUkShme me ramate matiH .. 1..\\
vaa
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
sa.nvAdaM mokShasa.nyukta.n shiShyasya guruNA saha .. 2..\\
kashchidbrAhmaNamAsInamAchArya.n saMshitavratam .
shiShyaH paprachchha medhAvI kiMshchichchhreyaH parantapa .. 3..\\
bhagavantaM prapanno.ahaM niHshreyasaparAyaNaH .
yAche tvA.n shirasA vipra yadbrUyA.n tadvichakShva me .. 4..\\
tameva.n vAdinaM pArtha shiShya.n gururuvAcha ha .
kathayasva pravakShyAmi yatra te saMshayo dvija .. 5..\\
ityuktaH sa kurushreShTha guruNA guruvatsalaH .
prA~njaliH paripaprachchha yattachchhR^iNu mahAmate .. 6..\\
zisya
kutashchAha.n kutashcha tvaM tatsatyaM brUhi yatparam .
kuto jAtAni bhUtAni sthAvarANi charANi cha .. 7..\\
kena jIvanti bhUtAni teShAmAyuH kimAtmakam .
ki.n satya.n kiM tapo vipra ke guNAH sadbhirIritAH .
ke panthAnaH shivAH santi ki.n sukha.n kiM cha duShkR^itam .. 8..\\
etAnme bhagavanprashnAnyAthAtathyena sattama .
vaktumarhasi viprarShe yathAvadiha tattvataH .. 9..\\
vaa
tasmai sampratipannAya yathAvatparipR^ichchhate .
shiShyAya guNayuktAya shAntAya guruvartine .
chhAyA bhUtAya dAntAya yataye brahmachAriNe .. 10..\\
tAnprashnAnabravItpArttha medhAvI sa dhR^itavrataH .
guruH kuru kulashreShTha samyaksarvAnarindama .. 11..\\
brahma proktamida.n dharmamR^iShipravara sevitam .
veda vidyA samAvApya.n tattvabhUtArtha bhAvanam .. 12..\\
bhUtabhavya bhaviShyAdi dharmakAmArtha nishchayam .
siddhasa~Ngha pariGYAtaM purAkalpa.n sanAtanam .. 13..\\
pravakShye.ahaM mahAprAGYa padamuttamamadya te .
buddhvA yadiha saMshiddhA bhavantIha manIShiNaH .. 14..\\
upagamyarShayaH pUrva.n jiGYAsantaH parasparam .
bR^ihaspatibharadvAjau gautamo bhArgavastathA .. 15..\\
vasiShThaH kAshyapashchaiva vishvAmitro.atrireva cha .
mArgAnsarvAnparikramya parishrAntAH svakarmabhiH .. 16..\\
R^iShimA~Ngirasa.n vR^iddhaM puraskR^itya tu te dvijAH .
dadR^ishurbrahmabhavane brahmANa.n vItakalmaSham .. 17..\\
taM praNamya mahAtmAna.n sukhAsInaM maharShayaH .
paprachchhurvinayopetA niHshreyasamidaM param .. 18..\\
katha.n karma kriyAtsAdhu kathaM muchyeta kilbiShAt .
ke no mArgAH shivAshcha syuH ki.n satya.n kiM cha duShkR^itam .. 19..\\
kenobhau karma panthAnau mahattva.n kena vindati .
pralaya.n chApavargaM cha bhUtAnAM prabhavApyayau .. 20..\\
ityuktaH sa munishreShThairyadAha prapitAmahaH .
tatte.aha.n sampravakShyAmi shR^iNu shiShyayathAgamam .. 21..\\
brahmaa
satyAdbhUtAni jAtAni sthAvarANi charANi cha .
tapasA tAni jIvanti iti tadvittasu vratAH .. 22..\\
svA.n yoniM punarAgamya vartante svena karmaNA .
satya.n hi guNasa.nyuktaM niyataM pa~ncha lakShaNam .. 23..\\
brahmasatya.n tapaH satya.n satyaM chaiva prajApatiH .
satyAdbhUtAni jAtAni bhUta.n satyamayaM mahat .. 24..\\
tasmAtsatyAshrayA viprA nitya.n yogaparAyaNAH .
atItakrodhasantApA niyatA dharmasetavaH .. 25..\\
anyonyaniyatAnvaidyAndharmasetu pravartakAn .
tAnaha.n sampravakShyAmi shAshvatA.NllokabhAvanAn .. 26..\\
chAturvidya.n tathA varNAMshchaturashchAshramAnpR^ithak .
dharmameka.n chatuShpAdaM nityamAhurmanIShiNaH .. 27..\\
panthAna.n vaH pravakShyAmi shiva.n kShemakaraM dvijAH .
niyataM brahma bhAvAya yAtaM pUrvaM manIShibhiH .. 28..\\
gadatastaM mamAdyeha panthAna.n durvidaM param .
nibodhata mahAbhAgA nikhilena paraM param .. 29..\\
brahma chArikamevAhurAshramaM prathamaM padam .
gArhasthya.n tu dvitIya.n syAdvAnaprasthamataH param .
tataH para.n tu viGYeyamadhyAtmaM paramaM padam .. 30..\\
jyotirAkAshamAdityo vAyurindraH prajApatiH .
nopaiti yAvadadhyAtma.n tAvadetAnna pashyati .
tasyopAyaM pravakShyAmi purastAttaM nibodhata .. 31..\\
phalamUlAnila bhujAM munInA.n vasatAM vane .
vAnaprastha.n dvijAtInAM trayANAmupadishyate .. 32..\\
sarveShAmeva varNAnA.n gArhasthyaM tadvidhIyate .
shraddhA lakShaNamityeva.n dharmaM dhIrAH prachakShate .. 33..\\
ityete deva yAnA vaH panthAnaH parikIrtitAH .
sadbhiradhyAsitA dhIraiH karmabhirdharmasetavaH .. 34..\\
eteShAM pR^ithagadhyAste yo dharma.n saMshitavrataH .
kAlAtpashyati bhUtAnA.n sadaiva prabhavApyayau .. 35..\\
atastattvAni vakShyAmi yAthAtathyena hetunA .
viShayasthAni sarvANivvartamAnAni bhAgashaH .. 36..\\
mahAnAtmA tathAvyaktamaha.n kArastathaiva cha .
indriyANi dashaika.n cha mahAbhUtAni pa~ncha cha .. 37..\\
visheShAH pa~ncha bhUtAnAmityeShA vaidikI shrutiH .
chaturviMshatireShA vastattvAnA.n samprakIrtitA .. 38..\\
tattvAnAmatha yo veda sarveShAM prabhavApyayau .
sa dhIraH sarvabhUteShu na mohamadhigachchhati .. 39..\\
tattvAni yo vedayate yathAtathaM
guNAMshcha sarvAnakhilAshcha devatAH .
vidhUtapApmA pravimuchya bandhanaM
sa sarvalokAnamalAnsamashnute .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36}
br
tadavyaktamanudrikta.n sarvavyApi dhruvaM sthiram .
navadvAraM pura.n vidyAttriguNaM pa~ncha dhAtukam .. 1..\\
ekAdasha parikShepaM mano vyAkaraNAtmakam .
buddhisvAmikamityetatparamekAdashaM bhavet .. 2..\\
trINi srotA.nsi yAnyasminnApyAyante punaH punaH .
praNADyastisra evaitAH pravartante guNAtmikAH .. 3..\\
tamo rajastathA sattva.n guNAnetAnprachakShate .
anyonyamithunAH sarve tathAnyonyAnujIvinaH .. 4..\\
anyonyApAshrayAshchaiva tathAnyonyAnuvartinaH .
anyonyavyatiShaktAshcha triguNAH pa~ncha dhAtavaH .. 5..\\
tamaso mithuna.n sattvaM sattvasya mithunaM rajaH .
rajasashchApi sattva.n syAtsattvasya mithuna.n tamaH .. 6..\\
niyamyate tamo yatra rajastatra pravartate .
niyamyate rajo yatra sattva.n tatra pravartate .. 7..\\
naishAtmaka.n tamo vidyAttriguNaM mohasa~nj~nitam .
adharmalakShaNa.n chaiva niyataM pApakarmasu .. 8..\\
pravR^ittyAtmakamevAhU rajaH paryAya kArakam .
pravR^itta.n sarvabhUteShu dR^ishyatotpattilakShaNam .. 9..\\
prakAsha.n sarvabhUteShu lAghavaM shraddadhAnatA .
sAttvika.n rUpameva.n tu lAghavaM sAdhu saMmitam .. 10..\\
eteShA.n guNatattva.n hi vakShyate hetvahetubhiH .
samAsa vyAsa yuktAni tattvatastAni vittame .. 11..\\
saMmoho.aGYAnamatyAgaH karmaNAmavinirNayaH .
svapnaH stambho bhaya.n lobhaH shokaH sukR^itadUShaNam .. 12..\\
asmR^itishchAvipAkashcha nAstikyaM bhinnavR^ittitA .
nirvisheShatvamandhatva.n jaghanyaguNavR^ittitA .. 13..\\
akR^ite kR^itamAnitvamaGYAne GYAnamAnitA .
amaitrI vikR^ito bhAvo ashraddhA mUDha bhAvanA .. 14..\\
anArjavamasa~nj~natva.n karma pApamachetanA .
gurutva.n sannabhAvatvamasitatvamavAggatiH .. 15..\\
sarva ete guNA viprAstAmasAH samprakIrtitAH .
ye chAnye niyatA bhAvA loke.asminmohasa~nj~nitAH .. 16..\\
tatra tatra niyamyante sarve te tAmasA guNAH .
parivAda kathA nitya.n deva brAhmaNa vaidikAH .. 17..\\
atyAgashchAbhimAnashcha moho manyustathAkShamA .
matsarashchaiva bhUteShu tAmasa.n vR^ittamiShyate .. 18..\\
vR^ithArambhAshcha ye ke chidvR^ithA dAnAni yAni cha .
vR^ithA bhakShaNamityetattAmasa.n vR^ittamiShyate .. 19..\\
ativAdo.atitikShA cha mAtsaryamatimAnitA .
ashraddadhAnatA chaiva tAmasa.n vR^ittamiShyate .. 20..\\
eva.nvidhAstu ye ke chilloke.asminpApakarmiNaH .
manuShyA bhinnamaryAdAH sarve te tAmasA janAH .. 21..\\
teShA.n yoniM pravakShyAmi niyatAM pApakarmaNAm .
avA~NnirayabhAvAya tirya~NnirayagAminaH .. 22..\\
sthAvarANi cha bhUtAni pashavo vAhanAni cha .
kravyAdA danda shUkAshcha kR^imikITa viha~NgamAH .. 23..\\
aNDajA jantavo ye cha sarve chApi chatuShpadAH .
unmattA badhirA mUkA ye chAnye pAparogiNaH .. 24..\\
magnAstamasi durvR^ittAH svakarma kR^italakShaNAH .
avAksrotasa ityete magnAstamasi tAmasAH .. 25..\\
teShAmutkarShamudreka.n vakShyAmyahamataH param .
yathA te sukR^itA.NllokA.Nllabhante puNyakarmiNaH .. 26..\\
anyathA pratipannAstu vivR^iddhA ye cha karmasu .
svakarmaniratAnA.n cha brAhmaNAnA.n shubhaiShiNAm .. 27..\\
sa.nskAreNordhvamAyAnti yatamAnAH sa lokatAm .
svarga.n gachchhanti devAnAmityeShA vaidikI shrutiH .. 28..\\
anyathA pratipannAstu vivR^iddhAH sveShu karmasu .
punarAvR^itti dharmANaste bhavantIha mAnuShAH .. 29..\\
pApayoni.n samApannAshchaNDAlA mUka chUchukAH .
varNAnparyAyashashchApi prApnuvantyuttarottaram .. 30..\\
shUdrayonimatikramya ye chAnye tAmasA guNAH .
sroto madhye samAgamya vartante tAmase guNe .. 31..\\
abhiSha~Ngastu kAmeShu mahAmoha iti smR^itaH .
R^iShayo munayo devA muhyantyatra sukhepsavaH .. 32..\\
tamo moho mahAmohastAmisraH krodhasa~nj~nitaH .
maraNa.n tvandhatAmisraM tAmisraM krodha uchyate .. 33..\\
bhAvato guNatashchaiva yonitashchaiva tattvataH .
sarvametattamo viprAH kIrtita.n vo yathAvidhi .. 34..\\
ko nvetadbudhyate sAdhu ko nvetatsAdhu pashyati .
atattve tattvadarshI yastamasastattvalakShaNam .. 35..\\
tamo guNA vo bahudhA prakIrtitA
yathAvadukta.n cha tamaH parAvaram .
naro hi yo veda guNAnimAnsadA
sa tAmasaiH sarvaguNaiH pramuchyate .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37}
br
rajo.aha.n vaH pravakShyAmi yAthA tathyena sattamAH .
nibodhata mahAbhAgA guNavR^itta.n cha sarvashaH .. 1..\\
sa~NghAto rUpamAyAsaH sukhaduHkhe himAtapau .
aishvarya.n vigrahaH sandhirhetuvAdo.aratiH kShamA .. 2..\\
bala.n shauryaM mado roSho vyAyAmakalahAvapi .
IrShyepsA paishuna.n yuddhaM mamatvaM paripAlanam .. 3..\\
vadhabandhaparikleshAH krayo vikraya eva cha .
nikR^inta chhindhi bhindhIti paramarmAvakartanam .. 4..\\
ugra.n dAruNamAkroshaH paravittAnushAsanam .
lokachintA vichintA cha matsaraH paribhAShaNam .. 5..\\
mR^iShAvAdo mR^iShA dAna.n vikalpaH paribhAShaNam .
nindAstutiH prasha.nsA cha pratApaH paritarpaNam .. 6..\\
paricharyA cha shushrUShA sevA tR^iShNA vyapAshrayaH .
vyUho.anayaH pramAdashcha paritApaH parigrahaH .. 7..\\
sa.nskArA ye cha loke.asminpravartante pR^ithakpR^ithak .
nR^iShu nArIShu bhUteShu dravyeShu sharaNeShu cha .. 8..\\
santApo.apratyayashchaiva vratAni niyamAsh cha ye .
pradAnamAshIryukta.n cha satataM me bhavatviti .. 9..\\
svadhA kAro namaH kAraH svAhAkAro vaShaTkriyA .
yAjanAdhyApane chobhe tathaivAhuH parigraham .. 10..\\
idaM me syAdidaM me syAtsneho guNasamudbhavaH .
abhidrohastathA mAyA nikR^itirmAna eva cha .. 11..\\
stainya.n hi.nsA parIvAdaH paritApaH prajAgaraH .
stambho dambho.atha rAgashcha bhaktiH prItiH pramodanam .. 12..\\
dyUta.n cha janavAdashcha sambandhAH strIkR^itAsh cha ye .
nR^ittavAditragItAni prasa~NgA ye cha ke chana .
sarva ete guNA viprA rAjasAH samprakIrtitAH .. 13..\\
bhUtabhavya bhaviShyANAM bhAvAnAM bhuvi bhAvanAH .
trivarganiratA nitya.n dharmo.arthaH kAma ityapi .. 14..\\
kAmavR^ittAH pramodante sarvakAmasamR^iddhibhiH .
arvAksrotasa ityete taijasA rajasAvR^itAH .. 15..\\
asmi.Nlloke pramodante jAyamAnAH punaH punaH .
pretya bhAvikamIhanta iha laukikameva cha .
dadati pratigR^ihNanti japantyatha cha juhvati .. 16..\\
rajoguNA vo bahudhAnukIrtitA
yathAvadukta.n guNavR^ittameva cha .
naro hi yo veda guNAnimAnsadA
sa rAjasaiH sarvaguNairvimuchyate .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38}
br
ataH paraM pravakShyAmi tR^itIya.n guNamuttamam .
sarvabhUtahita.n loke satA.n dharmamaninditam .. 1..\\
AnandaH prItirudrekaH prAkAshya.n sukhameva cha .
akArpaNyamasa.nrambhaH santoShaH shraddadhAnatA .. 2..\\
kShamA dhR^itirahi.nsA cha samatA satyamArjavam .
akrodhashchAnasUyA cha shaucha.n dAkShyaM parAkramaH .. 3..\\
mudhA GYAnaM mudhA vR^ittaM mudhA sevA mudhA shramaH .
eva.n yo yuktadharmaH syAtso.amutrAnantyamashnute .. 4..\\
nirmamo niraha~NkAro nirAshIH sarvataH samaH .
akAma hata ityeSha satA.n dharmaH sanAtanaH .. 5..\\
vishrambho hrIstitikShA cha tyAgaH shauchamatandritA .
AnR^isha.nsyamasaMmoho dayA bhUteShvapaishunam .. 6..\\
harShastuShTirvismayashcha vinayaH sAdhuvR^ittatA .
shAnti karma vishuddhishcha shubhA buddhirvimochanam .. 7..\\
upekShA brahmacharya.n cha parityAgashcha sarvashaH .
nirmamatvamanAshIstvamaparikrIta dharmatA .. 8..\\
mudhA dAnaM mudhA yaGYo mudhAdhItaM mudhA vratam .
mudhA pratigrahashchaiva mudhA dharmo mudhA tapaH .. 9..\\
eva.nvR^ittAstu ye ke chilloke.asminsattvasaMshrayAH .
brAhmaNA brahmayonisthAste dhIrAH sAdhu darshinaH .. 10..\\
hitvA sarvANi pApAni niHshokA hyajarAmarAH .
divaM prApya tu te dhIrAH kurvate vai tatastataH .. 11..\\
Ishitva.n cha vashitvaM cha laghutvaM manasash cha te .
vikurvate mahAtmAno devAstridivagA iva .. 12..\\
Urdhvasrotasa ityete devA vaikArikAH smR^itAH .
vikurvate prakR^ityA vai divaM prAptAstatastataH .
yadyadichchhanti tatsarvaM bhajante vibhajanti cha .. 13..\\
ityetatsAttvika.n vR^itta.n kathitaM vo dvijarShabhAH .
etadviGYAya vidhivallabhate yadyadichchhati .. 14..\\
prakIrtitAH sattvaguNA visheShato
yathAvadukta.n guNavR^ittameva cha .
narastu yo veda guNAnimAnsadA
guNAnsa bhu~Nkte na guNaiH sa bhujyate .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39}
br
naiva shakyA guNA vaktuM pR^ithaktveneha sarvashaH .
avichchhinnAni dR^ishyante rajaH sattva.n tamastathA .. 1..\\
anyonyamanuShajjante anyonya.n chAnujIvinaH .
anyonyApAshrayAH sarve tathAnyonyAnuvartinaH .. 2..\\
yAvatsattva.n tamastAvadvartate nAtra saMshayaH .
yAvattamashcha sattva.n cha rajastAvadihochyate .. 3..\\
sa.nhatya kurvate yAtrA.n sahitAH sa~NghachAriNaH .
sa~NghAtavR^ittayo hyete vartante hetvahetubhiH .. 4..\\
udreka vyatirekANA.n teShAmanyonyavartinAm .
vartate tadyathA nyUna.n vyatirikta.n cha sarvashaH .. 5..\\
vyatirikta.n tamo yatra tiryagbhAvagataM bhavet .
alpa.n tatra rajo GYeya.n sattvaM chAlpataraM tataH .. 6..\\
udrikta.n cha rajo yatra madhyasroto gataM bhavet .
alpa.n tatra tamo GYeya.n sattvaM chAlpataraM tataH .. 7..\\
udrikta.n cha yadA sattvamUrdhvasroto gataM bhavet .
alpa.n tatra rajo GYeyaM tamashchAlpataraM tataH .. 8..\\
sattva.n vaikArikaM yonirindriyANAM prakAshikA .
na hi sattvAtparo bhAvaH kashchidanyo vidhIyate .. 9..\\
Urdhva.n gachchhanti sattvasthA madhye tiShThanti rAjasAH .
jaghanyaguNasa.nyuktA yAntyadhastAmasA janAH .. 10..\\
tamaH shUdre rajaH kShatre brAhmaNe sattvamuttamam .
ityeva.n triShu varNeShu vivartante guNAstrayaH .. 11..\\
dUrAdapi hi dR^ishyante sahitAH sa~NghachAriNaH .
tamaH sattva.n rajashchaiva pR^ithaktvaM nAnushushruma .. 12..\\
dR^iShTvA chAdityamudyanta.n kuchorANAM bhayaM bhavet .
adhvagAH paritapyera.nstR^iShNArtA duHkhabhAginaH .. 13..\\
AdityaH sattvamuddiShTa.n kuchorAstu yathA tamaH .
paritApo.adhvagAnA.n cha rAjaso guNa uchyate .. 14..\\
prAkAshya.n sattvamAditye santApo rAjaso guNaH .
upaplavastu viGYeyastAmasastasya parvasu .. 15..\\
eva.n jyotiHShu sarveShu vivartante guNAstrayaH .
paryAyeNa cha vartante tatra tatra tathA tathA .. 16..\\
sthAvareShu cha bhUteShu tiryagbhAvagata.n tamaH .
rAjasAstu vivartante snehabhAvastu sAttvikaH .. 17..\\
ahastridhA tu viGYeya.n tridhA rAtrirvidhIyate .
mAsArdhamAsa varShANi R^itavaH sandhayastathA .. 18..\\
tridhA dAnAni dIyante tridhA yaGYaH pravartate .
tridhA lokAstridhA vedAstridhA vidyAstridhA gatiH .. 19..\\
bhUtaM bhavyaM bhaviShyachcha dharmo.arthaH kAma ityapi .
prANApAnAvudAnashchApyeta eva trayo guNAH .. 20..\\
yatki.n chidiha vai loke sarvameShveva tantriShu .
trayo guNAH pravartante avyaktA nityameva tu .
sattva.n rajastamashchaiva guNasargaH sanAtanaH .. 21..\\
tamo.avyakta.n shivaM nityamajaM yoniH sanAtanaH .
prakR^itirvikAraH pralayaH pradhAnaM prabhavApyayau .. 22..\\
anudriktamanUna.n cha hyakampamachalaM dhruvam .
sadasachchaiva tatsarvamavyakta.n triguNa.n smR^itam .
GYeyAni nAmadheyAni narairadhyAtmachintakaiH .. 23..\\
avyaktanAmAni guNAMsh cha tattvato
yo veda sarvANi gatIshcha kevalAH .
vimuktadehaH pravibhAga tattvavit
sa muchyate sara guNairnirAmayaH .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40}
br
avyaktAtpUrvamutpanno mahAnAtmA mahAmatiH .
AdirguNAnA.n sarveShAM prathamaH sarga uchyate .. 1..\\
mahAnAtmA matirviShNurvishvaH shambhushcha vIryavAn .
buddhiH praGYopalabdhishcha tathA khyAtirdhR^itiH smR^itiH .. 2..\\
paryAya vAchakaiH shabdairmahAnAtmA vibhAvyate .
ta.n jAnanbrAhmaNo vidvAnna pramohaM nigachchhati .. 3..\\
sarvataH pANipAdashcha sarvato.akShishiromukhaH .
sarvataH shrutimA.Nlloke sarva.n vyApya sa tiShThati .. 4..\\
mahAprabhArchiH puruShaH sarvasya hR^idi nishritaH .
aNimA laghimA prAptirIshAno jyotiravyayaH .. 5..\\
tatra buddhimatA.n lokAH saMnyAsaniratAsh cha ye .
dhyAnino nityayogAshcha satyasandhA jitendriyAH .. 6..\\
GYAnavantashcha ye ke chidalubdhA jitamanyavaH .
prasannamanaso dhIrA nirmamA niraha~NkR^itAH .
vimuktAH sarva evaite mahattvamupayAnti vai .. 7..\\
Atmano mahato veda yaH puNyA.n gatimuttamAm .
sa dhIraH sarvalokeShu na mohamadhigachchhati .
viShNurevAdi sargeShu svayambhUrbhavati prabhuH .. 8..\\
eva.n hi yo veda guhA shayaM prabhuM
naraH purANaM puruSha.n vishvarUpam .
hiraNmayaM buddhimatAM parA.n gatiM
sa buddhimAnbuddhimatItya tiShThati .. 9..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41}
br
ya utpanno mahAnpUrvamaha~NkAraH sa uchyate .
ahamityeva sambhUto dvitIyaH sarga uchyate .. 1..\\
aha~NkArashcha bhUtAdirvaikArika iti smR^itaH .
tejasashchetanA dhAtuH prajA sargaH prajApatiH .. 2..\\
devAnAM prabhavo devo manasashcha trilokakR^it .
ahamityeva tatsarvamabhimantA sa uchyate .. 3..\\
adhyAtmaGYAnanityAnAM munInAM bhAvitAtmanAm .
svAdhyAyakratusiddhAnAmeSha lokaH sanAtanaH .. 4..\\
aha~NkAreNAharato guNAnimAn
bhUtAdireva.n sR^ijate sa bhUtakR^it .
vaikArikaH sarvamida.n vicheShTate
svatejasA rajDjayate jagattathA .. 5..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42}
br
aha~NkArAtprasUtAni mahAbhUtAni pa~ncha vai .
pR^ithivI vAyurAkAshamApo jyotishcha pa~nchamam .. 1..\\
teShu bhUtAni muhyante mahAbhUteShu pa~nchasu .
shabdasparshana rUpeShu rasagandhakriyAsu cha .. 2..\\
mahAbhUtavinAshAnte pralaye pratyupasthite .
sarvaprANabhR^itA.n dhIrA mahadutpadyate bhayam .. 3..\\
yadyasmAjjAyate bhUta.n tatra tatpravilIyate .
lIyante pratilomAni jAyante chottarottaram .. 4..\\
tataH pralIne sarvasminbhUte sthAvaraja~Ngame .
smR^itimantastadA dhIrA na lIyante kadA chana .. 5..\\
shabdaH sparshastathArUpa.n raso gandhashcha pa~nchamaH .
kriyA kAraNayuktAH syuranityA mohasa~nj~nitAH .. 6..\\
lobhaprajana sa.nyuktA nirvisheShA hyaki~ncanAH .
mA.nsashoNitasa~NghAtA anyonyasyopajIvinaH .. 7..\\
bahirAtmAna ityete dInAH kR^ipaNa vR^ittayaH .
prANApAnAvudAnashcha samAno vyAna eva cha .. 8..\\
antarAtmeti chApyete niyatAH pa~ncha vAyavaH .
vAnmano buddhirityebhirsArdhamaShTAtmaka.n jagat .. 9..\\
tvagghrANashrotrachakShUMShi rasana.n vAkcha sa.nyatA .
vishuddha.n cha mano yasya buddhishchAvyabhichAriNI .. 10..\\
aShTau yasyAgnayo hyete na dahante manaH sadA .
sa tadbrahma shubha.n yAti yasmAdbhUyo na vidyate .. 11..\\
ekAdasha cha yAnyAhurindriyANi visheShataH .
aha~NkAraprasUtAni tAni vakShyAmyaha.n dvijAH .. 12..\\
shrotra.n tvakchakShuShI jihvA nAsikA chaiva pa~nchamI .
pAdau pAyurupastha.n cha hastau vAgdashamI bhavet .. 13..\\
indriyagrAma ityeSha mana ekAdashaM bhavet .
eta.n grAmaM jayetpUrvaM tato brahma prakAshate .. 14..\\
buddhIndriyANi pa~nchAhuH pa~ncha karmendriyANi cha .
shrotrAdInyapi pa~nchAhurbuddhiyuktAni tattvataH .. 15..\\
avisheShANi chAnyAni karma yuktAni tAni tu .
ubhayatra mano GYeyaM buddhirdvAdashamI bhavet .. 16..\\
ityuktAnIndriyANImAnyekAdasha mayA kramAt .
manyante kR^itamityeva viditvaitAni paNDitAH .. 17..\\
trINi sthAnAni bhUtAnA.n chaturthaM nopapadyate .
sthalamApastathAkAsha.n janma chApi chaturvidham .. 18..\\
aNDajodbhijja sa.nsveda jarAyujamathApi cha .
chaturdhA janma ityetadbhUtagrAmasya lakShyate .. 19..\\
acharANyapi bhUtAni khecharANi tathaiva cha .
aNDajAni vijAnIyAtsarvAMshchaiva sarIsR^ipAn .. 20..\\
sa.nsvedAH kR^imayaH proktA jantavashcha tathAvidhAH .
janma dvitIyamityetajjaghanyataramuchyate .. 21..\\
bhittvA tu pR^ithivI.n yAni jAyante kAlaparyayAt .
udbhijjAnIti tAnyAhurbhUtAni dvijasattamAH .. 22..\\
dvipAda bahupAdAni tiryaggatimatIni cha .
jarAyujAni bhUtAni vittatAnyapi sattamAH .. 23..\\
dvividhApIha viGYeyA brahmayoniH sanAtanA .
tapaH karma cha yatpuNyamityeSha viduShAM nayaH .. 24..\\
dvividha.n karma viGYeyamijyA dAnaM cha yanmakhe .
jAtasyAdhyayanaM puNyamiti vR^iddhAnushAsanam .. 25..\\
etadyo veda vidhivatsa mukhaH syAddvijarShabhAH .
vimuktaH sarvapApebhya iti chaiva nibodhata .. 26..\\
AkAshaM prathamaM bhUta.n shrotramadhyAtmamuchyate .
adhibhUta.n tathA shabdo dishastatrAdhidaivatam .. 27..\\
dvitIyaM mAruto bhUta.n tvagadhyAtmaM cha vishrutam .
spraShTavyamadhibhUta.n cha vidyuttatrAdhidaivatam .. 28..\\
tR^itIya.n jyotirityAhurchakShuradhyAtmamuchyate .
adhibhUta.n tato rUpa.n sUryastatrAdhidaivatam .. 29..\\
chaturthamApo viGYeya.n jihvA chAdhyAtmamiShyate .
adhibhUta.n rasashchAtra somastatrAdhidaivatam .. 30..\\
pR^ithivI pa~nchamaM bhUta.n ghrANashchAdhyAtmamiShyate .
adhibhUta.n tathA gandho vAyustatrAdhidaivatam .. 31..\\
eSha pa~nchasu bhUteShu chatuShTaya vidhiH smR^itaH .
ataH paraM pravakShyAmi sarva.n trividhamindriyam .. 32..\\
pAdAvadhyAtmamityAhurbrAhmaNAstattvadarshinaH .
adhibhUta.n tu gantavya.n viShNustatrAdhidaivatam .. 33..\\
avAggatirapAnashcha pAyuradhyAtmamiShyate .
adhibhUta.n visarvashcha mitrastatrAdhidaivatam .. 34..\\
prajanaH sarvabhUtAnAmupastho.adhyAtmamuchyate .
adhibhUta.n tathA shukraM daivataM cha prajApatiH .. 35..\\
hastAvadhyAtmamityAhuradhyAtmaviduSho janAH .
adhibhUta.n tu karmANi shakrastatrAdhidaivatam .. 36..\\
vaishvadevI manaH pUrvA vAgadhyAtmamihochyate .
vaktavyamadhibhUta.n cha vahnistatrAdhidaivatam .. 37..\\
adhyAtmaM mana ityAhuH pa~ncha bhUtAnuchArakam .
adhibhUta.n cha manyavyaM chandramAshchAdhidaivatam .. 38..\\
adhyAtmaM buddhirityAhuH ShaDindriya vichAriNI .
adhibhUta.n tu viGYeyaM brahmA tatrAdhidaivatam .. 39..\\
yathAvadadhyAtmavidhireSha vaH kIrtito mayA .
GYAnamasya hi dharmaGYAH prAptaM buddhimatAm iha .. 40..\\
indriyANIndriyArthAshcha mahAbhUtAni pa~ncha cha .
sarvANyetAni sandhAya manasA sampradhArayet .. 41..\\
kShINe manasi sarvasminna janma sukhamiShyate .
GYAnasampanna sattvAnA.n tatsukha.n viduShAM matam .. 42..\\
ataH paraM pravakShyAmi sUkShmabhAvakarI.n shivAm .
nivR^itti.n sarvabhUteShu mR^idunA dAruNena vA .. 43..\\
guNAguNamanAsa~Ngamekacharyamanantaram .
etadbrAhmaNato vR^ittamAhurekapada.n sukham .. 44..\\
vidvAnkUrma ivA~NgAni kAmAnsa.nhR^itya sarvashaH .
virajAH sarvato mukto yo naraH sa sukhI sadA .. 45..\\
kAmAnAtmani sa.nyamya kShINatR^iShNaH samAhitaH .
sarvabhUtasuhR^inmaitro brahmabhUya.n sa gachchhati .. 46..\\
indriyANAM nirodhena sarveShA.n viShayaiShiNAm .
munerjanapada tyAgAdadhyAtmAgniH samidhyate .. 47..\\
yathAgnirindhanairiddho mahAjyotiH prakAshate .
tathendriya nirodhena mahAnAtmA prakAshate .. 48..\\
yadA pashyati bhUtAni prasannAtmAtmano hR^idi .
svaya.n yonistadA sUkShmAtsUkShmamApnotyanuttamam .. 49..\\
agnI rUpaM payaH sroto vAyuH sparshanameva cha .
mahI pa~Nkadhara.n ghoramAkAsha.n shravaNaM tathA .. 50..\\
rAgashokasamAviShTaM pa~ncha srotaH samAvR^itam .
pa~ncha bhUtasamAyuktaM navadvAra.n dvidaivatam .. 51..\\
rajasvalamathAdR^ishya.n triguNaM cha tridhAtukam .
sa.nsargAbhirataM mUDha.n sharIramiti dhAraNA .. 52..\\
dushchara.n jIvaloke.asminsattvaM prati samAshritam .
etadeva hi loke.asminkAlachakraM pravartate .. 53..\\
etanmahArNava.n ghoramagAdhaM mohasa~nj~nitam .
visR^ijetsa~NkShipechchaiva bhodhayetsAmara.n jagat .. 54..\\
kAmakrodhau bhayaM mohamabhidrohamathAnR^itam .
indriyANAM nirodhena sa tA.nstyajati dustyajAn .. 55..\\
yasyaite nirjitA loke triguNAH pa~ncha dhAtavaH .
vyomni tasya para.n sthAnamanantamatha lakShyate .. 56..\\
kAmakUlAmapArAntAM manaH sroto bhayAvahAm .
nadI.n durga hradAM tIrNaH kAmakrodhAvubhau jayet .. 57..\\
sa sarvadoShanirmuktastataH pashyati yatparam .
mano manasi sandhAya pashyatyAtmAnamAtmani .. 58..\\
sarvavitsarvabhUteShu vIkShatyAtmAnamAtmani .
ekadhA bahudhA chaiva vikurvANastatastataH .. 59..\\
dhruvaM pashyati rUpANi dIpAddIpashata.n yathA .
sa vai viShNushcha mitrashcha varuNo.agniH prajApatiH .. 60..\\
sa hi dhAtA vidhAtA cha sa prabhuH sarvato mukhaH .
hR^idaya.n sarvabhUtAnAM mahAnAtmA prakAshate .. 61..\\
ta.n vipra sa~NghAshcha surAsurAsh cha
yakShAH pishAchAH pitaro vayA.nsi .
rakShogaNA bhUtagaNAsh cha sarve
maharShayashchaiva sadA stuvanti .. 62..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43}
br
manuShyANA.n tu rAjanyaH kShatriyo madhyamo guNaH .
ku~njaro vAhanAnA.n cha si.nhashchAraNyavAsinAm .. 1..\\
aviH pashUnA.n sarveShAmAkhushcha bilavAsinAm .
gavA.n govR^iShabhashchaiva strINAM puruSha eva cha .. 2..\\
nyagrodho jambuvekShashcha pippalaH shAlmalistathA .
shiMshapA meShashR^i~Ngashcha tathA kIchaka veNavaH .
ete drumANA.n rAjAno loke.asminnAtra saMshayaH .. 3..\\
himavAnpAriyAtrashcha sadyo vindhyastrikUTavAn .
shveto nIlashcha bhAsashcha kAShThavAMshchaiva parvataH .. 4..\\
shubhaskandho mahendrashcha mAlyavAnparvatastathA .
ete parvatarAjAno gaNAnAM marutastathA .. 5..\\
sUryo grahANAmadhipo nakShatrANA.n cha chandramAH .
yamaH pitR^INAmadhipaH saritAmatha sAgaraH .. 6..\\
ambhasA.n varuNo rAjA sattvAnAM mitra uchyate .
arko.adhipatiruShNAnA.n jyotiShAm induruchyate .. 7..\\
agnirbhUtapatirnityaM brAhmaNAnAM bR^ihaspatiH .
oShadhInAM patiH somo viShNurbalavatA.n varaH .. 8..\\
tvaShTAdhirAjo rUpANAM pashUnAmIshvaraH shivaH .
dakShiNAnA.n tathA yaGYo vedAnAmR^iShayastathA .. 9..\\
dishAmudIchI viprANA.n somo rAjA pratApavAn .
kuberaH sarvayakShANA.n devatAnAM purandaraH .
eSha bhUtAdikaH sargaH prajAnA.n cha prajApatiH .. 10..\\
sarveShAmeva bhUtAnAmahaM brahmamayo mahAn .
bhUtaM parataraM matto viShNorvApi na vidyate .. 11..\\
rAjAdhirAjaH sarvAsA.n viShNurbrahmamayo mahAn .
Ishvara.n ta.n vijAnImaH sa vibhuH sa prajApatiH .. 12..\\
narakiMnara yakShANA.n gandharvoragarakShasAm .
devadAnava nAgAnA.n sarveShAmIshvaro hi saH .. 13..\\
bhaga devAnuyAtAnA.n sarvAsAM vAmalochanA .
mAheshvarI mahAdevI prochyate pArvatIti yA .. 14..\\
umA.n devI.n vijAnIta nArINAmuttamAM shubhAm .
ratInA.n vasumatyastu strINAmapsarasastathA .. 15..\\
dharmakAmAshcha rAjAno brAhmaNA dharmalakShaNAH .
tasmAdrAjA dvijAtInAM prayateteha rakShaNe .. 16..\\
raGYA.n hi viShaye yeShAmavasIdanti sAdhavaH .
hInAste svaguNaiH sarvaiH pretyAvAnmArgagAminaH .. 17..\\
rAGYA.n tu viShaye yeShA.n sAdhavaH parirakShitAH .
te.asmi.Nlloke pramodante pretya chAnantyameva cha .
prApnuvanti mahAtmAna iti vittadvijarShabhAH .. 18..\\
ata UrdhvaM pravakShyAmi niyata.n dharmalakShaNam .
ahi.nsA lakShaNo dharmo hi.nsA chAdharmalakShaNA .. 19..\\
prakAshalakShaNA devA manuShyAH karma lakShaNAH .
shabdalakShaNamAkAsha.n vAyustu sparshalakShaNaH .. 20..\\
jyotiShA.n lakShaNaM rUpamApashcha rasalakShaNAH .
dharaNI sarvabhUtAnAM pR^ithivI gandhalakShaNA .. 21..\\
svaravya~njana sa.nskArA bhAratI satyalakShaNA .
manaso lakShaNa.n chintA tathoktA buddhiranvayAt .. 22..\\
manasA chintayAno.arthAnbuddhyA chaiva vyavasyati .
buddhirhi vyavasAyena lakShyate nAtra saMshayaH .. 23..\\
lakShaNaM mahato dhyAnamavyakta.n sAdhu lakShaNam .
pravR^itti lakShaNo yogo GYAna.n saMnyAsalakShaNam .. 24..\\
tasmAjGYAnaM puraskR^itya saMnyasediha buddhimAn .
saMnyAsI GYAnasa.nyuktaH prApnoti paramA.n gatim .
atIto.advandvamabhyeti tamo mR^ityujarAtigam .. 25..\\
dharmalakShaNasa.nyuktamukta.n vo vidhivanmayA .
guNAnA.n grahaNa.n samyagvakShyAmyahamataH param .. 26..\\
pArthivo yastu gandho vai ghrANeneha sa gR^ihyate .
ghrANasthashcha tathA vAyurgandhaGYAne vidhIyate .. 27..\\
apA.n dhAturaso nityaM jihvayA sa tu gR^ihyate .
jihvAsthashcha tathA somo rasaGYAne vidhIyate .. 28..\\
jyotiShashcha guNo rUpa.n chakShuShA tachcha gR^ihyate .
chakShuHsthashcha tathAdityo rUpaGYAne vidhIyate .. 29..\\
vAyavyastu tathA sparshastvachA praGYAyate cha saH .
tvaksthashchaiva tathA vAyuH sparshaGYAne vidhIyate .. 30..\\
AkAshasya guNo ghoShaH shrotreNa sa tu gR^ihyate .
shrotrasthAshcha dishaH sarvAH shabdaGYAne prakIrtitAH .. 31..\\
manasastu guNashchintA praGYayA sa tu gR^ihyate .
hR^idistha chetanA dhAturmano GYAne vidhIyate .. 32..\\
buddhiradhyavasAyena dhyAnena cha mahA.nstathA .
nishchitya grahaNaM nityamavyaktaM nAtra saMshayaH .. 33..\\
ali~Nga grahaNo nityaH kShetraGYo nirguNAtmakaH .
tasmAdali~NgaH kShetraGYaH kevala.n GYAnalakShaNaH .. 34..\\
avyakta.n kShetramuddiShTaM guNAnAM prabhavApyayam .
sadA pashyAmyaha.n lInaM vijAnAmi shR^iNomi cha .. 35..\\
puruShastadvijAnIte tasmAtkShetraGYa uchyate .
guNavR^itta.n tathA kR^itsnaM kShetraGYaH paripashyati .. 36..\\
AdimadhyAvasAnAnta.n sR^ijyamAnamachetanam .
na guNA vidurAtmAna.n sR^ijyamAnaM punaH punaH .. 37..\\
na satya.n veda vai kashchitkShetraGYastveva vindati .
guNAnA.n guNabhUtAnA.n yatparaM parato mahat .. 38..\\
tasmAdguNAMshcha tattva.n cha parityajyeha tattvavit .
kShINadoSho guNAnhitvA kShetraGYaM pravishatyatha .. 39..\\
nirdvandvo nirnamaH kAro niH svadhA kAra eva cha .
achalashchAniketashcha kShetraGYaH sa paro vibhuH .. 40..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44}
br
yadAdimadhyaparyanta.n grahaNopAyameva cha .
nAma lakShaNasa.nyukta.n sarvaM vakShyAmi tattvataH .. 1..\\
ahaH pUrva.n tato rAtrirmAsAH shuklAdayaH smR^itAH .
shraviShThAdIni R^ikShANi R^itavaH shishirAdayaH .. 2..\\
bhUmirAdistu gandhAnA.n rasAnAmApa eva cha .
rUpANA.n jyotirAdistu sparshAdirvAyuruchyate .
shabdasyAdistathAkAshameSha bhUtakR^ito guNaH .. 3..\\
ataH paraM pravakShyAmi bhUtAnAmAdimuttamam .
Adityo jyotiShAmAdiragnirbhUtAdiriShyate .. 4..\\
sAvitrI sarvavidyAnA.n devatAnAM prajApatiH .
o~NkAraH sarvavedAnA.n vachasAM prANa eva cha .
yadyasminniyata.n loke sarvaM sAvitramuchyate .. 5..\\
gAyatrI chhandasAmAdiH pashUnAm aja uchyate .
gAvashchatuShpadAmAdirmanuShyANA.n dvijAtayaH .. 6..\\
shyenaH patatriNAmAdiryaGYAnA.n hutamuttamam .
parisarpiNA.n tu sarveShAM jyeShThaH sarpo dvijottamAH .. 7..\\
kR^itamAdiryugAnA.n cha sarveShAM nAtra saMshayaH .
hiraNya.n sarvaratnAnAmoShadhInAM yavAstathA .. 8..\\
sarveShAM bhakShyabhojyAnAmannaM paramamuchyate .
dravANA.n chaiva sarveShAM peyAnAmApa uttamAH .. 9..\\
sthAvarANA.n cha bhUtAnA.n sarveShAmavisheShataH .
brahma kShetra.n sadA puNyaM plakShaH prathamajaH smR^itaH .. 10..\\
ahaM prajApatInA.n cha sarveShAM nAtra saMshayaH .
mama viShNurachintyAtmA svayambhUriti sa smR^itaH .. 11..\\
parvatAnAM mahAmeruH sarveShAmagrajaH smR^itaH .
dishA.n cha pradishAM chordhvA digjAtA prathamaM tathA .. 12..\\
tathA tripathagA ga~NgA nadInAmagrajA smR^itA .
tathA saroda pAnAnA.n sarveShAM sAgaro.agrajaH .. 13..\\
devadAnava bhUtAnAM pishAchoragarakShasAm .
narakiMnara yakShANA.n sarveShAmIshvaraH prabhuH .. 14..\\
Adirvishvasya jagato viShNurbrahmamayo mahAn .
bhUtaM paratara.n tasmAttrailokye neha vidyate .. 15..\\
AshramANA.n cha gArhasthya.n sarveShAM nAtra saMshayaH .
lokAnAmAdiravyakta.n sarvasyAntastadeva cha .. 16..\\
ahAnyastamayAntAni udayAntA cha sharvarI .
sukhasyAntaH sadA duHkha.n duHkhasyAntaH sadA sukham .. 17..\\
sarve kShayAntA nichayAH patanAntAH samuchchhrayAH .
sa.nyogA viprayogAntA maraNAnta.n hi jIvitam .. 18..\\
sarva.n kR^ita.n vinAshAntaM jAtasya maraNaM dhruvam .
ashAshvata.n hi loke.asminsarvaM sthAvaraja~Ngamam .. 19..\\
iShTa.n dattaM tapo.adhIta.n vratAni niyamAsh cha ye .
sarvametadvinAshAnta.n GYAnasyAnto na vidyate .. 20..\\
tasmAjGYAnena shuddhena prasannAtmA samAhitaH .
nirmamo niraha~NkAro muchyate sarvapApmabhiH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45}
br
buddhisAraM mana stambhamindriyagrAmabandhanam .
mahAbhUtAra viShkambhaM nimeSha pariveShTanam .. 1..\\
jarA shokasamAviShTa.n vyAdhivyasanasa~ncaram .
deshakAlavichArIda.n shramavyAyAm anisvanam .. 2..\\
ahorAtra parikShepa.n shItoShNaparimaNDalam .
sukhaduHkhAnta sa~Nklesha.n kShutpipAsAvakIlanam .. 3..\\
chhAyA tapa vilekha.n cha nimeShonmeSha vihvalam .
ghoramohajanAkIrNa.n vartamAnamachetanam .. 4..\\
mAsArdha mAsagaNita.n viShamaM lokasa~ncaram .
tamo nichayapa~Nka.n cha rajo vegapravartakam .. 5..\\
sattvAla~NkAra dIpta.n cha guNasa~NghAta maNDalam .
svaravigraha nAbhIka.n shokasa~NghAta vartanam .. 6..\\
kriyA kAraNasa.nyukta.n rAgavistAramAyatam .
lobhepsA parisa~NkhyAta.n viviktaGYAnasambhavam .. 7..\\
bhayamohaparIvAraM bhUtasaMmoha kArakam .
Ananda prItidhAra.n cha kAmakrodhaparigraham .. 8..\\
mahadAdi visheShAntamasaktaprabhavAvyayam .
manojavanamashrAnta.n kAlachakraM pravartate .. 9..\\
etaddvandva samAyukta.n kAlachakramachetanam .
visR^ijetsa~NkShipechchApi bodhayetsAmara.n jagat .. 10..\\
kAlachakrapravR^itti.n cha nivR^ittiM chaiva tattvataH .
kAlachakrapravR^itti.n cha nivR^ittiM chaiva tattvataH .
yastu veda naro nityaM na sa bhUteShu muhyati .. 11..\\
vimuktaH sarvasa~NkleshaiH sarvadvandvAtigo muniH .
vimuktaH sarvapApebhyaH prApnoti paramA.n gatim .. 12..\\
gR^ihastho brahma chArI cha vAnaprastho.atha bhikShukaH .
chatvAra AshramAH proktAH sarve gArhasthya mUlakAH .. 13..\\
yaH kashchidiha loke cha hyAgamaH samprakIrtitaH .
tasyAnta gamana.n shreyaH kIrtireShA sanAtanI .. 14..\\
sa.nskAraiH sa.nskR^itaH pUrva.n yathAvachcharitavrataH .
jAtau guNavishiShTAyA.n samAvarteta vedavit .. 15..\\
svadAranirato dAntaH shiShTAchAro jitendriyaH .
pa~nchabhishcha mahAyaGYaiH shraddadhAno yajeta ha .. 16..\\
devatAtithishiShTAshI nirato veda karmasu .
ijyA pradAnayuktashcha yathAshakti yathAvidhi .. 17..\\
na pANipAdachapalo na netrachapalo muniH .
na cha vAga~Ngachapala iti shiShTasya gocharaH .. 18..\\
nityayaGYopavItI syAchchhukla vAsAH shuchivratAH .
niyato damadAnAbhyA.n sadA shiShTaishcha sa.nvishet .. 19..\\
jitashishnodaro maitraH shiShTAchAra samAhitaH .
vaiNavI.n dhArayedyaShTi.n sodakaM cha kamaNDalum .. 20..\\
adhItyAdhyApana.n kuryAttathA yajana yAjane .
dAnaM pratigraha.n chaiva ShaDguNA.n vR^ittimAcharet .. 21..\\
trINi karmANi yAnIha brAhmaNAnA.n tu jIvikA .
yAjanAdhyApane chobhe shuddhAchchApi pratigrahaH .. 22..\\
avasheShANi chAnyAni trINi karmANi yAni tu .
dAnamadhyayana.n yaGYo dharmayuktAni tAni tu .. 23..\\
teShvapramAda.n kurvIta triShu karmasu dharmavit .
dAnto maitraH kShamA yuktaH sarvabhUtasamo muniH .. 24..\\
sarvametadyathAshakti vipro nirvartaya~nshuchiH .
eva.n yukto jayetsvarga.n gR^ihasthaH saMshitavrataH .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46}
br
evametena mArgeNa pUrvoktena yathAvidhi .
adhItavAnyathAshakti tathaiva brahmacharyavAn .. 1..\\
svadharmanirato vidvAnsarvendriyayato muniH .
guroH priyahite yuktaH satyadharmaparaH shuchiH .. 2..\\
guruNA samanuGYAto bhu~njItAnnamakutsayan .
haviShya bhaikShya bhukchApi sthAnAsana vihAravAn .. 3..\\
dvikAlamagni.n juhvAnaH shuchirbhUtvA samAhitaH .
dhArayIta sadA daNDaM bailvaM pAlAshameva vA .. 4..\\
kShauma.n kArpAsika.n vApi mR^igAjinamathApi vA .
sarva.n kAShAyarakta.n syAdvAso vApi dvijasya ha .. 5..\\
mekhalA cha bhavenmau~njI jaTI nityodakastathA .
yaGYopavItI svAdhyAyI alupta niyatavrataH .. 6..\\
pUtAbhishcha tathaivAdbhiH sadA daivatatarpaNam .
bhAvena niyataH kurvanbrahma chArI prashasyate .. 7..\\
eva.n yukto jayetsvargamUrdhvaretAH samAhitaH .
na sa.nsarati jAtIShu parama.n sthAnamAshritaH .. 8..\\
sa.nskR^itaH sarvasa.nskAraistathaiva brahmacharyavAn .
grAmAnniShkramya chAraNyaM muniH pravrajito vaset .. 9..\\
charma valkalasa.nvItaH svayaM prAtarupaspR^ishet .
araNyagocharo nityaM na grAmaM pravishetpunaH .. 10..\\
archayannatithInkAle dadyAchchApi pratishrayam .
phalapatrAvarairmUlaiH shyAmAkena cha vartayan .. 11..\\
pravR^ittamudaka.n vAyuM sarvaM vAneyamA tR^iNAt .
prAshnIyAdAnupUrvyeNa yathA dIkShamatandritaH .. 12..\\
A mUlabhala bhikShAbhirarchedatithimAgatam .
yadbhakShaH syAttato dadyAdbhikShAM nityamatandritaH .. 13..\\
devatAtithipUrva.n cha sadA bhu~njIta vAgyataH .
askandita manAshchaiva laghvAshI devatAshrayaH .. 14..\\
dAnto maitraH kShamA yuktaH keshashmashrucha dhArayan .
juhvansvAdhyAyashIlashcha satyadharmaparAyaNaH .. 15..\\
tyaktadehaH sadA dakSho vananityaH samAhitaH .
eva.n yukto jayetsvargaM vAna prastho jitendriyaH .. 16..\\
gR^ihastho brahmachArI cha vAnaprastho.atha vA punaH .
ya ichchhenmokShamAsthAtumuttamA.n vR^ittimAshrayet .. 17..\\
abhaya.n sarvabhUtebhyo dattvA naiShkarmyamAcharet .
sarvabhUtahito maitraH sarvendriyayato muniH .. 18..\\
ayAchitamasa~NkL^iptamupapanna.n yadR^ichchhayA .
joShayeta sadA bhojya.n grAsamAgatamaspR^ihaH .. 19..\\
yAtrA mAtra.n cha bhu~njIta kevalaM prANayAtrikam .
dharmalabdha.n tathAshnIyAnna kAmamanuvartayet .. 20..\\
grAsAdAchchhAdanAchchAnyanna gR^ihNIyAtkatha.n chana .
yAvadAhArayettAvatpratigR^ihNIta nAnyathA .. 21..\\
parebhyo na pratigrAhyaM na cha deya.n kadA chana .
dainyabhAvAchcha bhUtAnA.n sa.nvibhajya sadA budhaH .. 22..\\
nAdadIta parasvAni na gR^ihNIyAdayAchitam .
na ki.n chidviShayaM bhuktvA spR^ihayettasya vai punaH .. 23..\\
mR^idamApastathAshmAnaM patrapuShpaphalAni cha .
asa.nvR^itAni gR^ihNIyAtpravR^ittAnIha kAryavAn .. 24..\\
na shilpajIvikA.n jIveddvirannaM nota kAmayet .
na dveShTA nopadeShTA cha bhaveta nirupaskR^itaH .
shraddhA pUtAni bhu~njIta nimittAni vivarjayet .. 25..\\
mudhA vR^ittirasaktashcha sarvabhUtairasa.nvidam .
kR^itvA vahni.n charedbhaikShya.n vidhUme bhuktavajjane .. 26..\\
vR^itte sharAvasampAte bhaikShya.n lipseta mokShavit .
lAbhe na cha prahR^iShyeta nAlAbhe vimanA bhavet .. 27..\\
mAtrAshI kAlamAkA~NkShaMshcharedbhaikShya.n samAhitaH .
lAbha.n sAdhAraNaM nechchhenna bhu~njItAbhipUjitaH .
abhipUjita lAbhAddhi vijugupseta bhikShukaH .. 28..\\
shuktAnyamlAni tiktAni kaShAya kaTukAni cha .
nAsvAdayIta bhu~njAno rasAMshcha madhurA.nstathA .
yAtrA mAtra.n cha bhu~njIta kevalaM prANayAtrikam .. 29..\\
asa.nrodhena bhUtAnA.n vR^ittiM lipseta mokShavit .
na chAnyamanubhikSheta bhikShamANaH katha.n chana .. 30..\\
na saMnikAshayeddharma.n vivikte virajAsh charet .
shUnyAgAramaraNya.n vA vR^ikShamUlaM nadI.n tathA .
pratishrayArtha.n seveta pArvatIM vA punarguhAm .. 31..\\
grAmaika rAtriko grIShme varShAsvekatra vA vaset .
adhvA sUryeNa nirdiShTaH kITavachcha charenmahIm .. 32..\\
dayArtha.n chaiva bhUtAnA.n samIkShya pR^ithivIM charet .
sa~ncayAMshcha na kurvIta snehavAsa.n cha varjayet .. 33..\\
pUtena chAmbhasA nitya.n kAryaM kurvIta mokShavit .
upaspR^isheduddhR^itAbhiradbhishcha puruShaH sadA .. 34..\\
ahi.nsA brahmacharya.n cha satyamArjavameva cha .
akrodhashchAnasUyA cha damo nityamapaishunam .. 35..\\
aShTAsveteShu yuktaH syAdvrateShu niyatendriyaH .
apApamashaTha.n vR^ittamajihmaM nityamAcharet .. 36..\\
AshIryuktAni karmANi hi.nsA yuktAni yAni cha .
lokasa~Ngraha dharma.n cha naiva kuryAnna kArayet .. 37..\\
sarvabhAvAnatikramya laghu mAtraH parivrajet .
samaH sarveShu bhUteShu sthAvareShu chareShu cha .. 38..\\
paraM nodvejayetka.n chinna cha kasya chidudvijet .
vishvAsyaH sarvabhUtAnAmagryo mokShaviduchyate .. 39..\\
anAgata.n cha na dhyAyennAtItamanuchintayet .
vartamAnamupekSheta kAlAkA~NkShI samAhitaH .. 40..\\
na chakShuShA na manasA na vAchA dUShayetkva chit .
na pratyakShaM parokSha.n vA ki.n chidduShTaM samAcharet .. 41..\\
indriyANyupasa.nhR^itya kUrmo.a~NgAnIva sarvashaH .
kShINendriya mano buddhirnirIkSheta nirindriyaH .. 42..\\
nirdvandvo nirnamaskAro niHsvAhA kAra eva cha .
nirmamo niraha~NkAro niryogakShema eva cha .. 43..\\
nirAshIH sarvabhUteShu nirAsa~Ngo nirAshrayaH .
sarvaGYaH sarvato mukto muchyate nAtra saMshayaH .. 44..\\
apANi pAdapR^iShTha.n tamashiraskamanUdaram .
prahINa guNakarmANa.n kevala.n vimalaM sthiram .. 45..\\
agandha rasamasparshamarUpAshabdameva cha .
atvagasthyatha vAmajjamamA.nsamapi chaiva ha .. 46..\\
nishchintamavyayaM nitya.n hR^idisthamapi nityadA .
sarvabhUtasthamAtmAna.n ye pashyanti na te mR^itAH .. 47..\\
na tatra kramate buddhirnendriyANi na devatAH .
vedA yaGYAshcha lokAshcha na tapo na parAkramaH .
yatra GYAnavatAM prAptirali~Nga grahaNA smR^itA .. 48..\\
tasmAdali~Ngo dharmaGYo dharmavratamanuvrataH .
gUDhadharmAshrito vidvAnaGYAtacharita.n charet .. 49..\\
amUDho mUDha rUpeNa chareddharmamadUShayan .
yathainamavamanyeranpare satatameva hi .. 50..\\
tathA vR^ittashchareddharma.n satAM vartmAvidUShayan .
yo hyeva.nvR^ittasampannaH sa muniH shreShTha uchyate .. 51..\\
indriyANIndriyArthAMshcha mahAbhUtAni pa~ncha cha .
mano buddhirathAtmAnamavyaktaM puruSha.n tathA .. 52..\\
sarvametatprasa~NkhyAya samyaksantyajya nirmalaH .
tataH svargamavApnoti vimukktaH sarvabandhanaiH .. 53..\\
etadevAnta velAyAM parisa~NkhyAya tattvavit .
dhyAyedekAntamAsthAya muchyate.atha nirAshrayaH .. 54..\\
nirmuktaH sarvasa~Ngebhyo vAyurAkAshago yathA .
kShINakosho nirAta~NkaH prApnoti paramaM padam .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47}
br
saMnyAsa.n tapa ityAhurvR^iddhA nishchita darshinaH .
brAhmaNA brahmayonisthA GYAnaM brahma para.n viduH .. 1..\\
avidUrAtparaM brahma veda vidyA vyapAshrayam .
nirdvandvaM nirguNaM nityamachintya.n guhyamuttamam .. 2..\\
GYAnena tapasA chaiva dhIrAH pashyanti tatpadam .
nirNikta tamasaH pUtA vyutkrAnta rajaso.amalAH .. 3..\\
tapasA kShemamadhvAna.n gachchhanti paramaiShiNaH .
saMnyAsaniratA nitya.n ye brahma viduSho janAH .. 4..\\
tapaH pradIpa ityAhurAchAro dharmasAdhakaH .
GYAna.n tveva para.n vidma saMnyAsastapa uttamam .. 5..\\
yastu veda nirAbAdha.n GYAna.n tattvavinishchayAt .
sarvabhUtasthamAtmAna.n sa sarvagatiriShyate .. 6..\\
yo vidvAnsaha vAsa.n cha vivAsaM chaiva pashyati .
tathaivaikatva nAnAtve sa duHkhAtparimuchyate .. 7..\\
yo na kAmayate ki.n chinna kiM chidavamanyate .
iha lokastha evaiSha brahmabhUyAya kalpate .. 8..\\
pradhAnaguNatattvaGYaH sarvabhUtavidhAnavit .
nirmamo niraha~NkAro muchyate nAtra saMshayaH .. 9..\\
nirdvandvo nirnamaH kAro niH svadhA kAra eva cha .
nirguNaM nityamadvandvaM prashamenaiva gachchhati .. 10..\\
hitvA guNamaya.n sarva.n karma jantuH shubhAshubham .
ubhe satyAnR^ite hitvA muchyate nAtra saMshayaH .. 11..\\
avyaktabIjaprabhavo buddhiskandhamayo mahAn .
mahAha~NkAra viTapa indriyAntara koTaraH .. 12..\\
mahAbhUtavishAkhashcha visheShapratishAkhavAn .
sadA parNaH sapA puShpaH shubhAshubhaphalodayaH .
AjIvaH sarvabhUtAnAM brahma vR^ikShaH sanAtanaH .. 13..\\
etachchhittvA cha bhittvA cha GYAnena paramAsinA .
hitvA chAmaratAmprApya jahyAdvai mR^ityujanmanI .
nirmamo niraha~NkAro muchyate nAtra saMshayaH .. 14..\\
dvAvetau pakShiNau nityau sakhAyau chApyachetanau .
etAbhyA.n tu paro yasya chetanAvAniti smR^itaH .. 15..\\
achetanaH sattvasa~NghAta yuktaH
sattvAtpara.n chetayate.antarAtmA .
sa kShetraGYaH sattvasa~NghAta buddhir
guNAtigo muchyate mR^ityupAshAt .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48}
br
ke chidbrahmamaya.n vR^ikSha.n ke chidbrahmamayaM mahat .
ke chitpuruShamavyakta.n ke chitparamanAmayam .
manyante sarvamapyetadavyaktaprabhavAvyayam .. 1..\\
uchchvAsa mAtramapi chedyo.antakAle samo bhavet .
AtmAnamupasa~Ngamya so.amR^itatvAya kalpate .. 2..\\
nimeSha mAtramapi chetsa.nyamyAtmAnamAtmani .
gachchhatyAtmaprasAdena viduShAM prAptimavyayAm .. 3..\\
prANAyAmairatha prANAnsa.nyamya sa punaH punaH .
dasha dvAdashabhirvApi chaturviMshAtpara.n tataH .. 4..\\
evaM pUrvaM prasannAtmA labhate yadyadichchhati .
avyaktAtsattvamudriktamamR^itatvAya kalpate .. 5..\\
sattvAtparataraM nAnyatprasha.nsantIha tadvidaH .
anumAnAdvijAnImaH puruSha.n sattvasaMshrayam .
na shakyamanyathA gantuM puruSha.n tamatho dvijAH .. 6..\\
kShamA dhR^itirahi.nsA cha samatA satyamArjavam .
GYAna.n tyAgo.atha saMnyAsaH sAttvika.n vR^ittamiShyate .. 7..\\
etenaivAnumAnena manyante.atha manIShiNaH .
sattva.n cha puruShashchaikastatra nAsti vichAraNA .. 8..\\
Ahureke cha vidvA.nso ye GYAne supratiShThitAH .
kShetraGYasattvayoraikyamityetannopapadyate .. 9..\\
pR^ithagbhUtastato nityamityetadavichAritam .
pR^ithagbhAvashcha viGYeyaH sahajashchApi tattvataH .. 10..\\
tathaivaikatva nAnAtvamiShyate viduShAM nayaH .
mashakodumbare tvaikyaM pR^ithaktvamapi dR^ishyate .. 11..\\
matsyo yathAnyaH syAdapsu samprayogastathAnayoH .
sambandhastoyabindUnAM parNe koka nadasya cha .. 12..\\
guru
ityuktavanta.n te viprAstadA lokapitAmaham .
punaH saMshayamApannAH paprachchhurdvijasattamAH .. 13..\\
rsayah
kiMshchideveha dharmANAmanuShTheyatama.n smR^itam .
vyAhatAmiva pashyAmo dharmasya vividhA.n gatim .. 14..\\
Urdhva.n dehAdvadantyeke naitadastIti chApare .
ke chitsaMshayita.n sarvaM niHsaMshayamathApare .. 15..\\
anityaM nityamityeke nAstyastyityapi chApare .
ekarUpa.n dvidhetyeke vyAmishramiti chApare .
ekameke pR^ithakchAnye bahutvamiti chApare .. 16..\\
manyante brAhmaNA evaM prAGYAstattvArtha darshinaH .
jaTAjinadharAshchAnye muNDAH ke chidasa.nvR^itAH .. 17..\\
asnAna.n ke chidichchhanti snAnamityapi chApare .
AhAra.n ke chidichchhanti ke chichchAnashane ratAH .. 18..\\
karma ke chitprasha.nsanti prashAntamapi chApare .
deshakAlAvubhau ke chinnaitadastIti chApare .
ke chinmokShaM prasha.nsanti ke chidbhogAnpR^ithagvidhAn .. 19..\\
dhanAni ke chidichchhanti nirdhanatva.n tathApare .
upAsya sAdhana.n tveke naitadastIti chApare .. 20..\\
ahi.nsA niratAshchAnye kechiddhi.nsA parAyaNAH .
puNyena yashasetyeke naitadastIti chApare .. 21..\\
sadbhAvaniratAshchAnye ke chitsaMshayite sthitAH .
duHkhAdanye sukhAdanye dhyAnamityapare sthitAH .. 22..\\
yaGYamityapare dhIrAH pradAnamiti chApare .
sarvameke prasha.nsanti na sarvamiti chApare .. 23..\\
tapastvanye prasha.nsanti svAdhyAyamapare janAH .
GYAna.n saMnyAsamityeke svabhAvaM bhUtachintakAH .. 24..\\
eva.n vyutthApite dharme bahudhA vipradhAvati .
nishchayaM nAdhigachchhAmaH saMmUDhAH surasattama .. 25..\\
ida.n shreya idaM shreya ityevaM prasthito janaH .
yo hi yasminrato dharme sa taM pUjayate sadA .. 26..\\
tatra no vihatA praGYA manashcha bahulIkR^itam .
etadAkhyAtumichchhAmaH shreyaH kimiti sattama .. 27..\\
ataH para.n cha yadguhyaM tadbhavAnvaktumarhati .
sattvakShatraGYayoshchaiva sambandhaH kena hetunA .. 28..\\
evamuktaH sa tairviprairbhagavA.NllokabhAvanaH .
tebhyaH shasha.nsa dharmAtmA yAthA tathyena buddhimAn .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49}
br
hanta vaH sampravakShyAmi yanmAM pR^ichchhatha sattamAH .
samastamiha tachchhrutvA samyagevAvadhAryatAm .. 1..\\
ahi.nsA sarvabhUtAnAmetatkR^ityatamaM matam .
etatpadamanudvigna.n variShTha.n dharmalakShaNam .. 2..\\
GYAnaM niHshreya ityAhurvR^iddhA nishchayadarshinaH .
tasmAjGYAnena shuddhena muchyate sarvapAtakaiH .. 3..\\
hi.nsA parAshcha ye loke ye cha nAstika vR^ittayaH .
lobhamohasamAyuktAste vai nirayagAminaH .. 4..\\
AshIryuktAni karmANi kurvate ya tvatandritAH .
te.asmi.Nlloke pramodante jAyamAnAH punaH punaH .. 5..\\
kurvate ye tu karmANi shraddadhAnA vipashchitaH .
anAshIryogasa.nyuktAste dhIrAH sAdhu darshinaH .. 6..\\
ataH paraM pravakShyAmi sattvakShetraGYayoryathA .
sa.nyogo viprayogashcha tannibodhata sattamAH .. 7..\\
viShayo viShayitva.n cha sambandho.ayamihochyate .
viShayI puruSho nitya.n sattva.n cha viShayaH smR^itaH .. 8..\\
vyAkhyAtaM pUrvakalpena mashakodumbara.n yathA .
bhujyamAnaM na jAnIte nitya.n sattvamachetanam .
yastveva tu vijAnIte yo bhu~Nkte yash cha bhujyate .. 9..\\
anitya.n dvandva sa.nyukta.n sattvamAhurguNAtmakam .
nirdvandvo niShkalo nityaH kShetraGYo nirguNAtmakaH .. 10..\\
samaH sa~nj~nA gatastveva.n yadA sarvatra dR^ishyate .
upabhu~Nkte sadA sattvamApaH puShkaraparNavat .. 11..\\
sarvairapi guNairvidvAnvyatiShakto na lipyate .
jalabinduryathA lolaH padminI patrasa.nsthitaH .
evamevApyasa.nsaktaH puruShaH syAnna saMshayaH .. 12..\\
dravyamAtramabhUtsattvaM puruShasyeti nishchayaH .
yathA dravya.n cha kartA cha sa.nyogo.apyanayostathA .. 13..\\
yathA pradIpamAdAya kash chittamasi gachchhati .
tathA sattvapradIpena gachchhanti paramaiShiNaH .. 14..\\
yAvaddravyaguNastAvatpradIpaH samprakAshate .
kShINadravyaguNa.n jyotirantardhAnAya gachchhati .. 15..\\
vyaktaH sattvaguNastvevaM puruSho.avyakta iShyate .
etadviprA vijAnIta hanta bhUyo bravImi vaH .. 16..\\
sahasreNApi durmedhA na vR^iddhimadhigachchhati .
chaturthenApyathAMshena vR^iddhimAnsukhamedhate .. 17..\\
eva.n dharmasya viGYeya.n sa.nsAdhanamupAyataH .
upAyaGYo hi medhAvI sukhamatyantamashnute .. 18..\\
yathAdhvAnamapAtheyaH prapanno mAnavaH kva chit .
kleshena yAti mahatA vinashyatyantarApi vA .. 19..\\
tathA karmasu viGYeyaM phalaM bhavati vA na vA .
puruShasyAtma niHshreyaH shubhAshubhanidarshanam .. 20..\\
yathA cha dIrghamadhvAnaM padbhyAm eva prapadyate .
adR^iShTapUrva.n sahasA tattvadarshanavarjitaH .. 21..\\
tameva cha yathAdhvAna.n rathenehAshu gAminA .
yAyAdashvaprayuktena tathA buddhimatA.n gatiH .. 22..\\
uchchaM parvatamAruhya nAnvavekSheta bhUgatam .
rathena rathinaM pashyetklishyamAnamachetanam .. 23..\\
yAvadrathapathastAvadrathena sa tu gachchhati .
kShINe rathapathe prAGYo rathamutsR^ijya gachchhati .. 24..\\
eva.n gachchhati medhAvI tattvayogavidhAnavit .
samAGYAya mahAbuddhiruttarAduttarottaram .. 25..\\
yathA mahArNava.n ghoramaplavaH sampragAhate .
bAhubhyAmeva saMmohAdvadha.n charchchhatyasaMshayam .. 26..\\
nAvA chApi yathA prAGYo vibhAgaGYastaritrayA .
aklAntaH salila.n gAhetkShipra.n santarati dhruvam .. 27..\\
tIrNo gachchhetparaM pAraM nAvamutsR^ijya nirmamaH .
vyAkhyAtaM pUrvakalpena yathA rathi padAtinau .. 28..\\
snehAtsaMmohamApanno nAvi dAsho yathAtathA .
mamatvenAbhibhUtaH sa tatraiva parivartate .. 29..\\
nAvaM na shakyamAruhya sthale viparivartitum .
tathaiva rathamAruhya nApsu charyA vidhIyate .. 30..\\
eva.n karmakR^itaM chitra.n viShayasthaM pR^ithakpR^ithak .
yathA karmakR^ita.n loke tathA tadupapadyate .. 31..\\
yannaiva gandhino rasyaM na rUpasparsha shabdavat .
manyante munayo buddhyA tatpradhAnaM prachakShate .. 32..\\
tatra pradhAnamavyaktamavyaktasya guNo mahAn .
mahataH pradhAnabhUtasya guNo.aha~NkAra eva cha .. 33..\\
aha~NkArapradhAnasya mahAbhUtakR^ito guNaH .
pR^ithaktvena hi bhUtAnA.n viShayA vai guNAH smR^itAH .. 34..\\
bIjadharma.n yathAvyakta.n tathaiva prasavAtmakam .
bIjadharmA mahAnAtmA prasavashcheti naH shrutam .. 35..\\
bIjadharmA tvaha~NkAraH prasavashcha punaH punaH .
bIjaprasava dharmANi mahAbhUtAni pa~ncha vai .. 36..\\
bIjadharmiNa ityAhuH prasava.n cha na kurvate .
visheShAH pa~ncha bhUtAnA.n teShA.n vittaM visheShaNam .. 37..\\
tatraikaguNamAkAsha.n dviguNo vAyuruchyate .
triguNa.n jyotirityAhurApashchApi chaturguNaH .. 38..\\
pR^ithvI pa~ncha guNA GYeyA trasa sthAvarasa~NkulA .
sarvabhUtakarI devI shubhAshubhanidarshanA .. 39..\\
shabdaH sparshastathArUpa.n raso gandhashcha pa~nchamaH .
ete pa~ncha guNA bhUmerviGYeyA dvijasattamAH .. 40..\\
pArthivashcha sadA gandho gandhashcha bahudhA smR^itaH .
tasya gandhasya vakShyAmi vistareNa bahUnguNAn .. 41..\\
iShTashchAniShTa gandhashcha madhuro.amlaH kaTustathA .
nirhArI sa.nhataH snigdho rUkSho vishada eva cha .
eva.n dashavidho GYeyaH pArthivo gandha ityuta .. 42..\\
shabdaH sparshastathArUpa.n rasashchApA.n guNAH smR^itAH .
rasaGYAna.n tu vakShyAmi rasastu bahudhA smR^itaH .. 43..\\
madhuro.amlaH kaTustiktaH kaShAyo lavaNastathA .
eva.n ShaDvidhavistAro raso vArimayaH smR^itaH .. 44..\\
shabdaH sparshastathArUpa.n triguNaM jyotiruchyate .
jyotiShashcha guNo rUpa.n rUpa.n cha bahudhA smR^itam .. 45..\\
shukla.n kR^iShNaM tathA raktaM nIlaM pItAruNaM tathA .
hrasva.n dIrghaM tathA sthUlaM chaturasrANu vR^ittakam .. 46..\\
eva.n dvAdasha vistAraM tejaso rUpamuchyate .
viGYeyaM brAhmaNairnitya.n dharmaGYaiH satyavAdibhiH .. 47..\\
shabdasparshau cha viGYeyau dviguNo vAyuruchyate .
vAyoshchApi guNaH sparshaH sparshashcha bahudhA smR^itaH .. 48..\\
uShNaH shItaH sukho duHkhaH snigdho vishada eva cha .
kaThinashchikkaNaH shlakShNaH pichchhilo dAruNo mR^iduH .. 49..\\
eva.n dvAdasha vistAro vAyavyo guNa uchyate .
vidhivadbrahmaNaiH siddhairdharmaGYaistattvadarshibhiH .. 50..\\
tatraikaguNamAkAsha.n shabda ityeva cha smR^itaH .
tasya shabdasya vakShyAmi vistareNa bahUnguNAn .. 51..\\
ShaDjarShabhau cha gAndhAro madhyamaH pa~nchamastathA .
ataH para.n tu viGYeyo niShAdo dhaivatastathA .. 52..\\
iShTo.aniShTashcha shabdastu sa.nhataH pravibhAgavAn .
evaM bahuvidho GYeyaH shabda AkAshasambhavaH .. 53..\\
AkAshamuttamaM bhUtamaha~NkArastataH param .
aha~NkArAtparA buddhirbuddherAtmA tataH param .. 54..\\
tasmAttu paramavyaktamavyaktAtpuruShaH paraH .
parAvaraGYo bhUtAnA.n yaM prApyAnantyamashnute .. 55..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50}
br
bhUtAnAmatha pa~nchAnA.n yathaiShAmIshvaraM manaH .
niyame cha visarge cha bhUtAtmA mana eva cha .. 1..\\
adhiShThAtA mano nityaM bhUtAnAM mahatA.n tathA .
buddhiraishvaryamAchaShTe kShetraGYaH sarva uchyate .. 2..\\
indriyANi mano yu~Nkte sadashvAniva sArathiH .
indriyANi mano buddhi.n kShetraGYo yu~njate sadA .. 3..\\
mahAbhUtasamAyuktaM buddhisa.nyamana.n ratham .
tamAruhya sa bhUtAtmA samantAtparidhAvati .. 4..\\
indriyagrAmasa.nyukto manaH sArathireva cha .
buddhisa.nyamano nityaM mahAnbrahmamayo ratha .. 5..\\
eva.n yo vetti vidvAnvai sadA brahmamayaM ratham .
sa dhIraH sarvalokeShu na mohamadhigachchhati .. 6..\\
avyaktAdi visheShAnta.n trasa sthAvarasa~Nkulam .
chandrasUryaprabhAloka.n grahanakShatramaNDitam .. 7..\\
nadI parvata jAlaishcha sarvataH paribhUShitam .
vividhAbiHstathAdbhishcha satata.n samala~NkR^itam .. 8..\\
AjIvaH sarvabhUtAnA.n sarvaprANabhR^itA.n gatiH .
etadbrahma vanaM nitya.n yasmiMshcharati kShetravit .. 9..\\
loke.asminyAni bhUtAni sthAvarANi charANi cha .
tAnyevAgre pralIyante pashchAdbhUtakR^itA guNAH .
guNebhyaH pa~ncha bhUtAni eSha bhUtasamuchchhrayaH .. 10..\\
devA manuShyA gandharvAH pishAchAsurarAkShasAH .
sarve svabhAvataH sR^iShTA na kriyAbhyo na kAraNAt .. 11..\\
ete vishvakR^ito viprA jAyante ha punaH punaH .
tebhyaH prasUtAsteShveva mahAbhUteShu pa~nchasu .
pralIyante yathAkAlamUrmayaH sAgare yathA .. 12..\\
vishvasR^igbhyastu bhUtebhyo mahAbhUtAni gachchhati .
bhUtebhyashchApi pa~nchabhyo mukto gachchhetprajApatim .. 13..\\
prajApatirida.n sarva.n tapasaivAsR^ijatprabhuH .
tathaiva vedAnR^iShayastapasA pratipedire .. 14..\\
tapasashchAnupUrvyeNa phalamUlAshinastathA .
trailokya.n tapasA siddhAH pashyantIha samAhitAH .. 15..\\
oShadhAnyagadAdInI nAnA vidyAshcha sarvashaH .
tapasaiva prasidhyanti tapo mUla.n hi sAdhanam .. 16..\\
yaddurApa.n durAmnAyaM durAdharShaM duranvayam .
tatsarva.n tapasA sAdhyaM tapo hi duratikramam .. 17..\\
surApo brahmahA steyI bhrUNahA gurutalpagaH .
tapasaiva sutaptena muchyante kilbiShAttataH .. 18..\\
manuShyAH pitaro devAH pashavo mR^igapakShiNaH .
yAni chAnyAni bhUtAni trasAni sthAvarANi cha .. 19..\\
tapaH parAyaNA nitya.n sidhyante tapasA sadA .
tathaiva tapasA devA mahAbhAgA diva.n gatAH .. 20..\\
AshIryuktAni karmANi kurvate ye tvatandritAH .
aha~NkArasamAyuktAste sakAshe prajApateH .. 21..\\
dhyAnayogena shuddhena nirmamA niraha~NkR^itAH .
prApnuvanti mahAtmAno mahAnta.n lokamuttamam .. 22..\\
dhyAnayogAdupAgamya prasannamatayaH sadA .
sukhopachayamavyaktaM pravishantyAtmavattayA .. 23..\\
dhyAnayogAdupAgamya nirmamA niraha~NkR^itAH .
avyaktaM pravishantIha mahAnta.n lokamuttamam .. 24..\\
avyaktAdeva sambhUtaH samayaGYo gataH punaH .
tamo rajobhyAM nirmuktaH sattvamAsthAya kevalam .. 25..\\
vimuktaH sarvapApebhyaH sarva.n tyajati niShkalaH .
kShetraGYa iti ta.n vidyAdyastaM veda sa vedavit .. 26..\\
chitta.n chittAdupAgamya munirAsIta sa.nyataH .
yachchittastanmanA bhUtvA guhyametatsanAtanam .. 27..\\
avyaktAdi visheShAntamavidyA lakShaNa.n smR^itam .
nibodhata yathA hIda.n guNairlakShaNamityuta .. 28..\\
dvyakSharastu bhavenmR^ityustryakSharaM brahma shAshvatam .
mameti cha bhavenmR^ityurna mameti cha shAshvatam .. 29..\\
karma ke chitprasha.nsanti mandabuddhitarA narAH .
ye tu buddhA mahAtmAno na prasha.nsanti karma te .. 30..\\
karmaNA jAyate janturmUrtimAnShoDashAtmakaH .
puruSha.n sR^ijate.avidyA agrAhyamamR^itAshinam .. 31..\\
tasmAtkarmasu niHsnehA ye ke chitpAradarshinaH .
vidyAmayo.ayaM puruSho na tu karmamayaH smR^itaH .. 32..\\
apUrvamamR^itaM nitya.n ya enamavichAriNam .
ya ena.n vindate.a.atmAnamagrAhyamamR^itAshinam .
agrAhyo.amR^ito bhavati ya ebhiH kAraNairdhruvaH .. 33..\\
apohya sarvasa~NkalpAnsa.nyamyAtmAnamAtmani .
sa tadbrahma shubha.n vetti yasmAdbhUyo na vidyate .. 34..\\
prasAdenaiva sattvasya prasAda.n samavApnuyAt .
lakShaNa.n hi prasAdasya yathA syAtsvapnadarshanam .. 35..\\
gatireShA tu muktAnA.n ye GYAnapariniShThitAH .
pravR^ittayashcha yAH sarvAH pashyanti paraNAmajAH .. 36..\\
eShA gatirasaktAnAmeSha dharmaH sanAtanaH .
eShA GYAnavatAM prAptiretadvR^ittamaninditam .. 37..\\
samena sarvabhUteShu niHspR^iheNa nirAshiShA .
shakyA gatiriya.n gantu.n sarvatra samadarshinA .. 38..\\
etadvaH sarvamAkhyAtaM mayA viprarShisattamAH .
evamAcharata kShipra.n tataH siddhimavApsyatha .. 39..\\
guru
ityuktAste tu munayo brahmaNA guruNA tathA .
kR^itavanto mahAtmAnastato lokAnavApnuvan .. 40..\\
tvamapyetanmahAbhAga yathoktaM brahmaNo vachaH .
samyagAchAra shuddhAtma.nstataH siddhimavApsyasi .. 41..\\
vaa
ityuktaH sa tadA shiShyo guruNA dharmamuttamam .
chakAra sarva.n kaunteya tato mokShamavAptavAn .. 42..\\
kR^itakR^ityashcha sa tadA shiShyaH kurukulodvaha .
tatpada.n samanuprApto yatra gatvA na shochati .. 43..\\
arjuna
ko nvasau brAhmaNaH kR^iShNa kashcha shiShyo janArdana .
shrotavya.n chenmayaitadvai tattvamAchakShva me vibho .. 44..\\
vaa
aha.n gururmahAbAho manaH shiShyaM cha viddhi me .
tvatprItyA guhyametachcha kathitaM me dhana~njaya .. 45..\\
mayi chedasti te prItirnitya.n kurukulodvaha .
adhyAtmametachchhrutvA tva.n samyagAchara suvrata .. 46..\\
tatastva.n samyagAchIrNe dharme.asminkurunandana .
sarvapApavishuddhAtmA mokShaM prApsyasi kevalam .. 47..\\
pUrvamapyetadevokta.n yuddhakAla upasthite .
mayA tava mahAbAho tasmAdatra manaH kuru .. 48..\\
mayA tu bharatashreShTha chiradR^iShTaH pitA vibho .
tamaha.n draShTumichchhAmi saMmate tava phalguna .. 49..\\
v
ityuktavachana.n kR^iShNaM pratyuvAcha dhana~njayaH .
gachchhAvo nagara.n kR^iShNa gajasAhvayamadya vai .. 50..\\
sametya tatra rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
samanuGYApya durdharSha.n svAM purIM yAtumarhasi .. 51..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51}
v
tato.abhyachodayatkR^iShNo yujyatAmiti dArukam .
muhUrtAdiva chAchaShTa yuktamityeva dArukaH .. 1..\\
tathaiva chAnuyAtrANi chodayAmAsa pANDavaH .
sajjayadhvaM prayAsyAmo nagara.n gajasAhvayam .. 2..\\
ityuktAH sainikAste tu sajjIbhUtA vishAM pate .
AchakhyuH sajjamityeva pArthAyAmita tejase .. 3..\\
tatastau rathamAsthAya prayAtau kR^iShNa pANDavau .
vikurvANau kathAshchitrAH prIyamANau vishAM pate .. 4..\\
rathastha.n tu mahAtejA vAsudevaM dhana~njayaH .
punarevAbravIdvAkyamidaM bharatasattama .. 5..\\
tvatprasAdAjjayaH prApto rAGYA vR^iShNikulodvaha .
nihatAH shatravashchApi prApta.n rAjyamakaNTakam .. 6..\\
nAthavantashcha bhavatA pANDavA madhusUdana .
bhavantaM plavamAsAdya tIrNAH sma kuru sAgaram .. 7..\\
vishvakarmannamaste.astu vishvAtmanvishvasambhava .
yathAha.n tvA vijAnAmi yathA chAhaM bhavanmanAH .. 8..\\
tvattejaH sambhavo nitya.n kutAsho madhusUdana .
ratiH krIDAmayI tubhyaM mAyA te rodasI vibho .. 9..\\
tvayi sarvamida.n vishvaM yadidaM sthANuja~Ngamam .
tva.n hi sarvaM vikuruShe bhUtagrAmaM sanAtanam .. 10..\\
pR^ithivI.n chAntarikShaM cha tathA sthAvaraja~Ngamam .
hasita.n te.amalA jyotsnA R^itavashchendriyAnvayAH .. 11..\\
prANo vAyuH satatagaH krodho mR^ityuH sanAtanaH .
prasAde chApi padmA shrIrnitya.n tvayi mahAmate .. 12..\\
ratistuShTirdhR^itiH kShAntistvayi cheda.n charAcharam .
tvameveha yugAnteShu nidhanaM prochyase.anagha .. 13..\\
sudIrgheNApi kAlena na te shakyA guNA mayA .
AtmA cha paramo vaktuM namaste nalinekShaNa .. 14..\\
vidito me.asi durdharSha nAradAddevalAttathA .
kR^iShNadvaipAyanAchchaiva tathA kurupitAmahAt .. 15..\\
tvayi sarva.n samAsakta.n tvamevaiko janeshvaraH .
yachchAnugraha sa.nyuktametadukta.n tvayAnagha .. 16..\\
etatsarvamaha.n samyagAchariShye janArdana .
ida.n chAdbhutamatyarthaM kR^itamasmatpriyepsayA .. 17..\\
yatpApo nihataH sa~Nkhye kauravyo dhR^itarAShTrajaH .
tvayA dagdha.n hi tatsaunyaM mayA vijitamAhave .. 18..\\
bhavatA tatkR^ita.n karma yenAvApto jayo mayA .
duryodhanasya sa~NgrAme tava buddhiparAkramaiH .. 19..\\
karNasya cha vadhopAyo yathAvatsampradarshitaH .
saindhavasya cha pApasya bhUrishravasa eva cha .. 20..\\
aha.n cha prIyamANena tvayA devakinandana .
yaduktastatkariShyAmi na hi me.atra vichAraNA .. 21..\\
rAjAna.n cha samAsAdya dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
chodayiShyAmi dharmaGYa gamanArtha.n tavAnagha .. 22..\\
ruchita.n hi mamaitatte dvArakAgamanaM prabho .
achirAchchaiva dR^iShTA tvaM mAtulaM madhusUdana .
baladeva.n cha durdharShaM tathAnyAnvR^iShNipu~NgavAn .. 23..\\
eva.n sambhAShamANau tau prAptau vAraNasAhvayam .
tathA vivishatushchobhau samprahR^iShTanarAkulam .. 24..\\
tau gatvA dhR^itarAShTrasya gR^iha.n shakra gR^ihopamam .
dadR^ishAte mahArAja dhR^itarAShTra.n janeshvaram .. 25..\\
vidura.n cha mahAbuddhi.n rAjAnaM cha yudhiShThiram .
bhImasena.n cha durdharShaM mAdrIputrau cha pANDavau .
dhR^itarAShTramupAsIna.n yuyutsu.n chAparAjitam .. 26..\\
gAndhArI.n cha mahAprAGYAM pR^ithAM kR^iShNAM cha bhAminIm .
subhadrAdyAshcha tAH sarvA bharatAnA.n striyastathA .
dadR^ishAte sthitAH sarvA gAndhArIM parivArya vai .. 27..\\
tataH sametya rAjAna.n dhR^itarAShTramarindamau .
nivedya nAmadheye sve tasya pAdAvagR^ihNatAm .. 28..\\
gAndhAryAshcha pR^ithAyAshcha dharmarAGYastathaiva cha .
bhImasya cha mahAtmAnau tathA pAdAvagR^ihNatAm .. 29..\\
kShattAra.n chApi sampUjya pR^iShTvA kushalamavyayam .
taiH sArdhaM nR^ipatim.n vR^iddha.n tatastaM paryupAsatAm .. 30..\\
tato nishi mahArAja dhR^itarAShTraH kurUdvahAn .
janArdana.n cha medhAvI vyasarjayata vai gR^ihAn .. 31..\\
te.anuGYAtA nR^ipatinA yayuH sva.n svaM niveshanam .
dhana~njaya gR^ihAneva yayau kR^iShNastu vIryavAn .. 32..\\
tatrArchito yathAnyAya.n sarvakAmairupasthitaH .
kR^iShNaH suShvApa medhAvI dhana~njaya sahAyavAn .. 33..\\
prabhAtAyA.n tu sharvaryAM kR^itapUrvAhNika kriyau .
dharmarAjasya bhavana.n jagmatuH paramArchitau .
yatrAste sa sahAmAtyo dharmarAjo mahAmanAH .. 34..\\
tatastau tatpravishyAtha dadR^ishAte mahAbalau .
dharmarAjAnamAsIna.n devarAjamivAshvinau .. 35..\\
tau samAsAdya rAjAna.n vArShNeya kura pu~Ngavau .
niShIdaturanuGYAtau prIyamANena tena vai .. 36..\\
tataH sa rAjA medhAvI vivikShU prekShya tAvubhau .
provAcha vadatA.n shreShTho vachanaM rAjasattamaH .. 37..\\
vivikShU hi yuvAM manye vIrau yadukurUdvahau .
brUta kartAsmi sarva.n vAM nachirAnmA vichAryatAm .. 38..\\
ityukte phalgunastatra dharmarAjAnamabravIt .
vinItavadupAgamya vAkya.n vAkyavishAradaH .. 39..\\
aya.n chiroShito rAjanvAsudevaH pratApavAn .
bhavanta.n samanuGYApya pitara.n draShTumichchhati .. 40..\\
sa gachchhedabhyanuGYAto bhavatA yadi manyase .
AnartanagarI.n vIrastadanuGYAtumarhasi .. 41..\\
y
puNDarIkAkSha bhadra.n te gachchha tvaM madhusUdana .
purI.n dvAravatImadya draShTu.n shUra sutaM prabhum .. 42..\\
rochate me mahAbAho gamana.n tava keshava .
mAtulashchiradR^iShTo me tvayA devI cha devakI .. 43..\\
mAtula.n vasudeva.n tvaM baladevaM cha mAdhava .
pUjayethA mahAprAGYa madvAkyena yathArhataH .. 44..\\
smarethAshchApi mAM nityaM bhIma.n cha balinA.n varam .
phalgunaM nakula.n chaiva sahadevaM cha mAdhava .. 45..\\
AnartAnavalokya tvaM pitara.n cha mahAbhuja .
vR^iShNIMshcha punarAgachchherhayamedhe mamAnagha .. 46..\\
sa gachchha ratnAnyAdAya vividhAni vasUni cha .
yachchApyanyanmanoGYa.n te tadapyAdatsva sAtvata .. 47..\\
iya.n hi vasudhA sarvA prasAdAttava mAdhava .
asmAnupagatA vIra nihatAshchApi shatravaH .. 48..\\
evaM bruvati kauravye dharmarAje yudhiShThire .
vAsudevo varaH pu.nsAmida.n vachanamabravIt .. 49..\\
tavaiva ratnAni dhana.n cha kevalaM
dharA cha kR^itsnA tu mahAbhujAdya vai .
yadasti chAnyaddraviNa.n gR^iheShu me
tvameva tasyeshvara nityamIshvaraH .. 50..\\
tathetyathoktaH pratipUjitastadA
gadAgrajo dharmasutena vIryavAn .
pitR^iShvasAmabhyavadadyathAvidhi
sampUjitashchApyagamatpradakShiNam .. 51..\\
tayA sa samyakpratinanditastadA
tathaiva sarvairvidurAdibhistataH .
viniryayau nAgapurAdgadAgrajo
rathena divyena chaturyujA hariH .. 52..\\
ratha.n subhadrAmadhiropya bhAminIM
yudhiShThirasyAnumate janArdanaH .
pitR^iShvasAyAshcha tathA mahAbhujo
viniryayau paurajanAbhisa.nvR^itaH .. 53..\\
tamanvagAdvAnaravarya ketanaH
sa sAtyaktirmAdravatIsutAvapi .
agAdha buddhirvidurashcha mAdhavaM
svaya.n cha bhImo gajarAjavikramaH .. 54..\\
nivartayitvA kuru rAShTravardhanA.ns
tataH sa sarvAnvidura.n cha vIryavAn .
janArdano dArukamAha sa tvaraH
prachodayAshvAniti sAtyakistadA .. 55..\\
tato yayau shatrugaNapramardanaH
shinipravIrAnugato janArdanaH .
yathA nihatyAri gaNA~nshatakratur
diva.n tathAnartapurIM pratApavAn .. 56..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52}
v
tathA prayAnta.n vArShNeya.n dvArakAM bharatarShabhAH .
pariShvajya nyavartanta sAnuyAtrAH parantapAH .. 1..\\
punaH punashcha vArShNeyaM paryaShvajata phalgunaH .
A chakShurviShayAchchaina.n dadarsha cha punaH punaH .. 2..\\
kR^ichchhreNaiva cha tAM pArtho govinde viniveshitAm .
sa~njahAra tadA dR^iShTi.n kR^iShNashchApyaparAjitaH .. 3..\\
tasya prayANe yAnyAsannimittAni mahAtmanaH .
bahUnyadbhutarUpANi tAni me gadataH shR^iNu .. 4..\\
vAyurvegena mahatA rathasya purato vavau .
kurvanniHsharkaraM mArga.n virajaskamakaNTakam .. 5..\\
vavarSha vAsavashchApi toya.n shuchi sugandhi cha .
divyAni chaiva puShpANi purataH shAr~NgadhanvanaH .. 6..\\
sa prayAto mahAbAhuH sameShu maru dhanvasu .
dadarshAtha munishreShThamutta~Nkamamitaujasam .. 7..\\
sa ta.n sampUjya tejasvI muniM pR^ithula lochanaH .
pUjitastena cha tadA paryapR^ichchhadanAmayam .. 8..\\
sa pR^iShTaH kushala.n tena sampUjya madhusUdanam .
utta~Nko brAhmaNashreShThastataH paprachchha mAdhavam .. 9..\\
kachchichchhaure tvayA gatvA kurupANDavasadma tat .
kR^ita.n saubhrAtramachala.n tanme vyAkhyAtumarhasi .. 10..\\
abhisandhAya tAnvIrAnupAvR^itto.asi keshava .
sambandhinaH sudayitAnsatata.n vR^iShNipu~Ngava .. 11..\\
kachchitpANDusutAH pa~ncha dhR^itarAShTrasya chAtmajAH .
lokeShu vihariShyanti tvayA saha parantapa .. 12..\\
svarAShTreShu cha rAjAnaH kachchitprApsyanti vai sukham .
kauraveShu prashAnteShu tvayA nAthena mAdhava .. 13..\\
yA me sambhAvanA tAta tvayi nityamavartata .
api sA saphalA kR^iShNa kR^itA te bharatAnprati .. 14..\\
vaa
kR^ito yatno mayA brahmansaubhrAtre kauravAnprati .
na chAshakyanta sandhAtu.n te.adharmaruchayo mayA .. 15..\\
tataste nidhanaM prAptAH sarve sa sutabAndhavAH .
na diShTamabhyatikrAntu.n shakyaM buddhyA balena vA .
maharShe viditaM nUna.n sarvametattavAnagha .. 16..\\
te.atyakrAmanmatiM mahyaM bhIShmasya vidurasya cha .
tato yamakShaya.n jagmuH samAsAdyetaretaram .. 17..\\
pa~ncha vai pANDavAH shiShTA hatamitrA hatAtmajAH .
dhArtarAShTrAshcha nihatAH sarve sa sutabAndhavAH .. 18..\\
ityuktavachane kR^iShNe bhR^isha.n krodhasamanvitaH .
utta~NkaH pratyuvAchaina.n roShAdutphAlya lochane .. 19..\\
yasmAchchhaktena te kR^iShNa na trAtAH kurupANDavAH .
sambandhinaH priyAstasmAchchhapsye.aha.n tvAmasaMshayam .. 20..\\
na cha te prasabha.n yasmAtte nigR^ihya nivartitAH .
tasmAnmanyuparItastvA.n shapsyAmi madhusUdana .. 21..\\
tvayA hi shaktena satA mithyAchAreNa mAdhava .
upachIrNAH kurushreShThA yastvetAnsamupekShathAH .. 22..\\
vaa
shR^iNu me vistareNeda.n yadvakShye bhR^igunandana .
gR^ihANAnunaya.n chApi tapasvI hyasi bhArgava .. 23..\\
shrutvA tvametadadhyAtmaM mu~nchethAH shApamadya vai .
na cha mA.n tapasAlpena shakto.abhibhavituM pumAn .. 24..\\
na cha te tapaso nAshamichchhAmi japatA.n vara .
tapaste sumahaddIpta.n guravashchApi toShitAH .. 25..\\
kaumAra.n vrahmacharya.n te jAnAmi dvijasattama .
duHkhArjitasya tapasastasmAnnechchhAmi te vyayam .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53}
u
brUhi keshava tattvena tvamadhyAtmamaninditam .
shrutvA shreyo.adhidhAsyAmi shApa.n vA te janArdana .. 1..\\
vaa
tamo rajashcha sattva.n cha viddhi bhAvAnmadAshrayAn .
tathA rudrAnvasUMshchApi viddhi matprabhavAndvija .. 2..\\
mayi sarvANi bhUtAni sarvabhUteShu chApyaham .
sthita ityabhijAnIhi mA te.abhUdatra saMshayaH .. 3..\\
tathA daitya gaNAnsarvAnyakSharAkShasa pannagAn .
gandharvApsarasashchaiva viddhi matprabhavAndvija .. 4..\\
sadasachchaiva yatprAhuravyakta.n vyaktameva cha .
akShara.n cha kSharaM chaiva sarvametanmadAtmakam .. 5..\\
ye chAshrameShu vai dharmAshchaturShu vihitA mune .
daivAni chaiva karmANi viddhi sarvaM madAtmakam .. 6..\\
asachcha sadasachchaiva yadvishva.n sadasataH param .
tataH paraM nAsti chaiva devadevAtsanAtanAt .. 7..\\
o~NkAra pabhavAnvedAnviddhi mA.n tvaM bhR^igUdvaha .
yUpa.n soma.n tathaiveha tridashApyAyanaM makhe .. 8..\\
hotAramapi havya.n cha viddhi mAM bhR^igunandana .
adhvaryuH kalpakashchApi haviH paramasa.nskR^itam .. 9..\\
udgAtA chApi mA.n stauti gItaghoShairmahAdhvare .
prAyashchitteShu mAM brahma~nshAnti ma~NgalavAchakAH .
stuvanti vishvakarmANa.n satata.n dvijasattamAH .. 10..\\
viddhi mahya.n suta.n dharmamagrajaM dvijasattama .
mAnasa.n dayita.n vipra sarvabhUtadayAtmakam .. 11..\\
tatrAha.n vartamAnaishcha nivR^ittairshchaiva mAnavaiH .
bahvIH sa.nsaramANo vai yonIrhi dvijasattama .. 12..\\
dharmasa.nrakShaNArthAya dharmasa.nsthApanAya cha .
taistairveShaishcha rUpaishcha triShu lokeShu bhArgava .. 13..\\
aha.n viShNurahaM brahmA shakro.atha prabhavApyayaH .
bhUtagrAmasya sarvasya sraShTA sa.nhAra eva cha .. 14..\\
adharme vartamAnAnA.n sarveShAm ahamapyuta .
dharmasya setuM badhnAmi chalite chalite yuge .
tAstA yonIH pravishyAhaM prajAnA.n hitakAmyayA .. 15..\\
yadA tvaha.n deva yonau vartAmi bhR^igunandana .
tadAha.n devavatsarvamAcharAmi na saMshayaH .. 16..\\
yadA gandharvayonau tu vartAmi bhR^igunandana .
tadA gandharvavachcheShTAH sarvAshcheShTAmi bhArgava .. 17..\\
nAgayonau yadA chaiva tadA vartAmi nAgavat .
yakSharAkShasa yonIshcha yathAvadvicharAmyaham .. 18..\\
mAnuShye vartamAne tu kR^ipaNa.n yAchitA mayA .
na cha te jAtasaMmohA vacho gR^ihNanti me hitam .. 19..\\
bhaya.n cha mahaduddishya trAsitAH kuravo mayA .
kruddheva bhUtvA cha punaryathAvadanudarshitAH .. 20..\\
te.adharmeNeha sa.nyuktAH parItAH kAladharmaNA .
dharmeNa nihatA yuddhe gatAH svargaM na saMshayaH .. 21..\\
lokeShu pANDavAshchaiva gatAH khyAti.n dvijottama .
etatte sarvamAkhyAta.n yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54}
u
abhijAnAmi jagataH kartAra.n tvAM janArdana .
nUnaM bhavatprasAdo.ayamiti me nAsti saMshayaH .. 1..\\
chitta.n cha suprasannaM me tvadbhAvagatamachyuta .
vinivR^ittashcha me kopa iti viddhi parantapa .. 2..\\
yadi tvanugraha.n kaM chittvatto.arho.ahaM janArdana .
draShTumichchhAmi te rUpamaishvara.n tannidarshaya .. 3..\\
v
tataH sa tasmai prItAtmA darshayAmAsa tadvapuH .
shAshvata.n vaiShNava.n dhImAndadR^ishe yaddhana~njayaH .. 4..\\
sa dadarsha mahAtmAna.n vishvarUpaM mahAbhujam .
vismaya.n cha yayau viprastaddR^iShTvA rUpamaishvaram .. 5..\\
u
vishvakarmannamaste.astu yasya te rUpamIdR^isham .
padbhyA.n te pR^ithivI vyAptA shirasA chAvR^itaM nabhaH .. 6..\\
dyAvApR^ithivyoryanmadhya.n jaThareNa tadAvR^itam .
bhujAbhyAmAvR^itAshchAshAstvamida.n sarvamachyuta .. 7..\\
sa.nharasva punardevarUpamakShayyamuttamam .
punastvA.n svena rUpeNa draShTumichchhAmi shAshvatam .. 8..\\
v
tamuvAcha prasannAtmA govindo janamejaya .
vara.n vR^iNIShveti tadA tamutta~Nko.abravIdidam .. 9..\\
paryApta eSha evAdya varastvatto mahAdyute .
yatte rUpamida.n kR^iShNa pashyAmi prabhavApyayam .. 10..\\
tamabravItpunaH kR^iShNo mA tvamatra vichAraya .
avashyametatkartavyamamogha.n darshanaM mama .. 11..\\
u
avashya karaNIya.n vai yadyetanmanyase vibho .
toyamichchhAmi yatreShTaM maruShvetaddhi durlabham .. 12..\\
v
tataH sa.nhR^itya tattejaH provAchotta~NkamIshvaraH .
eShTavye sati chintyo.ahamityuktvA dvArakA.n yayau .. 13..\\
tataH kadA chidbhagavAnutta~NkastoyakA~NkShayA .
tR^iShitaH parichakrAma marau sasmAra chAyutam .. 14..\\
tato digvAsasa.n dhImAnmAta~NgaM malapa~Nkinam .
apashyata marau tasmi~nshvayUthaparivAritam .. 15..\\
bhIShaNaM baddhanistriMshaM bANakArmukadhAriNam .
tasyAdhaH srotaso.apashyadvAri bhUri dvijottamaH .. 16..\\
smaranneva cha taM prAha mAta~NgaH prahasanniva .
ehyutta~Nka pratIchchhasva matto vAri bhR^igUdvaha .
kR^ipA hime sumahatI tvA.n dR^iShTvA tR^iTsamAhatam .. 17..\\
ityuktastena sa munistattoyaM nAbhyanandata .
chikShepa cha sa ta.n dhImAnvAgbhirugrAbhirachyutam .. 18..\\
punaH punashcha mAta~NgaH pibasveti tamabravIt .
na chApibatsa sakrodhaH kShubhitenAntarAtmanA .. 19..\\
sa tathA nishchayAttena pratyAkhyAto mahAtmanA .
shvabhiH saha mahArAja tatraivAntaradhIyata .. 20..\\
utta~Nkasta.n tathA dR^iShTvA tato vrIDita mAnasaH .
mene pralabdhamAtmAna.n kR^iShNenAmitra ghAtinA .. 21..\\
atha tenaiva mArgeNa sha~NkhachakragadAdharaH .
AjagAma mahAbAhurutta~NkashchainamabravIt .. 22..\\
na yukta.n tAdR^ishaM dAtuM tvayA puruShasattama .
salila.n vipramukhyebhyo mAta~NgasrotasA vibho .. 23..\\
ityuktavachana.n dhImAnmahAbuddhirjanArdanaH .
utta~Nka.n shlakShNayA vAchA sAntvayannidamabravIt .. 24..\\
yAdR^isheneha rUpeNa yogya.n dAtu.n vR^itena vai .
tAdR^isha.n khalu me dattaM tvaM tu tannAvabudhyase .. 25..\\
mayA tvadarthamukto hi vajrapANiH purandaraH .
utta~NkAyAmR^ita.n dehi toyarUpamiti prabhuH .. 26..\\
sa mAmuvAcha devendro na martyo.amartyatA.n vrajet .
anyamasmai vara.n dehItyasakR^idbhR^igunandana .. 27..\\
amR^ita.n deyamityeva mayoktaH sa shachIpatiH .
sa mAM prasAdya devendraH punarevedamabravIt .. 28..\\
yadi deyamavashya.n vai mAta~Ngo.ahaM mahAdyute .
bhUtvAmR^itaM pradAsyAmi bhArgavAya mahAtmane .. 29..\\
yadyevaM pratigR^ihNAti bhArgavo.amR^itamadya vai .
pradAtumeSha gachchhAmi bhArgavAyAmR^itaM prabho .
pratyAkhyAtastvaha.n tena na dadyAmiti bhArgava .. 30..\\
sa tathA samaya.n kR^itvA tena rUpeNa vAsavaH .
upasthitastvayA chApi pratyAkhyAto.amR^ita.n dadat .
chaNDAla rUpI bhavagAnsumahA.nste vyatikramaH .. 31..\\
yattu shakyaM mayA kartuM bhUya eva tavepsitam .
toyepsA.n tava durdharSha kariShye saphalAm aham .. 32..\\
yeShvahaHsu tava brahmansalilechchhA bhaviShyati .
tadA marau bhaviShyanti jalapUrNAH payodharAH .. 33..\\
rasavachcha pradAsyanti te toyaM bhR^igunandana .
utta~Nka medhA ityuktAH khyAti.n yAsyanti chApi te .. 34..\\
ityuktaH prItimAnvipraH kR^iShNena sa babhUva ha .
adyApyutta~Nka meghAshcha marau varShanti bhArata .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55}
j
utta~NkaH kena tapasA sa.nyuktaH sumahAtapAH .
yaH shApa.n dAtukAmo.abhUdviShNave prabhaviShNave .. 1..\\
v
utta~Nko mahatA yuktastapasA janamejaya .
guru bhaktaH sa tejasvI nAnya.n kaM chidapUjayat .. 2..\\
sarveShAmR^iShiputrANAmeSha chAsInmanorathaH .
autta~NkI.n guruvR^itti.n vai prApnuyAmiti bhArata .. 3..\\
gautamasya tu shiShyANAM bahUnA.n janamejaya .
utta~Nke.abhyadhikA prItiH snehashchaivAbhavattadA .. 4..\\
sa tasya damashauchAbhyA.n vikrAntena cha karmaNA .
samyakchaivopachAreNa gautamaH prItimAnabhUt .. 5..\\
atha shiShyasahasrANi samanuGYAya gautamaH .
utta~NkaM parayA prItyA nAbhyanuGYAtumaichchhata .. 6..\\
ta.n krameNa jarA tAta pratipede mahAmunim .
na chAnvabudhyata tadA sa munirguruvatsalaH .. 7..\\
tataH kadA chidrAjendra kAShThAnyAnayitu.n yayau .
utta~NkaH kAShThabhAra.n cha mahAnta.n samupAnayat .. 8..\\
sa tu bhArAbhibhUtAtmA kAShThabhAramarindamam .
niShpipeSha kShitau rAjanparishrAnto bubhukShitaH .. 9..\\
tasya kAShThe vilagnAbhUjjaTA rUpyasamaprabhA .
tataH kAShThaiH saha tadA papAta dharaNItale .. 10..\\
tataH sa bhAraniShpiShTaH kShudhAviShTashcha bhArgavaH .
dR^iShTvA tA.n vayaso.avasthAM rurodArtasvara.n tadA .. 11..\\
tato guru sutA tasya padmapatra nibhekShaNA .
jagrAhAshrUNi sushroNI kareNa pR^ithulochanA .
piturniyogAddharmaGYA shirasAvanatA tadA .. 12..\\
tasyA nipetaturdagdhau karau tairashrubindubhiH .
na hi tAnashrupAtAnvai shaktA dhArayituM mahI .. 13..\\
gautamastvabravIdvipramutta~NkaM prItamAnasaH .
kasmAttAta tavAdyeha shokottaramidaM manaH .
sa svairaM brUhi viprarShe shrotumichchhAmi te vachaH .. 14..\\
u
bhavadgatena manasA bhavatpriyachikIrShayA .
bhavadbhaktigateneha bhavadbhAvAnugena cha .. 15..\\
jareyaM nAvabuddhA me nAbhiGYAta.n sukha.n cha me .
shatavarShoShita.n hi tvaM na mAmabhyanujAnathAH .. 16..\\
bhavatA hyabhyanuGYAtAH shiShyAH pratyavarA mayA .
upapannA dvijashreShTha shatasho.atha sahasrashaH .. 17..\\
g
tvatprItiyuktena mayA gurushushrUShayA tava .
vyatikrAmanmahAnkAlo nAvabuddho dvijarShabha .. 18..\\
ki.n tvadya yadi te shraddhA gamanaM prati bhArgava .
anuGYA.n gR^ihya mattastvaM gR^ihAngachchhasva mAchiram .. 19..\\
u
gurvartha.n kiM prayachchhAmi brUhi tvaM dvijasattama .
tamupAkR^itya gachchheyamanuGYAtastvayA vibho .. 20..\\
g
dakShiNA paritoSho vai gurUNA.n sadbhiruchyate .
tava hyAcharato brahma.nstuShTo.aha.n vai na saMshayaH .. 21..\\
ittha.n cha parituShTaM mA.n vijAnIhi bhR^igUdvaha .
yuvA ShoDashavarSho hi yadadya bhavitA bhavAn .. 22..\\
dadAmi patnI.n kanyAM cha svAM te duhitaraM dvija .
etAmR^ite hi nAnyA vai tvattejo.arhati sevitum .. 23..\\
tatastAM pratijagrAha yuvA bhUtvA yashasvinIm .
guruNA chAbhyanuGYAto guru patnImathAbravIt .. 24..\\
kiM bhavatyai prayachchhAmi gurvartha.n viniyu~NkShva mAm .
priya.n hi tava kA~NkShAmi prANairapi dhanairapi .. 25..\\
yaddurlabha.n hi loke.asminratnamatyadbhutaM bhavet .
tadAnayeya.n tapasA na hi me.atrAsti saMshayaH .. 26..\\
a
parituShTAsmi te putra nityaM bhagavatA saha .
paryAptaye tadbhadra.n te gachchha tAta yathechchhakam .. 27..\\
v
utta~Nkastu mahArAja punarevAbravIdvachaH .
AGYApayasva mAM mAtaH kartavya.n hi priya.n tava .. 28..\\
a
saudAsa patnyA vidite divye vai maNikuNDale .
te samAnaya bhadra.n te gurvarthaH sukR^ito bhavet .. 29..\\
sa tatheti pratishrutya jagAma janamejaya .
guru patnI priyArtha.n vai te samAnayitu.n tadA .. 30..\\
sa jagAma tataH shIghramutta~Nko brAhmaNarShabhaH .
saudAsaM puruShAda.n vai bhikShituM maNikuNDale .. 31..\\
gautamastvabravItpatnImutta~Nko nAdya dR^ishyate .
iti pR^iShTA tamAchaShTa kuNDalArtha.n gataM tu vai .. 32..\\
tataH provAcha patnI.n sa na te samyagida.n kR^itam .
shaptaH sa pArthivo nUnaM brAhmaNa.n ta.n vadhiShyati .. 33..\\
a
ajAnantyA niyuktaH sa bhagavanbrAhmaNo.adya me .
bhavatprasAdAnna bhaya.n kiM chittasya bhaviShyati .. 34..\\
ityuktaH prAha tAM patnImevamastviti gautamaH .
utta~Nko.api vane shUnye rAjAna.n taM dadarsha ha .. 35..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56}
v
sa ta.n dR^iShTvA tathA bhUta.n rAjAnaM ghoradarshanam .
dIrghashmashru dharaM nR^INA.n shoNitena samukShitam .. 1..\\
chakAra na vyathA.n vipro rAjA tvenamathAbravIt .
pratyutthAya mahAtejA bhayakartA yamopamaH .. 2..\\
diShTyA tvamasi kalyANa ShaShThe kAle mamAntikam .
bhakShaM mR^igayamANasya samprApto dvijasattama .. 3..\\
u
rAjangurvarthina.n viddhi charantaM mAmihAgatam .
na cha gurvarthamudyukta.n hi.nsyamAhurmanIShiNaH .. 4..\\
r
ShaShThe kAle mamAhAro vihito dvijasattama .
na cha shakyaH samutsraShTu.n kShudhitena mayAdya vai .. 5..\\
u
evamastu mahArAja samayaH kriyatA.n tu me .
gurvarthamabhinirvartya punareShyAmi te vasham .. 6..\\
saMshrutashcha mayA yo.artho gurave rAjasattama .
dadAsi vipramukhyebhyastva.n hi ratnAni sarvashaH .. 7..\\
dAtA tva.n cha naravyAghra pAtrabhUtaH kShitAviha .
pAtraM pratigrahe chApi viddhi mAM nR^ipasattama .. 8..\\
upAkR^itya gurorartha.n tvadAyattamarindama .
samayeneha rAjendra punareShyAmi te vasham .. 9..\\
satya.n te pratijAnAmi nAtra mithyAsti kiM chana .
anR^itaM noktapUrvaM me svaireShvapi kuto.anyathA .. 10..\\
s
yadi mattastvadAyatto gurvarthaH kR^ita eva saH .
yadi chAsmi pratigrAhyaH sAmprata.n tadbravIhi me .. 11..\\
u
pratigrAhyo mato me tva.n sadaiva puruSharShabha .
so.aha.n tvAmanusamprApto bhikShituM maNikuNDale .. 12..\\
s
patnyAste mama viprarShe ruchire maNikuNDale .
varayArtha.n tvamanya.n vai taM te dAsyami suvrata .. 13..\\
u
ala.n te vyapadeshena pramANa.n yadi te vayam .
prayachchha kuNDale me tva.n satyavAgbhava pArthiva .. 14..\\
v
ityuktastvabravIdrAjA tamutta~NkaM punarvachaH .
gachchha madvachanAddevIM brUhi dehIti sattama .. 15..\\
saivamuktA tvayA nUnaM madvAkyena shuchismitA .
pradAsyati dvijashreShTha kuNDale te na saMshayaH .. 16..\\
u
kva patnI bhavataH shakyA mayA draShTuM nareshvara .
svaya.n vApi bhavAnpatnI.n kimarthaM nopasarpati .. 17..\\
s
drakShyate tAM bhavAnadya kasmiMsh chidvananirjhare .
ShaShThe kAle na hi mayA sA shakyA draShTumadya vai .. 18..\\
utta~Nkastu tathoktaH sa jagAma bharatarShabha .
madayantI.n cha dR^iShTvA so.aGYApayatsvaM prayojanam .. 19..\\
saudAsa vachana.n shrutvA tataH sA pR^ithulochanA .
pratyuvAcha mahAbuddhimutta~Nka.n janamejaya .. 20..\\
evametanmahAbrahmannAnR^ita.n vadase.anagha .
abhiGYAna.n tu kiM chittva.n samAnetumihArhasi .. 21..\\
ime hi divye maNikuNDale me
devAshcha yakShAshcha mahoragAsh cha .
taistairupAyaiH parihartu kAmAsh
chhidreShu nityaM paritarkayanti .. 22..\\
nikShiptametadbhuvi pannagAstu
ratna.n samAsAdya parAmR^iSheyuH .
yakShAstathochchhiShTa dhR^ita.n surAsh cha
nidrAvasha.n tvA paridharShayeyuH .. 23..\\
chhidreShveteShu hi sadA hyadhR^iShyeShu dvijarShabha .
devarAkShasanAgAnAmapramattena dhAryate .. 24..\\
syandete hi divA rukma.n rAtrau cha dvijasattama .
naktaM nakShatratArANAM prabhAmAkShipya vartate .. 25..\\
ete hyAmuchya bhagavankShutpipAsA bhaya.n kutaH .
viShAgnishvApadebhyashcha bhaya.n jAtu na vidyate .. 26..\\
hrasvena chaite Amukte bhavato hrasvake tadA .
anurUpeNa chAmukte tatpramANe hi jAyataH .. 27..\\
eva.nvidhe mamaite vai kuNDale paramArchite .
triShu lokeShu vikhyAte tadabhiGYAnamAnaya .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57}
v
sa mitrasahamAsAdya tvabhiGYAnamayAchata .
tasmai dadAvabhiGYAna.n sa chekShvAkuvarastadA .. 1..\\
s
na chaivaiShA gatiH kShemyA na chAnyA vidyate gatiH .
etanme matamAGYAya prayachchha maNikuNDale .. 2..\\
v
ityuktastAmutta~Nkastu bharturvAkyamathAbravIt .
shrutvA cha sA tataH prAdAttasmai te maNikuNDale .. 3..\\
avApya kuNDale te tu rAjAnaM punarabravIt .
kimetadguhya vachana.n shrotumichchhAmi pArthiva .. 4..\\
s
prajA nisarvAdviprAnvai kShatriyAH pUjayanti ha .
viprebhyashchApi bahavo doShAH prAdurbhavanti naH .. 5..\\
so.aha.n dvijebhyaH praNato viprAddoShamavAptavAn .
gatimanyAM na pashyAmi madayantI sahAyavAn .
svargadvArasya gamane sthAne cheha dvijottama .. 6..\\
na hi rAGYA visheSheNa viruddhena dvijAtibhiH .
shakyaM nR^iloke sa.nsthAtuM pretya vA sukhamedhitum .. 7..\\
tadiShTe te mayaivaite datte sve maNikuNDale .
yaH kR^itaste.adya samayaH saphala.n taM kuruShva me .. 8..\\
u
rAja.nstatheha kartAsmi punareShyAmi te vasham .
prashna.n tu kaM chitpraShTuM tvA.n vyavasiShye parantapa .. 9..\\
s
brUhi vipra yathAkAmaM prativaktAsmi te vachaH .
chhettAsmi saMshaya.n te.adya na me.atrAsti vichAraNA .. 10..\\
u
prAhurvAksa~NgataM mitra.n dharmanaipuNya darshinaH .
mitreShu yashcha viShamaH stena ityeva ta.n viduH .. 11..\\
sa bhavAnmitratAmadya samprApto mama pArthiva .
sa me buddhiM prayachchhasva samAM buddhimatA.n vara .. 12..\\
avAptArtho.ahamadyeha bhavAMshcha puruShAdakaH .
bhavatsakAshamAgantu.n kShamaM mama na veti vA .. 13..\\
s
kShama.n chediha vaktavyaM mayA dvija varottama .
matsamIpa.n dvijashreShTha nAgantavyaM kathaM chana .. 14..\\
eva.n tava prapashyAmi shreyo bhR^igukulodvaha .
Agachchhato hi te vipra bhavenmR^ityurasaMshayam .. 15..\\
v
ityuktaH sa tadA rAGYA kShamaM buddhimatA hitam .
samanuGYApya rAjAnamahalyAM prati jagmivAn .. 16..\\
gR^ihItvA kuNDale divye guru patnyAH priya.n karaH .
javena mahatA prAyAdgautamasyAshramaM prati .. 17..\\
yathA tayo rakShaNa.n cha madayantyAbhibhAShitam .
tathA te kuNDale baddhvA tathA kR^iShNAjine.anayat .. 18..\\
sa kasmiMshchitkShudhAviShTaH phalabhAra samanvitam .
bilva.n dadarsha kasmiMshchidAruroha kShudhAnvitaH .. 19..\\
shAkhAsvAsajya tasyaiva kR^iShNAjinamarindama .
yasmi.nste kuNDale baddhe tadA dvija vareNa vai .. 20..\\
vishIrNabandhane tasmingate kR^iShNAjine mahIm .
apashyadbhujagaH kashchitte tatra maNikuNDale .. 21..\\
airAvata kulotpannaH shIghro bhUtvA tadA sa vai .
vidashyAsyena valmIka.n viveshAtha sakuNDale .. 22..\\
hriyamANe tu dR^iShTvA sakuNDale bhujagena ha .
papAta vR^ikShAtsodvego duHkhAtparamakopanaH .. 23..\\
sa daNDakAShThamAdAya valmIkamakhanattadA .
krodhAmarShAbhitaptA~Ngastato vai dvijapu~NgavaH .. 24..\\
tasya vegamasahya.n tamasahantI vasundharA .
daNDakAShThAbhinunnA~NgI chachAla bhR^ishamAturA .. 25..\\
tataH khanata evAtha viprarSherdharaNItalam .
nAgalokasya panthAna.n kartukAmasya nishchayAt .. 26..\\
rathena hariyuktena ta.n deshamupajagmivAn .
vajrapANirmahAtejA dadarsha cha dvijottamam .. 27..\\
sa tu taM brAhmaNo bhUtvA tasya duHkhena duHkhitaH .
utta~NkamabravIttAta naitachchhakya.n tvayeti vai .. 28..\\
ito hi nAgaloko vai yojanAni sahasrashaH .
na daNDakAShTha sAdhya.n cha manye kAryamidaM tava .. 29..\\
u
nAgaloke yadi brahmanna shakye kuNDale mayA .
prAptuM prANAnvimokShyAmi pashyataste dvijottama .. 30..\\
yadA sa nAshakattasya nishchaya.n kartumanyathA .
vajrapANistadA daNDa.n vajrAstreNa yuyoja ha .. 31..\\
tato vajraprahAraistairdAryamANA vasundharA .
nAgalokasya panthAnamakarojjanamejaya .. 32..\\
sa tena mArgeNa tadA nAgaloka.n vivesha ha .
dadarsha nAgaloka.n cha yojanAni sahasrashaH .. 33..\\
prakAra nichayairdivyairmaNimuktAbhyala~NkR^itaiH .
upapannaM mahAbhAga shAtakumbhamayaistathA .. 34..\\
vApIH sphaTikasopAnA nadIshcha vimalodakAH .
dadarsha vR^ikShAMshcha bahUnnAnAdvija gaNAyutAn .. 35..\\
tasya lokasya cha dvAra.n dadarsha sa bhR^igUdvahaH .
pa~nchayojanavistAramAyata.n shatayojanam .. 36..\\
nAgalokamutta~Nkastu prekShya dIno.abhavattadA .
nirAshashchAbhavattAta kuNDalAharaNe punaH .. 37..\\
tatra provAcha turagasta.n kR^iShNa shvetavAladhiH .
tAmrAsya netaH kauravya prajvalanniva tejasA .. 38..\\
dhamasvApAnametanme tatastva.n vipra lalpsyase .
airAvata suteneha tavAnIte hi kuNDale .. 39..\\
mA jugupsA.n kR^ithAH putra tvamatrArthe kathaM chana .
tvayaitaddhi samAchIrNa.n gautamasyAshrame tadA .. 40..\\
u
kathaM bhavanta.n jAnIyAmupAdhyAyAshramaM prati .
yanmayA chIrNa pUrva.n cha shrotumichchhAmi taddhyaham .. 41..\\
azva
gurorguruM mA.n jAnIhi jvalitaM jAtavedasam .
tvayA hyaha.n sadA vatsa gurorarthe.abhipUjitaH .. 42..\\
satataM pUjito vipra shuchinA bhR^igunandana .
tasmAchchhreyo vidhAsyAmi tavaiva.n kuru mAchiram .. 43..\\
ityuktaH sa tathAkArShIdutta~NkashchitrabhAnunA .
ghR^itArchiH prItimAMshchApi prajajvAla didhakShayA .. 44..\\
tato.asya romakUpebhyo dhmAyamAnasya bhArata .
ghanaH prAdurabhUddhUmo nAgalokabhayAvahaH .. 45..\\
tena dhUmena sahasA vardhamAnena bhArata .
nAgaloke mahArAja na praGYAyata ki.n chana .. 46..\\
hAhAkR^itamabhUtsarvamairAvata niveshanam .
vAsukipramukhAnA.n cha nAgAnAM janamejaya .. 47..\\
na prakAshanta veshmAni dhUmaruddhAni bhArata .
nIhArasa.nvR^itAnIva vanAni girayastathA .. 48..\\
te dhUmaraktanayanA vahni tejo.abhitApitAH .
Ajagmurnishchaya.n GYAtuM bhArgavasyAti tejasaH .. 49..\\
shrutvA cha nishchaya.n tasya maharShestigmatejasaH .
sambhrAntamanasaH sarve pUjA.n chakruryathAvidhi .. 50..\\
sarve prA~njalayo nAgA vR^iddhabAla purogamAH .
shirobhiH praNipatyochuH prasIda bhagavanniti .. 51..\\
prasAdya brAhmaNa.n te tu pAdyamarghyaM nivedya cha .
prAyachchhankuNDale divye pannagAH paramArchite .. 52..\\
tataH sampUjito nAgaistatrotta~NkaH pratApavAn .
agniM pradakShiNa.n kR^itvA jagAma gurusadma tat .. 53..\\
sa gatvA tvarito rAjangautamasya niveshanam .
prAyachchhatkuNDale divye guru patnyai tadAnagha .. 54..\\
evaM mahAtmanA tena trI.NllokA~n janamejaya .
parikramyAhR^ite divye tataste maNikuNDale .. 55..\\
evaM prabhAvaH sa munirutta~Nko bharatarShabha .
pareNa tapasA yukto yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 56..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58}
j
utta~NkAya vara.n dattvA govindo dvijasattama .
ata UrdhvaM mahAbAhuH ki.n chakAra mahAyashAH .. 1..\\
v
dattvA varamutta~NkAya prAyAtsAtyakinA saha .
dvArakAmeva govindaH shIghravegairmahAhayaiH .. 2..\\
sarA.nsi cha nadIshchaiva vanAni vividhAni cha .
atikramya sasAdAtha ramyA.n dvAravatIM purIm .. 3..\\
vartamAne mahArAja mahe raivatakasya cha .
upAyAtpuNDarIkAkSho yuyudhAnAnugastadA .. 4..\\
ala~NkR^itastu sa girirnAnArUpavichitritaiH .
babhau rukmamayaiH kAshaiH sarvataH puruSharShabha .. 5..\\
kA~nchanasragbhiragryAbhiH sumanobhistathaiva cha .
vAso bhishcha mahAshailaH kalpavR^ikShaishcha sarvashaH .. 6..\\
dIpavR^ikShaishcha sauvarNairabhIkShNamupashobhitaH .
guhA nirjjhara desheShu divA bhUto babhUva ha .. 7..\\
patAkAbhirvichitrAbhiH sa ghaNTAbhiH samantataH .
pumbhiH strIbhishcha sa~NghuShTaH pragIta iva chAbhavat .
atIva prekShaNIyo.abhUnmerurmunigaNairiva .. 8..\\
mattAnA.n hR^iShTarUpANAM strINAM pu.nsA.n cha bhArata .
gAyatAM parvatendrasya divaspR^igiva nisvanaH .. 9..\\
pramattamattasaMmatta kShveDitotkR^iShTa sa~NkulA .
tathA kila kilA shabdairbhUrabhUtsumanoharA .. 10..\\
vipaNApaNavAnramyo bhakShyabhojya vihAravAn .
vastramAlyotkara yuto vINA veNumR^ida~NgavAn .. 11..\\
surAmaireya mishreNa bhakShyabhojyena chaiva ha .
dInAndha kR^ipaNAdibhyo dIyamAnena chAnisham .
babhau paramakalyANo mahastasya mahAgireH .. 12..\\
puNyAvasathavAnvIra puNyakR^idbhirniShevitaH .
vihAro vR^iShNivIrANAM mahe raivatakasya ha .
sa nago veshma sa~NkIrNo devaloka ivAbabhau .. 13..\\
tadA cha kR^iShNa sAMnidhyamAsAdya bharatarShabha .
shakra sadma pratIkAsho babhUva sa hi shailarAT .. 14..\\
tataH sampUjyamAnaH sa vivesha bhavana.n shubham .
govindaH sAtyakishchaiva jagAma bhavana.n svakam .. 15..\\
vivesha cha sa hR^iShTAtmA chirakAlapravAsakaH .
kR^itvA na sukara.n karma dAnaveShviva vAsavaH .. 16..\\
upayAta.n tu vArShNeyaM bhojavR^iShNyandhakAstadA .
abhyagachchhanmahAtmAna.n devA iva shatakratum .. 17..\\
sa tAnabhyarchya medhAvI pR^iShTvA cha kushala.n tadA .
abhyavAdayata prItaH pitaraM mAtara.n tathA .. 18..\\
tAbhyA.n cha sampariShvaktaH sAntvitashcha mahAbhujaH .
upopaviShTastaiH sarvairvR^iShNibhiH parivAritaH .. 19..\\
sa vishrAnto mahAtejAH kR^itapAdAvasechanaH .
kathayAmAsa ta.n kR^iShNaH pR^iShTaH pitrA mahAhavam .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59}
vaa
shrutavAnasmi vArShNeya sa~NgrAmaM paramAdbhutam .
narANA.n vadatAM putra kathodghAteShu nityashaH .. 1..\\
tva.n tu pratyakShadarshI cha kAryaGYashcha mahAbhuja .
tasmAtprabrUhi sa~NgrAma.n yAthAtathyena me.anagha .. 2..\\
yathA tadabhavadyuddhaM pANDavAnAM mahAtmanAm .
bhIShma karNa kR^ipa droNa shalyAdibhiranuttamam .. 3..\\
anyeShA.n kShatriyANAM cha kR^itAstrANAmanekashaH .
nAnAveShAkR^itimatAM nAnAdeshanivAsinAm .. 4..\\
ityuktaH puNDarIkAkShaH pitrA mAtustadantike .
shasha.nsa kuruvIrANA.n sa~NgrAme nidhanaM yathA .. 5..\\
vaa
atyadbhutAni karmANi kShatriyANAM mahAtmanAm .
bahulatvAnna sa~NkhyAtu.n shakyAnyabda shatairapi .. 6..\\
prAdhAnyatastu gadataH samAsenaiva me shR^iNu .
karmANi pR^ithivIshAnA.n yathAvadamara dyute .. 7..\\
bhIShmaH senApatirabhUdekAdasha chamUpatiH .
kauravyaH kauraveyANA.n devAnAmiva vAsavaH .. 8..\\
shikhaNDI pANDuputrANAM netA sapta chamUpatiH .
babhUva rakShito dhImAndhImatA savyasAchinA .. 9..\\
teShA.n tadabhavadyuddhaM dashAhAni mahAtmanAm .
kurUNAM pANDavAnA.n cha sumahadromaharShaNam .. 10..\\
tataH shikhaNDI gA~NgeyamayudhyantaM mahAhave .
jaghAna babhubhirbANaiH saha gANDIvadhanvanA .. 11..\\
akarotsa tataH kAla.n sharatalpagato muniH .
ayana.n dakShiNa.n hitvA samprApte chottarAyaNe .. 12..\\
tataH senApatirabhUddroNo.astraviduShA.n varaH .
pravIraH kauravendrasya kAvyo daitya pateriva .. 13..\\
akShauhiNIbhiH shiShTAbhirnavabhirdvijasattamaH .
sa.nvR^itaH samarashlAghI guptaH kR^ipa vR^iShAdibhiH .. 14..\\
dhR^iShTadyumnastvabhUnnetA pANDavAnAM mahAstra vit .
gupto bhImena tejasvI mitreNa varuNo yathA .. 15..\\
pa~ncha senA parivR^ito droNa prepsurmahAmanAH .
piturnikArAnsa.nsmR^itya raNe karmAkaronmahat .. 16..\\
tasmi.nste pR^ithivIpAlA droNa pArShata sa~Ngare .
nAnA digAgatA vIrAH prAyasho nidhana.n gatAH .. 17..\\
dinAni pa~ncha tadyuddhamabhUtparamadAruNam .
tato droNaH parishrAnto dhR^iShTadyumna vasha~NgataH .. 18..\\
tataH senApatirabhUtkarNo dauryodhane bale .
akShauhiNIbhiH shiShTAbhirvR^itaH pa~nchabhirAhave .. 19..\\
tisrastu pANDuputrANA.n chamvo bIbhatsu pAlitAH .
hatapravIra bhUyiShThA babhUvuH samavasthitAH .. 20..\\
tataH pArtha.n samAsAdya pata~Nga iva pAvakam .
pa~nchatvamagamatsautirdvitIye.ahani dAruNe .. 21..\\
hate karNe tu kauravyA nirutsAhA hataujasaH .
akShauhiNIbhistisR^ibhirmadreshaM paryavArayan .. 22..\\
hatavAhana bhUyiShThAH pANDavAstu yudhiShThiram .
akShauhiNyA nirutsAhAH shiShTayA paryavArayan .. 23..\\
avadhInmadrarAjAna.n kururAjo yudhiShThiraH .
tasmi.nstathArdha divase karmakR^itvA suduShkaram .. 24..\\
hate shalye tu shakuni.n sahadevo mahAmanAH .
AhartAra.n kalestasya jaghAnAmita vikramaH .. 25..\\
nihate shakunau rAjA dhArtarAShTraH sudurmanAH .
apAkrAmadgadApANirhatabhUyiShTha sainikaH .. 26..\\
tamanvadhAvatsa~Nkruddho bhImasenaH pratApavAn .
hrade dvaipAyane chApi salilastha.n dadarsha tam .. 27..\\
tataH shiShTena sainyena samantAtparivArya tam .
upopavivishurhR^iShTA hradasthaM pa~ncha pANDavAH .. 28..\\
vigAhya salila.n tvAshu vAgbANairbhR^ishavikShataH .
utthAya sagadApANiryuddhAya samupasthitaH .. 29..\\
tataH sa nihato rAjA dhArtarAShTro mahAmR^idhe .
bhImasenena vikramya pashyatAM pR^ithivIkShitAm .. 30..\\
tatastatpANDava.n sainyaM sa.nsuptaM shibire nishi .
nihata.n droNaputreNa piturvadhamamR^iShyatA .. 31..\\
hataputrA hatabalA hatamitrA mayA saha .
yuyudhAna dvitIyena pa~ncha shiShTAH sma pANDavAH .. 32..\\
sahaiva kR^ipa bhojAbhyA.n drauNiryuddhAdamuchyata .
yuyutsushchApi kauravyo muktaH pANDava saMshrayAt .. 33..\\
nihate kauravendre cha sAnubandhe suyodhane .
viduraH sa~njayashchaiva dharmarAjamupasthitau .. 34..\\
eva.n tadabhavadyuddhamahAnyaShTAdasha prabho .
yatra te pR^ithivIpAlA nihatAH svargamAvasan .. 35..\\
v
shR^iNvatA.n tu mahArAja kathAM tA.n romaharShaNIm .
duHkhaharShaparikleshA vR^iShNInAmabhava.nstadA .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60}
v
kathayanneva tu tadA vAsudevaH pratApavAn .
mahAbhArata yuddha.n tatkathAnte pituragrataH .. 1..\\
abhimanyorvadha.n vIraH so.atyakrAmata bhArata .
apriya.n vasudevasya mA bhUditi mahAmanAH .. 2..\\
mA dauhitra vadha.n shrutvA vasudevo mahAtyayam .
duHkhashokAbhisantapto bhavediti mahAmatiH .. 3..\\
subhadrA tu tamutkrAntamAtmajasya vadha.n raNe .
AchakShva kR^iShNa saubhadravadhamityapatadbhuvi .. 4..\\
tAmapashyannipatitA.n vasudevaH kShitau tadA .
dR^iShTvaiva cha papAtorvyA.n so.api duHkhena mUrchhitaH .. 5..\\
tataH sa dauhitra vadhAdduHkhashokasamanvitaH .
vasudevo mahArAja kR^iShNa.n vAkyamathAbravIt .. 6..\\
nanu tvaM puNDarIkAkSha satyavAgbhuvi vishrutaH .
yaddauhitra vadhaM me.adya na khyApayasi shatruhan .. 7..\\
tadbhAgineya nidhana.n tattvenAchakShva me vibho .
sadR^ishAkShastava katha.n shatrubhirnihato raNe .. 8..\\
durmaraM bata vArShNeya kAle.aprApte nR^ibhiH sadA .
yatra me dR^idaya.n duHkhAchchhatadhA na vidIryate .. 9..\\
kimabravIttvA sa~NgrAme subhadrAM mAtaraM prati .
mA.n chApi puNDarIkAkSha chapalAkShaH priyo mama .. 10..\\
AhavaM pR^iShThataH kR^itvA kachchinna nihataH paraiH .
kachchinmukhaM na govinda tenAjau vikR^ita.n kR^itam .. 11..\\
sa hi kR^iShNa mahAtejAH shlAghanniva mamAgrataH .
bAlabhAvena vijayamAtmano.akathayatprabhuH .. 12..\\
kachchinna vikR^ito bAlo droNakarNakR^ipAdibhiH .
dharaNyAM nihataH shete tanmamAchakShva keshava .. 13..\\
sa hi droNa.n cha bhIShmaM cha karNaM cha rathinA.n varam .
spardhate sma raNe nitya.n duhituH putrako mama .. 14..\\
eva.nvidhaM bahu tadA vilapanta.n suduHkhitam .
pitara.n duHkhitataro govindo vAkyamabravIt .. 15..\\
na tena vikR^ita.n vaktra.n kR^itaM sa~NgrAmamUrdhani .
na pR^iShThataH kR^itashchApi sa~NgrAmastena dustaraH .. 16..\\
nihatya pR^ithivIpAlAnsahasrashatasa~NghashaH .
khedito droNakarNAbhyA.n dauHshAsani vasha~NgataH .. 17..\\
eko hyekena satata.n yudhyamAno yadi prabho .
na sa shakyeta sa~NgrAme nihantumapi vajriNA .. 18..\\
samAhUte tu sa~NgrAme pArthe saMshaptakaistadA .
paryavAryata sa~NkruddhaiH sa droNAdibhirAhave .. 19..\\
tataH shatrukShaya.n kR^itvA sumahAnta.n raNe pituH .
dauhitrastava vArShNeya dauH shAsani vasha~NgataH .. 20..\\
nUna.n cha sa gataH svargaM jahi shokaM mahAmate .
na hi vyasanamAsAdya sIdante sannarAH kva chit .. 21..\\
droNakarNaprabhR^itayo yena pratisamAsitAH .
raNe mahendrapratimAH sa kathaM nApnuyAddivam .. 22..\\
sa shoka.n jahi durdharShaM mA cha manyuvashaM gamaH .
shastrapUtA.n hi sa gati.n gataH parapura~njayaH .. 23..\\
tasmi.nstu nihate vIre subhadreya.n svasA mama .
duHkhArtArtho pR^ithAM prApya kurarIva nanAda ha .. 24..\\
draupadI.n cha samAsAdya paryapR^ichchhata duHkhitA .
Arye kva dArakAH sarve draShTumichchhAmi tAnaham .. 25..\\
asyAstu vachana.n shrutvA sarvAstAH kuru yoShitaH .
bhujAbhyAM parigR^ihyainA.n chukrushuH paramArtavat .. 26..\\
uttarA.n chAbravIdbhadrA bhadre bhartA kva te gataH .
kShipramAgamanaM mahya.n tasmai tva.n vedayasva ha .. 27..\\
nanu nAma sa vairATi shrutvA mama giraM purA .
bhavanAnniShpatatyAshu kasmAnnAbhyeti te patiH .. 28..\\
abhimanyo kushalino mAtulAste mahArathAH .
kushala.n chAbruvansarve tvA.n yuyutsumihAgatam .. 29..\\
AchakShva me.adya sa~NgrAma.n yathApUrvamarindama .
kasmAdeva vipalatIM nAdyeha pratibhAShase .. 30..\\
evamAdi tu vArShNeyyAstadasyAH paridevitam .
shrutvA pR^ithA suduHkhArtA shanairvAkyamathAbravIt .. 31..\\
subhadre vAsudevena tathA sAtyakinA raNe .
pitrA cha pAlito bAlaH sa hataH kAladharmaNA .. 32..\\
IdR^isho martyadharmo.ayaM mA shucho yadunandini .
putro hi tava durdharShaH samprAptaH paramA.n gatim .. 33..\\
kule mahati jAtAsi kShatriyANAM mahAtmanAm .
mA shuchashchapalAkSha.n tvaM puNDarIkanibhekShaNe .. 34..\\
uttarA.n tvamavekShasva garbhiNIM mA shuchaH shubhe .
putrameShA hi tasyAshu janayiShyati bhAminI .. 35..\\
evamAshvAsayitvainA.n kuntI yadukulodvaha .
vihAya shoka.n durdharSha.n shrAddhamasya hyakalpayat .. 36..\\
samanuGYApya dharmaGYA rAjAnaM bhImameva cha .
yamau yamopamau chaiva dadau dAnAnyanekashaH .. 37..\\
tataH pradAya bahvIrgA brAhmaNebhyo yadUdvaha .
samahR^iShyata vArShNeyI vairATI.n chAbravIdidam .. 38..\\
vairATi neha santApastvayA kAryo yashasvini .
bhartAraM prati sushroNigarbhastha.n rakSha me shishum .. 39..\\
evamuktvA tataH kuntI virarAma mahAdyute .
tAmanuGYApya chaivemA.n subhadrAM samupAnayam .. 40..\\
eva.n sa nidhanaM prApto dauhitrastava mAdhava .
santApa.n jahi durdharSha mA cha shoke manaH kR^ithAH .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61}
v
etachchhrutvA tu putrasya vachaH shUrAtmajastadA .
vihAya shoka.n dharmAtmA dadau shrAddhamanuttamam .. 1..\\
tathaiva vAsudevo.api svasrIyasya mahAtmanaH .
dayitasya piturnityamakarodaurdhva dehikam .. 2..\\
ShaShTi.n shatasahasrANi brAhmaNAnAM mahAbhujaH .
vidhivadbhojayAmAsa bhojya.n sarvaguNAnvitam .. 3..\\
AchchhAdya cha mahAbAhurdhanatR^iShNDAmapAnudat .
brAhmaNAnA.n tadA kR^iShNastadabhUdromaharShaNam .. 4..\\
suvarNa.n chaiva gAshchaiva shayanAchchhAdanaM tathA .
dIyamAna.n tadA viprAH prabhUtamiti chAbruvan .. 5..\\
vAsudevo.atha dAshArho baladevaH sa sAtyakiH .
abhimanyostadA shrAddhamakurvansatyakastadA .
atIva duHkhasantaptA na shama.n chopalebhire .. 6..\\
tathaiva pANDavA vIrA nagare nAgasAhvaye .
nopagachchhanti vai shAntimabhimanyuvinAkR^itAH .. 7..\\
subahUni cha rAjendra divasAni virATajA .
nAbhu~Nkta patishokArtA tadabhUtkaruNaM mahat .
kukShistha eva tasyAstu sa garbhaH sampralIyata .. 8..\\
AjagAma tato vyAso GYAtvA divyena chakShuShA .
Agamya chAbravIddhImAnpR^ithAM pR^ithula lochanAm .
uttarA.n chamahA tejAH shokaH santyajyatAm ayam .. 9..\\
janiShyati mahAtejAH putrastava yashasvini .
prabhAvAdvAsudevasya mama vyAharaNAdapi .
pANDavAnAmaya.n chAnte pAlayiShyati medinIm .. 10..\\
dhana~njaya.n cha samprekShya dharmarAjasya pashyataH .
vyAso vAkyamuvAcheda.n harShayanniva bhArata .. 11..\\
pautrastava mahAbAho janiShyati mahAmanAH .
pR^ithvI.n sAgaraparyantAM pAlayiShyati chaiva ha .. 12..\\
tasmAchchhoka.n kurushreShTha jahi tvamarikarshana .
vichAryamatra na hi te satyametadbhaviShyati .. 13..\\
yachchApi vR^iShNivIreNa kR^iShNena kurunandana .
purokta.n tattathA bhAvi mA te.atrAstu vichAraNA .. 14..\\
vibudhAnA.n gato lokAnakShayAnAtmanirjitAn .
na sa shochyastvayA tAta na chAnyaiH kurubhistathA .. 15..\\
evaM pitAmahenokto dharmAtmA sadhana~njayaH .
tyaktvA shokaM mahArAja hR^iShTarUpo.abhavattadA .. 16..\\
pitApi tava dharmaGYa garbhe tasminmahAmate .
avardhata yathAkAla.n shuklapakShe yathA shashI .. 17..\\
tataH sa~ncodayAmAsa vyAso dharmAtmajaM nR^ipam .
ashvamedhaM prati tadA tataH so.antarhito.abhavat .. 18..\\
dharmarAjo.api medhAvI shrutvA vyAsasya tadvachaH .
vittopanayane tAta chakAra gamane matim .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62}
j
shrutvaitadvachanaM brahmanvyAsenoktaM mahAtmanA .
ashvamedhaM prati tadA kiM nR^ipaH prachakAra ha .. 1..\\
ratna.n cha yanmaruttena nihitaM pR^ithivItale .
tadavApa katha.n cheti tanme brUhi dvijottama .. 2..\\
v
shrutvA dvaipAyana vacho dharmarAjo yudhiShThiraH .
bhrAtR^InsarvAnsamAnAyya kAle vachanamabravIt .
arjunaM bhImasena.n cha mAdrIputrau yamAvapi .. 3..\\
shruta.n vo vachanaM vIrAH sauhR^idAdyanmahAtmanA .
kurUNA.n hitakAmena prokta.n kR^iShNena dhImatA .. 4..\\
tapovR^iddhena mahatA suhR^idAM bhUtimichchhatA .
guruNA dharmashIlena vyAsenAdbhuta karmaNA .. 5..\\
bhIShmeNa cha mahAprAGYa govindena cha dhImatA .
sa.nsmR^itya tadaha.n samyakkartumichchhAmi pANDavAH .. 6..\\
AyatyA.n cha tadAtve cha sarveShAM taddhi no hitam .
anubandhe cha kalyANa.n yadvacho brahmavAdinaH .. 7..\\
iya.n hi vasudhA sarvA kShINaratnA kurUdvahAH .
tachchAchaShTa bahu vyAso maruttasya dhanaM nR^ipAH .. 8..\\
yadyetadvo bahumataM manyadhva.n vA kShamaM yadi .
tadAnayAmahe sarve katha.n vA bhIma manyase .. 9..\\
ityuktavAkye nR^ipatau tadA kurukulodvaha .
bhImaseno nR^ipashreShThaM prA~njalirvAkyamabravIt .. 10..\\
rochate me mahAbAho yadidaM bhAShita.n tvayA .
vyAsAkhyAtasya vittasya samupAnayanaM prati .. 11..\\
yadi tatprApnuyAmeha dhanamAvikShitaM prabho .
kR^itameva mahArAja bhavediti matirmama .. 12..\\
te vayaM praNipAtena girIshasya mahAtmanaH .
tadAnayAma bhadra.n te samabhyarchya kapardinam .. 13..\\
ta.n vibhu.n devadeveshaM tasyaivAnucharAMshcha tAn .
prasAdyArthamavApsyAmo nUna.n vAgbuddhikarmabhiH .. 14..\\
rakShante ye cha taddravya.n ki~NkarA raudradarshanAH .
te cha vashyA bhaviShyanti prasanne vR^iShabhadhvaje .. 15..\\
shrutvaiva.n vadatastasya vAkyaM bhImasya bhArata .
prIto dharmAtmajo rAjA babhUvAtIva bhArata .
arjuna pramukhAshchApi tathetyevAbruvanmudA .. 16..\\
kR^itvA tu pANDavAH sarve ratnAharaNa nishchayam .
senAmAGYApayAmAsurnakShatre.ahani cha dhruve .. 17..\\
tato yayuH pANDusutA brAhmaNAnsvasti vAchya cha .
archayitvA surashreShThaM pUrvameva maheshvaram .. 18..\\
modakaiH pAyasenAtha mA.nsApUpaistathaiva cha .
AshAsya cha mahAtmAnaM prayayurmuditA bhR^isham .. 19..\\
teShAM prayAsyatA.n tatra ma~NgalAni shubhAnyatha .
prAhuH prahR^iShTamanaso dvijAgryA nAgarAsh cha te .. 20..\\
tataH pradakShiNIkR^itya shirobhiH praNipatya cha .
brAhmaNAnagnisahitAnprayayuH pANDunandanAH .. 21..\\
samanuGYApya rAjAnaM putrashokasamAhatam .
dhR^itarAShTra.n sabhAryaM vai pR^ithAM pR^ithula lochanAm .. 22..\\
mUle nikShipya kauravyamyuyutsu.n dhR^itarAShTrajam .
sampUjyamAnAH pauraishcha brAhmaNaishcha manIShibhiH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63}
v
tataste prayayurhR^iShTAH prahR^iShTanaravAhanAH .
rathaghoSheNa mahatA pUrayanto vasundharAm .. 1..\\
sa.nstUyamAnAH stutibhiH sUtamAgadhabandibhiH .
svena sainyena sa.nvItA yathAdityAH svarashmibhiH .. 2..\\
pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani .
babhau yudhiShThirastatra paurNamAsyAmivoDurAT .. 3..\\
jayAshiShaH prahR^iShTAnAM narANAM pathi pANDavaH .
pratyagR^ihNAdyathAnyAya.n yathAvatpuruSharShabhaH .. 4..\\
tathaiva sainikA rAjanrAjAnamanuyAnti ye .
teShA.n halahalAshabdo divaM stabdhvA vyatiShThata .. 5..\\
sa sarA.nsi nadIshchaiva vanAnyupavanAni cha .
atyakrAmanmahArAjo giri.n chaivAnvapadyata .. 6..\\
tasmindeshe cha rAjendra yatra taddravyamuttamam .
chakre niveshana.n rAjA pANDavaH saha sainikaiH .
shive deshe same chaiva tadA bharatasattama .. 7..\\
agrato brAhmaNAnkR^itvA tapo vidyA damAnvitAn .
purohita.n cha kauravya vedavedA~NgapAragam .. 8..\\
prA~NniveshAttu rAjAnaM brAhmaNAH sa purodhasaH .
kR^itvA shAnti.n yathAnyAyaM sarvataH paryavArayan .. 9..\\
kR^itvA cha madhye rAjAnamamAtyAMshcha yathAvidhi .
ShaTpathaM nava sa.nsthAnaM nivesha.n chakrire dvijAH .. 10..\\
mattAnA.n vAraNendrANAM nivesha.n cha yathAvidhi .
kArayitvA sa rAjendro brAhmaNAnidamabravIt .. 11..\\
asminkArye dvijashreShThA nakShatre divase shubhe .
yathA bhavanto manyante kartumarhatha tattathA .. 12..\\
na naH kAlAtyayo vai syAdihaiva parilambatAm .
iti nishchitya viprendrAH kriyatA.n yadanantaram .. 13..\\
shrutvaitadvachana.n rAGYo brAhmaNAH sa purodhasaH .
idamUchurvacho hR^iShTA dharmarAja priyepsavaH .. 14..\\
adyaiva nakShatramahashcha puNyaM
yatAmahe shreShThatama.n kriyAsu .
ambhobhiradyeha vasAma rAjann
upoShyatA.n chApi bhavadbhiradya .. 15..\\
shrutvA tu teShA.n dvijasattamAnAM
kR^itopavAsA rajanIM narendrAH .
UShuH pratItAH kushasa.nstareShu
yathAdhvareShu jvalitA havyavAhAH .. 16..\\
tato nishA sA vyagamanmahAtmanAM
saMshR^iNvatA.n vipra samIritA giraH .
tataH prabhAte vimale dvijarShabhA
vacho.abruvandharmasutaM narAdhipam .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64}
braahmanaah
kriyatAmupahAro.adya tryambakasya mahAtmanaH .
kR^itvopahAraM nR^ipate tataH svArthe yatAmahe .. 1..\\
v
shrutvA tu vachana.n teShAM brAhmaNAnA.n yudhiShThiraH .
nirIshasya yathAnyAyamupahAramupAharat .. 2..\\
Ajyena tarpayitvAgni.n vidhivatsa.nskR^itena ha .
mantrasiddha.n charuM kR^itvA purodhAH prayayau tadA .. 3..\\
sa gR^ihItvA sumanaso mantrapUtA janAdhipa .
modakaiH pAyasenAtha mA.nsaishchopAharadbalim .. 4..\\
sumanobhishcha chitrAbhirjAlairuchchAvachairapi .
sarva.n sviShTa kR^ita.n kR^itvA vidhivadvedapAragaH .
ki~NkarANA.n tataH pashchAchchakAra balimuttamam .. 5..\\
yakShendrAya kuberAya maNibhadrAya chaiva ha .
tathAnyeShA.n cha yakShANAM bhUtAdhipatayash cha ye .. 6..\\
kR^isareNa sa mA.nsena nivApaistilasa.nyutaiH .
shushubhe sthAnamatyartha.n devadevasya pArthiva .. 7..\\
kR^itvA tu pUjA.n rudrasya gaNAnA.n chaiva sarvashaH .
yayau vyAsaM puraskR^itya nR^ipo ratnanidhiM prati .. 8..\\
pUjayitvA dhanAdhyakShaM praNipatyAbhivAdya cha .
sumanobhirvichitrAbhirapUpaiH kR^isareNa cha .. 9..\\
sha~NkhAdIMshcha nidhInsarvAnnidhipAlAMshcha sarvashaH .
archayitvA dvijAgryAnsa svasti vAchya cha vIryavAn .. 10..\\
teShAM puNyAhaghoSheNa tejasA samavasthitaH .
prItimAnsa kurushreShThaH khAnayAmAsa taM nidhim .. 11..\\
tataH pAtryaH sa karakAH sAshmantaka manoramAH .
bhR^i~NgArANi kaTAhANi kalashAnvardhamAnakAn .. 12..\\
vahUni cha vichitrANi bhAjanAni sahasrashaH .
uddhArayAmAsa tadA dharmarAjo yudhiShThiraH .. 13..\\
teShA.n lakShaNamapyAsInmahAnkarapuTastathA .
trilakShaM bhAjana.n rAja.nstulArdhamabhavannR^ipa .. 14..\\
vAhanaM pANDuputrasya tatrAsIttu vishAM pate .
ShaShTiruShTrasahasrANi shatAni dviguNA hayAH .. 15..\\
vAraNAshcha mahArAja sahasrashatasaMmitAH .
shakaTAni rathAshchaiva tAvadeva kareNavaH .
kharANAM puruShANA.n cha parisa~NkhyA na vidyate .. 16..\\
etadvitta.n tadabhavadyaduddadhre yudhiShThiraH .
ShoDashAShTau chaturviMshatsahasraM bhAralakShaNam .. 17..\\
eteShvAdhAya taddravyaM punarabhyarchya pANDavaH .
mahAdeva.n ratiyayau puraM nAgAhvayaM prati .. 18..\\
dvaipAyanAbhyanuGYAtaH puraskR^itya purohitam .
goyute goyute chaiva nyavasatpuruSharShabhaH .. 19..\\
sA purAbhimukhI rAja~njagAma mahatI chamUH .
kR^ichchhrAddraviNa bhArArtA harShayantI kurUdvahAn .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65}
v
etasminneva kAle tu vAsudevo.api vIryavAn .
upAyAdvR^iShNibhiH sArdhaM pura.n vAraNasAhvayam .. 1..\\
samaya.n vAjimedhasya viditvA puruShaiShabhaH .
yathokto dharmaputreNa vrajansa svapurIM prati .. 2..\\
raukmiNeyena sahito yuyudhAnena chaiva ha .
chAru deShNena sAmbena gadena kR^itavarmaNA .. 3..\\
sAraNena cha vIreNa nishaThenolmukena cha .
baladevaM puraskR^itya subhadrA sahitastadA .. 4..\\
draupadImuttarA.n chaiva pR^ithAM chApyavalokakaH .
samAshvAsayitu.n chApi kShatriyA nihateshvarAH .. 5..\\
tAnAgatAnsamIkShyaiva dhR^itarAShTro mahIpatiH .
pratyagR^ihNAdyathAnyAya.n vidurashchamahA manAH .. 6..\\
tatraiva nyavasatkR^iShNaH svarchitaH puruSharShabhaH .
virureNa mahAtejAstathaiva cha yuyutsunA .. 7..\\
vasatsu vR^iShNivIreNShu tatrAtha janamejaya .
jaGYe tava pitA rAjanparikShitparavIrahA .. 8..\\
sa tu rAjA mahArAja brahmAstreNAbhipIDitaH .
shavo babhUva nishcheShTo harShashokavivardhanaH .. 9..\\
hR^iShTAnA.n si.nhanAdena janAnA.n tatra nisvanaH .
Avishya pradishaH sarvAH punareva vyupAramat .. 10..\\
tataH so.atitvaraH kR^iShNo viveshAntaHpura.n tadA .
yuyudhAna dvitIyo vai vyathitendriya mAnasaH .. 11..\\
tatastvaritamAyAntI.n dadarsha svAM pitR^iShvasAm .
kroshantImabhidhAveti vAsudevaM punaH punaH .. 12..\\
pR^iShThato draupadI.n chaiva subhadrAM cha yashasvinIm .
sa vikrosha.n sa karuNaM bAndhavAnAM striyo nR^ipa .. 13..\\
tataH kR^iShNa.n samAsAdya kuntI rAjasutA tadA .
provAcha rAjashArdUla bAShpagadgadayA girA .. 14..\\
vAsudeva mahAbAho suprajA devakI tvayA .
tvaM no gatiH pratiShThA cha tvadAyattamida.n kulam .. 15..\\
yadupravIra yo.aya.n te svasrIyasyAtmajaH prabho .
ashvatthAmnA hato jAtastamujjIvaya keshava .. 16..\\
tvayA hyetatpratiGYAtamaiShIke yadunandana .
aha.n sa~njIvayiShyAmi mR^ita.n jAtamiti prabho .. 17..\\
so.aya.n jAto mR^itastAta pashyainaM puruSharShabha .
uttarA.n cha subhadrA~nca draupadIM mAM chamAdhava .. 18..\\
dharmaputra.n cha bhImaM cha phalgunaM nakulaM tathA .
sahadeva.n cha durdharSha sarvAnnastrAtumarhasi .. 19..\\
asminprANAH samAyattAH pANDavAnAM mamaiva cha .
pANDoshcha piNDo dAshArha tathaiva shvashurasya me .. 20..\\
abhimanyoshcha bhadra.n te priyasya sadR^ishasya cha .
priyamutpAdayAdya tvaM pretasyApi janArdana .. 21..\\
uttarA hi priyokta.n vai kathayatyarisUdana .
abhimanyorvachaH kR^iShNa priyatvAtte na saMshayaH .. 22..\\
abravItkila dAshArha vairATImArjuniH purA .
mAtulasya kulaM bhadre tava putro gamiShyati .. 23..\\
gatvA vR^iShNyandhakakula.n dhanurvedaM grahIShyati .
astrANi cha vichitrANi nItishAstra.n cha kevalam .. 24..\\
ityetatpraNayAttAta saubhadraH paravIrahA .
kathayAmAsa durdharShastathA chaitna na saMshayaH .. 25..\\
tAstvA.n vayaM praNamyeha yAchAmo madhusUdana .
kulasyAsya hitArtha.n tvaM kuru kalyANamuttamam .. 26..\\
evamuktvA tu vArShNeyaM pR^ithA pR^ithula lochanA .
uchchhritya bAhU duHkhArtA tAshchAnyAH prApatanbhuvi .. 27..\\
abruvaMshcha mahArAja sarvAH sAsrAvilekShaNAH .
svasrIyo vAsudevasya mR^ito jAta iti prabho .. 28..\\
evamukte tataH kuntIM pratyagR^ihNAjjanArdanaH .
bhUmau nipatitA.n chainA.n sAntvayAmAsa bhArata .. 29..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66}
v
utthitAyAM pR^ithAyA.n tu subhadrA bhrAtaraM tadA .
dR^iShTvA chukrosha duHkhArtA vachana.n chedamabravIt .. 1..\\
puNDarIkAkSha pashyasva pautraM pArthasya dhImataH .
parikShINeShu kuruShu parikShINa.n gatAyuSham .. 2..\\
iShIkA droNaputreNa bhImasenArthamudyatA .
sottarAyAM nipatitA vijaye mayi chaiva ha .. 3..\\
seya.n jvalantI hR^idaye mayi tiShThati keshava .
yanna pashyAmi durdharShaM mama putrasuta.n vibho .. 4..\\
kiM nu vakShyati dharmAtmA dharmarAjo yudhiShThiraH .
bhImasenArjunau chApi mAdravatyAH sutau cha tau .. 5..\\
shrutvAbhimanyostanaya.n jAtaM cha mR^itameva cha .
muShitA iva vArShNeya droNaputreNa pANDavAH .. 6..\\
abhimanyuH priyaH kR^iShNa pitR^INAM nAtra saMshayaH .
te shrutvA kiM nu vakShyanti droNaputrAstra nirjitAH .. 7..\\
bhavitAtaH para.n duHkhaM kiM nu manye janArdana .
abhimanyoH sutAtkR^iShNa mR^itAjjAtAdarindama .. 8..\\
sAhaM prasAdaye kR^iShNa tvAmadya shirasA natA .
pR^itheya.n draupadI chaiva tAH pashya puruShottama .. 9..\\
yadA droNasuto garbhAnpANDUnA.n hanti mAdhava .
tadA kila tvayA drauNiH kruddhenokto.arimardana .. 10..\\
akAma.n tvA kariShyAmi brahma bandho narAdhama .
aha.n sa~njIvayiShyAmi kirITitanayAtmajam .. 11..\\
ityetadvachana.n shrutvA jAnamAnA bala.n tava .
prasAdaye tvA durdharSha jIvatAmabhimanyujaH .. 12..\\
yadyeva.n tvaM pratishrutya na karoShi vachaH shubham .
saphala.n vR^iShNishArdUla mR^itAM mAmupadhAraya .. 13..\\
abhimanyoH suto vIra na sa~njIvati yadyayam .
jIvati tvayi durdharSha ki.n kariShyAmyahaM tvayA .. 14..\\
sa~njIvayaina.n durdharSha mR^itaM tvamabhimanyujam .
sadR^ishAkSha suta.n vIra sasyaM varShannivAmbudaH .. 15..\\
tva.n hi keshava dharmAtmA satyavAnsatyavikramaH .
sa tA.n vAchamR^itA.n kartumarhasi tvamarindama .. 16..\\
ichchhannapi hi lokA.nstrI~njIvayethA mR^itAnimAn .
kiM punardayita.n jAta.n svasrIyasyAtmajaM mR^itam .. 17..\\
prabhAvaGYAsmi te kR^iShNa tasmAdetadbravImi te .
kuruShva pANDuputrANAmimaM paramanugraham .. 18..\\
svaseti vA mahAbAho hataputreti vA punaH .
prapannA mAmiya.n veti dayA.n kartumihArhasi .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67}
v
evamuktastu rAjendra keshihA duHkhamUrchhitaH .
tatheti vyAjahArochchairhlAdayanniva ta.n janam .. 1..\\
vAkyena tena hi tadA ta.n janaM puruSharShabhaH .
hlAdayAmAsa sa vibhurgharmArta.n salilairiva .. 2..\\
tataH sa prAvishattUrNa.n janma veshma pitustava .
architaM puruShavyAghra sitairmAlyairyathAvidhi .. 3..\\
apA.n kumbhaiH supUrNaishcha vinyastaiH sarvatodisham .
ghR^itena tindukAlAtaiH sarShapaishcha mahAbhuja .. 4..\\
shastraishcha vimalairnyastaiH pAvakaishcha samantataH .
vR^iddhAbhishchAbhirAmA bhiH parichArArthamachyutaH .. 5..\\
dakShaishcha parito vIra miShagbhiH kushalaistathA .
dadarsha cha sa tejasvI rakShoghnAnyapi sarvashaH .
dravyANi sthApitAni sma vidhivatkushalairjanaiH .. 6..\\
tathAyukta.n cha taddR^iShTvA janma veshma pitustava .
hR^iShTo.abhavaddhR^iShI keshaH sAdhu sAdhviti chAbravIt .. 7..\\
tathA bruvati vArShNeye prahR^iShTavadane tadA .
draupadI tvaritA gatvA vairATI.n vAkyamabravIt .. 8..\\
ayamAyAti te bhadre shvashuro madhusUdanaH .
purANarShirachintyAtmA samIpamaparAjitaH .. 9..\\
sApi bAShpakalA.n vAchaM nigR^ihyAshrUNi chaiva ha .
susa.nvItAbhavaddevI devavatkR^iShNamIkShatI .. 10..\\
sA tathA dUyamAnena hR^idayena tapasvinI .
dR^iShTvA govindamAyAnta.n kR^ipaNaM paryadevayat .. 11..\\
puNDarIkAkSha pashyasva bAlAviha vinAkR^itau .
abhimanyu.n cha mAM chaiva hatau tulyaM janArdana .. 12..\\
vArShNeya madhuhanvIra shirasA tvAM prasAdaye .
droNaputrAstra nirdagdha.n jIvayainaM mamAtmajam .. 13..\\
yadi sma dharmarAGYA vA bhImasenena vA punaH .
tvayA vA puNDarIkAkSha vAkyamuktamidaM bhavet .. 14..\\
ajAnatImIShikeya.n janitrIM jantviti prabho .
ahameva vinaShTA syAM nedameva~NgataM bhavet .. 15..\\
garbhasthasyAsya bAlasya brahmAstreNa nipAtanam .
kR^itvA nR^isha.nsa.n durbuddhirdrauNiH kiM phalamashnute .. 16..\\
sA tvA prasAdya shirasA yAche shatrunibarhaNa .
prANA.nstyakShyAmi govinda nAya.n sa~njIvate yadi .. 17..\\
asminhi bahavaH sAdho ye mamAsanmanorathAH .
te droNaputreNa hatAH kiM nu jIvAmi keshava .. 18..\\
AsInmama matiH kR^iShNa pUrNotsa~NgA janArdana .
abhivAdayiShye diShTyeti tadida.n vitathIkR^itam .. 19..\\
chapalAkShasya dAyAde mR^ite.asminpuruSharShabha .
viphalA me kR^itAH kR^iShNa hR^idi sarve manorathAH .. 20..\\
chalapAkShaH kilAtIva priyaste madhusUdana .
sutaM pashyasva tasyemaM brahmAstreNa nipAtitam .. 21..\\
kR^itaghno.ayaM nR^isha.nso.aya.n yathAsya janakastathA .
yaH pANDavI.n shriya.n tyaktvA gato.adya yamasAdanam .. 22..\\
mayA chaitatpratiGYAta.n raNamUrdhani keshava .
abhimanyau hate vIra tvAmeShyAmyachirAditi .. 23..\\
tachcha nAkarava.n kR^iShNa nR^isha.nsA jIvitapriyA .
idAnImAgatA.n tatra kiM nu vakShyati phAlguniH .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68}
v
saiva.n vipalya karuNaM sonmAdeva tapasvinI .
uttarA nyapatadbhUmau kR^ipaNA putragR^iddhinI .. 1..\\
tA.n tu dR^iShTvA nipatitA.n hatabandhuparichchhadAm .
chukrosha kuntI duHkhArtA sarvAshcha bharata striyaH .. 2..\\
muhUrtamiva tadrAjanpANDavAnAM niveshanam .
aprekShaNIyamabhavadArtasvaraninAditam .. 3..\\
sA muhUta cha rAjendra putrashokAbhipIDitA .
kashmalAbhihatA vIra vairATI tvabhavattadA .. 4..\\
pratilabhya tu sA sa~nj~nAmuttarA bharatarShabha .
a~NkamAropya taM putramida.n vachanamabravIt .. 5..\\
dharmaGYasya sutaH sa.nstvamadharmamavabudhyase .
yastva.n vR^iShNipravIrasya kuruShe nAbhivAdanam .. 6..\\
putragatvA mama vacho brUyAstvaM pitara.n tava .
durmaraM prANinA.n vIra kAle prApte katha.n chana .. 7..\\
yAha.n tvayA vihInAdya patyA putreNa chaiva ha .
martavye sati jIvAmi hatasvastiraki~ncanA .. 8..\\
atha vA dharmarAGYAhamanuGYAtA mahAbhuja .
bhakShayiShye viSha.n tIkShNaM pravekShye vA hutAshanam .. 9..\\
atha vA durmara.n tAta yadidaM me sahasradhA .
patiputra vihInAyA hR^idayaM na vidIryate .. 10..\\
uttiShTha putrapashyemA.n duHkhitAM prapitAmahIm .
ArtAmupaplutA.n dInAM nimagnA.n shokasAgare .. 11..\\
AryA.n cha pashya pA~nchAlI.n sAtvatIM cha tapasvinIm .
mA.n cha pashya susuHkhArtA.n vyAdha viddhAM mR^igIm iva .. 12..\\
uttiShTha pashya vadana.n lokanAthasya dhImataH .
puNDarIkapalAshAkShaM pureva chapalekShaNam .. 13..\\
eva.n vipralapantI.n tu dR^iShTvA nipatitAM punaH .
uttarA.n tAH striyaH sarvAH punarutthApayantyuta .. 14..\\
utthAya tu punardhairyAttadA matsyapateH sutA .
prA~njaliH punarIkAkShaM bhUmAvevAbhyavAdayat .. 15..\\
shrutvA sa tasyA vipula.n vilApaM puruSharShabhaH .
upaspR^ishya tataH kR^iShNo brahmAstra.n sa~njahAra tat .. 16..\\
pratijaGYe cha dAshArhastasya jIvitamachyutaH .
abravIchcha vishuddhAtmA sarva.n vishrAvaya~n jagat .. 17..\\
na bravImyuttare mithyA satyametadbhaviShyati .
eSha sa~njIvayAmyenaM pashyatA.n sarvadehinAm .. 18..\\
noktapUrvaM mayA mithyA svaireShvapi kadA chana .
na cha yuddhe parA vR^ittastathA sa~njIvatAm ayam .. 19..\\
yathA me dayito dharmo brAhmaNAshcha visheShataH .
abhimanyoH suto jAto mR^ito jIvatvaya.n tathA .. 20..\\
yathAhaM nAbhijAnAmi vijayena kadA chana .
virodha.n tena satyena mR^ito jIvatvaya.n shishuH .. 21..\\
yathAsatya.n cha dharmashcha mayi nityaM pratiShThitau .
tathA mR^itaH shishuraya.n jIvatAmabhimanyujaH .. 22..\\
yathA kaMshashcha keshI cha dharmeNa nihatau mayA .
tena satyena bAlo.ayaM punarujjIvatAm iha .. 23..\\
ityukto vAsudevena sa bAlo bharatarShabha .
shanaiH shanairmahArAja prAspandata sa chetanaH .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69}
v
brahmAstra.n tu yadA rAjankR^iShNena pratisa.nhR^itam .
tadA tadveshma te viprA tejasAbhividIpitam .. 1..\\
tato rakShA.nsi sarvANi neshustyaktvA gR^iha.n tu tat .
antarikShe cha vAgAsItsAdhu keshava sAdhviti .. 2..\\
tadastra.n jvalitaM chApi pitAmahamagAttadA .
tataH prANAnpunarlebhe pitA tava janeshvara .
vyacheShTata cha bAlo.asau yathotsAha.n yathAbalam .. 3..\\
babhUvurmuditA rAja.nstatastA bharata striyaH .
brAhmaNAnvAchayAmAsurgovindasya cha shAsanAt .. 4..\\
tatastA muditAH sarvAH prashasha.nsurjanArdanam .
striyo bharata si.nhAnAM nAva.n labdhveva pAragAH .. 5..\\
kuntI drupadaputrI cha subhadrA chottarA tathA .
striyashchAnyA nR^isi.nhAnAM babhUvurhR^iShTamAnasAH .. 6..\\
tatra mallA naTA jhallA granthikAH saukhashAyikAH .
sUtamAgadha sa~NghAshchApyastuvanvai janArdanam .
kuruvaMshastavAkhyAbhirAshIrbhirbharatarShabha .. 7..\\
utthAya tu yathAkAlamuttarA yadunandanam .
abhyavAdayata prItA saha putreNa bhArata .
tatastasmai dadau prIto bahuratna.n visheShataH .. 8..\\
tathAnye vR^iShNishArdUlA nAma chAsyAkarotprabhuH .
pitustava mahArAja satyasandho janArdanaH .. 9..\\
parikShINe kule yasmAjjAto.ayamabhimanyujaH .
parikShiditi nAmAsya bhavatvityabravIttadA .. 10..\\
so.avardhata yathAkAlaM pitA tava narAdhipa .
manaH prahlAdanashchAsItsarvalokasya bhArata .. 11..\\
mAsajAtastu te vIra pitA bhavati bhArata .
athAjagmuH subahula.n ratnamAdAya pANDavAH .. 12..\\
tAnsamIpagatA~nshrutvA niryayurvR^iShNi pu~NgavAH .
ala~ncakrushcha mAlyaughaiH puruShA nAgasAhvayam .. 13..\\
patAkAbhirvichitrAbhirdhvajaish cha vividhairapi .
veshmAni samala~ncakruH paurAshchApi janAdhipa .. 14..\\
devatAyatanAnA.n cha pUjA bahuvidhAstathA .
sandideshAtha viduraH pANDuputra priyepsayA .. 15..\\
rAjamArgAshcha tatrAsansumanobhirala~NkR^itAH .
shushubhe tatpara.n chApi samudraughanibhasvanam .. 16..\\
nartakaishchApi nR^ityadbhirgAyanAnA.n cha nisvanaiH .
AsIdvaishravaNasyeva nivAsastatpura.n tadA .. 17..\\
bandibhishcha narai rAjanstrI sahAyaiH sahasrashaH .
tatra tatra vivikteShu samantAdupashobhitam .. 18..\\
patAkA dhUyamAnAshcha shvasatA mAtarishvanA .
adarshayanniva tadA kurUnvai dakShiNottarAn .. 19..\\
aghoShayattadA chApi puruSho rAjadhUrgataH .
sarvarAtri vihAro.adya ratnAbharaNa lakShaNaH .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70}
v
tAnsamIpagatA~nshrutvA pANDavA~nshatrukarshanaH .
vAsudevaH sahAmAtyaH pratyudyAto didR^ikShayA .. 1..\\
te sametya yathAnyAyaM pANDavA vR^iShNibhiH saha .
vivishuH sahitA rAjanpura.n vAraNasAhvayam .. 2..\\
mahatastasya sainyasya khuranemisvanena cha .
dyAvApR^ithivyau kha.n chaiva shabdenAsItsamAvR^itam .. 3..\\
te koshamagrataH kR^itvA vivishuH svapura.n tadA .
pANDavAH prItamanasaH sAmAtyAH sasuhR^idgaNAH .. 4..\\
te sametya yathAnyAya.n dhR^itarAShTraM janAdhipam .
kIrtayantaH svanAmAni tasya pAdau vavandire .. 5..\\
dhR^itarAShTrAdanu cha te gAndhArI.n subalAtmajAm .
kuntI.n cha rAjashArdUla tadA bharatasattamAH .. 6..\\
viduraM pUjayitvA cha vaishyAputra.n sametya cha .
pUjyamAnAH sma te vIrA vyarAjanta vishAM pate .. 7..\\
tatastatparamAshcharya.n vichitraM mahadadbhutam .
shushruvuste tadA vIrAH pituste janma bhArata .. 8..\\
tadupashrutya te karma vAsudevasya dhImataH .
pUjArhaM pUjayAmAsuH kR^iShNa.n devakinandanam .. 9..\\
tataH kati payAhasya vyAsaH satyavatI sutaH .
AjagAma mahAtejA nagaraM nAgasAhvayam .. 10..\\
tasya sarve yathAnyAyaM pUjA.n chakruH kurUdvahAH .
saha vR^iShNyandhakavyAghrairupAsA.n chakrire tadA .. 11..\\
tatra nAnAvidhAkArAH kathAH samanukIrtya vai .
yudhiShThiro dharmasuto vyAsa.n vachanamabravIt .. 12..\\
bhavatprasAdAdbhagavanyadida.n ratnamAhR^itam .
upayoktu.n tadichchhAmi vAjimedhe mahAkratau .. 13..\\
tadanuGYAtumichchhAmi bhavatA munisattama .
tvadadhInA vaya.n sarve kR^iShNasya cha mahAtmanaH .. 14..\\
v
anujAnAmi rAja.nstvA.n kriyatA.n yadanantaram .
yajasva vAjimedhena vidhivaddakShiNAvatA .. 15..\\
ashvamedho hi rAjendra pAvanaH sarvapApmanAm .
teneShTvA tva.n vipApmA vai bhavitA nAtra saMshayaH .. 16..\\
v
ityuktaH sa tu dharmAtmA kururAjo yudhiShThiraH .
ashvamedhasya kauravya chakArAharaNe matim .. 17..\\
samanuGYApya tu sa ta.n kR^iShNadvaipAyanaM nR^ipaH .
vAsudevamathAmantrya vAgmI vachanamabravIt .. 18..\\
devakI suprajA devI tvayA puruShasattama .
yadbrUyA.n tvAM mahAbAho tatkR^ithAstvamihAchyuta .. 19..\\
tvatprabhAvArjitAnbhogAnashnIma yadunandana .
parAkrameNa buddhyA cha tvayeyaM nirjitA mahI .. 20..\\
dIkShayasva tvamAtmAna.n tvaM naH paramako guruH .
tvayIShTavati dharmaGYa vipApmA syAmaha.n vibho .
tva.n hi yaGYo.akSharaH sarvastva.n dharmastvaM prajApatiH .. 21..\\
v
tvamevaitanmahAbhAho vaktumarhasyarindama .
tva.n gatiH sarvabhUtAnAmiti me nishchitA matiH .. 22..\\
tva.n chAdya kuruvIrANAM dharmeNAbhivirAjase .
guNabhUtAH sma te rAja.nstvaM no rAjanmato guruH .. 23..\\
yajasva madanuGYAtaH prApta eva kraturmayA .
yunaktu no bhavAnkArye yatra vA~nchhasi bhArata .
satya.n te pratijAnAmi sarvaM kartAsmi te.anagha .. 24..\\
bhImasenArjunau chaiva tathA mAdravatIsutau .
iShTavanto bhaviShyanti tvayIShTavati bhArata .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71}
v
evamuktastu kR^iShNena dharmaputro yudhiShThiraH .
vyAsamAmantrya medhAvI tato vachanamabravIt .. 1..\\
yathAkAlaM bhavAnvetti hayamedhasya tattvataH .
dIkShayasva tadA mA tva.n tvayyAyatto hi me kratuH .. 2..\\
v
ahaM pailo.atha kaunteya yAGYavalkyastathaiva cha .
vidhAna.n yadyathAkAla.n tatkartAro na saMshayaH .. 3..\\
chaitryA.n hi paurNamAsyA.n cha tava dIkShA bhaviShyati .
sambhArAH sambhriyantA.n te yaGYArthaM puruSharShabha .. 4..\\
ashvavidyA vidashchaiva sUtA viprAshcha tadvidaH .
medhyamashvaM parIkShantA.n tava yaGYArtha siddhaye .. 5..\\
tamutsR^ijya yathAshAstraM pR^ithivI.n sAgarAmbarAm .
sa paryetu yasho nAmnA tava pArthiva vardhayan .. 6..\\
v
ityuktaH sa tathetyuktvA pANDavaH pR^ithivIpatiH .
chakAra sarva.n rAjendra yathoktaM brahmavAdinA .
sambhArAshchaiva rAjendra sarve sa~NkalpitAbhavan .. 7..\\
sa sambhArAnsamAhR^itya nR^ipo dharmAtmajastadA .
nyavedayadameyAtmA kR^iShNadvaipAyanAya vai .. 8..\\
tato.abravInmahAtejA vyAso dharmAtmajaM nR^ipam .
yathAkAla.n yathAyogaM sajjAH sma tava dIkShaNe .. 9..\\
sphyashcha kUrchashcha sauvarNo yachchAnyadapi kaurava .
tatra yogyaM bhavetki.n chittadraukmaM kriyatAm iti .. 10..\\
ashvashchotsR^ijyatAmadya pR^ithvyAmatha yathAkramam .
suguptashcha charatveSha yathAshAstra.n yudhiShThira .. 11..\\
y
ayamashvo mayA brahmannutsR^iShTaH pR^ithivImimAm .
chariShyati yathAkAma.n tatra vai sa.nvidhIyatAm .. 12..\\
pR^ithivIM paryaTanta.n hi turaga.n kAmachAriNam .
kaH pAlayediti mune tadbhavAnvaktumarhati .. 13..\\
v
ityuktaH sa tu rAjendra kR^iShNadvaipAyano.abravIt .
bhImasenAdavarajaH shreShThaH sarvadhanuShmatAm .. 14..\\
jiShNuH sahiShNurdhR^iShNushcha sa enaM pAlayiShyati .
shaktaH sa hi mahI.n jetuM nivAtakavachAntakaH .. 15..\\
tasminhyastrANi divyAni divya.n sa.nhanana.n tathA .
divya.n dhanushcheShudhI cha sa enamanuyAsyati .. 16..\\
sa hi dharmArthakushalaH sarvavidyA vishAradaH .
yathAshAstraM nR^ipashreShTha chArayiShyati te hayam .. 17..\\
rAjaputro mahAbAhuH shyAmo rAjIvalochanaH .
abhimanyoH pitA vIraH sa enamanuyAsyati .. 18..\\
bhImaseno.api tejasvI kaunteyo.amitavikramaH .
samartho rakShitu.n rAShTraM nakulashcha vishAM pate .. 19..\\
sahadevastu kauravya samAdhAsyati buddhimAn .
kuTumba tantra.n vidhivatsarvameva mahAyashAH .. 20..\\
tattu sarva.n yathAnyAyamukta.n kurukulodvahaH .
chakAra phalguna.n chApi sandidesha hayaM prati .. 21..\\
y
ehyarjuna tvayA vIra hayo.ayaM paripAlyatAm .
tvamarho rakShitu.n hyenaM nAnyaH kashchana mAnavaH .. 22..\\
ye chApi tvAM mahAbAho pratyudIyurnarAdhipAH .
tairvigraho yathA na syAttathA kArya.n tvayAnagha .. 23..\\
AkhyAtavyashcha bhavatA yaGYo.ayaM mama sarvashaH .
pArthivebhyo mahAbAho samaye gamyatAm iti .. 24..\\
evamuktvA sa dharmAtmA bhrAtara.n savyasAchinam .
bhIma.n cha nakulaM chaiva puraguptau samAdadhat .. 25..\\
kuTumba tantre cha tathA sahadeva.n yudhAM patim .
anumAnya mahIpAla.n dhR^itarAShTra.n yudhiShThiraH .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72}
v
dIkShA kAle tu samprApte tataste sumahartvijaH .
vidhivaddIkShayAmAsurashvamedhAya pArthivam .. 1..\\
kR^itvA sa pashubandhAMshcha dIkShitaH pANDunandanaH .
dharmarAjo mahAtejAH sahartvigbhirvyarochata .. 2..\\
hayashcha hayamedhArtha.n svayaM sa brahmavAdinA .
utsR^iShTaH shAstravidhinA vyAsenAmita tejasA .. 3..\\
sa rAjA dharmajo rAjandIkShito vibabhau tadA .
hemamAlI rukmakaNThaH pradIpta iva pAvakaH .. 4..\\
kR^iShNAjinI daNDapANiH kShaumavAsAH sa dharmajaH .
vibabhau dyutimAnbhUyaH prajApatirivAdhvare .. 5..\\
tathaivAsyartvijaH sarve tulyaveShA vishAM pate .
babhUvurarjunashchaiva pradIpta iva pAvakaH .. 6..\\
shvetAshvaH kR^iShNasAra.n ta.n sa sArAshvaM dhana~njayaH .
vidhivatpR^ithivIpAla dharmarAjasya shAsanAt .. 7..\\
vikShipangANDiva.n rAjanbaddhagodhA~Nguli travAn .
tamashvaM pR^ithivIpAla mudA yuktaH sasAra ha .. 8..\\
A kumAra.n tadA rAjannAgamattatpura.n vibho .
draShTukAma.n kurushreShThaM prayAsyantaM dhana~njayam .. 9..\\
teShAmanyonyasaMmardAdUShmeva samajAyata .
didR^ikShUNA.n haya.n taM cha taM chaiva hayasAriNam .. 10..\\
tataH shabdo mahArAja dashAshAH pratipUrayan .
babhUva prekShatAM nR^INA.n kuntIputraM dhana~njayam .. 11..\\
eSha gachchhati kaunteyasturagashchaiva dIptimAn .
yamanveti mahAbAhuH sa.nspR^ishandhanuruttamam .. 12..\\
eva.n shushrAva vadatA.n giro jiShNurudAradhIH .
svasti te.astu vrajAriShTaM punashchaihIti bhArata .. 13..\\
athApare manuShyendra puruShA vAkyamabruvan .
nainaM pashyAma saMmarde dhanuretatpradR^ishyate .. 14..\\
etaddhi bhImanirhrAda.n vishruta.n gANDivaM dhanuH .
svasti gachchhatvariShTa.n vai panthAnamakutobhayam .
nivR^ittamena.n drakShyAmaH punarevaM cha te.abruvan .. 15..\\
evamAdyA manuShyANA.n strINA.n cha bharatarShabha .
shushrAva madhurA vAchaH punaH punarudIritAH .. 16..\\
yAGYavalkyasya shiShyashcha kushalo yaGYakarmaNi .
prAyAtpArthena sahitaH shAntyartha.n vedapAragaH .. 17..\\
brAhmaNAshcha mahIpAla bahavo vedapAragAH .
anujagmurmahAtmAna.n kShatriyAshcha visho.api cha .. 18..\\
pANDavaiH pR^ithivImashvo nirjitAmastratejasA .
chachAra sa mahArAja yathAdesha.n sa sattama .. 19..\\
tatra yuddhAni vR^ittAni yAnyAsanpANDavasya ha .
tAni vakShyAmi te vIra vichitrANi mahAnti cha .. 20..\\
sahayaH pR^ithivI.n rAjanpradakShiNamarindama .
sasArottarataH pUrva.n tannibodha mahIpate .. 21..\\
avamR^idnansarAShTrANi pArthivAnA.n hayottamaH .
shanaistadA pariyayau shvetAshvashcha mahArathaH .. 22..\\
tatra sa~NkalanA nAsti rAGYAmayutashastadA .
ye.ayudhyanta mahArAja kShatriyA hatabAndhavAH .. 23..\\
kirAtA vikR^itA rAjanbahavo.asi dhanurdharAH .
mlechchhAshchAnye bahuvidhAH pUrvaM nivikR^itA raNe .. 24..\\
AryAshcha pR^ithivIpAlAH prahR^iShTanaravAhanAH .
samIyuH pANDuputreNa bahavo yuddhadurmadAH .. 25..\\
eva.n yuddhAni vR^ittAni tatra tatra mahIpate .
arjunasya mahIpAlairnAnAdeshanivAsibhiH .. 26..\\
yAni tUbhayato rAjanprataptAni mahAnti cha .
tAni yuddhAni vakShyAmi kaunteyasya tavAnagha .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 73}
v
trigartairabhavadyuddha.n kR^itavairaiH kirITinaH .
mahArathasamAGYAtairhatAnAM putra naptR^ibhiH .. 1..\\
te samAGYAya samprApta.n yaGYiya.n turagottamam .
viShayAnte tato vIrA daMshitAH paryavArayan .. 2..\\
rathino baddhatUNIrAH sadashvaiH samala~NkR^itaiH .
parivArya haya.n rAjangrahItuM samprachakramuH .. 3..\\
tataH kirITI sa~ncintya teShA.n rAGYA.n chikIrShitam .
vArayAmAsa tAnvIrAnsAntvapUrvamarindamaH .. 4..\\
tamanAdR^itya te sarve sharairabhyahana.nstadA .
tamo rajobhyA.n sa~nchannA.nstAnkirITI nyavArayat .. 5..\\
abravIchcha tato jiShNuH prahasanniva bhArata .
nivartadhvamadharmaGYAH shreyo jIvitameva vaH .. 6..\\
sa hi vIraH prayAsyanvai dharmarAjena vAritaH .
hatabAndhavA na te pArtha hantavyAH pArthivA iti .. 7..\\
sa tadA tadvachaH shrutvA dharmarAjasya dhImataH .
tAnnivartadhvamityAha na nyavartanta chApi te .. 8..\\
tatastrigartarAjAna.n sUryavarmANamAhave .
vitatya sharajAlena prajahAsa dhana~njayaH .. 9..\\
tataste rathaghoSheNa khuranemisvanena cha .
pUrayanto dishaH sarvA dhana~njayamupAdravan .. 10..\\
sUryavarmA tataH pArthe sharANAM nataparvaNAm .
shatAnyamu~nchadrAjendra labhvastramabhidarshayan .. 11..\\
tathaivAnye maheShvAsA ye tasyaivAnuyAyinaH .
mumuchuH sharavarShANi dhana~njaya vadhaiShiNaH .. 12..\\
sa tA~njyA pu~NkhanirmuktairbahubhiH subahU~nsharAn .
chichchheda pANDavo rAja.nste bhUmau nyapata.nstadA .. 13..\\
ketuvarmA tu tejasvI tasyaivAvarajo yuvA .
yuyudhe bhrAturarthAya pANDavena mahAtmanA .. 14..\\
tamApatanta.n samprekShya ketuvarmANamAhave .
abhyaghnannishitairbANairbIbhatsuH paravIrahA .. 15..\\
ketuvarmaNyabhihate dhR^itavarmA mahArathaH .
rathenAshu samAvR^itya sharairjiShNumavAkirat .. 16..\\
tasya tA.n shIghratAmIkShya tutoShAtIva vIryavAn .
guDAkesho mahAtejA bAlasya dhR^itavarmaNaH .. 17..\\
na sandadhAna.n dadR^ishe nAdadAnaM cha taM tadA .
kirantameva sa sharAndadR^ishe pAkashAsaniH .. 18..\\
sa tu taM pUjayAmAsa dhR^itavarmANamAhave .
manasA sa muhUrta.n vai raNe samabhiharShayan .. 19..\\
taM pannagamiva kruddha.n kuruvIraH smayanniva .
prItipUrvaM mahArAja prANairna vyaparopayat .. 20..\\
sa tathA rakShyamANo vai pArthenAmita tejasA .
dhR^itavarmA shara.n tIkShNaM mumocha vijaye tadA .. 21..\\
sa tena vijayastUrNamasyanviddhaH kare bhR^isham .
mumocha gANDIva.n duHkhAttatpapAtAtha bhUtale .. 22..\\
dhanuShaH patatastasya savyasAchi karAdvibho .
indrasyevAyudhasyAsIdrUpaM bharatasattama .. 23..\\
tasminnipatite divye mahAdhanuShi pArthiva .
jahAsa sa svana.n hAsa.n dhR^itavarmA mahAhave .. 24..\\
tato roShAnvito jiShNuH pramR^ijya rudhira.n karAt .
dhanurAdatta taddivya.n sharavarShaM vavarSha cha .. 25..\\
tato halahalAshabdo divaspR^igabhavattadA .
nAnAvidhAnAM bhUtAnA.n tatkarmAtIva sha.nsatAm .. 26..\\
tataH samprekShya ta.n kruddhaM kAlAntakayamopamam .
jiShNu.n traigartakA yodhAstvaritAH paryavArayan .. 27..\\
abhisR^itya parIpsArtha.n tataste dhR^itavarmaNaH .
parivavrurguDAkesha.n tatrAkrudhyaddhana~njayaH .. 28..\\
tato yodhA~njaghAnAshu teShA.n sa dasha chAShTa cha .
mahendravajrapratimairAyasairnishitaiH sharaiH .. 29..\\
tA.nstu prabhagnAnsamprekShya tvaramANo dhana~njayaH .
sharairAshIviShAkArairjaghAna svanavaddhasan .. 30..\\
te bhagnamanasaH sarve traigartaka mahArathAH .
disho vidudruvuH sarvA dhana~njaya sharArditAH .. 31..\\
ta Uchu puruShavyAghra.n saMshaptaka niShUdanam .
tava sma ki~NkarAH sarve sarve cha vashagAstava .. 32..\\
AGYApayasva naH pArtha prahvAnpreShyAnavasthitAn .
kariShyAmaH priya.n sarva.n tava kauravanandana .. 33..\\
etadAGYAya vachana.n sarvA.nstAnabravIttadA .
jIvita.n rakShata nR^ipAH shAsana.n gR^ihyatAm iti .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 74}
v
prAgjyotiShamathAbhyetya vyacharatsahayottamaH .
bhagadattAtmajastatra niryayau raNakarkashaH .. 1..\\
sahayaM pANDuputrasya viShayAntamupAgatam .
yuyudhe bharatashreShTha vajradatto mahIpatiH .. 2..\\
so.abhiniryAya nagarAdbhagadattasuto nR^ipaH .
ashvamAyAntamunmathya nagarAbhimukho yayau .. 3..\\
tamAlakShya mahAbAhuH kurUNAmR^iShabhastadA .
gANDIva.n vikShipa.nstUrNaM sahasA samupAdravat .. 4..\\
tato gANDIvanirmuktairiShubhirmohito nR^ipaH .
hayamutsR^ijya ta.n vIrastataH pArthamupAdravat .. 5..\\
punaH pravishya nagara.n daMshitaH sa nR^ipottamaH .
Aruhya nAgapravaraM niryayau yuddhakA~NkShayA .. 6..\\
pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani .
dodhUyatA chAmareNa shvetena cha mahArathaH .. 7..\\
tataH pArtha.n samAsAdya pANDavAnAM mahAratham .
AhvayAmAsa kauravyaM bAlyAnmohAchcha sa.nyuge .. 8..\\
sa vAraNaM nagaprakhyaM prabhinnakaraTA mukham .
preShayAmAsa sa~NkruddhastataH shvetahayaM prati .. 9..\\
vikSharanta.n yathA meghaM paravAraNavAraNam .
shAstravatkalpita.n sa~Nkhye trisAhaM yuddhadurmadam .. 10..\\
prachodyamAnaH sa gajastena rAGYA mahAbalaH .
tadA~Nkushena vibabhAvutpatiShyannivAmbaram .. 11..\\
tamApatanta.n samprekShya kruddho rAjandhana~njayaH .
bhUmiShTho vAraNagata.n yodhayAmAsa bhArata .. 12..\\
vajradattastu sa~Nkruddho mumochAshu dhana~njaye .
tomarAnagnisa~NkAshA~nshalabhAniva vegitAn .. 13..\\
arjunastAnasamprAptAngANDIvapreShitaiH sharaiH .
dvidhA tridhA cha chichchheda kha eva khagamaistadA .. 14..\\
sa tAndR^iShTvA tathA chhinnA.nstomarAnbhagadattajaH .
iShUnasaktA.nstvaritaH prAhiNotpANDavaM prati .. 15..\\
tato.arjunastUrNatara.n rukmapu~NkhAnajihmagAn .
preShayAmAsa sa~Nkruddho bhagadattAtmajaM prati .. 16..\\
sa tairviddho mahAtejA vajradatto mahAhave .
bhR^ishAhataH papAtorvyAM na tvenamajahAtsmR^itiH .. 17..\\
tataH sa punarAruhya vAraNapravara.n raNe .
avyagraH preShayAmAsa jayArthI vijayaM prati .. 18..\\
tasmai bANA.nstato jiShNurnirmuktAshIviShopamAn .
preShayAmAsa sa~Nkruddho jvalitAniva pAvakAn .. 19..\\
sa tairviddho mahAnAgo visravanrudhiraM babhau .
himavAniva shailendro bahu prasravaNastadA .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 75}
v
eva.n trirAtramabhavattadyuddhaM bharatarShabha .
arjunasya narendreNa vR^itreNeva shatakratoH .. 1..\\
tatashchaturthe divase vajradatto mahAbalaH .
jahAsa sa svana.n hAsaM vAkya.n chedamathAbravIt .. 2..\\
arjunArjuna tiShThasva na me jIvanvimokShyase .
tvAM nihatya kariShyAmi putustoya.n yathAvidhi .. 3..\\
tvayA vR^iddho mama pitA bhagadattaH pituH sakhA .
hato vR^iddho.apachAyitvAchchhishuM mAm adya yodhaya .. 4..\\
ityevamuktvA sa~Nkruddho vajradatto narAdhipaH .
preShayAmAsa kauravya vAraNaM pANDavaM prati .. 5..\\
sampreShyamANo nAgendro vajradattena dhImatA .
utpatiShyannivAkAshamabhidudrAva pANDavam .. 6..\\
agrahastapramuktena shIkareNa saphalgunam .
samukShata mahArAja shailaM nIla ivAmbudaH .. 7..\\
sa tena preShito rAGYA meghavanninadanmuhuH .
mukhADambara ghoSheNa samAdravata phalgunam .. 8..\\
sa nR^ityanniva nAgendro vajradattaprachoditaH .
AsasAda druta.n rAjankauravANAM mahAratham .. 9..\\
tamApatanta.n samprekShya vajradattasya vAraNam .
gANDIvamAshritya balI na vyakampata shatruhA .. 10..\\
chukrodha balavachchApi pANDavastasya bhUpateH .
kAryavighnamanusmR^itya pUrvavaira.n cha bhArata .. 11..\\
tatasta.n vAraNa.n kruddhaH sharajAlena pANDavaH .
nivArayAmAsa tadA veleva makarAlayam .. 12..\\
sa nAgapravaro vIryAdarjunena nivAritaH .
tasthau sharairvitunnA~NgaH shvAvichchhalalito yathA .. 13..\\
nivArita.n gajaM dR^iShTvA bhagadattAtmajo nR^ipaH .
utsasarja shitAnbANAnarjune krodhamUrchhitaH .. 14..\\
arjunastu mahArAja sharaiH sharavighAtibhiH .
vArayAmAsa tAnastA.nstadadbhutamivAbhavat .. 15..\\
tataH punaratikruddho rAjA prAgjyotiShAdhipaH .
preShayAmAsa nAgendraM balavachchhvasanopamam .. 16..\\
tamApatanta.n samprekShya balavAnpAkashAsaniH .
nArAchamagnisa~NkAshaM prAhiNodvAraNaM prati .. 17..\\
sa tena vAraNo rAjanmarmANyabhihato bhR^isham .
papAta sahasA bhUmau vajrarugNa ivAchalaH .. 18..\\
sa pata~nshushubhe nAgo dhana~njaya sharAhataH .
vishanniva mahAshailo mahI.n vajraprapIDitaH .. 19..\\
tasminnipatite nAge vajradattasya pANDavaH .
taM na bhetavyamityAha tato bhUmigataM nR^ipam .. 20..\\
abravIddhi mahAtejAH prasthitaM mA.n yudhiShThiraH .
rAjAnaste na hantavyA dhana~njaya katha~ncanan .. 21..\\
sarvametannaravyAghra bhavatvetAvatA kR^itam .
yodhAshchApi na hantavyA dhana~njaya raNe tvayA .. 22..\\
vaktavyAshchApi rAjAnaH sarvaiH saha suhR^ijjanaiH .
yudhiShThirasyAshvamedho bhavadbhiranubhUyatAm .. 23..\\
iti bhrAtR^ivachaH shrutvA na hanmi tvA.n janAdhipa .
uttiShTha na bhaya.n te.asti svastimAngachchha pArthiva .. 24..\\
AgachchhethA mahArAja parA.n chaitrImupasthitAm .
tadAshvamedho bhavitA dharmarAjasya dhImataH .. 25..\\
evamuktaH sa rAjA tu bhagadattAtmajastadA .
tathetyevAbravIdvAkyaM pANDavenAbhinirjitaH .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 76}
v
saindhavairabhavadyuddha.n tatastasya kirITinaH .
hatasheShairmahArAja hatAnA.n cha sutairapi .. 1..\\
te.avatIrNamupAshrutya viShaya.n shvetavAhanam .
pratyudyayuramR^iShyanto rAjAnaH pANDavarShabham .. 2..\\
ashva.n cha taM parAmR^ishya viShayAnte viShopamAH .
na bhaya.n chakrire pArthAdbhImasenAdanantarAt .. 3..\\
te.avidUrAddhanuShpANi.n yaGYiyasya hayasya cha .
bIbhatsuM pratyapadyanta padAtinamavasthitam .. 4..\\
tataste tu mahAvIryA rAjAnaH paryavArayan .
jigIShanto naravyAghrAH pUrva.n vinikR^itA yudhi .. 5..\\
te nAmAnyatha gotrANi karmANi vividhAni cha .
kIrtayantastadA pArtha.n sharavarShairavAkiran .. 6..\\
te kirantaH sharA.nstIkShNAnvAraNendra nivAraNAn .
raNe jayamabhIpsantaH kaunteyaM paryavArayan .. 7..\\
te.asamIkShyaiva ta.n vIramugrakarmANamAhave .
sarve yuyudhire vIrA rathasthAstaM padAtinam .. 8..\\
te tamAjaghnire vIraM nivAtakavachAntakam .
saMshaptaka nihantAra.n hantAraM saindhavasya cha .. 9..\\
tato rathasahasreNa hayAnAm ayutena cha .
koShThakI kR^ityakaunteya.n samprahR^iShTamayodhayan .. 10..\\
sa.nsmaranto vadha.n vIrAH sindhurAjasya dhImataH .
jayadrathasya kauravya samare savyasAchinA .. 11..\\
tataH parjanyavatsarve sharavR^iShTimavAsR^ijan .
taiH kIrNaH shushubhe pArtho ravirmeghAntare yathA .. 12..\\
sa sharaiH samavachchhanno dadR^ishe pANDavarShabhaH .
pa~njarAntara sa~ncArI shakunta iva bhArata .. 13..\\
tato hAhAkR^ita.n sarva.n kaunteye sharapIDite .
trailokyamabhavadrAjanravishchAsIdrajo.aruNaH .. 14..\\
tato vavau mahArAja mAruto romaharShaNaH .
rAhuragrasadAditya.n yugapatsomameva cha .. 15..\\
ulkAshcha jaghnire sUrya.n vikIryantyaH samantataH .
vepathushchAbhavadrAjankailAsasya mahAgireH .. 16..\\
mumuchushchAsramatyuShNa.n duHkhashokasamanvitAH .
saptarShayo jAtabhayAstathA devarShayo.api cha .. 17..\\
shashashchAshu nivirbhidya maNDala.n shashino.apatat .
viparItastadA rAja.nstasminnutpAtalakShaNe .. 18..\\
rAsabhAruNa sa~NkAshA dhanuShmantaH sa vidyutaH .
AvR^itya gaganaM meghA mumuchurmA.nsashoNitam .. 19..\\
evamAsIttadA vIre sharavarShAbhisa.nvR^ite .
loke.asminbharatashreShTha tadadbhutamivAbhavat .. 20..\\
tasya tenAvakIrNasya sharajAlena sarvashaH .
mohAtpapAta gANDIvamAvApashcha karAdapi .. 21..\\
tasminmohamanuprApte sharajAlaM mahattaram .
saindhavA mumuchustUrNa.n gatasattve mahArathe .. 22..\\
tato mohasamApanna.n GYAtvA pArtha.n divaukasaH .
sarve vitrastamanasastasya shAnti parAbhavan .. 23..\\
tato devarShayaH sarve tathA saptarShayo.api cha .
brahmarShayashcha vijaya.n jepuH pArthasya dhImataH .. 24..\\
tataH pradIpite devaiH pArtha tejasi pArthiva .
tasthAvachalavaddhImAnsa~NgrAme paramAstravit .. 25..\\
vichakarSha dhanurdivya.n tataH kauravanandanaH .
yantrasyeveha shabdo.abhUnmahA.nstasya punaH punaH .. 26..\\
tataH sa sharavarShANi pratyamitrAnprati prabhuH .
vavarSha dhanuShA pArtho varShANIva sureshvaraH .. 27..\\
tataste saindhavA yodhAH sarva eva sarAjakAH .
nAdR^ishyanta sharaiH kIrNAH shalabhairiva pAvakAH .. 28..\\
tasya shabdena vitresurbhayArtAshcha vidudruvuH .
mumuchushchAshrushokArtAH suShupushchApi saindhavAH .. 29..\\
tA.nstu sarvAnnarashreShThaH sarvato vicharanbalI .
alAtachakravadrAja~nsharajAlaiH samarpayat .. 30..\\
tadindra jAlapratimaM bANajAlamamitrahA .
vyasR^ijaddiShku sarvAsu mahendra iva vajrabhR^it .. 31..\\
meghajAlanibha.n sainyaM vidArya sa raviprabhaH .
vibabhau kauravashreShThaH sharadIva divAkaraH .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 77}
v
tato gANDIvabhR^ichchhUro yuddhAya samavasthitaH .
vibabhau yudhi durdharSho himavAnachalo yathA .. 1..\\
tataH saindhava yodhAste punareva vyavasthitAH .
vimu~nchantaH susa.nrabdhAH sharavarShANi bhArata .. 2..\\
tAnprasahya mahAvIryaH punareva vyavasthitAn .
tataH provAcha kaunteyo mumUrSha~nshlakShNayA girA .. 3..\\
yudhyadhvaM parayA shaktyA yatadhva.n cha vadhe mama .
kurudhva.n sarvakAryANi mahadvo bhayamAgatam .. 4..\\
eSha yotsyAmi vaH sarvAnnivArya sharavAgurAm .
tiShThadhva.n yuddhamanaso darpaM vinayitAsmi vaH .. 5..\\
etAvaduktvA kauravyo ruShA gANDIvabhR^ittadA .
tato.atha vachana.n smR^itvA bhrAturjyeShThasya bhArata .. 6..\\
na hantavyA raNe tAta kShatriyA vijigIShavaH .
jetavyAshcheti yatprokta.n dharmarAGYA mahAtmanA .
chintayAmAsa cha tadA phalgunaH puruSharShabhaH .. 7..\\
ityukto.ahaM narendreNa na hantavyA nR^ipA iti .
katha.n tanna mR^iSheha syAddharmarAja vachaH shubham .. 8..\\
na hanyeraMshcha rAjAno rAGYashchAGYA kR^itA bhavet .
iti sa~ncintya sa tadA bhrAtuH priyahite rataH .
provAcha vAkya.n dharmaGYaH sandhavAnyuddhadurmadAn .. 9..\\
bAlAnstriyo vA yuShmAkaM na haniShye vyavasthitAn .
yashcha vakShyati sa~NgrAme tavAsmIti parAjitaH .. 10..\\
etachchhrutvA vacho mahya.n kurudhva.n hitamAtmanaH .
ato.anyathA kR^ichchhragatA bhaviShyatha mahArditAH .. 11..\\
evamuktvA tu tAnvIrAnyuyudhe kurupu~NgavaH .
atvarAvAnasa.nrabdhaH sa.nrabdhairvijigIShubhiH .. 12..\\
tataH shatasahasrANi sharANAM nataparvaNAm .
mumuchuH saindhavA rAja.nstadA gANDIvadhanvani .. 13..\\
sa tAnAtapataH krUrAnAshIviShaviShopamAn .
chichchheda nishitairbANairantaraiva dhana~njayaH .. 14..\\
chhittvA tu tAnAshu gamAnka~NkapatrA~nshilAshitAn .
ekaikameSha dashabhirbibheda samare sharaiH .. 15..\\
tataH prAsAMshcha shaktIMshcha punareva dhana~njaye .
jayadratha.n hataM smR^itvA chikShipuH saindhavA nR^ipAH .. 16..\\
teShA.n kirITI sa~NkalpaM moghaM chakre mahAmanAH .
sarvA.nstAnantarA chhittvA mudA chukrosha pANDavaH .. 17..\\
tathaivApatatA.n teShA.n yodhAnAM jaya gR^iddhinAm .
shirA.nsi pAtayAmAsa bhallaiH saMnataparvabhiH .. 18..\\
teShAM pradravatA.n chaiva punareva cha dhAvatAm .
nivartatA.n cha shabdo.abhUtpUrNasyeva mahodadheH .. 19..\\
te vadhyamAnAstu tadA pArthenAmita tejasA .
yathAprANa.n yathotsAhaM yodhayAmAsurarjunam .. 20..\\
tataste phalgunenAjau sharaiH saMnataparvabhiH .
kR^itA visa~nj~nA bhUyiShThAH klAntavAhana sainikAH .. 21..\\
tA.nstu sarvAnpariglAnAnviditvA dhR^itarAShTrajA .
duHshalA bAlamAdAya naptAraM prayayau tadA .
surathasya suta.n vIraM rathenAnAgasa.n tadA .. 22..\\
shAntyartha.n sarvayodhAnAmabhyagachchhata pANDavam .
sA dhana~njayamAsAdya mumochArtasvara.n tadA .
dhana~njayo.api tA.n dR^iShTvA dhanurvisasR^ije prabhuH .. 23..\\
samutsR^iShTa dhanuH pArtho vidhivadbhaginI.n tadA .
prAha ki.n karavANIti sA cha ta.n vAkyamabravIt .. 24..\\
eSha te bharatashreShTha svasrIyasyAtmajaH shishuH .
abhivAdayate vIra taM pashya puruSharShabha .. 25..\\
ityuktastasya pitara.n sa paprachchhArjunastadA .
kvAsAviti tato rAjanduHshalA vAkyamabravIt .. 26..\\
pitR^ishokAbhisantapto viShAdArto.asya vai pitA .
pa~nchatvamagamadvIra yathA tanme nibodha ha .. 27..\\
sa pUrvaM pitara.n shrutvA hataM yuddhe tvayAnagha .
tvAmAgata.n cha saMshrutya yuddhAya hayasAriNam .
pitushcha mR^ityuduHkhArto.ajahAtprANAndhana~njaya .. 28..\\
prApto bIbhatsurityeva nAma shrutvaiva te.anagha .
viShAdArtaH papAtorvyA mamAra cha mamAtmajaH .. 29..\\
ta.n tu dR^iShTvA nipatitaM tatastasyAtmaja.n vibho .
gR^ihItvA samanuprAptA tvAmadya sharaNaiShiNI .. 30..\\
ityuktvArtasvara.n sAtu mumocha dhR^itarAShTrajA .
dInA dIna.n sthitaM pArthamabravIchchApyadhomukham .. 31..\\
svasAraM mAma vekShasva svasrIyAtmamameva cha .
kartumarhasi dharmaGYa dayAM mayi kurUdvaha .
vismR^itya kururAjAna.n taM cha mandaM jayadratham .. 32..\\
abhimanyoryathA jAtaH parikShitparavIra hA .
tathAya.n surathAjjAto mama pautro mahAbhuja .. 33..\\
tamAdAya naravyAghra samptAptAsmi tavAntikam .
shamArtha.n sarvayodhAnAM shR^iNu chedaM vacho mama .. 34..\\
Agato.ayaM mahAbAho tasya mandasya pautrakaH .
prasAdamasya bAlasya tasmAttva.n kartumarhasi .. 35..\\
eSha prasAdya shirasA mayA sArdhamarindama .
yAchate tvAM mahAbAho shama.n gachchha dhana~njaya .. 36..\\
bAlasya hatabandhoshcha pArtha ki.n chidajAnataH .
prasAda.n kuru dharmaGYa mA manyuvashamanvagAH .. 37..\\
tamanAryaM nR^isha.nsa.n cha vismR^ityAsya pitAmaham .
AgaH kAriNamatyarthaM prasAda.n kartumarhasi .. 38..\\
evaM bruvatyA.n karuNaM duHshalAyAM dhana~njayaH .
sa.nsmR^itya devI.n gAndhArIM dhR^itarAShTraM cha pArthivam .
provAcha duHkhashokArtaH kShatradharma.n vigarhayan .. 39..\\
dhikta.n duryodhanaM kShudra.n rAjyalubdhaM cha mAninam .
yatkR^ite bAndhavAH sarve mayA nItA yamakShayam .. 40..\\
ityuktvA bahu sAntvAdi prasAdamakarojjayaH .
pariShvajya cha tAM prIto visasarja gR^ihAnprati .. 41..\\
duHshalA chApi tAnyodhAnnivArya mahato raNAt .
sampUjya pArthaM prayayau gR^ihAnprati shubhAnanA .. 42..\\
tataH saindhavakAnyodhAnvinirjitya nararShabhaH .
punarevAnvadhAvatsa ta.n haya.n kAmachAriNam .. 43..\\
sasAra yaGYiya.n vIro vidhivatsa vishAM pate .
tArAmR^igamivAkAshe devadevaH pinAka dhR^ik .. 44..\\
sa cha vAjI yatheShTena tA.nstAndeshAnyathAsukham .
vichachAra yathAkAma.n karma pArthasya vardhayan .. 45..\\
krameNa sahayastveva.n vicharanbharatarShabha .
maNipUra paterdeshamupAyAtsaha pANDavaH .. 46..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 78}
v
shrutvA tu nR^ipatirvIraM pitaraM babhru vAhanaH .
niryayau vinayenAryo brAhmaNArghya puraHsaraH .. 1..\\
maNipUreshvara.n tvevamupayAtaM dhana~njayaH .
nAbhyanandata medhAvI kShatradharmamanusmaran .. 2..\\
uvAcha chaina.n dharmAtmA sa manyuH phalgunastadA .
prakriyeyaM na te yuktA bahistva.n kShatradharmataH .. 3..\\
sa.nrakShyamANa.n turaga.n yaudhiShThiramupAgatam .
yaGYiya.n viShayAnte mAM nAyotsIH kiM nu putraka .. 4..\\
dhiktvAmastu sudurbuddhi.n kShatradharmavishAradam .
yo mA.n yuddhAya samprAptaM sAmnaivAtho tvamagrahIH .. 5..\\
na tvayA puruShArthashcha kashchidastIha jIvatA .
yastva.n strIvadyudhA prAptaM sAmnA mAM pratyagR^ihNathAH .. 6..\\
yadyahaM nyastashastrastvAmAgachchheya.n sudurmate .
prakriyeya.n tato yuktA bhavettava narAdhama .. 7..\\
tamevamuktaM bhartrA tu viditvA pannagAtmajA .
amR^iShyamANA bhittvorvImulUpI tamupAgamat .. 8..\\
sA dadarsha tataH putra.n vimR^ishantamadhomukham .
santarjyamAnamasakR^idbhartrA yuddhArthinA vibho .. 9..\\
tataH sA chArusarvA~NgI tamupetyoragAtmajA .
ulUpI prAha vachana.n kShatradharmavishAradA .. 10..\\
ulUpIM mAM nibodha tvaM mAtaraM pannagAtmajAm .
kuruShva vachanaM putra dharmaste bhavitA paraH .. 11..\\
yudhyasvaina.n kurushreShThaM dhana~njayamarindama .
evameSha hi te prIto bhaviShyati na saMshayaH .. 12..\\
evamuddharShito mAtrA sa rAjA babhru vAhanaH .
manashchakre mahAtejA yuddhAya bharatarShabha .. 13..\\
saMnahya kA~nchana.n varma shirastrANa.n cha bhAnumat .
tUNI rashata sambAdhamAruroha mahAratham .. 14..\\
sarvopakaraNairyukta.n yuktamashvairmanojavaiH .
suchakropaskara.n dhImAnhemabhANDa pariShkR^itam .. 15..\\
paramArchitamuchchhritya dhvaja.n si.nhaM hiraNmayam .
prayayau pArthamuddishya sa rAjA babhru vAhanaH .. 16..\\
tato.abhyetya haya.n vIro yaGYiyaM pArtha rakShitam .
grAhayAmAsa puruShairhayashikShA vishAradaiH .. 17..\\
gR^ihIta.n vAjina.n dR^iShTvA prItAtmA sadhana~njayaH .
putra.n rathasthaM bhUmiShThaH saMnyavArayadAhave .. 18..\\
tataH sa rAjA ta.n vIraM sharavrAtaiH sahasrashaH .
ardayAmAsa nishitairAshIviShaviShopamaiH .. 19..\\
tayoH samabhavadyuddhaM pituH putrasya chAtulam .
devAsuraraNaprakhyamubhayoH prIyamANayoH .. 20..\\
kirITina.n tu vivyAdha shareNa nataparvaNA .
jatru deshe naravyAghraH prahasanbabhru vAhanaH .. 21..\\
so.abhyagAtsaha pu~Nkhena valmIkamiva pannagaH .
vinirbhidya cha kaunteyaM mahItalamathAvishat .. 22..\\
sa gADhavedano dhImAnAlambya dhanuruttamam .
divya.n tejaH samAvishya pramIta iva sambabhau .. 23..\\
sa sa~nj~nAmupalabhyAtha prashasya puruSharShabhaH .
putra.n shakrAtmajo vAkyamidamAha mahIpate .. 24..\\
sAdhu sAdhu mahAbAho vatsa chitrA~NgadAtmaja .
sadR^isha.n karma te dR^iShTvA prItimAnasmi putraka .. 25..\\
vimu~nchAmyeSha bANA.nste putra yuddhe sthiro bhava .
ityevamuktvA nArAchairabhyavarShadamitrahA .. 26..\\
tAnsa gANDIvanirmuktAnvajrAshanisamaprabhAn .
nArAchairachchhinadrAjA sarvAneva tridhA tridhA .. 27..\\
tasya pArthaH sharairdivyairdhvaja.n hemapariShkR^itam .
suvarNatAlapratima.n kShureNApAharadrathAt .. 28..\\
hayAMshchAsya mahAkAyAnmahAvegaparAkramAn .
chakAra rAGYo nirjIvAnprahasanpANDavarShabhaH .. 29..\\
sa rathAdavatIryAshu rAjA paramakopanaH .
padAtiH pitara.n kopAdyodhayAmAsa pANDavam .. 30..\\
samprIyamANaH pANDUnAmR^iShabhaH putra vikramAt .
nAtyarthaM pIDayAmAsa putra.n vajradharAthamaH .. 31..\\
sa hanyamAno vimukhaM pitaraM babhru vAhanaH .
sharairAshIviShAkAraiH punarevArdayadbalI .. 32..\\
tataH sa bAlyAtpitara.n vivyAdha hR^idi patriNA .
nishitena supu~Nkhena balavadbabhru vAhanaH .. 33..\\
sa bANastejasA dIpto jvalanniva hutAshanaH .
vivesha pANDava.n rAjanmarma bhittvAtiduHkha kR^it .. 34..\\
sa tenAtibhR^isha.n viddhaH putreNa kurunandanaH .
mahI.n jagAma mohArtastato rAjandhana~njayaH .. 35..\\
tasminnipatite vIre kauravANA.n dhurandhare .
so.api moha.n jagAmAshu tatashchitrA~NgadA sutaH .. 36..\\
vyAyamya sa.nyuge rAjA dR^iShTvA cha pitara.n hatam .
pUrvameva cha bANaughairgADhaviddho.arjunena saH .. 37..\\
bhartAraM nihata.n dR^iShTvA putraM cha patitaM bhuvi .
chitrA~NgadA paritrastA pravivesha raNAjiram .. 38..\\
shokasantapta hR^idayA rudatI sA tataH shubhA .
maNipUra patermAtA dadarsha nihataM patim .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 79}
v
tato babu vidhaM bhIrurvilapya kamalekShaNA .
mumoha duHkhAddurdharShA nipapAta cha bhUtale .. 1..\\
pratilabhya cha sA sa~nj~nA.n devI divyavapurdharA .
ulUpIM pannagasutA.n dR^iShTveda.n vAkyamabravIt .. 2..\\
ulUpi pashya bhartAra.n shayAnaM nihataM raNe .
tvatkR^ite mama putreNa bAlena samiti~njayam .. 3..\\
nanu tvamArye dharmaGYA nanu chAsi pativratA .
yattvatkR^ite.ayaM patitaH patiste nihato raNe .. 4..\\
ki.n tu sarvAparAdho.aya.n yadi te.adya dhana~njayaH .
kShamasva yAchyamAnA me sa~njIvaya dhana~njayam .. 5..\\
nanu tvamArye dharmaGYA trailokyaviditA shubhe .
yadghAtayitvA bhartAraM puteNeha na shochasi .. 6..\\
nAha.n shochAmi tanayaM nihataM pannagAtmaje .
patimeva tu shochAmi yasyAtithyamida.n kR^itam .. 7..\\
ityuktvA sA tadA devImulUpIM pannagAtmajAm .
bhartAramabhigamyedamityuvAcha yashasvinI .. 8..\\
uttiShTha kurumukhyasya priyakAmamama priya .
ayamashvo mahAbAho mayA te parimokShitaH .. 9..\\
nanu nAma tvayA vIradharmarAjasya yaGYiyaH .
ayamashvo.anusartavyaH sa sheShe kiM mahItale .. 10..\\
tvayi prANAH samAyattAH kurUNA.n kurunandana .
sa kasmAtprANado.anyeShAM prANAnsantyaktavAnasi .. 11..\\
ulUpi sAdhu sampashya bhartAraM nihata.n raNe .
putra.n chaina.n samutsAhya ghAtayitvA na shochasi .. 12..\\
kAma.n svapitu bAlo.ayaM bhUmau pretagati.n gataH .
lohitAkSho guDAkesho vijayaH sAdhu jIvatu .. 13..\\
nAparAdho.asti subhage narANAM bahubhAryatA .
nArINA.n tu bhavatyetanmA te bhUdbuddhirIdR^ishI .. 14..\\
sakhya.n hyetatkR^ita.n dhAtrA shAshvataM chAvyayaM cha ha .
sakhya.n samabhijAnIhi satyaM sa~Ngatamastu te .. 15..\\
putreNa ghAtayitvemaM pati.n yadi na me.adya vai .
jIvanta.n darshayasyadya parityakShyAmi jIvitam .. 16..\\
sAha.n duHkhAnvitA bhIru patiputra vinAkR^itA .
ihaiva prAyamAshiShye prekShantyAste na saMshayaH .. 17..\\
ityuktvA pannagasutA.n sapatnI.n chaitravAhinI .
tataH prAyamupAsInA tUShNImAsIjjanAdhipa .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 80}
v
tathA vilapyoparatA bhartuH pAdau pragR^ihya sA .
upaviShTAbhavaddevI sochchhvAsaM putramIkShatI .. 1..\\
tataH sa~nj~nAM punarlabdhvA sa rAjA babhru vAhanaH .
mAtara.n tAmathAlokya raNabhUmAvathAvravIt .. 2..\\
ito duHkhatara.n kiM nu yanme mAtA sukhaidhitA .
bhUmau nipatita.n vIramanushete mR^itaM patim .. 3..\\
nihantAra.n raNe.arINAM sarvashastrabhR^itAM varam .
mayA vinihata.n sa~Nkhye prekShate durmaraM bata .. 4..\\
aho.asyA hR^idaya.n devyA dR^iDha.n yanna vidIryate .
vyUDhoraskaM mahAbAhuM prekShantyA nihataM patim .. 5..\\
durmaraM puruSheNeha manye hyadhvanyanAgate .
yatra nAhaM na me mAtA viprayujyeta jIvitAt .. 6..\\
aho dhikkuruvIrasya hyuraH stha.n kA~nchanaM bhuvi .
vyapaviddha.n hatasyeha mayA putreNa pashyata .. 7..\\
bho bho pashyata me vIraM pitaraM brAhmaNA bhuvi .
shayAna.n vIrashayane mayA putreNa pAtitam .. 8..\\
brAhmaNAH kurumukhyasya prayuktA hayasAriNaH .
kurvantu shAntikA.n tvadya raNe yo.ayaM mahAhataH .. 9..\\
vyAdishantu cha ki.n viprAH prAyashchittamihAdya me .
sunR^isha.nsasya pApasya pitR^ihantU raNAjire .. 10..\\
dushcharA dvAdasha samA hatvA pitaramadya vai .
mameha sunR^isha.nsasya sa.nvItasyAsya charmaNA .. 11..\\
shiraH kapAle chAsyaiva bhu~njataH pituradya me .
prAyashchitta.n hi nAstyanyaddhatvAdya pitaraM mama .. 12..\\
pashya nAgottama sute bhartAraM nihataM mayA .
kR^itaM priyaM mayA te.adya nihatya samare.arjunam .. 13..\\
so.ahamapyadya yAsyAmi gatiM pitR^iniShevitAm .
na shaknomyAtmanAtmAnamaha.n dhArayitu.n shubhe .. 14..\\
sA tvaM mayi mR^ite mAtastathA gANDIvadhanvini .
bhava prItimatI devi satyenAtmAnamAlabhe .. 15..\\
ityuktvA sa tadA rAjA duHkhashokasamAhataH .
upaspR^ishya mahArAja duHkhAdvachanamabravIt .. 16..\\
shR^iNvantu sarvabhUtAni sthAvarANi charANi cha .
tva.n cha mAtaryathAsatyaM bravImi bhujagottame .. 17..\\
yadi nottiShThati jayaH pitA me bharatarShabhaH .
asminneva raNoddeshe shoShayiShye kalevaram .. 18..\\
na hi me pitara.n hatvA niShkR^itirvidyate kva chit .
narakaM pratipatsyAmi dhruva.n guru vadhArditaH .. 19..\\
vIra.n hi kShatriyaM hatvA goshatena pramuchyate .
pitara.n tu nihatyaivaM dustarA niShkR^itirmayA .. 20..\\
eSha hyeko mahAtejAH pANDuputro dhana~njayaH .
pitA cha mama dharmAtmA tasya me niShkR^itiH kR^itaH .. 21..\\
ityevamuktvA nR^ipate dhana~njaya suto nR^ipaH .
upaspR^ishyAbhavattUShNIM prAyopeto mahAmatiH .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 81}
v
prAyopaviShTe nR^ipatau maNipUreshvare tadA .
pitR^ishokasamAviShTe saha mAtrA parantapa .. 1..\\
ulUpI chintayAmAsa tadA sa~njIvanaM maNim .
sa chopAtiShThata tadA pannagAnAM parAyaNam .. 2..\\
ta.n gR^ihItvA tu kauravya nAgarAjapateH sutA .
manaH prahlAdanI.n vAchaM sainikAnAmathAbravIt .. 3..\\
uttiShTha mA.n shuchaH putra naiSha jiShNustvayA hataH .
ajeyaH puruShaireSha devairvApi sa vAsavaiH .. 4..\\
mayA tu mohinI nAma mAyaiShA samprayojitA .
priyArthaM puruShendrasya pituste.adya yashasvinaH .. 5..\\
jiGYAsurhyeSha vai putrabalasya tava kauravaH .
sa~NgrAme yudhyato rAjannAgataH paravIrahA .. 6..\\
tasmAdasi mayA putra yuddhArthaM parichoditaH .
mA pApamAtmanaH putra sha~NkethAstvaNvapi prabho .. 7..\\
R^iShireSha mahAtejAH puruShaH shAshvato.avyayaH .
naina.n shakto hi sa~NgrAme jetuM shakro.api putraka .. 8..\\
aya.n tu me maNirdivyaH samAnIto vishAM pate .
mR^itAnmR^itAnpannagendrAnyo jIvayati nityadA .. 9..\\
etamasyorasi tva.n tu sthApayasva pituH prabho .
sa~njIvitaM punaH putra tato draShTAsi pANDavam .. 10..\\
ityuktaH sthApayAmAsa tasyorasi maNi.n tadA .
pArthasyAmita tejAH sa pituH snehAdapAka kR^it .. 11..\\
tasminnyaste maNau vIra jiShNurujjIvitaH prabhuH .
suptotthita ivottasthau mR^iShTalohita lochanaH .. 12..\\
tamutthitaM mahAtmAna.n labdhasa~nj~naM manasvinam .
samIkShya pitara.n svasthaM vavande babhru vAhanaH .. 13..\\
utthite puruShavyAghre punarlakShmIvati prabho .
divyAH sumanasaH puNyA vavR^iShe pAkashAsanaH .. 14..\\
anAhatA dundubhayaH praNedurmeghanisvanAH .
sAdhu sAdhviti chAkAshe babhUva sumahAsvanaH .. 15..\\
utthAya tu mahAbAhuH paryAshvasto dhana~njayaH .
babhru vAhanamAli~Ngya samAjighrata mUrdhani .. 16..\\
dadarsha chAvidUre.asya mAtara.n shokakarshitAm .
ulUpyA saha tiShThantI.n tato.apR^ichchhaddhana~njayaH .. 17..\\
kimida.n lakShyate sarvaM shokavismaya harShavat .
raNAjiramamitraghna yadi jAnAsi sha.nsa me .. 18..\\
jananI cha kimartha.n te raNabhUmimupAgatA .
nAgendra duhitA cheyamulUpI kimihAgatA .. 19..\\
jAnAmyahamida.n yuddha.n tvayA madvachanAtkR^itam .
strINAmAgamane hetumahamichchhAmi veditum .. 20..\\
tamuvAcha tataH pR^iShTo maNipUra patistadA .
prasAdya shirasA vidvAnulUpI pR^ichchhyatAm iti .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 82}
arjuna
kimAgamanakR^itya.n te kauravya kulanandini .
maNipUra patermAtustathaiva cha raNAjire .. 1..\\
kachchitkushalakAmAsi rAGYo.asya bhujagAtmaje .
mama vA cha~nchalApA~Nge kachchittva.n shubhamichchhasi .. 2..\\
kachchitte pR^ithula shroNinApriya.n shubhadarshane .
akArShamahamaGYAnAdaya.n vA babhru vAhanaH .. 3..\\
kachchichcha rAjaputrI te sapatnI chaitravAhinI .
chitrA~NgadA varArohA nAparAdhyati ki.n chana .. 4..\\
tamuvAchoraga paterduhitA prahasantyatha .
na me tvamaparAddho.asi na nR^ipo babhru vAhanaH .
na janitrI tathAsyeyaM mama yA preShyavatsthitA .. 5..\\
shrUyatA.n yadyathA chedaM mayA sarvaM vicheShTitam .
na me kopastvayA kAryaH shirasA tvAM prasAdaye .. 6..\\
tvatprItyartha.n hi kauravya kR^itametanmayAnagha .
yattachchhR^iNu mahAbAho nikhilena dhana~njaya .. 7..\\
mahAbhArata yuddhe yattvayA shAntanavo nR^ipaH .
adharmeNa hataH pArtha tasyaiShA niShkR^itiH kR^itA .. 8..\\
na hi bhIShmastvayA vIra yudhyamAno nipAtitaH .
shikhaNDinA tu sa.nsaktastamAshritya hatastvayA .. 9..\\
tasya shAntimakR^itvA tu tyajestva.n yadi jIvitam .
karmaNA tena pApena patethA niraye dhruvam .. 10..\\
eShA tu vihitA shAntiH putrAdyAM prAptavAnasi .
vasubhirvasudhA pAla ga~NgayA cha mahAmate .. 11..\\
purA hi shrutametadvai vasubhiH kathitaM mayA .
ga~NgAyAstIramAgamya hate shAntanave nR^ipe .. 12..\\
Aplutya devA vasavaH sametya cha mahAnadIm .
idamUchurvacho ghoraM bhAgIrathyA mate tadA .. 13..\\
eSha shAntanavo bhIShmo nihataH savyasAchinA .
ayudhyamAnaH sa~NgrAme sa.nsakto.anyena bhAmini .. 14..\\
tadanenAbhiSha~NgeNa vayamapyarjuna.n shubhe .
shApena yojayAmeti tathAstviti cha sAbravIt .. 15..\\
tadahaM piturAvedya bhR^ishaM pravyathitendriyA .
abhava.n sa cha tachchhrutvA viShAdamagamatparam .. 16..\\
pitA tu me vasUngatvA tvadartha.n samayAchata .
punaH punaH prasAdyainA.nsta evamidamabruvan .. 17..\\
punastasya mahAbhAga maNipUreshvaro yuvA .
sa ena.n raNamadhya sthaM sharaiH pAtayitA bhuvi .. 18..\\
eva.n kR^ite sa nAgendra muktashApo bhaviShyati .
gachchheti vasubhishchokto mama cheda.n shasha.nsa saH .. 19..\\
tachchhrutvA tvaM mayA tasmAchchhApAdasi vimokShitaH .
na hi tvA.n devarAjo.api samareShu parAjayet .. 20..\\
AtmA putraH smR^itastasmAttenehAsi parAjitaH .
nAtra doSho mama mataH katha.n vA manyase vibho .. 21..\\
ityevamukto vijayaH prasannAtmAbravIdidam .
sarvaM me supriya.n devi yadetatkR^itavatyasi .. 22..\\
ityuktvAthAbravItputraM maNipUreshvara.n jayaH .
chitrA~NgadAyAH shR^iNvantyAH kauravya duhitustathA .. 23..\\
yudhiShThirasyAshvamedhaH parA.n chaitrIM bhaviShyati .
tatrAgachchheH sahAmAtyo mAtR^ibhyA.n sahito nR^ipa .. 24..\\
ityevamuktaH pArthena sa rAjA babhru vAhanaH .
uvAcha pitara.n dhImAnidamasrAvilekShaNaH .. 25..\\
upayAsyAmi dharmaGYa bhavataH shAsanAdaham .
ashvamedhe mahAyaGYe dvijAtipariveShakaH .. 26..\\
mama tvanugrahArthAya pravishasva pura.n svakam .
bhAryAbhyA.n saha shatrughna mA bhUtte.atra vichAraNA .. 27..\\
uShitveha vishalyastva.n sukhaM sve veshmani prabho .
punarashvAnugamana.n kartAsi jayatA.n vara .. 28..\\
ityuktaH sa tu putreNa tadA vAnaraketanaH .
smayanprovAcha kaunteyastadA chitrA~NgadA sutam .. 29..\\
vidita.n te mahAbAho yathA dikShAM charAmyaham .
na sa tAvatpraveShkyAmi pura.n te pR^ithulochana .. 30..\\
yathAkAmaM prayAtyeSha yaGYiyashcha tura~NgamaH .
svasti te.astu gamiShyAmi na sthAna.n vidyate mama .. 31..\\
sa tatra vidhivattena pUjitaH pAkashAsaniH .
bhAryAbhyAmabhyanuGYAtaH prAyAdbharatasattamaH .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 83}
v
sa tu vAjI samudrAntAM paryetya pR^ithivImimAm .
nivR^itto.abhimukho rAjanyena nAgAhvayaM puram .. 1..\\
anugachchhaMshcha tejasvI nivR^itto.atha kirITabhR^it .
yadR^ichchhayA samApede pura.n rAjagR^iha.n tadA .. 2..\\
tamabhyAshagata.n rAjA jarAsandhAtmajAtmajaH .
kShatradharme sthito vIraH samarAyAjuhAva ha .. 3..\\
tataH purAtsa niShkramya rathI dhanvI sharI talI .
meghasandhiH padAti.n taM dhana~njayamupAdravat .. 4..\\
AsAdya cha mahAtejA meghasandhirdhana~njayam .
bAlabhAvAnmahArAja provAchedaM na kaushalAt .. 5..\\
kimaya.n chAryate vAjI strImadhya iva bhArata .
hayamena.n hariShyAmi prayatasva vimokShaNe .. 6..\\
adattAnunayo yuddhe yadi tvaM pitR^ibhirmama .
kariShyAmi tavAtithyaM praharapraharAmi vA .. 7..\\
ityuktaH pratyuvAchainaM pANDavaH prahasanniva .
vighnakartA mayA vArya iti me vratamAhitam .. 8..\\
bhrAtrA jyeShThena nR^ipate tavApi vidita.n dhruvam .
praharasva yathAshakti na manyurvidyate mama .. 9..\\
ityuktaH prAharatpUrvaM pANDavaM magadheshvaraH .
kira~nsharasahasrANi varShANIva sahasradR^ik .. 10..\\
tato gANDIvabhR^ichchhUro gANDIvapreShitaiH sharaiH .
chakAra moghA.nstAnbANAnayatnAdbharatarShabha .. 11..\\
sa mogha.n tasya bANaughaM kR^itvA vAnaraketanaH .
sharAnmumocha jvalitAndIptAsyAniva pannagAn .. 12..\\
dhvaje patAkA daNDeShu rathayantre hayeShu cha .
anyeShu cha rathA~NgeShu na sharIre na sArathau .. 13..\\
sa.nrakShyamANaH pArthena sharIre phalgunasya ha .
manyamAnaH svavIrya.n tanmAgadhaH prAhiNochchharAn .. 14..\\
tato gANDIvabhR^ichchhUro mAgadhena samAhataH .
babhau vAsantika iva palAshaH puShpito mahAn .. 15..\\
avadhyamAnaH so.abhyaghnanmAgadhaH pANDavarShabham .
tena tasthau sa kauravya lokavIrasya darshane .. 16..\\
savyasAchI tu sa~Nkruddho vikR^iShya balavaddhanuH .
hayAMshchakAra nirdehAnsAratheshcha shiro.aharat .. 17..\\
dhanushchAsya mahachchitra.n kShureNa prachakarta ha .
hastAvApaM patAkA.n cha dhvajaM chAsya nyapAtayat .. 18..\\
sa rAjA vyathito vyashvo vidhanurhatasArathiH .
gadAmAdAya kaunteyamabhidudrAva vegavAn .. 19..\\
tasyApatata evAshu gadA.n hemapariShkR^itAm .
sharaishchakarta bahudhA bahubhirgR^idhravAjitaiH .. 20..\\
sA gadA shakalIbhUtA vishIrNamaNibandhanA .
vyAlI nirmuchyamAneva papAtAsya sahasradhA .. 21..\\
viratha.n ta.n vidhanvAnaM gadayA parivarjitam .
naichchhattADayitu.n dhImAnarjunaH samarAgraNIH .. 22..\\
tata ena.n vimanasa.n kShatradharme samAsthitam .
sAntvapUrvamida.n vAkyamabravItkapiketanaH .. 23..\\
paryAptaH kShatradharmo.aya.n darshitaH putra gamyatAm .
bahvetatsamare karma tava bAlasya pArthiva .. 24..\\
yudhiShThirasya sandesho na hantavyA nR^ipA iti .
tena jIvasi rAja.nstvamaparAddho.api me raNe .. 25..\\
iti matvA sa chAtmAnaM pratyAdiShTa.n sma mAgadhaH .
tathyamityavagamyainaM prA~njaliH pratyapUjayat .. 26..\\
tamarjunaH samAshvAsya punarevedamabravIt .
AgantavyaM parA.n chaitrImashvamedhe nR^ipasya naH .. 27..\\
ityuktaH sa tathetyuktvA pUjayAmAsa ta.n hayam .
phalguna.n cha yudhA.n shreShThaM vidhivatsahadevajaH .. 28..\\
tato yatheShTamagamatpunareva sa kesarI .
tataH samudratIreNa va~NgAnpuNDrAnsa keralAn .. 29..\\
tatra tatra cha bhUrINi mechchha sainyAnyanekashaH .
vijigye dhanuShA rAjangANDIvena dhana~njayaH .. 30..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 84}
v
mAgadhenArchito rAjanpANDavaH shvetavAhanaH .
dakShiNA.n dishamAsthAya chArayAmAsa ta.n hayam .. 1..\\
tataH sa punarAvR^itya hayaH kAmacharo balI .
AsasAda purI.n ramyA.n chedInAM shuktisAhvayAm .. 2..\\
sharabheNArchitastatra shishupAlAtmajena saH .
yuddhapUrveNa mAnena pUjayA cha mahAbalaH .. 3..\\
tatrArchito yayau rAja.nstadA sa turagottamaH .
kAshInandhrAnkosalAMshcha kirAtAnatha ta~NganAn .. 4..\\
tatra pUjA.n yathAnyAyaM pratigR^ihya sa pANDavaH .
punarAvR^itya kaunteyo dashArNAnagamattadA .. 5..\\
tatra chitrA~Ngado nAma balavAnvasudhAdhipaH .
tena yuddhamabhUttasya vijayasyAti bhairavam .. 6..\\
ta.n chApi vashamAnIya kirITI puruSharShabhaH .
niShAdarAGYo viShayamekalavyasya jagmivAn .. 7..\\
ekalavya sutashchaina.n yuddhena jagR^ihe tadA .
tatashchakre niShAdaiH sa sa~NgrAma.n romaharShaNam .. 8..\\
tatastamapi kaunteyaH samareShvaparAjitaH .
jigAya samare vIro yaGYavighnArthamudyatam .. 9..\\
sa ta.n jitvA mahArAja naiShAdiM pAkashAsaniH .
architaH prayayau bhUyo dakShiNa.n salilArNavam .. 10..\\
tatrApi draviDairandhrai raidrairmAhiShakairapi .
tathA kolla gireyaishcha yuddhamAsItkirITinaH .. 11..\\
turagasya vashenAtha surAShTrAnabhito yayau .
gokarNamapi chAsAdya prabhAsamapi jagmivAn .. 12..\\
tato dvAravatI.n ramyAM vR^iShNivIrAbhirakShitAm .
AsasAda yahaH shrImAnkururAjasya yaGYiyaH .. 13..\\
tamunmathya hayashreShTha.n yAdavAnA.n kumArakAH .
prayayustA.nstadA rAjannugraseno nyavArayat .. 14..\\
tataH puryA viniShkramya vR^iShNyandhakapatistadA .
sahito vasudevena mAtulena kirITinaH .. 15..\\
tau sametya kurushreShTha.n vidhivatprItipUrvakam .
parayA bharatashreShThaM pUjayA samavasthitau .
tatastAbhyAmanuGYAto yayau yena hayo gataH .. 16..\\
tataH sa pashchima.n desha.n samudrasya tadA hayaH .
krameNa vyacharatsphIta.n tataH pa~nchanada.n yayau .. 17..\\
tasmAdapi sa kauravya gAndhAraviShaya.n hayaH .
vichachAra yathAkAma.n kaunteyAnugatastadA .. 18..\\
tatra gAndhArarAjena yuddhamAsInmahAtmanaH .
ghora.n shakuniputreNa pUrvavairAnusAriNA .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 85}
v
shakunestu suto vIro gAndhArANAM mahArathaH .
prayudyayau guDAkesha.n sainyena mahatA vR^itaH .
hastyashvarathapUrNena patAkAdhvajamAlinA .. 1..\\
amR^iShyamANAste yodhA nR^ipateH shakunervadham .
abhyayuH sahitAH pArthaM pragR^ihItasharAsanAH .. 2..\\
tAnuvAcha sa dharmAtmA bIbhatsuraparAjitaH .
yudhiShThirasya vachanaM na cha te jagR^ihurhitam .. 3..\\
vAryamANAstu pArthena sAntvapUrvamamarShitAH .
parivArya haya.n jagmustatashchukrodha pANDavaH .. 4..\\
tataH shirA.nsi dIptAgraisteShA.n chichchheda pANDavaH .
kShurairgANDIvanirmuktairnAtiyatnAdivArjunaH .. 5..\\
te vadhyamAnAH pArthena hayamutsR^ijya sambhramAt .
nyavartanta mahArAja sharavarShArditA bhR^isham .. 6..\\
vitudyamAnastaishchApi gAndhAraiH pANDavarShabhaH .
AdishyAdishya tejasvI shirA.nsyeShAM nyapAtayat .. 7..\\
vadhyamAneShu teShvAjau gAndhAreShu samantataH .
sa rAjA shakuneH putraH pANDavaM pratyavArayat .. 8..\\
ta.n yudhyamAnaM rAjAna.n kShatradharme vyavasthitam .
pArtho.abravInna me vadhyA rAjAno rAjashAsanAt .
ala.n yuddhena te vIra na te.astyadya parAjayaH .. 9..\\
ityuktastadanAdR^itya vAkyamaGYAnamohitaH .
sa shakrasamakarmANamavAkirata sAyakaiH .. 10..\\
tasya pArthaH shirastrANamardhachandreNa patriNA .
apAharadasambhrAnto jayadrathashiro yathA .. 11..\\
taddR^iShTvA vismaya.n jagmurgAndhArAH sarva eva te .
ichchhatA tena na hato rAjetyapi cha te viduH .. 12..\\
gAndhArarAjaputrastu palAyanakR^itakShaNaH .
babhau taireva sahitastrastaiH kShudramR^igairiva .. 13..\\
teShA.n tu tarasA pArthastatraiva paridhAvatAm .
vijahArottamA~NgAni bhallaiH saMnataparvabhiH .. 14..\\
uchchhritA.nstu bhujAnke chinnAbudhyanta sharairhR^itAn .
sharairgANDIvanirmuktaiH pR^ithubhiH pArtha choditaiH .. 15..\\
sambhrAntanaranAgAshvamatha tadvidrutaM balam .
hatavidhvastabhUyiShThamAvartata muhurmuhuH .. 16..\\
na hyadR^ishyanta vIrasya ke chidagre.agryakarmaNaH .
ripavaH pAtyamAnA vai ye saheyurmahAsharAn .. 17..\\
tato gAndhArarAjasya mantrivR^iddha puraHsarA .
jananI niryayau bhItA puraskR^ityArghyamuttamam .. 18..\\
sA nyavArayadavyagrA taM putra.n yuddhadurmadam .
prasAdayAmAsa cha ta.n jiShNumakliShTakAriNam .. 19..\\
tAM pUjayitvA kaunteyaH prasAdamakarottadA .
shakuneshchApi tanaya.n sAntvayannidamabravIt .. 20..\\
na me priyaM mahAbAho yatte buddhiriya.n kR^itA .
pratiyoddhumamitraghna bhrAtaiva tvaM mamAnagha .. 21..\\
gAndhArIM mAtara.n smR^itvA dhR^itarAShTra kR^itena cha .
tena jIvasi rAja.nstvaM nihatAstvanugAstava .. 22..\\
maivaM bhUH shAmyatA.n vairaM mA te bhUdbuddhirIdR^ishI .
AgantavyaM parA.n chaitrImashvamedhe nR^ipasya naH .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 86}
v
ityuktvAnuyayau pArtho haya.n taM kAmachAriNam .
nyavartata tato vAjI yena nAgAhvayaM puram .. 1..\\
taM nivR^itta.n tu shushrAva chAreNaiva yudhiShThiraH .
shrutvArjuna.n kushalina.n sa cha hR^iShTamanAbhavat .. 2..\\
vijayasya cha tatkarma gAndhAraviShaye tadA .
shrutvAnyeShu cha desheShu sa suprIto.abhavannR^ipaH .. 3..\\
etasminneva kAle tu dvAdashIM mAghapAkShikIm .
iShTa.n gR^ihItvA nakShatraM dharmarAjo yudhiShThiraH .. 4..\\
samAnAyya mahAtejAH sarvAnbhrAtR^InmahAmanAH .
bhIma.n cha nakulaM chaiva sahadevaM cha kauravaH .. 5..\\
provAcheda.n vachaH kAle tadA dharmabhR^itAM varaH .
Amantya vadatA.n shreShTho bhImaM bhImaparAkramam .. 6..\\
AyAti bhImasenAsau sahAshvena tavAnujaH .
yathA me puruShAH prAhurye dhana~njaya sAriNaH .. 7..\\
upasthitashcha kAlo.ayamabhito vartate hayaH .
mAghI cha paurNamAsIyaM mAsaH sheSho vR^ikodara .. 8..\\
tatprasthApyantu vidvA.nso brAhmaNA vedapAragAH .
vAjimedhArtha siddhyartha.n deshaM pashyantu yaGYiyam .. 9..\\
ityuktaH sa tu tachchakre bhImo nR^ipatishAsanam .
hR^iShTaH shrutvA narapaterAyAnta.n savyasAchinam .. 10..\\
tato yayau bhImasenaH prAGYaiH sthapatibhiH saha .
brAhmaNAnagrataH kR^itvA kushalAnyaGYakarmasu .. 11..\\
ta.n sa shAlachaya grAmaM sampratolI viTa~Nkinam .
mApayAmAsa kauravyo yaGYavATa.n yathAvidhi .. 12..\\
sadaH sapatnI sadana.n sAgnIdhramapi chottaram .
kArayAmAsa vidhivanmaNihemavibhUShitam .. 13..\\
stambhAnkanakachitrAMshcha toraNAni bR^ihanti cha .
yaGYAyatana desheShu dattvA shuddha.n cha kA~nchanam .. 14..\\
antaHpurANi rAGYA.n cha nAnAdeshanivAsinAm .
kArayAmAsa dharmAtmA tatra tatra yathAvidhi .. 15..\\
brAhmaNAnA.n cha veshmAni nAnAdeshasameyuShAm .
kArayAmAsa bhImaH sa vividhAni hyanekashaH .. 16..\\
tathA sampreShayAmAsa dUtAnnR^ipatishAsanAt .
bhImaseno mahArAja rAGYAmakliShTakarmaNAm .. 17..\\
te priyArtha.n kurupaterAyayurnR^ipasattamAH .
ratnAnyanekAnyAdAya striyo.ashvAnAyudhAni cha .. 18..\\
teShAM nivishatA.n teShu shibireShu sahasrashaH .
nardataH sAgarasyeva shabdo divamivAspR^ishat .. 19..\\
teShAmabhyAgatAnA.n sa rAjA rAjIvalochanaH .
vyAdideshAnna pAnAni shayyAshchApyati mAnuShAH .. 20..\\
vAhanAnA.n cha vividhAH shAlAH shAlIkShu gorasaiH .
upetAH puruShavyAghra vyAdidesha sa dharmarAT .. 21..\\
tathA tasminmahAyaGYe dharmarAjasya dhImataH .
samAjagmurmunigaNA bahavo brahmavAdinaH .. 22..\\
ye cha dvijAtipravarAstatrAsanpR^ithivIpate .
samAjagmuH sa shiShyA.nstAnpatijagrAha kauravaH .. 23..\\
sarvAMshcha tAnanuyayau yAvadAvasathAditi .
svayameva mahAtejA dambha.n tyaktvA yudhiShThiraH .. 24..\\
tataH kR^itvA sthapatayaH shilpino.anye cha ye tadA .
kR^itsna.n yaGYavidhiM rAjandharmarAGYe nyavedayan .. 25..\\
tachchhrutvA dharmarAjaH sa kR^ita.n sarvamaninditam .
hR^iShTarUpo.abhavadrAjA saha bhrAtR^ibhirachyutaH .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 87}
v
tasminyaGYe pravR^itte tu vAgmino hetuvAdinaH .
hetuvAdAnbahUnprAhuH parasparajigIShavaH .. 1..\\
dadR^ishustaM nR^ipatayo yaGYasya vidhimuttamam .
devendrasyeva vihitaM bhImena kurunandana .. 2..\\
dadR^ishustoraNAnyatra shAtakumbhamayAni te .
shayyAsanavihArAMshcha subahUnratnabhUShitAn .. 3..\\
ghaTAnpAtrIH kaTAhAni kalashAnvardhamAnakAn .
na hi ki.n chidasauvarNamapashya.nstatra pArthivAH .. 4..\\
yUpAMshcha shAstrapaThitAndAravAnhemabhUShitAn .
upakL^iptAnyathAkAla.n vidhivadbhUri varchasaH .. 5..\\
sthalajA jalajA ye cha pashavaH ke chana prabho .
sarvAneva samAnItA.nstAnapashyanta te nR^ipAH .. 6..\\
gAshchaiva mahiShIshchaiva tathA vR^iddhAH striyo.api cha .
audakAni cha sattvAni shvApadAni vayA.nsi cha .. 7..\\
jarAyujAnyaNDajAni svedajAnyudbhidAni cha .
parvatAnUpa vanyAni bhUtAni dadR^ishush cha te .. 8..\\
evaM pramudita.n sarvaM pashugodhanadhAnyataH .
yaGYavATaM nR^ipA dR^iShTvA para.n vismayamAgaman .
brAhmaNAnA.n vishA.n chaiva bahu mR^iShTAnnamR^iddhimat .. 9..\\
pUrNe shatasahasre tu viprANA.n tatra bhu~njatAm .
dundubhirmeghanirghoSho muhurmuhuratADyata .. 10..\\
vinanAdAsakR^itso.atha divase divase tadA .
eva.n sa vavR^ite yaGYo dharmarAjasya dhImataH .. 11..\\
annasya bahavo rAjannutsargAH parvatopamAH .
dadhikulyAshcha dadR^ishuH sarpiShashcha hradA~njanAH .. 12..\\
jambUdvIpo hi sakalo nAnAjanapadAyutaH .
rAjannadR^ishyataikastho rAGYastasminmahAkratau .. 13..\\
tatra jAtisahasrANi puruShANA.n tatastataH .
gR^ihItvA dhanamAjagmurbahUni bharatarShabha .. 14..\\
rAjAnaH sragviNashchApi sumR^iShTamaNikuNDalAH .
paryaveShandvijAgryA.nstA~nshatasho.atha sahasrashaH .. 15..\\
vividhAnyannapAnAni puruShA ye.anuyAyinaH .
teShAM nR^ipopabhojyAni brAhmaNebhyo daduH sma te .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 88}
v
samAgatAnveda vido rAGYashcha pR^ithivIshvarAn .
dR^iShTvA yudhiShThiro rAjA bhImasenamathAbravIt .. 1..\\
upayAtA naravyAghrA ya ime jagadIshvarAH .
eteShA.n kriyatAM pUjA pUjArhA hi nareshvarAH .. 2..\\
ityuktaH sa tathA chakre narendreNa yashasvinA .
bhImaseno mahAtejA yamAbhyA.n saha bhArata .. 3..\\
athAbhyagachchhadgovindo vR^iShNibhiH sahadharmajam .
baladevaM puraskR^itya sarvaprANabhR^itA.n varaH .. 4..\\
yuyudhAnena sahitaH pradyumnena gadena cha .
nishaThenAtha sAmbena tathaiva kR^itavarmaNA .. 5..\\
teShAmapi parAM pUjA.n chakre bhImo mahAbhujaH .
vivishuste cha veshmAni ratnavanti nararShabhAH .. 6..\\
yudhiShThira samIpe tu kathAnte madhusUdanaH .
arjuna.n kathayAmAsa bahu sa~NgrAmakarshitam .. 7..\\
sa taM paprachchha kaunteyaH punaH punararindamam .
dharmarADbhrAtara.n jiShNu.n samAchaShTa jagatpatiH .. 8..\\
AgamaddvArakAvAsI mamAptaH puruSho nR^ipa .
yo.adrAkShItpANDavashreShThaM bahu sa~NgrAmakarshitam .. 9..\\
samIpe cha mahAbAhumAchaShTa cha mama prabho .
kuru kAryANi kaunteya hayamedhArtha siddhaye .. 10..\\
ityuktaH pratyuvAchaina.n dharmarAjo yudhiShThiraH .
diShTyA sa kushalI jiShNurupayAti cha mAdhava .. 11..\\
tava yatsandideshAsau pANDavAnAM balAgraNIH .
tadAkhyAtumihechchhAmi bhavatA yadunandana .. 12..\\
ityukte rAjashArdUla vR^iShNyandhakapatistadA .
provAcheda.n vacho vAgmI dharmAtmAnaM yudhiShThiram .. 13..\\
idamAha mahArAja pArtha vAkyaM naraH sa mAm .
vAchyo yudhiShThiraH kR^iShNa kAle vAkyamidaM mama .. 14..\\
AgamiShyanti rAjAnaH sarvataH kauravAnprati .
teShAmekaikashaH pUjA kAryetyetatkShama.n hi naH .. 15..\\
ityetadvachanAdrAjA viGYApyo mama mAnada .
na tadAtyayikamhi syAdyadarghyAnayane bhavet .. 16..\\
kartumarhati tadrAjA bhavAMshchApyanumanyatAm .
rAjadveShAdvinashyeyurnemA rAjanprajAH punaH .. 17..\\
idamanyachcha kaunteya vachaH sa puruSho.abravIt .
dhana~njayasya nR^ipate tanme nigadataH shR^iNu .. 18..\\
upayAsyati yaGYaM no maNipUra patirnR^ipaH .
putro mama mahAtejA dayito babhru vAhanaH .. 19..\\
taM bhavAnmadapekShArtha.n vidhivatpratipUjayet .
sa hi bhakto.anuraktash cha mama nityamiti prabho .. 20..\\
ityetadvachana.n shrutvA dharmarAjo yudhiShThiraH .
abhinandyAsya tadvAkyamida.n vachanamabravIt .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 89}
y
shrutaM priyamida.n kR^iShNa yattvamarhasi bhAShitum .
tanme.amR^itarasaprakhyaM manohlAdayate vibho .. 1..\\
bahUni kila yuddhAni vijayasya narAdhipaiH .
punarAsanhR^iShIkesha tatra tatreti me shrutam .. 2..\\
mannimitta.n hi sa sadA pArthaH sukhavivarjitaH .
atIva vijayo dhImAniti me dUyate manaH .. 3..\\
sa~ncintayAmi vArShNeya sadA kuntIsuta.n rahaH .
kiM nu tasya sharIre.asti sarvalakShaNapUjite .
aniShTa.n lakShaNa.n kR^iShNa yena duHkhAnyupAshnute .. 4..\\
atIva duHkhabhAgI sa satata.n kuntinandanaH .
na cha pashyAmi bIbhatsornindya.n gAtreShu kiM chana .
shrotavya.n chenmayaitadvai tanme vyAkhyAtumarhasi .. 5..\\
ityuktaH sa hR^iShIkesho dhyAtvA sumahadantaram .
rAjAnaM bhojarAjanyavardhano viShNurabravIt .. 6..\\
na hyasya nR^ipate ki.n chidaniShTamupalakShaye .
R^ite puruShasi.nhasya piNDike.asyAtikAyataH .. 7..\\
tAbhyA.n sa puruShavyAghro nityamadhvasu yujyate .
na hyanyadanupashyAmi yenAsau duHkhabhAgjayaH .. 8..\\
ityuktaH sa kurushreShThastathya.n kR^iShNena dhImatA .
provAcha vR^iShNishArdUlamevametaditi prabho .. 9..\\
kR^iShNA tu draupadI kR^iShNa.n tiryaksAsUyamaikShata .
pratijagrAha tasyAstaM praNaya.n chApi keshihA .
sakhyuH sakhA hR^iShIkeshaH sAkShAdiva dhana~njayaH .. 10..\\
tatra bhImAdayaste tu kuravo yAdavAstathA .
remuH shrutvA vichitrArthA dhana~njaya kathA vibho .. 11..\\
tathA kathayatAmeva teShAmarjuna sa~NkathAH .
upAyAdvachanAnmartyo vijayasya mahAtmanaH .. 12..\\
so.abhigamya kurushreShThaM namaskR^itya cha buddhimAn .
upAyAtaM naravyAghramarjunaM pratyavedayat .. 13..\\
tachchhrutvA nR^ipatistasya harShabAShpAkulekShaNaH .
priyAkhyAna nimitta.n vai dadau bahudhana.n tadA .. 14..\\
tato dvitIye divase mahA~nshabdo vyavardhata .
AyAti puruShavyAghre pANDavAnA.n durandhare .. 15..\\
tato reNuH samudbhUto vibabhau tasya vAjinaH .
abhito vartamAnasya yathochchaiH shravasastathA .. 16..\\
tatra harShakalA vAcho narANA.n shushruve.arjunaH .
diShTyAsi pArtha kushalI dhanyo rAjA yudhiShThiraH .. 17..\\
ko.anyo hi pR^ithivI.n kR^itsnAmavajitya sa pArthivAm .
chArayitvA hayashreShThamupAyAyAdR^ite.arjunam .. 18..\\
ye vyatItA mahAtmAno rAjAnaH sagadAdayaH .
teShAmapIdR^isha.n karma na kiM chidanushushruma .. 19..\\
naitadanye kariShyanti bhaviShyAH pR^ithivIkShitaH .
yattva.n kuru kulashreShTha duShkaraM kR^itavAniha .. 20..\\
ityeva.n vadatA.n teShAM nR^INAM shrutisukhA giraH .
shR^iNvanvivesha dharmAtmA phalguno yaGYasa.nstaram .. 21..\\
tato rAjA sahAmAtyaH kR^iShNashcha yadunandanaH .
dhR^itarAShTraM puraskR^itya te taM pratyudyayustadA .. 22..\\
so.abhivAdya pituH pAdau dharmarAjasya dhImataH .
bhImAdIMshchApi sampUjya paryaShvajata keshavam .. 23..\\
taiH sametyArchitastAnsa pratyarchya cha yathAvidhi .
vishashrAmAtha dharmAtmA tIra.n labdhveva pAragaH .. 24..\\
etasminneva kAle tu sa rAjA babhru vAhanaH .
mAtR^ibhyA.n sahito dhImAnkurUnabhyAjagAma ha .. 25..\\
sa sametya kurUnsarvAnsarvairtairabhinanditaH .
pravivesha pitAmahyAH kuntyA bhavanamuttamam .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 90}
v
sa pravishya yathAnyAyaM pANDavAnAM niveshanam .
pitAmahImabhyavadatsAmnA paramavalgunA .. 1..\\
tathA chitrA~NgadA devI kauravyasyAtmajApi cha .
pR^ithA.n kR^iShNAM cha sahite vinayenAbhijagmatuH .
subhadrA.n cha yathAnyAya.n yAshchAnyAH kuru yoShitaH .. 2..\\
dadau kuntI tatastAbhyA.n ratnAni vividhAni cha .
draupadI cha subhadrA cha yAshchApyanyA daduH striyaH .. 3..\\
UShatustatra te devyau mahArhashayanAsane .
supUjite svaya.n kuntyA pArthasya priyakAmyayA .. 4..\\
sa cha rAjA mahAvIryaH pUjito babhru vAhanaH .
dhR^itarAShTraM mahIpAlamupatasthe yathAvidhi .. 5..\\
yudhiShThira.n cha rAjAnaM bhImAdIMshchApi pANDavAn .
upagamya mahAtejA vinayenAbhyavAdayat .. 6..\\
sa taiH premNA pariShvaktaH pUjitashcha yathAvidhi .
dhana.n chAsmai dadurbhUri prIyamANA mahArathAH .. 7..\\
tathaiva sa mahIpAlaH kR^iShNa.n chakragadAdharam .
pradyumna iva govinda.n vinayenopatasthivAn .. 8..\\
tasmai kR^iShNo dadau rAGYe mahArhamabhipUjitam .
ratha.n hemapariShkAra.n divyAshvayujamuttamam .. 9..\\
dharmarAjashcha bhImashcha yamajau phalgunastathA .
pR^ithakpR^ithagatIvainaM mAnArha.n samapUjayan .. 10..\\
tatastR^itIye divase satyavatyAH suto muniH .
yudhiShThira.n samabhyetya vAgmI vachanamabravIt .. 11..\\
adya prabhR^iti kaunteya yajasva samayo hi te .
muhUrto yaGYiyaH prAptashchodayanti cha yAjakAH .. 12..\\
ahIno nAma rAjendra kratuste.aya.n vikalpavAn .
bahutvAtkA~nchanasyAsya khyAto bahusuvarNakaH .. 13..\\
evameva mahArAja dakShiNA.n triguNAM kuru .
tritva.n vrajatu te rAjanbrAhmaNA hyatra kAraNam .. 14..\\
trInashvamedhAnatra tva.n samprApya bahu dakShiNAn .
GYAtivadhyA kR^itaM pApaM prahAsyasi narAdhipa .. 15..\\
pavitraM parama.n hyetatpAvanAnA.n cha pAvanam .
yadashvamedhAvabhR^ithaM prApsyase kurunandana .. 16..\\
ityuktaH sa tu tejasvI vyAsenAmita tejasA .
dIkShA.n vivesha dharmAtmA vAjimedhAptaye tadA .
narAdhipaH prAyajata vAjimedhaM mahAkratum .. 17..\\
tatra veda vido rAjaMshchakruH karmANi yAjakAH .
parikramantaH shAstraGYA vidhivatsAdhu shikShitAH .. 18..\\
na teShA.n skhalita.n tatra nAsIdapahutaM tathA .
kramayukta.n cha yuktaM cha chakrustatra dvijarShabhAH .. 19..\\
kR^itvA pravargya.n dharmaGYA yathAvaddvijasattamAH .
chakruste vidhivadrAja.nstathaivAbhiShava.n dvijAH .. 20..\\
abhiShUya tato rAjansoma.n somapa sattamAH .
savanAnyAnupUrvyeNa chakruH shAstrAnusAriNaH .. 21..\\
na tatra kR^ipaNaH kashchinna daridro babhUva ha .
kShudhito duHkhito vApi prAkR^ito vApi mAnavaH .. 22..\\
bhojanaM bhojanArthibhyo dApayAmAsa nityadA .
bhImaseno mahAtejAH satata.n rAjashAsanAt .. 23..\\
sa.nstare kushalAshchApi sarvakarmANi yAjakAH .
divase divase chakruryathAshAstrArthachakShuShaH .. 24..\\
nAShada~NgavidatrAsItsadasyastasya dhImataH .
nAvrato nAnupAdhyAyo na cha vAdAkShamo dvijaH .. 25..\\
tato yUpochchhraye prApte ShadbailvAnbharatarShabha .
khAdirAnbilvasamitA.nstAvataH sarvavarNinaH .. 26..\\
devadAru mayau dvau tu yUpau kurupateH kratau .
shleShmAtakamaya.n chaika.n yAjakAH samakArayan .. 27..\\
shobhArtha.n chAparAnyUpAnkA~nchanAnpuruSharShabha .
sa bhImaH kArayAmAsa dharmarAjasya shAsanAt .. 28..\\
te vyarAjanta rAjarShe vAsobhirupashobhitAH .
narendrAbhigatA devAnyathA saptarShayo divi .. 29..\\
iShTakAH kA~nchanIshchAtra chayanArtha.n kR^itAbhavan .
shushubhe chayana.n tatra dakShasyeva prajApateH .. 30..\\
chatushchityaH sa tasyAsIdaShTAdasha karAtmakaH .
sa rukmapakSho nichitastriguNo garuDAkR^itiH .. 31..\\
tato niyuktAH pashavo yathAshAstraM manIShibhiH .
ta.n taM deva.n samuddishya pakShiNaH pashavash cha ye .. 32..\\
R^iShabhAH shAstrapaThitAstathA jalacharAsh cha ye .
sarvA.nstAnabhyaju~nja.nste tatrAgnichayakarmaNi .. 33..\\
yUpeShu niyata.n chAsItpashUnAM trishataM tathA .
ashvaratnottara.n rAGYaH kaunteyasya mahAtmanaH .. 34..\\
sa yaGYaH shushubhe tasya sAkShAddevarShisa~NkulaH .
gandharvagaNasa~NkIrNaH shobhito.apsarasA.n gaNaiH .. 35..\\
sa kiM puruShagItaishcha kiMnarairupashobhitaH .
siddhavipra nivAsaishcha samantAdabhisa.nvR^itaH .. 36..\\
tasminsadasi nityAstu vyAsa shiShyA dvijottamAH .
sarvashAstrapraNetAraH kushalA yaGYakarmasu .. 37..\\
nAradashcha babhUvAtra tumburushcha mahAdyutiH .
vishvAvasushchitrasenastathAnye gItakovidAH .. 38..\\
gandharvA gItakushalA nR^itteShu cha vishAradAH .
ramayanti sma tAnviprAnyaGYakarmAntareShvatha .. 39..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 91}
v
shamayitvA pashUnanyAnvidhivaddvijasattamAH .
turaga.n ta.n yathAshAstramAlabhanta dvijAtayaH .. 1..\\
tataH sa~nj~nApya turaga.n vidhivadyAjakarShabhAH .
upasa.nveshayanrAja.nstatastA.n drupadAtmajAm .
kalAbhistisR^ibhI rAjanyathAvidhi manasvinIm .. 2..\\
uddhR^itya tu vapA.n tasya yathAshAstraM dvijarShabhAH .
shrapayAmAsuravyagrAH shAstravadbharatarShabha .. 3..\\
ta.n vapA dhUmagandha.n tu dharmarAjaH sahAnujaH .
upAjighradyathAnyAya.n sarvapApmApaha.n tadA .. 4..\\
shiShTAnya~NgAni yAnyAsa.nstasyAshvasya narAdhipa .
tAnyagnau juhuvurdhIrAH samastAH ShoDashartvijaH .. 5..\\
sa.nsthApyaiva.n tasya rAGYastaM kratu.n shakra tejasaH .
vyAsaH sa shiShyo bhagavAnvardhayAmAsa taM nR^ipam .. 6..\\
tato yudhiShThiraH prAdAtsadasyebhyo yathAvidhi .
koTIsahasraM niShkANA.n vyAsAya tu vasundharAm .. 7..\\
pratigR^ihya dharA.n rAjanvyAsaH satyavatI sutaH .
abravIdbharatashreShTha.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .. 8..\\
pR^ithivI bhavatastveShA.n saMnyastA rAjasattama .
niShkrayo dIyatAM mahyaM brAhmaNA hi dhanArthinaH .. 9..\\
yudhiShThirastu tAnviprAnpratyuvAcha mahAmanAH .
bhrAtR^ibhiH sahito dhImAnmadhye rAGYAM mahAtmanAm .. 10..\\
ashvamedhe mahAyaGYe pR^ithivI dakShiNA smR^itA .
arjunena jitA seyamR^itvigbhyaH prApitA mayA .. 11..\\
vanaM pravekShye viprendro vibhajadhvaM mahImimAm .
chaturdhA pR^ithivI.n kR^itvA chAturhotra pramANataH .. 12..\\
nAhamAdAtumichchhAmi brahma svaM munisattamAH .
ida.n hi me mataM nityaM bhrAtR^INA.n cha mamAnaghAH .. 13..\\
ityuktavati tasmi.nste bhrAtaro draupadI cha sA .
evametaditi prAhustadabhUdromaharShaNam .. 14..\\
tato.antarikShe vAgAsItsAdhu sAdhviti bhArata .
tathaiva dvijasa~NghAnA.n sha.nsatAM vibabhau svanaH .. 15..\\
dvaipAyanastathoktastu punareva yudhiShThiram .
uvAcha madhye viprANAmida.n sampUjayanmuniH .. 16..\\
dattaiShA bhavatA mahya.n tAM te pratidadAmyaham .
hiraNya.n dIyatAmebhyo dvijAtibhyo dharAstu te .. 17..\\
tato.abravIdvAsudevo dharmarAja.n yudhiShThiram .
yathAha bhagavAnvyAsastathA tatkartumarhasi .. 18..\\
ityuktaH sa kurushreShThaH prItAtmA bhrAtR^ibhiH saha .
koTo koTikR^itAM prAdAddakShiNA.n triguNAM kratoH .. 19..\\
na kariShyati talloke kashchidanyo narAdhipaH .
yatkR^ita.n kuru si.nhena maruttasyAnukurvatA .. 20..\\
pratigR^ihya tu taddravya.n kR^iShNa dvaupAyanaH prabhuH .
R^itvigbhyaH pradadau vidvAMshchaturdhA vyabhajaMsh cha te .. 21..\\
pR^ithivyA niShkraya.n dattvA taddhiraNya.n yudhiShThiraH .
dhUtapApmA jitasvargo mumude bhrAtR^ibhiH saha .. 22..\\
R^itvijastamaparyanta.n suvarNanichaya.n tadA .
vyabhajanta dvijAtibhyo yathotsAha.n yathAbalam .. 23..\\
yaGYavATe tu yatki.n chiddhiraNyamapi bhUShaNam .
toraNAni cha yUpAMshcha ghaTAH pAtrIstatheShTakAH .
yudhiShThirAbhyanuGYAtAH sarva.n tadvyabhajandvijAH .. 24..\\
anantaraM brAhmaNebhyaH kShatriyA jahrire vasu .
tathA viTshUdra sa~NghAshcha tathAnye mlechchha jAtayaH .
kAlena mahatA jahrustatsuvarNa.n tatastataH .. 25..\\
tataste brAhmaNAH sarve muditA jagmurAlayAn .
tarpitA vasunA tena dharmarAGYA mahAtmanA .. 26..\\
svamaMshaM bhagavAnvyAsaH kuntyai pAdAbhivAdanAt .
pradadau tasya mahato hiraNyasya mahAdyutiH .. 27..\\
shvashurAtprItidAya.n taM prApya sA prItimAnasA .
chakAra puNya.n loke tu sumahAntaM pR^ithA tadA .. 28..\\
gatvA tvavabhR^itha.n rAjA vipApmA bhrAtR^ibhiH saha .
sabhAjyamAnaH shushubhe mahendro daivatairiva .. 29..\\
pANDavAshcha mahIpAlaiH sametaiH sa.nvR^itAstadA .
ashobhanta mahArAja grahAstArAgaNairiva .. 30..\\
rAjabhyo.api tataH prAdAdratnAni vividhAni cha .
gajAnashvAnala~NkArAnstriyo vastrANi kA~nchanam .. 31..\\
taddhanaughamaparyantaM pArthaH pArthiva maNDale .
visR^ija~nshushubhe rAjA yathA vaishravaNastathA .. 32..\\
AnAyya cha tathA vIra.n rAjAnaM babhru vAhanam .
pradAya vipula.n vitta.n gR^ihAnprasthApayattadA .. 33..\\
duHshalAyAshcha taM pautraM bAlakaM pArthivarShabha .
svarAjye pitR^ibhirgupte prItyA samabhiShechayat .. 34..\\
rAGYashchaivApi tAnsarvAnsuvibhaktAnsupUjitAn .
prasthApayAmAsa vashIkururAjo yudhiShThiraH .. 35..\\
evaM babhUva yaGYaH sa dharmarAjasya dhImataH .
bahvannadhanaratnaughaH surA maireya sAgaraH .. 36..\\
sarpiH pa~NkA hradA yatra bahavashchAnna parvatAH .
rasAlA kardamAH kulyA babhUvurbharatarShabha .. 37..\\
bhakShyaShANDava rAgANA.n kriyatAM bhujyatAm iti .
pashUnA.n vadhyatA.n chApi nAntastatra sma dR^ishyate .. 38..\\
mattonmatta pramuditaM pragIta yuvatI janam .
mR^ida~Ngasha~Nkhashabdaishcha manoramamabhUttadA .. 39..\\
dIyatAM bhujyatA.n cheti divArAtramavAritam .
taM mahotsava sa~NkAshamatihR^iShTa janAkulam .
kathayanti sma puruShA nAnAdeshanivAsinaH .. 40..\\
varShitvA dhanadhArAbhiH kAmai ratnairdhanaistathA .
vipApmA bharatashreShThaH kR^itArtha prAvishatpuram .. 41..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 92}
j
pitAmahasya me yaGYe dharmaputrasya dhImataH .
yadAshcharyamabhUtki.n chittadbhavAnvaktumarhati .. 1..\\
v
shrUyatA.n rAjashArdUla mahadAshcharyamuttamam .
ashvamedhe mahAyaGYe nivR^itte yadabhUdvibho .. 2..\\
tarpiteShu dvijAgryeShu GYAtisambandhibandhuShu .
dInAndha kR^ipaNe chApi tadA bharatasattama .. 3..\\
ghuShyamANe mahAdAne dikShu sarvAsu bhArata .
patatsu puShpavarSheShu dharmarAjasya mUrdhani .. 4..\\
bilAnniShkramya nakulo rukmapArshvastadAnagha .
vajrAshanisamaM nAdamamu~nchata vishAM pate .. 5..\\
sakR^idutsR^ijya taM nAda.n trAsayAno mR^igadvijAn .
mAnuSha.n vachanaM prAha dhR^iShTo bilashayo mahAn .. 6..\\
saktu prasthena vo nAya.n yaGYastulyo narAdhipAH .
u~nchhavR^ittervadAnyasya kurukShetranivAsinaH .. 7..\\
tasya tadvachana.n shrutvA nakulasya vishAM pate .
vismayaM parama.n jagmuH sarve te brAhmaNarShabhAH .. 8..\\
tataH sametya nakulaM paryapR^ichchhanta te dvijAH .
kutastva.n samanuprApto yaGYaM sAdhu samAgamam .. 9..\\
kiM balaM parama.n tubhyaM ki.n shrutaM kiM parAyaNam .
kathaM bhavanta.n vidyAma yo no yaGYaM vigarhase .. 10..\\
avilupyAgama.n kR^itsna.n vidhiGYairyAjakaiH kR^itam .
yathAgama.n yathAnyAya.n kartavyaM cha yathA kR^itam .. 11..\\
pUjArhAH pUjitAshchAtra vidhivachchhAstra chakShuShA .
mantrapUta.n hutashchAgnirdatta.n deyamamatsaram .. 12..\\
tuShTA dvijarShabhAshchAtra dAnairbahuvidhairapi .
kShatriyAshcha suyuddhena shrAddhairapi pitAmahAH .. 13..\\
pAlanena vishastuShTAH kAmaistuShTA varastriyaH .
anukroshaistathA shUdrA dAnasheShaiH pR^ithagjanAH .. 14..\\
GYAtisambandhinastuShTAH shauchena cha nR^ipasya naH .
devA havirbhiH puNyaishcha rakShaNaiH sharaNA gatAH .. 15..\\
yadatra tathya.n tadbrUhi satyasandha dvijAtiShu .
yathA shruta.n yathAdR^iShTaM pR^iShTo brAhmaNa kAmyayA .. 16..\\
shraddheyavAkyaH prAGYastva.n divya.n rUpaM bibharShi cha .
samAgatashcha vipraistva.n tattvato vaktumarhasi .. 17..\\
iti pR^iShTo dvijaistaiH sa prahasya nakulo.abravIt .
naiShAnR^itA mayA vANI proktA darpeNa vA dvijAH .. 18..\\
yanmayoktamida.n kiM chidyusmAbhishchApyupashrutam .
saktu prasthena vo nAya.n yaGYastulyo narAdhipAH .
u~nchhavR^ittervadAnyasya kurukShetranivAsinaH .. 19..\\
ityavashyaM mayaitadvo vaktavya.n dvijapu~NgavAH .
shR^iNutAvyagra manasaH sha.nsato me dvijarShabhAH .. 20..\\
anubhUta.n cha dR^iShTaM cha yanmayAdbhutamuttamam .
u~nchhavR^itteryathAvR^itta.n kurukShetranivAsinaH .. 21..\\
svarga.n yena dvijaH prAptaH sabhAryaH sa suta snuShaH .
yathA chArdha.n sharIrasya mameda.n kA~nchanI kR^itam .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 93}
nakula
hanta vo vartayiShyAmi dAnasya paramaM phalam .
nyAyalabdhasya sUkShmasya vipradattasya yaddvijAH .. 1..\\
dharmakShetre kurukShetre dharmaGYairbahubhirvR^ite .
u~nchhavR^ittirdvijaH kashchitkApotirabhavatpurA .. 2..\\
sabhAryaH saha putreNa sa snuShastapasi sthitaH .
vadhU chaturtho vR^iddhaH sa dharmAtmA niyatendriyaH .. 3..\\
ShaShThe kAle tadA vipro bhu~Nkte taiH saha suvrataH .
ShaShThe kAle kadA chichcha tasyAhAro na vidyate .
bhu~Nkte.anyasminkadA chitsa ShaShThe kAle dvijottamaH .. 4..\\
kapota dharmiNastasya durbhikShe sati dAruNe .
nAvidyata tadA viprAH sa~ncayastAnnibodhata .
kShINauShadhi samAvAyo dravyahIno.abhavattadA .. 5..\\
kAle kAle.asya samprApte naiva vidyeta bhojanam .
kShudhA parigatAH sarve prAtiShThanta tadA tu te .. 6..\\
u~nchha.nstadA shuklapakShe madhya.n tapati bhAskare .
uShNArtashcha kShudhArtashcha sa viprastapasi sthitaH .
u~nchhamaprAptavAneva sArdhaM parijanena ha .. 7..\\
sa tathaiva kShudhAviShTaH spR^iShTvA toya.n yathAvidhi .
kShapayAmAsa ta.n kAlaM kR^ichchhraprANo dvijottamaH .. 8..\\
atha ShaShThe gate kAle yavaprasthamupArjayat .
yavaprastha.n cha te saktUnakurvanta tapasvinaH .. 9..\\
kR^itapajyAhvikAste tu hutvA vahni.n yathAvidhi .
kuDava.n kuDava.n sarve vyabhajanta tapasvinaH .. 10..\\
athAgachchhaddvijaH kashchidatithirbhu~njatA.n tadA .
te ta.n dR^iShTvAtithiM tatra prahR^iShTamanaso.abhavan .. 11..\\
te.abhivAdya sukhaprashnaM pR^iShTvA tamatithi.n tadA .
vishuddhamanaso dAntAH shraddhA damasamanvitAH .. 12..\\
anasUyavo gatakrodhAH sAdhavo gatamatsarAH .
tyaktamAnA jitakrodhA dharmaGYA dvijasattamAH .. 13..\\
sa brahmacharya.n sva.n gotraM samAkhyAya parasparam .
kuTIM praveshayAmAsuH kShudhArtamatithi.n tadA .. 14..\\
idamarghya.n cha pAdyaM cha bR^isI cheyaM tavAnagha .
shuchayaH saktavashcheme niyamopArjitAH prabho .. 15..\\
pratigR^ihNIShva bhadra.n te saktUnAM kuDavaM dvijaH .
bhakShayAmAsa rAjendra na cha tuShTi.n jagAma saH .. 16..\\
sa u~nchhavR^ittistaM prekShya kShudhA parigata.n dvijam .
AhAra.n chintayAmAsa kathaM tuShTo bhavediti .. 17..\\
tasya bhAryAbravIdrAjanmadbhAgo dIyatAm iti .
gachchhatveSha yathAkAma.n santuShTo dvijasattamaH .. 18..\\
iti bruvantI.n tA.n sAdhvIM dharmAtmA sa dvijarShabhaH .
kShudhA parigatA.n GYAtvA saktU.nstAnnAbhyanandata .. 19..\\
jAnanvR^iddhA.n kShudhArtAM cha shrAntAM glAnAM tapasvinIm .
tvagasthi bhUtA.n vepantI.n tato bhAryAmuvAcha tAm .. 20..\\
api kITa pata~NgAnAM mR^igANA.n chaiva shobhane .
striyo rakShyAshcha poShyAshcha naiva.n tva.n vaktumarhasi .. 21..\\
anukampito naro nAryA puShTo rakShitaiva cha .
prapatedyashaso dIptAnna cha lokAnavApnuyAt .. 22..\\
ityuktA sA tataH prAha dharmArthau nau samau dvija .
saktu prasthachaturbhAga.n gR^ihANemaM prasIda me .. 23..\\
satya.n ratishcha dharmashcha svargashcha guNanirjitaH .
strINAM patisamAdhIna.n kA~NkShitaM cha dvijottama .. 24..\\
R^iturmAtuH piturbIja.n daivataM paramaM patiH .
bhartuH prasAdAtstrINA.n vai ratiH putraphala.n tathAm .. 25..\\
pAlanAddhi patistvaM me bhartAsi bharaNAnmama .
putra pradAnAdvaradastasmAtsaktUngR^ihANa me .. 26..\\
jarA parigato vR^iddhaH kShudhArtho durbalo bhR^isham .
upavAsaparishrAnto yadA tvamapi karshitaH .. 27..\\
ityuktaH sa tayA saktUnpragR^ihyeda.n vacho.abravIt .
dvija saktUnimAnbhUyaH pratigR^ihNIShva sattama .. 28..\\
sa tAnpragR^ihya bhuktvA cha na tuShTimagamaddvijaH .
tamu~nchhavR^ittirAlakShya tatashchintAparo.abhavat .. 29..\\
putra
saktUnimAnpragR^ihya tva.n dehi viprAya sattama .
ityeva.n sukR^itaM manye tasmAdetatkaromyaham .. 30..\\
bhavAnhi paripAlyo me sarvayatnairdvijottama .
sAdhUnA.n kA~NkShita.n hyetatpiturvR^iddhasya poShaNam .. 31..\\
putrArtho vihito hyeSha sthAvirye paripAlanam .
shrutireShA hi viprarShe triShu lokeShu vishrutA .. 32..\\
prANadhAraNa mAtreNa shakya.n kartuM tapastvayA .
prANo hi paramo dharmaH sthito deheShu dehinAm .. 33..\\
pitaa
api varShasahasrI tvaM bAla eva mato mama .
utpAdya putra.n hi pitA kR^itakR^ityo bhavatyuta .. 34..\\
bAlAnA.n kShudbalavatI jAnAmyetadaha.n vibho .
vR^iddho.aha.n dhArayiShyAmi tvaM balI bhava putraka .. 35..\\
jIrNena vayasA putra na mA kShudbAdhate.api cha .
dIrghakAla.n tapastaptaM na me maraNato bhayam .. 36..\\
putra
apatyamasmi te putrastrANAtputro hi vishrutaH .
AtmA putraH smR^itastasmAttrAhyAtmAnamihAtmanA .. 37..\\
pitaa
rUpeNa sadR^ishastvaM me shIlena cha damena cha .
parIkShitashcha bahudhA saktUnAdadmi te tataH .. 38..\\
ityuktvAdAya tAnsaktUnprItAtmA dvijasattamaH .
prahasanniva viprAya sa tasmai pradadau tadA .. 39..\\
bhuktvA tAnapi saktUnsa naiva tuShTo babhUva ha .
u~nchhavR^ittistu savrIDo babhUva dvijasattamaH .. 40..\\
ta.n vai vadhUH sthitA sAdhvI brAhmaNa priyakAmyayA .
saktUnAdAya sa.nhR^iShTA guru.n ta.n vAkyamabravIt .. 41..\\
santAnAttava santAnaM mama vipra bhaviShyati .
saktUnimAnatithaye gR^ihItvA tvaM prayachchha me .. 42..\\
tava prasava nirvR^ityA mama lokAH kilAkShayAH .
pautreNa tAnavApnoti yatra gatvA na shochati .. 43..\\
dharmAdyA hi yathA tretA vahni tretA tathaiva cha .
tathaiva putrapautrANA.n svarge tretA kilAkShayA .. 44..\\
pitR^I.nstrANAttArayati putra ityanushushruma .
putrapautraishcha niyata.n sAdhu lokAnupAshnute .. 45..\\
zvazura
vAtAtapavishIrNA~NgI.n tvA.n vivarNAM nirIkShya vai .
karshitA.n suvratAchAre kShudhA vihvalachetasam .. 46..\\
katha.n saktUngrahIShyAmi bhUtvA dharmopaghAtakaH .
kalyANa vR^itte kalyANi naiva.n tva.n vaktumarhasi .. 47..\\
ShaShThe kAle vratavatI.n shIlashauchasamanvitAm .
kR^ichchhravR^ittiM nirAhArA.n drakShyAmi tvAM kathaM nvaham .. 48..\\
bAlA kShudhArtA nArI cha rakShyA tva.n satataM mayA .
upavAsaparishrAntA tva.n hi bAndhavanandinI .. 49..\\
snusaa
gurormama gurustva.n vai yato daivatadaivatam .
devAtidevastasmAttva.n saktUnAdatsva me vibho .. 50..\\
dehaH prANashcha dharmashcha shushrUShArthamida.n guroH .
tava vipra prasAdena lokAnprApsyAmyabhIpsitAn .. 51..\\
avekShyA iti kR^itvA tva.n dR^iDhabhaktyeti vA dvija .
chintyA mameyamiti vA saktUnAdAtumarhasi .. 52..\\
zvazura
anena nitya.n sAdhvI tvaM shIlavR^ittena shobhase .
yA tva.n dharmavratopetA guruvR^ittimavekShase .. 53..\\
tasmAtsaktUngrahIShyAmi vadhUrnArhasi va~nchanAm .
gaNayitvA mahAbhAge tva.n hi dharmabhR^itAM varA .. 54..\\
ityuktvA tAnupAdAya saktUnprAdAddvijAtaye .
tatastuShTo.abhavadviprastasya sAdhormahAtmanaH .. 55..\\
prItAtmA sa tu ta.n vAkyamidamAha dvijarShabham .
vAgmI tadA dvijashreShTho dharmaH puruShavigrahaH .. 56..\\
shuddhena tava dAnena nyAyopAttena yatnataH .
yathAshakti vimuktena prIto.asmi dvijasattama .. 57..\\
aho dAna.n ghuShyate te svarge svarganivAsibhiH .
gaganAtpuShpavarSha.n cha pashyasva patitaM bhuvi .. 58..\\
surarShidevagandharvA ye cha devapuraHsarAH .
stuvanto devadUtAshcha sthitA dAnena vismitAH .. 59..\\
brahmarShayo vimAnasthA brahmalokagatAsh cha ye .
kA~NkShante darshana.n tubhyaM divaM gachchha dvijarShabha .. 60..\\
pitR^ilokagatAH sarve tAritAH pitarastvayA .
anAgatAshcha bahavaH subahUni yugAni cha .. 61..\\
brahmacharyeNa yaGYena dAnena tapasA tathA .
agahvareNa dharmeNa tasmAdgachchha diva.n dvija .. 62..\\
shraddhayA parayA yastva.n tapash charasi suvrata .
tasmAddevAstavAnena prItA dvija varottama .. 63..\\
sarvasvametadyasmAtte tyakta.n shuddhena chetasA .
kR^ichchhrakAle tataH svargo jito.aya.n tava karmaNA .. 64..\\
kShudhA nirNudati praGYA.n dharmyaM buddhi.n vyapohati .
kShudhA parigata GYAno dhR^iti.n tyajati chaiva ha .. 65..\\
bubhukShA.n jayate yastu sasvargaM jayate dhruvam .
yadA dAnaruchirbhavati tadA dharmo na sIdati .. 66..\\
anavekShya sutasneha.n kalatrasnehameva cha .
dharmameva guru.n GYAtvA tR^iShNA na gaNitA tvayA .. 67..\\
dravyAgamo nR^iNA.n sUkShmaH pAtre dAna.n tataH param .
kAlaH parataro dAnAchchhraddhA chApi tataH parA .. 68..\\
svargadvAra.n susUkShmaM hi narairmohAnna dR^ishyate .
svargArgala.n lobhabIjaM rAgagupta.n durAsadam .. 69..\\
tattu pashyanti puruShA jitakrodhA jitendriyAH .
brAhmaNAstapasA yuktA yathAshakti pradAyinaH .. 70..\\
sahasrashaktishcha shata.n shatashaktirdashApi cha .
dadyAdapashcha yaH shaktyA sarve tulyaphalAH smR^itAH .. 71..\\
ranti devA hi nR^ipatirapaH prAdAdaki~ncanaH .
shuddhena manasA vipra nAkapR^iShTha.n tato gataH .. 72..\\
na dharmaH prIyate tAta dAnairdattairmahAphalaiH .
nyAyalabdhairyathA sUkShmaiH shraddhA pUtaiH sa tuShyati .. 73..\\
gopradAna sahasrANi dvijebhyo.adAnnR^igo nR^ipaH .
ekA.n dattvA sa pArakyAM naraka.n samavAptavAn .. 74..\\
AtmamA.nsa pradAnena shibiraushInaro nR^ipaH .
prApya puNyakR^itA.NllokAnmodate divi suvrataH .. 75..\\
vibhave na nR^iNAM puNya.n svashaktyA svarjitaM satAm .
na yaGYairvividhairvipra yathAnyAyena sa~ncitaiH .. 76..\\
krodho dAnaphala.n hanti lobhAtsvargaM na gachchhati .
nyAyavR^ittirhi tapasA dAnavitsvargamashnute .. 77..\\
na rAjasUryairbahubhiriShTvA vipuladakShiNaiH .
na chAshvamedhairbahubhiH phala.n samamida.n tavam .. 78..\\
saktu prasthena hi jito brahmalokastvayAnagha .
virajo brahmabhavana.n gachchha vipra yathechchhakam .. 79..\\
sarveShA.n vo dvijashreShTha divyaM yAnamupasthitam .
Arohata yathAkAma.n dharmo.asmi dvija pashya mAm .. 80..\\
pAvito hi tvayA deho loke kIrtiH sthirA cha te .
sabhAryaH saha putrashcha sa snuShashcha diva.n vraja .. 81..\\
ityuktavAkyo dharmeNa yAnamAruhya sa dvijaH .
sabhAryaH sa sutashchApi sa snuShashcha diva.n yayau .. 82..\\
tasminvipre gate svarga.n sa sute sa snuShe tadA .
bhAryA chaturthe dharmaGYe tato.ahaM niHsR^ito bilAt .. 83..\\
tatastu saktu gandhena kledena salilasya cha .
divyapuShpAvamardAchcha sAdhordAnalabaishcha taiH .
viprasya tapasA tasya shirome kA~nchanI kR^itam .. 84..\\
tasya satyAbhisandhasya sUkShmadAnena chaiva ha .
sharIrArdha.n cha me viprAH shAtakumbhamayaM kR^itam .
pashyateda.n suvipula.n tapasA tasya dhImataH .. 85..\\
kathameva.nvidhaM me syAdanyatpArshvamiti dvijAH .
tapovanAni yaGYAMshcha hR^iShTo.abhyemi punaH punaH .. 86..\\
yaGYa.n tvahamima.n shrutvA kururAjasya dhImataH .
AshayA parayA prApto na chAha.n kA~nchanI kR^itaH .. 87..\\
tato mayokta.n tadvAkyaM prahasya dvijasattamAH .
saktu prasthena yaGYo.aya.n saMmito neti sarvathA .. 88..\\
saktu prasthalavaistairhi tadAha.n kA~nchanI kR^itaH .
na hi yaGYo mahAneSha sadR^ishastairmato mama .. 89..\\
v
ityuktvA nakulaH sarvAnyaGYe dvija varA.nstadA .
jagAmAdarshana.n rAjanviprAste cha yayurgR^ihAn .. 90..\\
etatte sarvamAkhyAtaM mayA parapura~njaya .
yadAshcharyamabhUttasminvAjimedhe mahAkratau .. 91..\\
na vismayaste nR^ipate yaGYe kAryaH katha.n chana .
R^iShikoTo sahasrANi tapobhirye diva.n gatAH .. 92..\\
adrohaH sarvabhUteShu santoShaH shIlamArjavam .
tapo damashcha satya.n cha dAnaM cheti samaM matam .. 93..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 94}
j
yaGYe saktA nR^ipatayastapaH saktA maharShayaH .
shAnti vyavasitA viprAH shamo dama iti prabho .. 1..\\
tasmAdyaGYaphalaistulyaM na ki.n chidiha vidyate .
iti me vartate buddhistathA chaitadasaMshayam .. 2..\\
yaGYairiShTvA hi bahavo rAjAno dvijasattama .
iha kIrtiM parAM prApya pretya svargamito gatAH .. 3..\\
devarAjaH sahasrAkShaH kratubhirbhUridakShiNaiH .
devarAjyaM mahAtejAH prAptavAnakhila.n vibhuH .. 4..\\
yathA yudhiShThiro rAjA bhImArjunapuraH saraH .
sadR^isho devarAjena samR^iddhyA vikrameNa cha .. 5..\\
atha kasmAtsa nakulo garhayAmAsa ta.n kratum .
ashvamedhaM mahAyaGYa.n rAGYastasya mahAtmanaH .. 6..\\
v
yaGYasya vidhimagrya.n vai phala.n chaiva nararShabha .
gadataH shR^iNu me rAjanyathAvadiha bhArata .. 7..\\
purA shakrasya yajataH sarva UchurmaharShayaH .
R^itvikShu karma vyagreShu vitato yaGYakarmaNi .. 8..\\
hUyamAne tathA vahnau hotre bahuguNAnvite .
deveShvAhUyamAneShu sthiteShu paramarShiShu .. 9..\\
supratItaistadA vipraiH svAgamaiH susvanairnR^ipa .
ashrAntaishchApi laghubhiradhvaryu vR^iShabhaistathA .. 10..\\
Alambha samaye tasmingR^ihIteShu pashuShvatha .
maharShayo mahArAja sambabhUvuH kR^ipAnvitAH .. 11..\\
tato dInAnpashUndR^iShTvA R^iShayaste tapodhanAH .
UchuH shakra.n samAgamya nAyaM yaGYavidhiH shubhaH .. 12..\\
apaviGYAnametatte mahAnta.n dharmamichchhataH .
na hi yaGYe pashugaNA vidhidR^iShTAH purandara .. 13..\\
dharmopaghAtakastveSha samArambhastava prabho .
nAya.n dharmakR^ito dharmo na hi.nsA dharma uchyate .. 14..\\
Agamenaiva te yaGYa.n kurvantu yadi hechchhasi .
vidhidR^iShTena yaGYena dharmaste sumahAnbhavet .. 15..\\
yaja bIjaiH sahasrAkSha trivarSha paramoShitaiH .
eSha dharmo mahA~nshakra chintyamAno.adhigamyate .. 16..\\
shatakratustu tadvAkyamR^iShibhistattvadarshibhiH .
uktaM na pratijagrAha mAnamohavashAnugaH .. 17..\\
teShA.n vivAdaH sumahA~njaGYe shakra maharShiNAm .
ja~NgamaiH sthAvarairvApi yaShTavyamiti bhArata .. 18..\\
te tu khinnA vivAdena R^iShayastattvadarshinaH .
tataH sandhAya shakreNa paprachchhurnR^ipati.n vasum .. 19..\\
mahAbhAga katha.n yaGYeShvAgamo nR^ipate smR^itaH .
yaShTavyaM pashubhirmedhyairatho bIjairajairapi .. 20..\\
tachchhrutvA tu vachasteShAmavichArya balAbalam .
yathopanItairyaShTavyamiti provAcha pArthivaH .. 21..\\
evamuktvA sa nR^ipatiH pravivesha rasAtalam .
uktveha vitatha.n rAjaMshchedInAmIshvaraH prabhuH .. 22..\\
anyAyopagata.n dravyamatIta.n yo hyapaNDitaH .
dharmAbhikA~NkShI yajate na dharmaphalamashnute .. 23..\\
dharmavaita.nsiko yastu pApAtmA puruShastathA .
dadAti dAna.n viprebhyo lokavishvAsa kArakam .. 24..\\
pApena karmaNA vipro dhana.n labdhvA nira~NkushaH .
rAgamohAnvitaH so.ante kaluShA.n gatimApnute .. 25..\\
tena dattAni dAnAni pApena hatabuddhinA .
tAni sattvamanAsAdya nashyanti vipulAnyapi .. 26..\\
tasyAdharmapravR^ittasya hi.nsakasya durAtmanaH .
dAne na kIrtirbhavati pretya cheha cha durmateH .. 27..\\
api sa~ncayabuddhirhi lobhamohavasha.n gataH .
udvejayati bhUtAni hi.nsayA pApachetanaH .. 28..\\
eva.n labdhvA dhanaM lobhAdyajate yo dadAti cha .
sa kR^itvA karmaNA tena na sidhyati durAgamAt .. 29..\\
u~nchhaM mUlaM phala.n shAkamudapAtra.n tapodhanAH .
dAna.n vibhavato dattvA narAH svaryAnti dharmiNaH .. 30..\\
eSha dharmo mahA.nstyAgo dAnaM bhUtadayA tathA .
brahmacharya.n tathA satyamanukrosho dhR^itiH kShamA .
sanAtanasya dharmasya mUlametatsanAtanam .. 31..\\
shrUyante hi purA viprA vishvAmitrAdayo nR^ipAH .
vishvAmitro.asitashchaiva janakashcha mahIpatiH .
kakShasenArShTiSheNo cha sindhudvIpashcha pArthivaH .. 32..\\
ete chAnye cha bahavaH siddhiM paramikA.n gatAH .
nR^ipAH satyashcha dAnashcha nyAyalabdhaistapodhanAH .. 33..\\
brAhmaNAH kShatriyA vaishyAH shUdrA ye chAshritAstapaH .
dAnadharmAgninA shuddhAste svarga.n yAnti bhArata .. 34..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 95}
j
dharmAgatena tyAgena bhagavansarvamasti chet .
etanme sarvamAchakShva kushalo hyasi bhAShitum .. 1..\\
tato~nchhavR^itteryadvR^itta.n saktu dAne phalaM mahat .
kathitaM me mahadbrahma.nstathyametadasaMshayam .. 2..\\
katha.n hi sarvayaGYeShu nishchayaH paramo bhavet .
etadarhasi me vaktuM nikhilena dvijarShabha .. 3..\\
atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam .
agastyasya mayA yaGYe purAvR^ittamarindama .. 4..\\
purAgastyo mahAtejA dIkShA.n dvAdasha vArShikIm .
pravivesha mahArAja sarvabhUtahite rataH .. 5..\\
tatrAgnikalpA hotAra Asansatre mahAtmanaH .
mUlAhArA nirAhArAH sAshma kuTTA marIchipAH .. 6..\\
parighR^iShTikA vaighasikAH samprakShAlAstathaiva cha .
yatayo bhikShavashchAtra babhUvuH paryavasthitAH .. 7..\\
sarve pratyakShadharmANo jitakrodhA jitendriyAH .
dame sthitAshcha te sarve dambhamohavivarjitAH .. 8..\\
vR^itte shuddhe sthitA nityamindriyaishchApyavAhitAH .
upAsate sma ta.n yaGYaM bhu~njAnAste maharShayaH .. 9..\\
yathAshaktyA bhagavatA tadanna.n samupArjitam .
tasminsatre tu yatki.n chidayogyaM tatra nAbhavat .
tathA hyanekairmunibhirmahAntaH kratavaH kR^itAH .. 10..\\
eva.nvidhestvagastyasya vartamAne mahAdhvare .
na vavarSha sahasrAkShastadA bharatasattama .. 11..\\
tataH karmAntare rAjannagastyasya mahAtmanaH .
katheyamabhinirvR^ittA munInAM bhAvitAtmanAm .. 12..\\
agastyo yajamAno.asau dadAtyanna.n vimatsaraH .
na cha varShati parjanyaH kathamannaM bhaviShyati .. 13..\\
satra.n chedaM mahadviprA munerdvAdasha vArShikam .
na varShiShyati devashcha varShANyetAni dvAdasha .. 14..\\
etadbhavantaH sa~ncintya maharSherasya dhImataH .
agastyasyAtitapasaH kartumarhantyanugraham .. 15..\\
ityevamukte vachane tato.agastyaH pratApavAn .
provAcheda.n vacho vAgmI prasAdya shirasA munIn .. 16..\\
yadi dvAdasha varShANi na varShiShyati vAsavaH .
chintA yaGYa.n kariShyAmi vidhireSha sanAtanaH .. 17..\\
yadi dvAdasha varShANi na varShiShyati vAsavaH .
vyAyAmenAhariShyAmi yaGYAnanyAnativratAn .. 18..\\
bIjayaGYo mayAya.n vai bahuvarShasamAchitaH .
bIjaiH kR^itaiH kariShye cha nAtra vighno bhaviShyati .. 19..\\
neda.n shakyaM vR^ithA kartuM mama satra.n kathaM chana .
varShiShyatIha vA devo na vA devo bhaviShyati .. 20..\\
atha vAbhyarthanAmindraH kuryAnna tviha kAmataH .
svayamindro bhaviShyAmi jIvayiShyAmi cha prajAH .. 21..\\
yo yadAhArajAtashcha sa tathaiva bhaviShyati .
visheSha.n chaiva kartAsmi punaH punaratIva hi .. 22..\\
adyeha svarNamabhyetu yachchAnyadvasu durlabham .
triShu lokeShu yachchAsti tadihAgachchhatA.n svayam .. 23..\\
divyAshchApsarasA.n sa~NghAH sa gandharvAH sa kiMnarAH .
vishvAvasushcha ye chAnye te.apyupAsantu vaH sadA .. 24..\\
uttarebhyaH kurubhyashcha yatki.n chidvasu vidyate .
sarva.n tadiha yaGYe me svayamevopatiShThatu .
svarga.n svargasadashchaiva dharmash cha svayameva tu .. 25..\\
ityukte sarvamevaitadabhavattasya dhImataH .
tataste munayo dR^iShTvA munestasya tapobalam .
vismitA vachanaM prAhurida.n sarve mahArthavat .. 26..\\
prItAH sma tava vAkyena na tvichchhAmastapo vyayam .
svaireva yaGYaistuShTAH smo nyAyenechchhAmahe vayam .. 27..\\
yaGYAndIkShAstathA homAnyachchAnyanmR^igayAmahe .
tanno.astu svakR^itairyaGYairnAnyato mR^igayAmahe .. 28..\\
nyAyenopArjitAhArAH svakarmaniratA vayam .
vedAshcha brahmacharyeNa nyAyataH prArthayAmahe .. 29..\\
nyAyenottara kAla.n cha gR^ihebhyo niHsR^itA vayam .
dharmadR^iShTairvidhidvAraistapastapsyAmahe vayam .. 30..\\
bhavataH samyageShA hi buddhirhi.nsA vivarjitA .
evAmahi.nsA.n yaGYeShu brUyAstvaM satataM prabho .. 31..\\
prItAstato bhaviShyAmo vaya.n dvija varottama .
visarjitAH samAptau cha satrAdasmAdvrajAmahe .. 32..\\
v
tathA kathayatAmeva devarAjaH purandaraH .
vavarSha sumahAtejA dR^iShTvA tasya tapobalam .. 33..\\
asamAptau cha yaGYasya tasyAmita parAkramaH .
nikAmavarShI devendro babhUva janamejaya .. 34..\\
prasAdayAmAsa cha tamagastya.n tridasheshvaraH .
svayamabhyetya rAjarShe puraskR^itya bR^ihaspatim .. 35..\\
tato yaGYasamAptau tAnvisasarja mahAmunIn .
agastyaH paramaprItaH pUjayitvA yathAvidhi .. 36..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 96}
j
ko.asau nakula rUpeNa shirasA kA~nchanena vai .
prAha mAnuShavadvAchametatpR^iShTo vadasva me .. 1..\\
v
etatpUrvaM na pR^iShTo.ahaM na chAsmAbhiH prabhAShitam .
shrUyatAM nakulo yo.asau yathA vAgasya mAnuShI .. 2..\\
shrAddha.n sa~NkalpayAmAsa jamadagniH purA kila .
homadhenustamAgAchcha svaya.n chApi dudoha tAm .. 3..\\
tatkShIra.n sthApayAmAsa nave bhANDe dR^iDhe shuchau .
tachcha krodhaH svarUpeNa piTharaM paryavartayat .. 4..\\
jiGYAsustamR^iShishreShTha.n kiM kuryAdvipriye kR^ite .
iti sa~ncintya durmedhA dharShayAmAsa tatpayaH .. 5..\\
tamAGYAya muniH krodhaM naivAsya chukupe tataH .
sa tu krodhastamAhedaM prA~njalirmUrtimAnsthitaH .. 6..\\
jito.asmIti bhR^igushreShTha bhR^igavo hyatiroShaNAH .
loke mithyA pravAdo.aya.n yattvayAsmi parAjitaH .. 7..\\
so.aha.n tvayi sthito hyadya kShamAvati mahAtmani .
bibhemi tapasaH sAdho prasAda.n kuru me vibho .. 8..\\
j
sAkShAddR^iShTo.asi me krodha gachchha tva.n vigatajvaraH .
na mamApakR^ita.n te.adya na manyurvidyate mama .. 9..\\
yAnuddhishya tu sa~NkalpaH payaso.asya kR^ito mayA .
pitaraste mahAbhAgAstebhyo budhyasva gamyatAm .. 10..\\
ityukto jAtasantrAsaH sa tatrAntaradhIyata .
pitR^INAmabhiSha~NgAttu nakulatvamupAgataH .. 11..\\
sa tAnprasAdayAmAsa shApasyAnto bhavediti .
taishchApyukto yadA dharma.n kShepsyase mokShyase tadA .. 12..\\
taishchokto yaGYiyAndeshAndharmAraNyAni chaiva ha .
jugupsanparidhAvansa yaGYa.n ta.n samupAsadat .. 13..\\
dharmaputramathAkShipya saktu prasthena tena saH .
muktaH shApAttataH krodho dharmo hyAsIdyudhiShThiraH .. 14..\\
evametattadA vR^itta.n tasya yaGYe mahAtmanaH .
pashyatA.n chApi nastatra nakulo.antarhitastadA .. 15..\\
##\end{multicols}##
##
\medskip\hrule\medskip
Last updated on \today ; Send corrections to sanskrit@cheerful.com
\end{document}