j
prApya rAjyaM mahAbhAgAH pANDavA me pitAmahAH .
kathamAsanmahArAje dhR^itarAShTre mahAtmani .. 1..\\
sa hi rAjA hatAmAtyo hataputro narAshrayaH .
kathamAsIddhataishvaryo gAndhArI cha yashasvinI .. 2..\\
kiyanta.n chaiva kAlaM te pitaro mama pUrvakAH .
sthitA rAjye mahAtmAnastanme vyAkhyAtumarhasi .. 3..\\
vai
prApya rAjyaM mahAtmAnaH pANDavA hatashatravaH .
dhR^itarAShTraM puraskR^itya pR^ithivIM paryapAlayan .. 4..\\
dhR^itarAShTramupAtiShThadviduraH sa~njayastathA .
yuyutsushchApi medhAvI vaishyAputraH sa kauravaH .. 5..\\
pANDavaH sarvakAryANi sampR^ichchhanti sma taM nR^ipam .
chakrustenAbhyanuGYAtA varShANi dasha pa~ncha cha .. 6..\\
sadA hi gatvA te vIrAH paryupAsanta taM nR^ipam .
pAdAbhivandana.n kR^itvA dharmarAja mate sthitAH .
te mUrdhni samupAghrAtAH sarvakAryANi chakrire .. 7..\\
kuntibhojasutA chaiva gandhArIm anvavartata .
draupadI cha subhadrA cha yAshchAnyAH pANDava striyaH .
samA.n vR^ittimavartanta tayoH shvashroryathAvidhi .. 8..\\
shayanAni mahArhANi vAsA.nsyAbharaNAni cha .
rAjArhANi cha sarvANi bhakShyabhojyAnyanekashaH .
yudhiShThiro mahArAja dhR^itarAShTre.abhyupAharat .. 9..\\
tathaiva kuntI gAndhAryA.n guruvR^ittimavartata .
viduraH sa~njayashchaiva yuyutsushchaiva kauravaH .
upAsate sma ta.n vR^iddhaM hataputra.n janAdhipam .. 10..\\
syAlo druNasya yashchaiko dayito brAhmaNo mahAn .
sa cha tasminmaheShvAsaH kR^ipaH samabhavattadA .. 11..\\
vyAsasya bhagavAnnitya.n vAsa.n chakre nR^ipeNa ha .
kathAH kurvanpurANarShirdevarShinR^ipa rakShasAm .. 12..\\
dharmayuktAni kAryANi vyavahArAnvitAni cha .
dhR^itarAShTrAbhyanuGYAto vidurastAnyakArayat .. 13..\\
sAmantebhyaH priyANyasya kAryANi sugurUNyapi .
prApyante.arthaiH sulaghubhiH prabhAvAdvidurasya vai .. 14..\\
akarodbandhamokShAMshcha vadhyAnAM mokShaNa.n tathA .
na cha dharmAtmajo rAjA kadA chitki.n chidabravIt .. 15..\\
vihArayAtrAsu punaH kururAjo yudhiShThiraH .
sarvAnkAmAnmahAtejAH pradadAvambikA sute .. 16..\\
ArAlikAH sUpakArA rAgakhANDavikAstathA .
upAtiShThanta rAjAna.n dhR^itarAShTra.n yathA purA .. 17..\\
vAsA.nsi cha mahArhANi mAlyAni vividhAni cha .
upAjahruryathAnyAya.n dhR^itarAShTrasya pANDavAH .. 18..\\
maireyaM madhu mA.nsAni pAnakAni laghUni cha .
chitrAnbhakShyavikArAMshcha chakrurasya yathA purA .. 19..\\
ye chApi pR^ithivIpAlAH samAjagmuH samantataH .
upAtiShThanta te sarve kauravendra.n yathA purA .. 20..\\
kuntI cha draupadI chaiva sAtvatI chaiva bhAminI .
ulUpI nAgakanyA cha devI chitra~NgadA tathA .. 21..\\
dhR^iShTaketoshcha bhaginI jarA sandhasya chAtmajA .
ki~NkarAH smopatiShThanti sarvAH subalajA.n tathA .. 22..\\
yathA putra viyukto.ayaM na ki.n chidduHkhamApnuyAt .
iti rAjanvashAdbhrAtR^Innityameva yudhiShThiraH .. 23..\\
eva.n te dharmarAjasya shrutvA vachanamarthavat .
savisheShamavartanta bhImameka.n vinA tadA .. 24..\\
na hi tattasya vIrasya hR^idayAdapasarpati .
dhR^itarAShTrasya durbuddheryadvR^itta.n dyUtakAritam .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2}
vai
eva.n sampUjito rAjA pANDavairambikA sutaH .
vijahAra yathApUrvamR^iShibhiH paryupAsitaH .. 1..\\
brahma deyAgra hArAMshcha pradadau sa kurUdvahaH .
tachcha kuntIsuto rAjA sarvamevAnvamodata .. 2..\\
AnR^isha.nsya paro rAjA prIyamANo yudhiShThiraH .
uvAcha sa tadA bhrAtR^InamAtyAMshcha mahIpatiH .. 3..\\
mayA chaiva bhavadbhishcha mAnya eSha narAdhipaH .
nideshe dhR^itarAShTrasya yaH sthAsyati sa me suhR^it .
viparItashcha me shatrurnirasyashcha bhavennaraH .. 4..\\
paridR^iShTeShu chAhaHsu putrANA.n shrAddhakarmaNi .
dadAtu rAjA sarveShA.n yAvadasya chikIrShitam .. 5..\\
tataH sa rAjA kauravyo dhR^itarAShTro mahAmanAH .
brAhmaNebhyo mahArhebhyo dadau vittAnyanekashaH .. 6..\\
dharmarAjashcha bhImashcha savyasAchI yamAvapi .
tatsarvamanvavartanta dhR^itarAShTra vyapekShayA .. 7..\\
kathaM nu rAjA vR^iddhaH sanputrashokasamAhataH .
shokamasmatkR^itaM prApya na mriyeteti chintyate .. 8..\\
yAvaddhi kurumukhyasya jIvatputrasya vai sukham .
babhUva tadavApnotu bhogAMshcheti vyavasthitAH .. 9..\\
tataste sahitAH sarve bhrAtaraH pa~ncha pANDavAH .
tathA shIlAH samAtasthurdhR^itarAShTrasya shAsane .. 10..\\
dhR^itarAShTrashcha tAnvIrAnvinItAnvinaye sthitAn .
shiShyavR^ittau sthitAnnitya.n guruvatparyapashyata .. 11..\\
gAndhArI chaiva putrANA.n vividhaiH shrAddhakarmabhiH .
AnR^iShyamagamatkAmAnviprebhyaH pratipAdya vai .. 12..\\
eva.n dharmabhR^itA.n shreShTho dharmarAjo yudhiShThiraH .
bhrAtR^ibhiH sahito dhImAnpUjayAmAsa taM nR^ipam .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3}
vai
sa rAjA sumahAtejA vR^iddhaH kurukulodvahaH .
nApashyata tadA ki.n chidapriyaM pANDunandane .. 1..\\
vartamAneShu sadvR^ittiM pANDaveShu mahAtmasu .
prItimAnabhavadrAjA dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .. 2..\\
saubaleyI cha gAndhArI putrashokamapAsya tam .
sadaiva prItimatyAsIttanayeShu nijeShviva .. 3..\\
priyANyeva tu kauravyo nApriyANi kurUdvaha .
vaichitravIrye nR^ipatau samAcharati nityadA .. 4..\\
yadyadbrUte cha ki.n chitsA dhR^itarAShTro narAdhipaH .
guru vA laghu vA kArya.n gAndhArI cha yashasvinI .. 5..\\
tatsa rAjA mahArAja pANNDavAnA.n dhurandharaH .
pUjayitvA vachastattadakArShItparavIrahA .. 6..\\
tena tasyAbhavatprIto vR^ittena sa narAdhipaH .
anvatapyachcha sa.nsmR^itya putraM mandamachetasam .. 7..\\
sadA cha prAtarutthAya kR^itajapyaH shuchirnR^ipaH .
AshAste pANDuputrANA.n samareShvaparAjayam .. 8..\\
brAhmaNAnvAchayitvA cha hutvA chaiva hutAshanam .
AyuShyaM pANDuputrANAmAshAste sa narAdhipaH .. 9..\\
na tAM prItiM marAmApa putrebhyaH sa mahIpatiH .
yAM prItiM pANDuputrebhyaH samavApa tadA nR^ipaH .. 10..\\
brAhmaNAnA.n cha vR^iddhAnAM kShatriyANAM cha bhArata .
tathA viTshUdra sa~NghAnAmabhavatsupriyastadA .. 11..\\
yachcha ki.n chitpurA pApaM dhR^itarAShTra sutaiH kR^itam .
akR^itvA hR^idi tadrAjA taM nR^ipa.n so.anvavartata .. 12..\\
yashcha kashchinnaraH ki.n chidapriyaM chAmbikA sute .
kurute dveShyatAmeti sa kaunteyasya dhImataH .. 13..\\
na rAGYo dhR^itarAShTrasya na cha duryodhanasya vai .
uvAcha duShkR^ita.n kiM chidyudhiShThira bhayAnnaraH .. 14..\\
dhR^ityA tuShTo narendrasya gAndhArI vidurastathA .
shauchena chAjAta shatrorna tu bhImasya shatruhan .. 15..\\
anvavartata bhImo.api niShTanandharmajaM nR^ipam .
dhR^itarAShTra.n cha samprekShya sadA bhavati durmanAH .. 16..\\
rAjAnamanuvartanta.n dharmaputraM mahAmatim .
anvavartata kauravyo hR^idayena parA~NmukhaH .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4}
vai
yudhiShThirasya nR^ipaterduryodhana pitustathA .
nAntara.n dadR^ishU rAjanpuruShAH praNayaM prati .. 1..\\
yadA tu kauravo rAjA putra.n sasmAra bAlisham .
tadA bhIma.n hR^idA rAjannapadhyAti sa pArthivaH .. 2..\\
tathaiva bhImaseno.api dhR^itarAShTra.n janAdhipam .
nAmarShayata rAjendra sadaivAtuShTavaddhR^idA .. 3..\\
aprakAshAnyapriyANi chakArAsya vR^ikodaraH .
AGYAM pratyaharachchApi kR^itakaiH puruShaiH sadA .. 4..\\
atha bhImaH suhR^inmadhye bAhushabda.n tathAkarot .
saMshrave dhR^itarAShTrasya gAndhAryAshchApyamarShaNaH .. 5..\\
smR^itvA duryodhana.n shatru.n karNa duHshAsanAvapi .
provAchAtha susa.nrabdho bhImaH sa paruSha.n vachaH .. 6..\\
andhasya nR^ipateH putrA mayA parighabAhunA .
nItA lokamamu.n sarve nAnAshastrAtta jIvitAH .. 7..\\
imau tau parighaprakhyau bhujau mama durAsadau .
yayorantaramAsAdya dhArtarAShTrAH kShaya.n gatAH .. 8..\\
tAvimau chandanenAktau vandanIyau cha me bhujau .
yAbhyA.n duryodhano nItaH kShaya.n sasuta bAndhavaH .. 9..\\
etAshchAnyAshcha vividhAH shalya bhUtA janAdhipaH .
vR^ikodarasya tA vAchaH shrutvA nirvedamAgamat .. 10..\\
sA cha buddhimatI devI kAlaparyAya vedinI .
gAndhArI sarvadharmaGYA tAnyalIkAni shushruve .. 11..\\
tataH pa~nchadashe varShe samatIte narAdhipaH .
rAjA nirvedamApede bhIma vAgbANapIDitaH .. 12..\\
nAnvabudhyata tadrAjA kuntIputro yudhiShThiraH .
shvetAshvo vAtha kuntI vA draupadI va yashasvinI .. 13..\\
mAdrIputrau cha bhImasya chittaGYAvanvamodatAm .
rAGYastu chitta.n rakShantau nochatuH ki.n chidapriyam .. 14..\\
tataH samAnayAmAsa dhR^itarAShTraH suhR^ijjanam .
bAShpasandigdhamatyarthamidamAha vacho bhR^isham .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5}
dhr
viditaM bhavatAmetadyathAvR^ittaH kuru kShayaH .
mamAparAdhAttatsarvamiti GYeya.n tu kauravAH .. 1..\\
yo.aha.n duShTamatiM mUDha.n GYAtInAM bhayavardhanam .
duryodhana.n kauravANAmAdhipatye.abhyaShechayam .. 2..\\
yachchAha.n vAsudevasya vAkyaM nAshrauShamarthavat .
vadhyatA.n sAdhvayaM pApaH sAmAtya iti durmatiH .. 3..\\
putrasnehAbhibhUtashcha hitamukto manIShibhiH .
vidureNAtha bhIShmeNa droNena cha kR^ipeNa cha .. 4..\\
pade pade bhagavatA vyAsena cha mahAtmanA .
sa~njayenAtha gAndhAryA tadida.n tapyate.adya mAm .. 5..\\
yachchAhaM pANDuputreNa guNavatsu mahAtmasu .
na dattavA~nshriya.n dIptAM pitR^ipaitAmahImimAm .. 6..\\
vinAshaM pashyamAno hi sarvarAGYA.n gadAgrajaH .
etachchhreyaH sa paramamamanyata janArdanaH .. 7..\\
so.ahametAnyalIkAni nivR^ittAnyAtmanaH sadA .
hR^idaye shalya bhUtAni dhArayAmi sahasrashaH .. 8..\\
visheShatastu dahyAmi varShaM pa~nchadasha.n hi vai .
asya pApasya shuddhyarthaM niyato.asmi sudurmatiH .. 9..\\
chaturthe niyate kAle kadA chidapi chAShTame .
tR^iShNA vinayanaM bhu~nje gAndhArI veda tanmama .. 10..\\
karotyAhAramiti mA.n sarvaH parijanaH sadA .
yudhiShThira bhayAdvetti bhR^isha.n tapyati pANDavaH .. 11..\\
bhUmau shaye japyaparo darbheShvajina sa.nvR^itaH .
niyamavyapadeshena gAndhArI cha yashasvinI .. 12..\\
hataM putrashata.n shUraM sa~NgrAmeShvapalAyinam .
nAnutapyAmi tachchAha.n kShatradharma.n hi taM viduH .
ityuktvA dharmarAjAnamabhyabhAShata kauravaH .. 13..\\
bhadra.n te yAdavI mAtarvAkyaM chedaM nibodha me .
sukhamasmyuShitaH putra tvayA suparipAlitaH .. 14..\\
mahAdAnAni dattAni shrAddhAni cha punaH punaH .
prakR^iShTaM me vayaH putra puNya.n chIrNa.n yathAbalam .
gAndhArI hataputreya.n dhairyeNodIkShate cha mAm .. 15..\\
draupadyA hyapakartArastava chaishvaryahAriNaH .
samatItA nR^isha.nsAste dharmeNa nihatA yudhi .. 16..\\
na teShu pratikartavyaM pashyAmi kurunandana .
sarve shastrajitA.NllokAngatAste.abhimukha.n hatAH .. 17..\\
Atmanastu hitaM mukhyaM pratikartavyamadya me .
gAndhAryAshchaiva rAjendra tadanuGYAtumarhasi .. 18..\\
tva.n hi dharmabhR^itAM shreShThaH satata.n dharmavatsalaH .
rAjA guruH prANabhR^itA.n tasmAdetadbravImyaham .. 19..\\
anuGYAtastvayA vIra saMshrayeya.n vanAnyaham .
chIravalkala bhR^idrAjangAndhAryA sahito.anayA .
tavAshiShaH prayu~njAno bhaviShyAmi vanecharaH .. 20..\\
uchitaM naH kule tAta sarveShAM bharatarShabha .
putreShvaishvaryamAdhAya vayaso.ante vanaM nR^ipa .. 21..\\
tatrAha.n vAyubhakSho vA nirAhAro.api vA vasan .
patnyA sahAnayA vIra chariShyAmi tapaH param .. 22..\\
tva.n chApi phalabhAktAta tapasaH pArthivo hyasi .
phalabhAjo hi rAjAnaH kalyANasyetarasya vA .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6}
y
na mAM prINayate rAjya.n tvayyevaM duHkhite nR^ipa .
dhinmAmastu sudurbuddhi.n rAjyasaktaM pramAdinam .. 1..\\
yo.ahaM bhavanta.n duHkhArtamupavAsakR^ishaM nR^ipa .
yatAhAra.n kShitishayaM nAvindaM bhrAtR^ibhiH saha .. 2..\\
aho.asmi va~nchito mUDho bhavatA gUDhabuddhinA .
vishvAsayitvA pUrvaM mA.n yadida.n duHkhamashnuthAH .. 3..\\
kiM me rAjyena bhogairvA ki.n yaGYaiH kiM sukhena vA .
yasya me tvaM mahIpAla duHkhAnyetAnyavAptavAn .. 4..\\
pIDita.n chApi jAnAmi rAjyamAtmAnameva cha .
anena vachasA tubhya.n duHkhitasya janeshvara .. 5..\\
bhavAnpitA bhavAnmAtA bhavAnnaH paramo guruH .
bhavatA viprahINA hi kva nu tiShThAmahe vayam .. 6..\\
auraso bhavataH putro yuyutsurnR^ipasattama .
astu rAjA mahArAja ya.n chAnyaM manyate bhavAn .. 7..\\
aha.n vana.n gamiShyAmi bhavAnrAjyaM prashAstvidam .
na mAmayashasA dagdhaM bhUyastva.n dagdhumarhasi .. 8..\\
nAha.n rAjA bhavAnrAjA bhavatA paravAnaham .
katha.n guruM tvAM dharmaGYamanuGYAtumihotsahe .. 9..\\
na manyurhR^idi naH kashchidduryodhanakR^ite.anagha .
bhavitavya.n tathA taddhi vayaM te chaiva mohitAH .. 10..\\
vaya.n hi putrA bhavato yathA duryodhanAdayaH .
gAndhArI chaiva kuntI cha nirvesheShe mate mama .. 11..\\
sa mA.n tva.n yadi rAjendra parityajya gamiShyasi .
pR^iShThatastvAnuyAsyAmi satyenAtmAnamAlabhe .. 12..\\
iya.n hi vasusampUrNA mahI sAgaramekhalA .
bhavatA viprahINasya na me prItikarI bhavet .. 13..\\
bhavadIyamida.n sarvaM shirasA tvAM prasAdaye .
tvadadhInAH sma rAjendra vyetu te mAnaso jvaraH .. 14..\\
bhavitavyamanuprAptaM manye tvA.n tajjanAdhipa .
diShTyA shushrUShamANastvAM mokShyAmi manaso jvaram .. 15..\\
dhr
tApasye me manastAta vartate kurunandana .
uchita.n hi kule.asmAkamaraNyagamanaM prabho .. 16..\\
chiramasmyuShitaH putra chira.n shushrUShitastvayA .
vR^iddhaM mAmabhyanuGYAtu.n tvamarhasi janAdhipa .. 17..\\
vai
ityuktvA dharmarAjAna.n vepamAnaH kR^itA~njalim .
uvAcha vachana.n rAjA dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .. 18..\\
sa~njaya.n cha mahAmAtraM kR^ipaM chApi mahAratham .
anunetumihechchhAmi bhavadbhiH pR^ithivIpatim .. 19..\\
glAyate me mano hIdaM mukha.n cha parishuShyati .
vayasA cha prakR^iShTena vAgvyAyAmena chaiva hi .. 20..\\
ityuktvA sa tu dharmAtmA vR^iddho rAjA kurUdvahaH .
gAndhArI.n shishriye dhImAnsahasaiva gatAsuvat .. 21..\\
ta.n tu dR^iShTvA tathAsInaM nishcheShTaM kuru pArthivam .
Arti.n rAjA yayau tUrNa.n kaunteyaH paravIrahA .. 22..\\
y
yasya nAgasahasreNa dasha sa~Nkhyena vai balam .
so.ayaM nArImupAshritya shete rAjA gatAsuvat .. 23..\\
AyasI pratimA yena bhImasenasya vai purA .
chUrNIkR^itA balavatA sabalArthI shritaH striyam .. 24..\\
dhigastu mAmadharmaGYa.n dhigbuddhiM dhikcha me shrutam .
yatkR^ite pR^ithivIpAlaH shete.ayamatathochitaH .. 25..\\
ahamapyupavatsyAmi yathaivAya.n gururmama .
yadi rAjA na bhu~Nkte.aya.n gAndhArI cha yashasvinI .. 26..\\
vai
tato.asya pANinA rAjA jalashItena pANDavaH .
uro mukha.n cha shanakaiH paryamArjata dharmavit .. 27..\\
tena ratnauShadhimatA puNyenacha sugandhinA .
pANisparshena rAGYastu rAjA sa~nj~nAmavApa ha .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7}
dhr
spR^isha mAM pANinA bhUyaH pariShvaja cha pANDava .
jIvAmIva hi sa.nsparshAttava rAjIvalochana .. 1..\\
mUrdhAna.n cha tavAghrAtumichchhAmi manujAdhipa .
pANibhyA.n cha parispraShTuM prANA hi na jahurmama .. 2..\\
aShTamo hyadya kAlo.ayamAhArasya kR^itasya me .
yenAha.n kurushArdUla na shaknomi vicheShTitum .. 3..\\
vyAyAmashchAyamatyartha.n kR^itastvAmabhiyAchatA .
tato glAna manAstAta naShTasa~nj~na ivAbhavam .. 4..\\
tavAmR^ita samasparsha.n hastasparshamimaM vibho .
labdhvA sa~njIvito.asmIti manye kurukulodvaha .. 5..\\
vai
evamuktastu kaunteyaH pitrA jyeShThena bhArata .
pasparsha sarvagAtreShu sauhArdAtta.n shanaistadA .. 6..\\
upalabhya tatha prANAndhR^itarAShTro mahIpatiH .
bAhubhyA.n sampariShvajya mUrdhnyAjighrata pANDavam .. 7..\\
vidurAdayashcha te sarve rurudurduHkhitA bhR^isham .
atiduHkhAchcha rAjAnaM nochuH ki.n chana pANDavAH .. 8..\\
gAndhArI tveva dharmaGYA manasodvahatI bhR^isham .
duHkhAnyavArayadrAjanmaivamityeva chAbravIt .. 9..\\
itarAstu striyaH sarvAH kuntyA saha suduHkhitAH .
netrairAgatavikleshaiH parivArya sthitAbhavan .. 10..\\
athAbravItpunarvAkya.n dhR^itarAShTro yudhiShThiram .
anujAnIhi mA.n rAja.nstApasye bharatarShabha .. 11..\\
glAyate me manastAta bhUyo bhUyaH prajalpataH .
na mAmataH paraM putra parikleShTumihArhasi .. 12..\\
tasmi.nstu kauravendre ta.n tathA bruvati pANDavam .
sarveShAmavarodhAnAmArtanAdo mahAnabhUt .. 13..\\
dR^iShTvA kR^isha.n vivarNa.n cha rAjAnamatathochitam .
upavAsaparishrAnta.n tvagasthi parivAritam .. 14..\\
dharmaputraH sa pitaraM pariShvajya mahAbhujaH .
shokajaM bAShpamutsR^ijya punarvachanamabravIt .. 15..\\
na kAmaye narashreShTha jIvitaM pR^ithivI.n tathA .
yathA tava priya.n rAjaMshchikIrShAmi parantapa .. 16..\\
yadi tvahamanugrAhyo bhavato dayito.api vA .
kriyatA.n tAvadAhArastato vetsyAmahe vayam .. 17..\\
tato.abravInmahAtejA dharmaputra.n sa pArthivaH .
anuGYAtastvayA putra bhu~njIyAmiti kAmaye .. 18..\\
iti bruvati rAjendre dhR^itarAShTre yudhiShThiram .
R^iShiH satyavatI putro vyAso.abhyetya vacho.abravIt .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8}
vyaasa
yudhiShThira mahAbAho yadAha kurunandanaH .
dhR^itarAShTro mahAtmA tvA.n tatkuruShvAvvichArayan .. 1..\\
aya.n hi vR^iddho nR^ipatirhataputro visheShataH .
neda.n kR^ichchhraM chiratara.n sahediti matirmama .. 2..\\
gAndhArI cha mahAbhAgA prAGYA karuNavedinI .
putrashokaM mahArAja dhairyeNodvahate bhR^isham .. 3..\\
ahAmapyetadeva tvAM bravImi kuru me vachaH .
ajuGYA.n labhatAM rAjA mA vR^itheha mariShyati .. 4..\\
rAjarShINAM purANAnAmanuyAtu gatiM nR^ipaH .
rAjarShINA.n hi sarveShAmante vanamupAshrayaH .. 5..\\
vai
ityuktaH sa tadA rAjA vyAsenAdbhuta karmaNA .
pratyuvAcha mahAtejA dharmarAjo yudhiShThiraH .. 6..\\
bhagavAneva no mAnyo bhagavAneva no guruH .
bhagavAnasya rAjyasya kulasya cha parAyaNam .. 7..\\
aha.n tu putro bhagavAnpitA rAjA gurush cha me .
nideshavartI cha pituH putro bhavati dharmataH .. 8..\\
ityuktaH sa tu taM prAha vyAso dharmabhR^itA.n varaH .
yudhiShThiraM mahAtejAH punareva vishAM pate .. 9..\\
evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata .
rAjAya.n vR^iddhatAM prAptaH pramANe parame sthitaH .. 10..\\
so.ayaM mayAbhyanuGYAtastvayA cha pR^ithivIpate .
karotu svamabhiprAya mAsya vighnakaro bhava .. 11..\\
eSha eva paro dharmo rAjarShINA.n yudhiShThira .
samare vA bhavenmR^ityurvane vA vidhipUrvakam .. 12..\\
pitrA tu tava rAjendra pANDunA pR^ithivIkShitA .
shiShyabhUtena rAjAya.n guruvatparyupAsitaH .. 13..\\
kratubhirdakShiNAvadbhirannaparvata shobhitaiH .
mahadbhiriShTaM bhogashcha bhuktAshputrashcha pAlitAH .. 14..\\
putra sa.nstha.n cha vipula.n rAjyaM viproShite tvayi .
trayodasha samA bhukta.n dattaM cha vividha.n vasu .. 15..\\
tvayA chAyaM naravyAghra gurushushrUShayA nR^ipaH .
ArAdhitaH sabhR^ityena gAndhArI cha yashasvinI .. 16..\\
anujAnIhi pitara.n samayo.asya tapo vidhau .
na manyurvidyate chAsya susUkShmo.api yudhiShThira .. 17..\\
etAvaduktvA vachanamanuGYApya cha pArthivam .
tathAstviti cha tenoktaH kaunteyena yayau vanam .. 18..\\
gate bhagavati vyAse rAjA pANDusutastataH .
provAcha pitara.n vR^iddhaM mandaM mandamivAnataH .. 19..\\
yadAha bhagavAnvyAso yachchApi bhavato matam .
yadAha cha maheShvAsaH kR^ipo vidura eva cha .. 20..\\
yuyutsuH sa~njayashchaiva tatkartAsmyahama~njasA .
sarve hyete.anumAnyA me kulasyAsya hitaiShiNaH .. 21..\\
ida.n tu yAche nR^ipate tvAmaha.n shirasA nataH .
kriyatA.n tAvadAhArastato gachchhAshramaM prati .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9}
vai
tato rAGYAbhyanuGYAto dhR^itarAShTraH pratApavAn .
yayau svabhavana.n rAjA gAndhAryAnugatastadA .. 1..\\
mandaprANagatirdhImAnkR^ichchhrAdiva samuddharan .
padAtiH sa mahIpAlo jIrNo gajapatiryathA .. 2..\\
tamanvagachchhadviduro vidvAnsUtashcha sa~njayaH .
sa chApi parameShvAsaH kR^ipaH shAradvatastathA .. 3..\\
sa pravishya gR^iha.n rAjA kR^itapUrvAhNika kriyaH .
tarpayitvA dvijashreShThAnAhAramakarottadA .. 4..\\
gAndhArI chaiva dharmaGYA kuntyA saha manasvinI .
vadhUbhirupachAreNa pUjitAbhu~Nkta bhArata .. 5..\\
kR^itAhAra.n kR^itAhArAH sarve te vidurAdayaH .
pANDavAshcha kurushreShThamupAtiShThanta taM nR^ipam .. 6..\\
tato.abravInmahArAja kuntIputramupahvare .
niShaNNaM pANinA pR^iShThe sa.nspR^ishannambikA sutaH .. 7..\\
apramAdastvayA kAryaH sarvathA kurunandana .
aShTA~Nge rAjashArdUla rAjye dharmapuraskR^ite .. 8..\\
tattu shakya.n yathA tAta rakShituM pANDunandana .
rAjya.n dharmaM cha kaunteya vidvAnasi nibodha tat .. 9..\\
vidyA vR^iddhAnsadaiva tvamupAsIthA yudhiShThira .
shR^iNuyAste cha yadbrUyuH kuryAshchaivAvichArayan .. 10..\\
prAtarutthAya tAnrAjanpUjayitvA yathAvidhi .
kR^ityakAle samutpanne pR^ichchhethAH kAryamAtmanaH .. 11..\\
te tu saMmAnitA rAja.nstvayA rAjyahitArthinA .
pravakShyanti hita.n tAta sarvaM kauravanandana .. 12..\\
indriyANi cha sarvANi vAjivatparipAlaya .
hitAya vai bhaviShyanti rakShita.n draviNa.n yathA .. 13..\\
amAtyAnupadhAtItAnpitR^ipaitAmahA~nshuchIn .
dAntAnkarmasu sarveShu mukhyAnmukhyeShu yojayeH .. 14..\\
chArayethAshcha satata.n chArairavviditaiH parAn .
parIkShitairbahuvidha.n svarAShTreShu pareShu cha .. 15..\\
pura.n cha te sugupta.n syAddR^iDhaprAkAratoraNam .
aTTATTAlaka sambAdha.n ShaTpathaM sarvatodisham .. 16..\\
tasya dvArANi kAryANi paryAptAni bR^ihanti cha .
sarvataH suvibhaktAni yantrairArakShitAni cha .. 17..\\
puruShairalamarthaGYairviditaiH kulashIlataH .
AtmA cha rakShyaH satataM bhojanAdiShu bhArata .. 18..\\
vihArAhAra kAleShu mAlyashayyAsaneShu cha .
striyashcha te suguptAH syurvR^iddhairAptairadhiShThitAH .
shIlavadbhiH kulInaishcha vidvadbhishcha yudhiShThira .. 19..\\
mantriNashchaiva kurvIthA dvijAnvidyA vishAradAn .
vinItAMshcha kulInAMshcha dharmArthakushalAnR^ijUn .. 20..\\
taiH sArdhaM mantrayethAstvaM nAtyarthaM bahubhiH saha .
samastairapi cha vyastairvyapadeshena kena chit .. 21..\\
susa.nvR^itaM mantragR^iha.n sthala.n chAruhya mantrayeH .
araNye niHshalAke vA na cha rAtrau katha.n chana .. 22..\\
vAnarAH pakShiNashchaiva ye manuShyAnukAriNaH .
sarve mantragR^ihe varjyA ye chApi jaDa pa~NgukAH .. 23..\\
mantrabhede hi ye doShA bhavanti pR^ithivIkShitAm .
na te shakyAH samAdhAtu.n kathaM chiditi me matiH .. 24..\\
doShAMshcha mantrabhedeShu brUyAstvaM mantrimaNDale .
abhede cha guNAnrAjanpunaH punararindama .. 25..\\
paurajAnapadAnA.n cha shauchAshaucha.n yudhiShThiraH .
yathA syAdvidita.n rAja.nstathA kAryamarindama .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10}
dhr
vyavahArAshcha te tAta nityamAptairadhiShThitAH .
yojyAstuShTairhitai rAjannitya.n chArairanuShThitAH .. 1..\\
parimANa.n viditvA cha daNDa.n daNDyeShu bhArata .
praNayeyuryathAnyAyaM puruShAste yudhiShThira .. 2..\\
AdAna ruchayashchaiva paradArAbhimarshanaH .
ugradaNDapradhAnAshcha mithyA vyAhAriNastathA .. 3..\\
AkroShTArashcha lubdhAshcha hantAraH sAhasa priyAH .
sabhA vihArabhettAro varNAnA.n cha pradUShakAH .
hiraNyadaNDyA vadhyAshcha kartavyA deshakAlataH .. 4..\\
prAtareva hi pashyethA ye kuryurvyayakarma te .
ala~NkAramatho bhojyamata Urdhva.n samAchareH .. 5..\\
pashyethAshcha tato yodhAnsadA tvaM pariharShayan .
dUtAnA.n cha charANAM cha pradoShaste sadA bhavet .. 6..\\
sadA chApararAtra.n te bhavetkAryArthanirNaye .
madhyarAtre vihAraste madhyAhne cha sadA bhavet .. 7..\\
sarve tvAtyayikAH kAlAH kAryANAM bharatarShabha .
tathaivAla~NkR^itaH kAle tiShThethA bhUri rakShiNaH .
chakravatkarmaNA.n tAtha paryAyo hyeSha nityashaH .. 8..\\
koshasya sa~ncchaye yatna.n kurvIthA nyAyataH sadA .
dvividhasya mahArAja viparIta.n vivarjayeH .. 9..\\
chArairviditvA shatrUMshcha ye te rAjyAntarAyiNaH .
tAnAptaiH puruShairdUrAdghAtayethAH parasparam .. 10..\\
karma dR^iShTyAtha bhR^ityA.nstva.n varayethAH kurUdvaha .
kArayethAshcha karmANi yuktAyuktairadhiShThitaiH .. 11..\\
senA praNetA cha bhavettava tAta dR^iDhavrataH .
shUraH kleshasahashchaiva priyashcha tava mAnavaH .. 12..\\
sarve jAnapadAshchaiva tava karmANi pANDava .
paurogavAshcha sabhyAshcha kuryurye vyavahAriNaH .. 13..\\
svarandhraM pararandhra.n cha sveShu chaiva pareShu cha .
upalakShayitavya.n te nityameva yudhiShThira .. 14..\\
deshAntarasthAshcha narA vikrAntAH sarvakarmasu .
mAtrAbhiranurUpAbhiranugrAhyA hitAstvayA .. 15..\\
guNArthinA.n guNaH kAryo viduShAM te janAdhipa .
avichAlyAshcha te te syuryathA merurmahAgiriH .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11}
dhr
maNDalAni cha budhyethAH pareShAmAtmanastathA .
udAsInaguNAnA.n cha madhyamAnAM tathaiva cha .. 1..\\
chaturNA.n shatrujAtAnAM sarveShAmAtatAyinAm .
mitra.n chAmitramitraM cha boddhavyaM te.arikarshana .. 2..\\
tathAmAtyA janapadA durgANi viShamANi cha .
balAnicha kurushreShTha bhavantyeShA.n yathechchchhakam .. 3..\\
te cha dvAdasha kaunteya rAGYA.n vai vividhAtmakAH .
mantripradhAnAshcha guNAH ShaShTirdvAdasha cha prabho .. 4..\\
etAnmaNDalamityAhurAchAryA nItikovidAH .
atra ShADguNyamAyatta.n yudhiShThira nibodha tat .. 5..\\
vR^iddhikShayau cha viGYeyau sthAna.n cha kurunandana .
dvisaptatyA mahAbAho tataH ShADguNya chAriNaH .. 6..\\
yadA svapakSho balavAnparapakShastathA balaH .
vigR^ihya shatrUnkaunteya yAyAtkShitipatistadA .
yadA svapakShe.abalavA.nstadA sandhi.n samAshrayet .. 7..\\
dravyANA.n sa~ncayashchaiva kartavyaH syAnmahA.nstathA .
yadA samartho yAnAya nachireNaiva bhArata .. 8..\\
tadA sarva.n vidheyaM syAtsthAna.n cha na vibhAjayet .
bhUmiralpaphalA deyA viparItasya bhArata .. 9..\\
hiraNya.n kupya bhUyiShThaM mitraM kShINamakoshavat .
viparItAnna gR^ihNIyAtsvaya.n sandhivishAradaH .. 10..\\
sandhyartha.n rAjaputra.n cha lipsethA bharatarShabha .
vviparItastu te.adeyaH putra kasyA.n chidApadi .
tasya pramokShe yatna.n cha kuryAH sopAya mantravit .. 11..\\
prakR^itInA.n cha kaunteya rAjA dInA.n vibhAvayet .
krameNa yugapaddvandva.n vyasanAnAM balAbalam .. 12..\\
pIDana.n stambhana.n chaiva koshabha~Ngastathaiva cha .
kArya.n yatnena shatrUNAM svarAShTraM rakShatA svayam .. 13..\\
na cha hi.nsyo.abhyupagataH sAmanto vR^iddhimichhatA .
kaunteya taM na hi.nseta yo mahI.n vijigIShate .. 14..\\
gaNAnAM bhedane yoga.n gachchhethAH saha mantribhiH .
sAdhu sa~NgrahaNAchchaiva pApanigrahaNAttathA .. 15..\\
durbalAshchApi satataM nAvaShTabhyA balIyasA .
tiShThethA rAjashArdUla vaitasI.n vR^ittimAsthitaH .. 16..\\
yadyevamabhiyAyAchcha durbalaM balavAnnR^ipaH .
sAmAdibhirupAyaista.n krameNa vinivartayet .. 17..\\
ashaknuva.nstu yuddhAya nispatetsaha mantribhiH .
koshena paurairdaNDena ye chAnye priyakAriNaH .. 18..\\
asambhave tu sarvasya yathAmukhyena niShpatet .
krameNAnena mokShaH syAchchharIramapi kevalam .. 19..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12}
dhr
sandhivigrahamapyatra pashyethA rAjasattama .
dviyoni.n trividhopAyaM bahu kalpa.n yudhiShThira .. 1..\\
rAjendra paryupAsIthAshchhittvA dvaividhyamAtmanaH .
tuShTapuShTabalaH shatrurAtmavAniti cha smaret .. 2..\\
paryupAsana kAle tu viparIta.n vidhIyate .
Amarda kAle rAjendra vyapasarpastato varaH .. 3..\\
vyasanaM bhedana.n chaiva shatrUNAM kArayettataH .
karshanaM bhIShaNa.n chaiva yuddhi chApi bahu kShayam .. 4..\\
prayAsyamAno nR^ipatistrividhaM parichintayet .
Atmanashchaiva shatroshcha shakti.n shAstravishAradaH .. 5..\\
utsAhaprabhu shaktibhyAM mantrashaktyA cha bhArata .
upapanno naro yAyAdviparItamato.anyathA .. 6..\\
AdadIta bala.n rAjA maulaM mitrabala.n tathA .
aTavI balaM bhR^ita.n chaiva tathA shreNI balaM cha yat .. 7..\\
tatra mitrabala.n rAjanmaulena na vishiShyate .
shreNI balaM bhR^ita.n chaiva tulya eveti me matiH .. 8..\\
tathA chArabala.n chaiva parasparasamaM nR^ipa .
viGYeyaM balakAleShu raGYA kAla upasthite .. 9..\\
ApadashchApi boddhyavyA bahurUpA narAdhipa .
bhavanti rAGYA.n kauravya yAstAH pR^ithagataH shR^iNu .. 10..\\
vikalpA bahavo rAjannApadAM pANDunandana .
sAmAdibhirupanyasya shamayettAnnR^ipaH sadA .. 11..\\
yAtrA.n yAyAdbalairyukto rAjA ShaDbhiH parantapa .
sa.nyukto deshakAlAbhyAM balairAtmaguNaistathA .. 12..\\
tuShTapuShTabalo yAyAdrAjA vR^iddhyudaye rataH .
AhUtashchApyatho yAyAdanR^itAvapi pArthivaH .. 13..\\
sthUNAshmAna.n vAjirathapradhAnAM
dhvajadrumaiH sa.nvR^itakUlarodhasam .
padAtinAgairbahu kardamAM nadIM
sapatnanAshe nR^ipatiH prayAyAt .. 14..\\
athopapattyA shakaTaM padma.n vajra.n cha bhArata .
ushanA veda yachchhAstra.n tatraitadvihita.n vibho .. 15..\\
sAdayitvA parabala.n kR^itvA cha balaharShaNam .
svabhUmau yojayedyuddhaM parabhUmau tathaiva cha .. 16..\\
labdhaM prashamayedrAjA nikShipeddhanino narAn .
GYAtvA svaviShaya.n taM cha sAmAdibhirupakramet .. 17..\\
sartathaiva mahArAja sharIra.n dhArayediha .
pretyeha chaiva kartavyamAtmaniHshreyasaM param .. 18..\\
eva.n kurva~nshubhA vAcho loke.asmi~nshR^iNute nR^ipaH .
pretya svarga.n tathApnoti prajA dharmeNa pAlayan .. 19..\\
eva.n tvayA kuru shreTha vartitavyaM prajAhitam .
ubhayorlokayostAta prAptaye nityameva cha .. 20..\\
bhIShmeNa pUrvamukto.asi kR^iShNena vidureNa cha .
mayApyavashya.n vaktavyaM prItyA te nR^ipasattama .. 21..\\
etatsarva.n yathAnyAya.n kurvIthA bhUridakShiNa .
priyastathA prajAnA.n tva.n svarge sukhamavApsyasi .. 22..\\
ashvamedha sahasreNa yo yajetpR^ithivIpatiH .
pAlayedvApi dharmeNa prajAstulyaM phala.n labhet .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13}
y
evametatkariShyAmi yathAttha pR^ithivIpate .
bhUyashchaivAnushAsyo.ahaM bhavatA pArthivarShabha .. 1..\\
bhIShme svargamanuprApte gate cha madhusUdane .
vidure sa~njaye chaiva ko.anyo mA.n vaktumarhati .. 2..\\
yattu mAmanushAstIha bhavAnadya hite sthitaH .
kartAsmyetanmahIpAla nirvR^ito bhava bhArata .. 3..\\
vai
evamuktaH sa rAjarShirdharmarAjena dhImatA .
kaunteya.n samanuGYAtumiyeSha bharatarShabha .. 4..\\
putra vishramyatA.n tAvanmamApi balavA~nshramaH .
ityuktvA prAvishadrAjA gAndhAryA bhavana.n tadA .. 5..\\
tamAsanagata.n devI gAndhArI dharmachAriNI .
uvAcha kAle kAlaGYA prajApatisamaM patim .. 6..\\
anuGYAtaH svaya.n tena vyAsenApi maharShiNA .
yudhiShThirasyAnumate kadAraNya.n gamiShyasi .. 7..\\
dhr
gAndhAryahamanuGYAtaH svayaM pitrA mahAtmanA .
yudhiShThirasyAnumate gantAsmi nachirAdvanam .. 8..\\
aha.n hi nAma sarveShA.n teShAM durdyUta devinAm .
putrANA.n dAtumichchhAmi pretya bhAvAnuga.n vasum .
sarvaprakR^itisAMnidhya.n kArayitvA svaveshmani .. 9..\\
vai
ityuktvA dharmarAjAya preShayAmAsa pArthivaH .
sa cha tadvachanAtsarva.n samAninye mahIpatiH .. 10..\\
tato niShkramya nR^ipatistasmAdantaHpurAttadA .
sarva.n suhR^ijjana.n chaiva sarvashcha prakR^itIstathA .
samavetAMshcha tAnsarvAnpaurajAna padAnatha .. 11..\\
brAhmaNAMshcha mahIpAlAnnAnAdeshasamAgatAn .
tataH prAha mahAtejA dhR^itarAShTro mahIpatiH .. 12..\\
shR^iNvantyekAgramanaso brAhmaNAH kurujA~NgalAH .
kShatriyAshchaiva vaishyAshcha shUdrAshchaiva samAgatAH .. 13..\\
bhavantaH kuravashchaiva bahu kAla.n sahoShitAH .
parasparasya suhR^idaH parasparahite ratAH .. 14..\\
yadidAnImahaM brUyAmasminkAla upasthite .
tathA bhavadbhiH kartavyamavichArya vacho mama .. 15..\\
araNyagamane buddhirgAndhArI sahitasya me .
vyAsasyAnumate rAGYastathA kuntIsutasya cha .
bhavanto.apyanujAnantu mA vo.anyA bhUdvichAraNA .. 16..\\
asmAkaM bhavatA.n chaiva yeyaM prItirhi shAshvatI .
na chAnyeShvasti desheShu rAGYAm iti matirmama .. 17..\\
shrAnto.asmi vayasAnena tathA putra vinAkR^itaH .
upavAsakR^ishashchAsmi gAndhArI sahito.anaghAH .. 18..\\
yudhiShThira gate rAjye prAptashchAsmi sukhaM mahat .
manye duryodhanaishvaryAdvishiShTamiti sattamAH .. 19..\\
mama tvandhasya vR^iddhasya hataputrasya kAgatiH .
R^ite vanaM mahAbhAgAstanmAnuGYAtumarhatha .. 20..\\
tasya tadvachana.n shrutvA sarve te kurujA~NgalAH .
bAShpasandigdhayA vAchA rurudurbharatarShabha .. 21..\\
tAnavibruvataH ki.n chidduHkhashokaparAyaNAn .
punareva mahAtejA dhR^itarAShTro.abravIdidam .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14}
dhr
shantanuH pAlayAmAsa yathAvatpR^ithivImimAm .
tathA vichitravIryashcha bhIShmeNa paripAlitaH .
pAlayAmAsa vastAto vidita.n vo nasaMshayaH .. 1..\\
yathA cha pANDurbhrAtA me dayito bhavatAmabhUt .
sa chApi pAlayAmAsa yathAvattachcha vettha ha .. 2..\\
mayA cha bhavatA.n samyakshushrUShA yA kR^itAnaghAH .
asamyagvA mahAbhAgAstatkShantavyamatandritaiH .. 3..\\
yachcha duryodhaneneda.n rAjyaM bhuktamakaNTalam .
api tatra na vo mando durbuddhiraparAddhavAn .. 4..\\
tasyAparAdhAddurbuddherabhimAnAnmahIkShitAm .
vimardaH sumahAnAsIdanayAnmatkR^itAdatha .. 5..\\
tanmayA sAdhu vApIda.n yadi vAsAdhu vai kR^itam .
tadvo hR^idi na kartavyaM mAmanuGYAtumarhatha .. 6..\\
vR^iddho.aya.n hataputro.aya.n duHkhito.ayaM janAdhipaH .
pUrvarAGYA.n cha putro.ayamiti kR^itvAnujAnata .. 7..\\
iya.n cha kR^ipaNA vR^iddhA hataputrA tapasvinI .
gAndhArI putrashokArtA tulya.n yAchati vo mayA .. 8..\\
hataputrAvimau vR^iddhau viditvA duHkhitau tathA .
anujAnIta bhadra.n vo vrajAvaH sharaNa.n cha vaH .. 9..\\
aya.n cha kauravo rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .
sarvairbhavadbhirdraShTavyaH sameShu viShameShu cha .
na jAtu viShama.n chaiva gamiShyati kadA chana .. 10..\\
chatvAraH sachivA yasya bhrAtaro vipulaujasaH .
lokapAlopamA hyete sarve dharmArthadarshinaH .. 11..\\
brahmeva bhagavAneSha sarvabhUtajagatpatiH .
yudhiShThiro mahAtejA bhavataH pAlayiShyati .. 12..\\
avashyameva vaktavyamiti kR^itvA bravImi vaH .
eSha nyAso mayA dattaH sarveShA.n vo yudhiShThiraH .
bhavanto.asya cha vIrasya nyAsabhUtA mayA kR^itAH .. 13..\\
yadyeva taiH kR^ita.n kiM chidvyalIka.n vA sutairmama .
yadyanyena madIyena tadanuGYAtumarhatha .. 14..\\
bhavadbhirhi na me manyuH kR^itapUrvaH katha.n chana .
atyantaguru bhaktAnAmeSho.a~njaliridaM namaH .. 15..\\
teShAmasthirabuddhInA.n lubdhAnA.n kAmachAriNAm .
kR^ite yAchAmi vaH sarvAngAndhArI sahito.anaghAH .. 16..\\
ityuktAstena te rAGYA paurajAnapadA janAH .
nochurbAShpakalAH ki.n chidvIkShAM chakruH parasparam .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15}
vai
evamuktAstu te tena paurajAnapadA janAH .
vR^iddhena rAGYA kauravya naShTasa~nj~nA ivAbhavan .. 1..\\
tUShNImbhUtA.nstatastA.nstu bAShpakaNThAnmahIpatiH .
dhR^itarAShTro mahIpAlaH punarevAbhyabhAShata .. 2..\\
vR^iddhaM mA.n hataputra.n cha dharmapatnyA sahAnayA .
vilapantaM bahuvidha.n kR^ipaNaM chaiva sattamAH .. 3..\\
pitrA svayamanuGYAta.n kR^iShNadvaipAyanena vai .
vanavAsAya dharmaGYA dharmaGYena nR^ipeNa cha .. 4..\\
so.ahaM punaH punaryAche shirasAvanato.anaghAH .
gAndhAryA sahita.n tanmA.n samanuGYAtumarhatha .. 5..\\
shrutvA tu kururAjasya vAkyAni karuNAni te .
ruruduH sarvato rAjansametAH kurujA~NgalAH .. 6..\\
uttarIyaiH karaishchApi sa~nchAdya vadanAni te .
ruruduH shokasantaptA muhUrtaM pitR^imAtR^ivat .. 7..\\
hR^idayaiH shUnyabhUtaiste dhR^itarAShTra pravAsajam .
duHkha.n sandhArayantaH sma naShTasa~nj~nA ivAbhavan .. 8..\\
te vinIya tamAyAsa.n kururAjaviyogajam .
shanaiH shanaistadAnyonyamabruvansvamatAnyuta .. 9..\\
tataH sandhAya te sarve vAkyAnyatha samAsataH .
ekasminbrAhmaNe rAjannAveshyochurnarAdhipam .. 10..\\
tataH svacharaNe vR^iddhaH saMmato.arthavishAradaH .
sAmbAkhyo bahvR^icho rAjanvaktu.n samupachakrame .. 11..\\
anumAnya mahArAja.n tatsadaH samprabhAShya cha .
vipraH pragalbho medhAvI sa rAjAnamuvAcha ha .. 12..\\
rAjanvAkya.n janasyAsya mayi sarva.n samarpitam .
vakShyAmi tadaha.n vIra tajjuShasva narAdhipa .. 13..\\
yathA vadasi rAjendra sarvametattathA vibho .
nAtra mithyA vachaH ki.n chitsuhR^ittvaM naH parasparam .. 14..\\
na jAtvasya tu vaMshasya rAGYA.n kashchitkadA chana .
rAjAsIdyaH prajA pAlaH prajAnAm apriyo bhavet .. 15..\\
pitR^ivadbhrAtR^ivachchaiva bhavantaH pAlayanti naH .
na cha duryodhanaH ki.n chidayuktaM kR^itavAnnR^ipa .. 16..\\
yathA bravIti dharmaGYo muniH satyavatI sutaH .
tathA kuru mahArAja sa hi naH paramo guruH .. 17..\\
tyaktA vaya.n tu bhavatA duHkhashokaparAyaNAH .
bhaviShyAmashchira.n rAjanbhavadguNashatairhR^itAH .. 18..\\
yathA shantanunA guptA rAGYA chitrA~Ngadena cha .
bhIShma vIryopagUDhena pitrA cha tava pArthiva .. 19..\\
bhavadbuddhiyujA chaiva pANDunA pR^ithivIkShitA .
tathA duryodhanenApi rAGYA suparipAlitAH .. 20..\\
na svalpamapi putraste vyalIka.n kR^itavAnnR^ipa .
pitarIva suvishvastAstasminnapi narAdhipe .
vayamAsma yathA samyagbhavato vidita.n tathA .. 21..\\
tathA varShasahasrAya kuntIputreNa dhImatA .
pAlyamAnA dhR^itimatA sukha.n vindAmahe nR^ipa .. 22..\\
rAjarShINAM purANAnAM bhavatA.n vaMshadhAriNAm .
kuru sa.nvaraNAdInAM bharatasya cha dhImataH .. 23..\\
vR^itta.n samanuyAtyeSha dharmAtmA bhUridakShiNaH .
nAtra vAchyaM mahArAja susUkShmamapi vidyate .. 24..\\
uShitAH sma sukhaM nityaM bhavatA paripAlitAH .
susUkShma.n cha vyalIkaM te saputrasya na vidyate .. 25..\\
yattu GYAtivimarde.asminnAttha duryodhanaM prati .
bhavantamanuneShyAmi tatrApi kurunandana .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16}
braahmana
na tadduryodhanakR^itaM na cha tadbhavatA kR^itam .
na karNa saubalAbhyA.n cha kuravo yatkShayaM gatAH .. 1..\\
daiva.n tattu vijAnImo yanna shakyaM prabAdhitum .
daivaM puruShakAreNa na shakyamativartitum .. 2..\\
akShauhiNyo mahArAja dashAShTau cha samAgatAH .
aShTAdashAhena hatA dashabhiryodhapu~NgavaiH .. 3..\\
bhIShmadroNakR^ipAdyaishcha karNena cha mahAtmanA .
yuyudhAnena vIreNa dhR^iShTadyumnena chaiva ha .. 4..\\
chaturbhiH pANDuputraishcha bhImArjunayamairnR^ipa .
janakShayo.ayaM nR^ipate kR^ito daivabalAtkR^itaiH .. 5..\\
avashyameva sa~NgrAme kShatriyeNa visheShataH .
kartavyaM nidhana.n loke shastreNa kShatrabandhunA .. 6..\\
tairiyaM puruShavyAghrairvidyA bAhubalAnvitaiH .
pR^ithivI nihatA sarvA sahayA saratha dvipA .. 7..\\
na sa rAjAparAdhnoti putrastava mahAmanAH .
na bhavAnna cha te bhR^ityA na karNo na cha saubalaH .. 8..\\
yadvinaShTAH kurushreShThA rAjAnashcha sahasrashaH .
sarva.n daivakR^itaM tadvai ko.atra ki.n vaktumarhati .. 9..\\
gururmato bhavAnasya kR^itsnasya jagataH prabhuH .
dharmAtmAnamatastubhyamanujAnImahe sutam .. 10..\\
labhatA.n vIralokAnsa sasahAyo narAdhipaH .
dvijAgryaiH samanuGYAtastridive modatA.n sukhI .. 11..\\
prApsyate cha bhavAnpuNya.n dharme cha paramA.n sthitim .
veda puNya.n cha kArtsnyena samyagbharatasattama .. 12..\\
dR^iShTApadAnAshchAsmAbhiH pANDavAH puruSharShabhAH .
samarthAstridivasyApi pAlane kiM punaH kShiteH .. 13..\\
anuvatsyanti chApImAH sameShu viShameShu cha .
prajAH kuru kulashreShTha pANDavA~nshIlabhUShaNAn .. 14..\\
brahma deyAgrahArAMshcha parihArAMshcha pArthiva .
pUrvarAjAtisargAMshcha pAlayatyeva pANDavaH .. 15..\\
dIrghadarshI kR^itapraGYaH sadA vaishravaNo yathA .
akShudra sachchivashchAya.n kuntIputro mahAmanAH .. 16..\\
apyamitre dayAvAMshcha shuchishcha bharatarShabha .
R^iju pashyati meghAvI putravatpAti naH sadA .. 17..\\
vipriya.n cha janasyAsya sa.nsargAddharmajasya vai .
na kariShyanti rAjarShe tathA bhImArjunAdayaH .. 18..\\
mandA mR^iduShu kauravyAstIkShNeShvAshIviShopamAH .
vIryavanto mahAtmAno paurANA.n cha hite ratAH .. 19..\\
na kuntI na cha pA~nchAlI na cholUpI na sAtvatI .
asmi~njane kariShyanti pratikUlAni karhi chit .. 20..\\
bhavatkR^itamima.n snehaM yudhiShThira vivardhitam .
na pR^iShThataH kariShyanti paurajAnapadA janAH .. 21..\\
adharmiShThAnapi sataH kuntIputrA mahArathAH .
mAnavAnpAlayiShyanti bhUtvA dharmaparAyaNAH .. 22..\\
sa rAjanmAnasa.n duHkhamapanIya yudhiShThirAt .
kuru kAryANi dharmyANi namaste bharatarShabha .. 23..\\
vai
tasya tadvachana.n dharmyamanubandha guNottaram .
sAdhu sAdhviti sarvaH sajanaH pratigR^ihItavAn .. 24..\\
dhR^itarAShTrashcha tadvAkyamabhipUjya punaH punaH .
visarjayAmAsa tadA sarvAstu prakR^itIH shanaiH .. 25..\\
sa taiH sampUjito rAjA shivenAvekShitastadA .
prA~njaliH pUjayAmAsa sajanaM bharatarShabha .. 26..\\
tato vivesha bhuvana.n gAndhAryA sahito nR^ipaH .
vyuShTAyA.n chaiva sharvaryA yachchakAra nibodha tat .. 27..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17}
vai
vyuShitAyA.n rajanyA.n tu dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .
viduraM preShayAmAsa yudhiShThira niveshanam .. 1..\\
sa gatvA rAjavachanAduvAchAchyutamIshvaram .
yudhiShThiraM mahAtejAH sarvabuddhimatA.n varaH .. 2..\\
dhR^itarAShTro mahArAja vanavAsAya dIkShitaH .
gamiShyati vana.n rAjankArtikImAgatAmimAm .. 3..\\
sa tvA kuru kulashreShTha ki.n chidarthamabhIpsati .
shrAddhamichchhati dAtu.n sa gA~Ngeyasya mahAtmanaH .. 4..\\
droNasya somadattasya bAhlIkasya cha dhImataH .
putrANA.n chaiva sarveShA.n ye chAsya suhR^ido hatAH .
yadi chAbhyanujAnIShe saindhavApasadasya cha .. 5..\\
etachchhrutvA tu vachana.n vidurasya yudhiShThiraH .
hR^iShTaH sampUjayAmAsa guDA keshashcha pANDavaH .. 6..\\
na tu bhImo dR^iDhakrodhastadvacho jagR^ihe tadA .
vidurasya mahAtejA duryodhanakR^ita.n smaran .. 7..\\
abhiprAya.n viditvA tu bhImasenasya phalgunaH .
kirITI ki.n chidAnamya bhIma.n vachanamabravIt .. 8..\\
bhIma rAjA pitA vR^iddho vanavAsAya dIkShitaH .
dAtumichchhati sarveShA.n suhR^idAmaurdhva dehikAm .. 9..\\
bhavatA nirjita.n vitta.n dAtumichchhati kauravaH .
bhIShmAdInAM mahAbAho tadanuGYAtumarhasi .. 10..\\
diShTyA tvadya mahAbAho dhR^itarAShTraH prayAchati .
yAchito yaH purAsmAbhiH pashya kAlasya paryayam .. 11..\\
yo.asau pR^ithivyAH kR^itsnAyA bhartA bhUtvA narAdhipaH .
parairvinihatApatyo vana.n gantumabhIpsati .. 12..\\
mA te.anyatpuruShavyAghra dAnAdbhavatu darshanam .
ayashasyamato.anyatsyAdadharmya.n cha mahAbhuja .. 13..\\
rAjAnamupatiShThasva jyeShThaM bhrAtaramIshvaram .
arhastvamasi dAtu.n vai nAdAtuM bharatarShabha .
evaM bruvANa.n kaunteyaM dharmarAjo.abhyapUjayat .. 14..\\
bhImasenastu sakrodhaH provAcheda.n vachastadA .
vayaM bhIShmasya kurmeha pretakAryANi phalguna .. 15..\\
somadattasya nR^ipaterbhUrishravasa eva cha .
bAhlIkasya cha rAjarSherdroNasya cha mahAtmanaH .. 16..\\
anyeShA.n chaiva suhR^idAM kuntI karNAya dAsyati .
shrAddhAni puruShavyAghra mAdAtkauravako nR^ipaH .. 17..\\
iti me vartate buddhirmA vo nandantu shatravaH .
kaShTAtkaShTatara.n yAntu sarve duryodhanAdayaH .
yairiyaM pR^ithivI sarvA ghAtitA kulapA.nsanaiH .. 18..\\
kutastvamadya vismR^itya vaira.n dvAdasha vArShikam .
aGYAtavAsa gamana.n draupadI shokavardhanam .
kva tadA dhR^itarAShTrasya sneho.asmAsvabhavattadA .. 19..\\
kR^iShNAjinopasa.nvvIto hR^itAbharaNa bhUShaNaH .
sArdhaM pA~nchAla putryA tva.n rAjAnamupajagmivAn .
kva tadA droNa bhIShmau tau somadatto.api vAbhavat .. 20..\\
yatra trayodasha samA vane vanyena jIvasi .
na tadA tvA pitA jyeShThaH pitR^itvenAbhivIkShate .. 21..\\
ki.n te tadvismR^itaM pArtha yadeSha kulapA.nsanaH .
durvR^itto viduraM prAha dyUte ki.n jitamityuta .. 22..\\
tameva.n vAdinaM rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .
uvAcha bhrAtara.n dhImA~njoShamAsveti bhartsayan .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18}
arj
bhIma jyeShTho gururme tvaM nAto.anyadvaktumutsahe .
dhR^itarAShTro hi rAjarShiH sarvathA mAnamarhati .. 1..\\
na smarantyaparAddhAni smaranti sukR^itAni cha .
asambhinnArtha maryAdAH sAdhavaH puruShottamAH .. 2..\\
idaM madvachanAtkShattaH kauravaM brUhi pArthivam .
yAvadichchhati putrANA.n dAtuM tAvaddadAmyaham .. 3..\\
bhIShmAdInA.n cha sarveShA.n suhR^idAmupakAriNAm .
mama koshAditi vibho mA bhUdbhImaH sudurmanAH .. 4..\\
vai
ityukte dharmarAjastamarjunaM pratyapUjayat .
bhImasenaH kaTAkSheNa vIkShA.n chakre dhana~njayam .. 5..\\
tataH sa vidura.n dhImAnvAkyamAha yudhiShThiraH .
na bhImasene kopa.n sa nR^ipatiH kartumarhati .. 6..\\
parikliShTo hi bhImo.aya.n himavR^iShTyAtapAdibhiH .
duHkhairbahuvidhairdhImAnaraNye vidita.n tava .. 7..\\
ki.n tu madvachanAdbrUhi rAjAnaM bharatarShabham .
yadyadichchhasi yAvachcha gR^ihyatAM madgR^ihAditi .. 8..\\
yanmAtsaryamayaM bhImaH karoti bhR^ishaduHkhitaH .
na tanmanasi kartavyamiti vAchyaH sa pArthivaH .. 9..\\
yanmamAsti dhana.n kiM chidarjunasya cha veshmani .
tasya svAmI mahArAja iti vAchyaH sa pArthivaH .. 10..\\
dadAtu rAjA viprebhyo yatheShTa.n kriyatA.n vyayaH .
putrANA.n suhR^idA.n chaiva gachchhatvAnR^iNyamadya saH .. 11..\\
ida.n chApi sharIraM me tavAyattaM janAdhipa .
dhanAni cheti viddhi tva.n kShattarnAstyatra saMshayaH .. 12..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19}
vai
evamuktastu rAGYA sa viduro buddhisattamaH .
dhR^itarAShTramupetyeda.n vAkyamAha mahArthavat .. 1..\\
ukto yudhiShThiro rAjA bhavadvachanamAditaH .
sa cha saMshrutya vAkya.n te prashasha.nsa mahAdyutiH .. 2..\\
bIbhatsushcha mahAtejA nivedayati te gR^ihAn .
vasu tasya gR^ihe yachcha prANAnapi cha kevalAn .. 3..\\
dharmarAjashcha putraste rAjyaM prANAndhanAni cha .
anujAnAti rAjarShe yachchAnyadapi ki.n chana .. 4..\\
bhImastu sarvaduHkhAni sa.nsmR^itya bahulAnyuta .
kR^ichchhrAdiva mahAbAhuranumanya viniHshvasan .. 5..\\
sa rAGYA dharmashIlena bhrAtrA bIbhatsunA tathA .
anunIto mahAbAhuH sauhR^ide sthApito.api cha .. 6..\\
na cha manyustvayA kArya iti tvAM prAha dharmarAT .
sa.nsmR^itya bhImastadvaira.n yadanyAyavadAcharet .. 7..\\
evaM prAyo hi dharmo.aya.n kShatriyANAM narAdhipa .
yuddhe kShatriya dharme cha nirato.aya.n vR^ikodaraH .. 8..\\
vR^ikodara kR^ite chAhamarjunashcha punaH punaH .
prasAdayAva nR^ipate bhavAnprabhurihAsti yat .. 9..\\
pradadAtu bhavAnvitta.n yAvadichchhasi pArthiva .
tvamIshvaro no rAjyasya prANAnA.n cheti bhArata .. 10..\\
brahma deyAgrahArAMshcha putrANA.n chaurdhva dehikam .
ito ratnAni gAshchaiva dAsIdAsamajAvikam .. 11..\\
AnayitvA kurushreShTho brAhmaNebhyaH prayachchhatu .
dInAndha kR^ipaNebhyashcha tatra tatra nR^ipAGYayA .. 12..\\
bahvannarasapAnADhyAH sabhA vidura kAraya .
gavAM nipAnAnyanyachcha vividhaM puNyakarma yat .. 13..\\
iti mAmabravIdrAjA pArthaishchaiva dhana~njayaH .
yadatrAnantara.n kAryaM tadbhavAnvaktumarhati .. 14..\\
ityukto vidureNAtha dhR^itarAShTro.abhinandya tat .
manashchakre mahAdAne kArtikyA.n janamejaya .. 15..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20}
vai
vidureNaivamuktastu dhR^itarAShTro janAdhipaH .
prItimAnabhavadrAjA rAGYo jiShNoshcha karmaNA .. 1..\\
tato.abhirUpAnbhIShmAya brAhmaNAnR^iShisattamAn .
putrArthe suhR^idA.n chaiva sa samIkShya sahasrashaH .. 2..\\
kArayitvAnna pAnAni yAnAnyAchchhAdanAni cha .
suvarNamaNiratnAni dAsIdAsa parichchhadAn .. 3..\\
kambalAjina ratnAni grAmAnkShetrAnajAvikam .
ala~NkArAngajAnashvAnkanyAshchaiva varastriyaH .
AdishyAdishya viprebhyo dadau sa nR^ipasattamaH .. 4..\\
droNa.n sa~NkIrtya bhIShma.n cha somadattaM cha bAhlikam .
duryodhana.n cha rAjAnaM putrAMshchaiva pR^ithakpR^ithak .
jayadratha purogAshcha suhR^idashchaiva sarvashaH .. 5..\\
sa shrAddhayaGYo vavR^idhe bahu godhanadakShiNaH .
anekadhanaratnaugho yudhiShThira mate tadA .. 6..\\
anisha.n yatra puruShA gaNakA lekhakAstathA .
yudhiShThirasya vachanAttadApR^ichchhanti taM nR^ipam .. 7..\\
AGYApaya kimetebhyaH pradeya.n dIyatAm iti .
tadupasthitamevAtra vachanAnte pradR^ishyate .. 8..\\
shate deye dashashata.n sahasre chAyuta.n tathA .
dIyate vachanAdrAGYaH kuntIputrasya dhImataH .. 9..\\
eva.n sa vasu dhArAbhirvarShamANo nR^ipAmbudaH .
tarpayAmAsa viprA.nstAnvarShanbhUmimivAmbudaH .. 10..\\
tato.anantaramevAtra sarvavarNAnmahIpatiH .
annapAnarasaughena plAvayAmAsa pArthivaH .. 11..\\
savastra phenaratnaugho mR^ida~Nganinada svanaH .
gavAshvamakarAvarto nArIratnamahAkaraH .. 12..\\
grAmAgrahAra kulyADhyo maNihemajalArNavaH .
jagatsamplAvayAmAsa dhR^itarAShTra dayAmbudhiH .. 13..\\
eva.n saputrapautrANAM pitR^INAmAtmanastathA .
gAndhAryAshcha mahArAja pradadAvaurdhva dehikam .. 14..\\
parishrAnto yadAsItsa dadaddAnAnyanekashaH .
tato nirvartayAmAsa dAnayaGYa.n kurUdvahaH .. 15..\\
eva.n sa rAjA kauravyashchakre dAnamahotsavam .
naTanartaka lAsyADhyaM bahvannarasadakShiNam .. 16..\\
dashAhameva.n dAnAni dattvA rAjAmbikA sutaH .
babhUva putrapautrANAmanR^iNo bharatarShabha .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21}
vai
tataH prabhAte rAjA sa dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .
AhUya pANDavAnvIrAnvanavAsa kR^itakShaNaH .. 1..\\
gAndhArI sahito dhImAnabhinandya yathAvidhi .
kArttikyA.n kArayitveShTiM brAhmaNairvedapAragaiH .. 2..\\
agnihotraM puraskR^itya valkalAjinasa.nvR^itaH .
vadhU parivR^ito rAjA niryayau bhavanAttataH .. 3..\\
tataH striyaH kurava pANDavAnAM
yAshchApyanyAH kaurava rAjavaMshyAH .
tAsAM nAdaH prAdurAsIttadAnIM
vaichitravIrye nR^ipatau prayAte .. 4..\\
tato lAjaiH sumanobhishcha rAjA
vichitrAbhistadgR^ihaM pUjayitvA .
sa.nyojyArthairbhR^ityajana.n cha sarvaM
tataH samutsR^ijya yayau narendraH .. 5..\\
tato rAjA prA~njalirvepamAno
yudhiShThiraH sasvanaM bAShpakaNThaH .
vilapyochchairhA mahArAja sAdho
kva gantAsItyapatattAta bhUmau .. 6..\\
tathArjunastIvraduHkhAbhitapto
muhurmuhurniHshvasanbharatAgryaH .
yudhiShThiraM maivamityevamuktvA
nigR^ihyAthodIdharatsIdamAnaH .. 7..\\
vR^ikodaraH phalgunashchaiva vIrau
mAdrIputrau viduraH sa~njayash cha .
vaishyAputraH sahito gautamena
dhaumyo viprAshchAnvayurbAShpakaNThAH .. 8..\\
kuntI gAndhArIM baddhanetrA.n vrajantIM
skandhAsakta.n hastamathodvahantI .
rAjA gAndhAryAH skandhadeshe.avasajya
pANi.n yayau dhR^itarAShTraH pratItaH .. 9..\\
tathA kR^iShNA draupadI yAdavI cha
bAlApatyA chottarA kauravI cha .
chitrA~NgadA yAshcha kAshchitstriyo.anyAH
sArdha.n rAGYA prasthitAstA vadhUbhiH .. 10..\\
tAsAM nAdo rudatInA.n tadAsId
rAjanduHkhAtkurarINAmivochchaiH .
tato niShpeturbrAhmaNakShatriyANAM
viTshUdrANA.n chaiva nAryaH samantAt .. 11..\\
tanniryANe duHkhitaH pauravargo
gahAhvaye.atIva babhUva rAjan .
yathApUrva.n gachchhatAM pANDavAnAM
dyUte rAjankauravANA.n sabhAyAm .. 12..\\
yA nApashyachchandramA naiva sUryo
rAmAH kadA chidapi tasminnarendre .
mahAvana.n gachchhati kauravendre
shokenArtA rAjamArgaM prapeduH .. 13..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22}
vai
tataH prAsAdaharmyeShu vasudhAyA.n cha pArthiva .
strINA.n cha puruShANAM cha sumahAnniHsvano.abhavat .. 1..\\
sa rAjA rAjamArgeNa nR^inArI sa~Nkulena cha .
katha.n chinniryayau dhImAnvepamAnaH kR^itA~njaliH .. 2..\\
sa vardhamAnadvAreNa niryayau gajasAhvayAt .
visarjayAmAsa cha ta.n janaugha.n sa muhurmuhuH .. 3..\\
vana.n gantuM cha viduro rAGYA saha kR^itakShaNaH .
sa~njayashcha mahAmAtraH sUto gAvalgaNistathA .. 4..\\
kR^ipaM nivartayAmAsa yuyutsu.n cha mahAratham .
dhR^itarAShTro mahIpAlaH paridAya yudhiShThire .. 5..\\
nivR^itte pauravarge tu rAjA sAntaHpurastadA .
dhR^itarAShTrAbhyanuGYAto nivartitumiyeSha saH .. 6..\\
so.abravInmAtara.n kuntImupetya bharatarShabha .
aha.n rAjAnamanviShye bhavatI vinivartatAm .. 7..\\
vadhU parivR^itA rAGYi nagara.n gantumarhasi .
rAjA yAtveSha dharmAtmA tapase dhR^itanishchayaH .. 8..\\
ityuktA dharmarAjena bAShpavyAkulalochanA .
jagAdaiva.n tadA kuntI gAndhArIM parigR^ihya ha .. 9..\\
sahadeve mahArAja mA pramAda.n kR^ithAH kva chit .
eSha mAmanurakto hi rAja.nstvA.n chaiva nityadA .. 10..\\
karNa.n smarethAH satataM sa~NgrAmeShvapalAyinam .
avakIrNo hi sa mayA vIro duShpraGYayA tadA .. 11..\\
Ayasa.n hR^idayaM nUnaM mandAyA mama putraka .
yatsUryajamapashyantyAH shatadhA na vidIryate .. 12..\\
eva~Ngate tu ki.n shakyaM mayA kartumarindama .
mama doSho.ayamatyartha.n khyApito yanna sUryajaH .
tannimittaM mahAbAho dAna.n dadyAstvamuttamam .. 13..\\
sadaiva bhrAtR^ibhiH sArdhamagrajasyAri mardana .
draupadyAshcha priye nitya.n sthAtavyamarikarshana .. 14..\\
bhImasenArjunau chaiva nakulashcha kurUdvaha .
samAdheyAstvayA vIra tvayyadya kuladhUrgatA .. 15..\\
shvashrU shvashurayoH pAdA~nshushrUShantI vane tvaham .
gAndhArI sahitA vatsye tApasI malapa~NkinI .. 16..\\
evamuktaH sa dharmAtmA bhrAtR^ibhiH sahito vashI .
viShAdamagamattIvraM na cha ki.n chiduvAcha ha .. 17..\\
sa muhUrtamiva dhyAtvA dharmaputro yudhiShThiraH .
uvAcha mAtara.n dInashchintAshokaparAyaNaH .. 18..\\
kimida.n te vyavasitaM naivaM tva.n vaktumarhasi .
na tvAmabhyanujAnAmi prasAda.n kartumarhasi .. 19..\\
vyarochayaH purA hyasmAnutsAhya priyadarshane .
vidurAyA vachobhistvamasmAnna tyaktumarhasi .. 20..\\
nihatya pR^ithivIpAlAnrAjyaM prAptamidaM mayA .
tava praGYAmupashrutya vAsudevAnnararShabhAt .. 21..\\
kva sA buddhiriya.n chAdya bhavatyA yA shrutA mayA .
kShatradharme sthiti.n hyuktvA tasyAsh chalitumichchhasi .. 22..\\
asmAnutsR^ijya rAjya.n cha snuShAM chemA.n yashasvinIm .
katha.n vatsyasi shUnyeShu vaneShvamba prasIda me .. 23..\\
iti bAShpakalA.n vAcha.n kuntIputrasya shR^iNvatI .
jagAmaivAshru pUrNAkShI bhImastAmidamabravIt .. 24..\\
yadA rAjyamida.n kunti bhoktavyaM putra nirjitam .
prAptavyA rAjadharmAshcha tadeya.n te kuto matiH .. 25..\\
ki.n vaya.n kAritAH pUrvaM bhavatyA pR^ithivI kShayam .
kasya hetoH parityajya vana.n gantumabhIpsasi .. 26..\\
vanAchchApi kimAnItA bhavatyA bAlakA vayam .
duHkhashokasamAviShTau mAdrIputrAvimau tathA .. 27..\\
prasIda mAtarmA gAstva.n vanamadya yashasvini .
shriya.n yaudhiShThirI.n tAvadbhu~NkShva pArtha balArjitAm .. 28..\\
iti sA nishchitaivAtha vanavAsa kR^itakShaNA .
lAlapyatAM bahuvidhaM putrANAM nAkarodvachaH .. 29..\\
draupadI chAnvayAchchhvashrU.n viShaNNavadanA tadA .
vanavAsAya gachchhantI.n rudatI bhadrayA saha .. 30..\\
sA putrAnrudataH sarvAnmuhurmuhuravekShatI .
jagAmaiva mahAprAGYA vanAya kR^itanishchayA .. 31..\\
anvayuH pANDavAstA.n tu sabhR^ityAntaHpurAstadA .
tataH pramR^ijya sAshrUNi putrAnvachanamabravIt .. 32..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23}
kuntii
evametanmahAbAho yathA vadasi pANDava .
kR^itamuddharShaNaM pUrvaM mayA vaH sIdatAM nR^ipa .. 1..\\
dyUtApahR^ita rAjyAnAM patitAnA.n sukhAdapi .
GYAtibhiH paribhUtAnA.n kR^itamuddharShaNaM mayA .. 2..\\
kathaM pANDorna nashyeta santatiH puruSharShabhAH .
yashashcha vo na nashyeta iti choddharShaNa.n kR^itam .. 3..\\
yUyamindrasamAH sarve devatulyaparAkramAH .
mA pareShAM mukhaprekShAH sthetyeva.n tatkR^itaM mayA .. 4..\\
katha.n dharmabhR^itA.n shreShTho rAjA tvaM vAsavopamaH .
punarvane na duHkhI syA iti choddharShaNa.n kR^itam .. 5..\\
nAgAyuta samaprANaH khyAtivikramapauruShaH .
nAyaM bhImo.atyaya.n gachchhediti choddharShaNaM kR^itam .. 6..\\
bhImasenAdavarajastathAya.n vAsavopamaH .
vijayo nAvasIdeta iti choddharShaNa.n kR^itam .. 7..\\
nakulaH sahadevash cha tathemau guruvartinau .
kShudhA kathaM na sIdetAmiti choddharShaNa.n kR^itam .. 8..\\
iya.n cha bR^ihatI shyAmA shrImatyAyatalochanA .
vR^ithA sabhA tale kliShTA mA bhUditi cha tatkR^itam .. 9..\\
prekShantyA me tadA hImA.n vepanti.n kadalIm iva .
strI dharmiNImanindyA~NgI.n tathA dyUtaparAjitAm .. 10..\\
duHshAsano yadA mauDhyAddAsIvatparyakarShata .
tadaiva viditaM mahyaM parAbhUtamida.n kulam .. 11..\\
viShaNNAH kuravashchaiva tadA me shvashurAdayaH .
yathaiShA nAthamichchhantI vyalapatkurarI yathA .. 12..\\
keshapakShe parAmR^iShTA pApena hatabuddhinA .
yadA duHshAsaneneShA tadA muhyAmyahaM nR^ipa .. 13..\\
yuShmattejo vivR^iddhyarthaM mayA hyuddharShaNa.n kR^itam .
tadAnI.n vidurA vAkyairiti tadvittaputrakAH .. 14..\\
kathaM na rAjavaMsho.ayaM nashyetprApya sutAnmama .
pANDoriti mayA putra tasmAduddharShaNa.n kR^itam .. 15..\\
na tasya putraH pautrau vA kR^ita eva sa pArthiva .
labhate sukR^itA.NllokAnyasmAdvaMshaH praNashyati .. 16..\\
bhukta.n rAjyaphalaM putrA bharturme vipulaM purA .
mahAdAnAni dattAni pItaH somo yathAvidhi .. 17..\\
sAhaM nAtma phalArtha.n vai vAsudevamachUchudam .
vidurAyAH pralApaistaiH plAvanArtha tu tatkR^itam .. 18..\\
nAha.n rAjyaphalaM putra kAmaye putra nirjitam .
patilokAnahaM puNyAnkAmaye tapasA vibho .. 19..\\
shvashrU shvashurayoH kR^itvA shushrUShA.n vanavAsinoH .
tapasA shoShayiShyAmi yudhiShThira kalevaram .. 20..\\
nivartasva kurushreShTha bhImasenAdibhiH saha .
dharme te dhIyatAM buddhirmanaste mahadastu cha .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24}
vai
kuntyAstu vachana.n shrutvA paNDavA rAjasattnama .
vrIDitAH saMnyavartanta pA~nchAlyA sAhitAnaghAH .. 1..\\
tataH shabdo mahAnAsItsarveShAmeva bhArata .
antaHpurANA.n rudatA.n dR^iShTvA kuntIM tathAgatAm .. 2..\\
pradakShiNamathAvR^itya rAjAnaM pANDavAstadA .
abhivAdya nyavartanta pR^ithA.n tAm anivartya vai .. 3..\\
tato.abravInmahArAjo dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .
gAndhArI.n vidura.n chaiva samAbhAShya nigR^ihya cha .. 4..\\
yudhiShThirasya jananI devI sAdhu nivartyatAm .
yathA yudhiShThiraH prAha tatsarva.n satyameva hi .. 5..\\
putraishvaryaM mahadidamapAsyA cha mahAphalam .
kA nu gachchhedvana.n durgaM putrAnutsR^ijya mUDhavat .. 6..\\
rAjyasthayA tapastapta.n dAnaM datta.n vrataM kR^itam .
anayA shakyamadyeha shrUyatA.n cha vacho mama .. 7..\\
gAndhAri parituShTo.asmi vadhvAH shushrUShaNena vai .
tasmAttvamenA.n dharmaGYe samanuGYAtumarhasi .. 8..\\
ityuktA saubaleyI tu rAGYA kuntImuvAcha ha .
tatsarva.n rAjavachanaM sva.n cha vAkyAM visheShavat .. 9..\\
na cha sA vanavAsAya devI.n kR^itamatiM tadA .
shaknotyupAvartayitu.n kuntIM dharmaparA.n satIm .. 10..\\
tasyAstu ta.n sthiraM GYAtvA vyavasAya.n kuru striyaH .
nivR^ittAMshcha kurushreShThAndR^iShTvA prarurudustadA .. 11..\\
upAvR^itteShu pArtheShu sarveShvantaHpureShu cha .
yayau rAjA mahAprAGYo dhR^itarAShTro vana.n tadA .. 12..\\
pANDavA api dInAste duHkhashokaparAyaNAH .
yAnaiH strI sahitAH sarve puraM pravivishustadA .. 13..\\
tamahR^iShTamivAkUja.n gatotsAvamivAbhavat .
nagara.n hAstinapuraM sastrI vR^iddhakumArakam .. 14..\\
sarve chAsannirutsAhAH pANDavA jAtamanyavaH .
kuntyA hInAH suduHkhArtA vatsA iva vinAkR^itAH .. 15..\\
dhR^itarAShTrastu tenAhnA gatvA sumahadantaram .
tato bhAgI rathI tIre nivAsamakarotprabhuH .. 16..\\
prAduShkR^itA yAthA nyAyamagnayo vedapAragaiH .
vyarAjanta dvija shreShThaistatra tatra tapodhanaiH .
prAduShkR^itAgnirabhavatsa cha vR^iddho narAdhipaH .. 17..\\
sa rAjAgnInparyupAsya hutvA cha vidhivattadA .
sandhyAgata.n sahasrAMshumUpAtiShThata bhArata .. 18..\\
viduraH sa~njayashchaiva rAGYaH shayyA.n kushaistataH .
chakratuH kuruvIrasya gAndhAryA chAvidUrataH .. 19..\\
gAndhAryAH saMnikarShe tu niShasAda kusheShvatha .
yudhiShThirasya jananI kuntI sAdhuvrate sthitA .. 20..\\
teShA.n sAMshravaNe chApi niShedurvvidurAdayaH .
yAjakashcha yathoddesha.n dvijA ye chAnuyAyinaH .. 21..\\
prAdhIta dvijamukhyA sA samprajvAlita pAvakA .
babhUva teShA.n rajanI brahmIva prItivardhanI .. 22..\\
tato rAtryA.n vyatItAyA.n kR^itapUrvAhNika kriyAH .
hutvAgni.n vidhivatsarve prayayuste yathAkramam .
uda~NmukhA nirIkShanta upavAsA parAyaNAH .. 23..\\
sa teShAmatiduHkho.abbhUnnivAsaH prathame.ahani .
shochatA.n shochyamAnAnAM paurajAnapadairjanaiH .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25}
vai
tato bhAgI rathI tIre medhye puNyajanochite .
nivAsamakarodrAjA vidurasyA mate sthitAH .. 1..\\
tatrainaM paryupAtiShThanbrAhmaNA rAShTravAsinaH .
kShatraviTshUdra sa~NghAshcha bahavo bharatarShabha .. 2..\\
sa taiH parivR^ito rAjA kathAbhirabhinandya tAn .
anujaGYe sashiShyAnvai vidhivatpratipUjya cha .. 3..\\
sAyAhne sa mahIpAlastato ga~NgAm upetya ha .
chakAra vidhivachchhaucha.n gAndhArI cha yashasvinI .. 4..\\
tathaivAnye pR^ithaksarve tIrtheShvAplutya bhArata .
chakruH sarvAH kriyAstatra puruShA vidurAdayaH .. 5..\\
kR^itashaucha.n tato vR^iddha.n shvashuraM kuntibhojajA .
gAndhArI.n cha pR^ithA rAjanga~NgAtIramupAnayat .. 6..\\
rAGYastu yAjakaistatra kR^ito vedI paristaraH .
juhAva tatra vahni.n sa nR^ipatiH satyasa~NgaraH .. 7..\\
tato bhAgI rathI tIrAtkuru kShetra.n jagAma saH .
sAnugo nR^ipatirvidvAnniyataH sa.nyatendriyaH .. 8..\\
tatrAshramapada.n dhImAnabhigamya sa pArthivaH .
AsasAdAtha rAjarShiH shatayUpaM manIShiNam .. 9..\\
sa hi rAjA mahAnAsItkekayeShu parantapaH .
saputraM manujaishvarye niveshya vanamAvishat .. 10..\\
tenAsau sahito rAjA yayau vyAsAshrama.n tadA .
tatraina.n vidhivadrAjanpratyagR^ihNAtkurUdvaham .. 11..\\
sa dIkShA.n tatra samprApya rAjA kauravanandanaH .
shatayUpAshrame tasminnivAsamakarottadA .. 12..\\
tasmai sarva.n vidhiM rAjanrAjAchakhyau mahAmatiH .
AraNyakaM mahArAja vyAsAsyAnumate tadA .. 13..\\
eva.n sa tapasA rAjA dhR^itarAShTro mahAmanAH .
yojayAmAsa chAtmAna.n tAMshchApyanucharA.nstadA .. 14..\\
tathaiva devI gAndhArI valkalAjinavAsinI .
kuntyA saha mahArAja samAnavratachAriNI .. 15..\\
karmaNA manasA vAchA chakShuShA chApi te nR^ipa .
saMniyamyendriyagrAmamAsthitAH parama.n tapaH .. 16..\\
tvagasthi bhUtaH parishuShkamA.nso
jaTAjinI valkalasa.nvR^itA~NgaH .
sa pArthivastatra tapashchakAra
maharShivattIvramapetadoShaH .. 17..\\
kShattA cha dharmArthavidagryabuddhiH
sasa~njayastaM nR^ipati.n sadAram .
upAcharadghoratapo jitAtmA
tadA kR^isho valkalachIravAsAH .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26}
vai
tatastasminmunishreShThA rAjAna.n draShTumabhyayuH .
nAradaH parvatashchaiva devalashcha mahAtapAH .. 1..\\
dvaipAyanaH sashiShyashcha siddhAshchAnye manIShiNaH .
shatayUpashcha rAjarShirvR^iddhaH paramadhArmikaH .. 2..\\
teShA.n kuntI mahArAja pUjAM chakre yathAvidhi .
te chApi tutuShustasyAstApasAH paricharyayA .. 3..\\
tatra dharmyAH kathAstAta chakruste paramarShayaH .
ramayanto mahAtmAna.n dhR^itarAShTraM janAdhipam .. 4..\\
kathAntare tu kasmiMshchiddevarShirnAradastadA .
kathAmimAmakathayatsarvapratyakShadarshivAn .. 5..\\
purA prajApatisamo rAjAsIdakutobhayaH .
sahasrachitya ityuktaH shatayUpa pitAmahaH .. 6..\\
sA putre rAjyamAsajya jyeShThe paramadhArmike .
sahasrachityo dharmAtmA pravivesha vanaM nR^ipaH .. 7..\\
sa gatvA tapasaH pAra.n dIptasya sa narAdhipaH .
purandarasya sa.nsthAnaM pratipede mahAmanAH .. 8..\\
dR^iShTapUrvaH sa bahusho rAjansampatatA mayA .
mahendra sadane rAjA tapasA dagdhakilbiShaH .. 9..\\
tathA shailAlayo rAjA bhagadattapitAmahAH .
tapobalenaiva nR^ipo mahendra sadana.n gataH .. 10..\\
tathA pR^iShadhro nAmAsIdrAjA vajradharopamaH .
sa chApi tapasA lebhe nAkapR^iShThamito nR^ipaH .. 11..\\
asminnaraNye nR^ipate mAndhAturapi chAtmajaH .
puru kutso nR^ipaH siddhiM mahatI.n samavAptavAn .. 12..\\
bhAryA sAmabhavadyasya narmadA saritA.n varA .
so.asminnaraNye nR^ipatistapastaptvA diva.n gataH .. 13..\\
shashalomA cha nAmAsIdrAjA paramadhArmikaH .
sa chApyasminvane taptvA tapo divamavAptavAn .. 14..\\
dvaipAyana prasAdAchcha tvamapIda.n tapovanam .
rAjannavApya duShprApA.n siddhimagryA.n gamiShyasi .. 15..\\
tva.n chApi rAjashArdUla tapaso.ante shriyA vR^itaH .
gAndhArI sAhito gantA gati.n teShAM mahAtmanAm .. 16..\\
pANDuH smaratinitya.n cha balahantuH samIpataH .
tvA.n sadaiva mahIpAla sa tvAM shreyasi yokShyati .. 17..\\
tava shushrUShayA chaiva gAndhAryAshcha yashasvinI .
bhartuH sAlokatA.n kuntI gamiShyati vadhUstava .. 18..\\
yudhiShThirasya jananI sa hi dhArmaH sanAtanaH .
vayametatprapashyAmo nR^ipate divyachakShuShA .. 19..\\
pravekShyati mahAtmAna.n vidurashcha yudhiShThiram .
sa~njayastvadanudhyAnAtpUtaH svargamavApsyati .. 20..\\
etachchhrutvA kauravendro mahAtmA
sahaiva patnyA prItimAnpratyagR^ihNAt .
vidvAnvAkyaM nAradasyA prashasya
chakre pUjA.n chAtulAM nAradAya .. 21..\\
tathA sarve nArada.n viprasa~NghAH
sampUjayAmAsuratIva rAjan .
rAGYaH prItyA dhR^itarAShTrasya te vai
punaH punaH samahR^iShTAstadAnIm .. 22..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27}
vai
nAradasya tu tadvAkyaM prashasha.nsurdvijottamAH .
shatayUpastu rAjarShirnArada.n vAkyamabravIt .. 1..\\
aho bhagavatA shraddhA kururAjasya vardhitA .
sarvasyA cha janasyAsya mama chaiva mahAdyute .. 2..\\
asti kA chidvivakShA tu mama tA.n gadataH shR^iNu .
dhR^itarAShTraM prati nR^ipa.n devarShe lokapUjita .. 3..\\
sarvavR^ittAntatattvaGYo bhavAndivyena chakShuShA .
yuktaH pashyasi devarShe gatIrvai vividhA nR^iNAm .. 4..\\
uktavAnnR^ipatInA.n tvaM mahendrasya salokatAm .
na tvasya nR^ipaterlokAH kathitAste mahAmune .. 5..\\
sthAnamasya kShitipateH shrotumichchhAmyaha.n vibho .
tvattaH kIdR^ikkadA veti tanmamAchakShva pR^ichchhataH .. 6..\\
ityukto nAradastena vAkya.n sArva mano.anugam .
vyAjahAra satAM madhye divyadarshI mahAtapAH .. 7..\\
yadR^ichchhayA shakra sado gatvA shakra.n shachIpatim .
dR^iShTavAnasmi rAjarShe tatra pANDuM narAdhipam .. 8..\\
tatreya.n dhR^itarAShTrasya kathA samabhavannR^ipa .
tapaso dushcharasyAsya yadaya.n tapyate nR^ipaH .
tatrAhamidamashrauSha.n shakrasya vadato nR^ipa .. 9..\\
varShANi trINi shiShTAni rAGYo.asya paramAyuShaH .. 10..\\
tataH kuberabhavana.n gAndhArI sAhito nR^ipaH .
vihartA dhR^itarAShTro.aya.n rAjarAjAbhipUjitaH .. 11..\\
kAmagena vimAnena divyAbharaNabhUShitaH .
R^iShiputro mahAbhAgastapasA dagdhakilbiShaH .. 12..\\
sa~ncariShyati lokAMshcha devagandharvarakShasAm .
svachchhandeneti dharmAtmA yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 13..\\
deva guhyamidAM prItyA mayA vaH kathitaM mahat .
bhavanto hi shrutadhanAstapasA dagdhakilbiShAH .. 14..\\
iti te tasya tachchhrutvA devarShermadhura.n vachaH .
sarve sumanasaH prItA babhUvuH sa cha pArthivaH .. 15..\\
eva.n kathAbhiranvAsya dhR^itarAShTraM manIShiNaH .
viprajagmuryathAkAma.n te siddhagatimAsthitAH .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28}
vai
vana.n gate kauravendre duHkhashokasamAhatAH .
babhUvuH pANDavA rAjanmAtR^ishokena chArditAH .. 1..\\
tathA paurajanaH sarvaH shochannAste janAdhipam .
kurvANAshcha kathAstatra brAhmaNA nR^ipatiM prati .. 2..\\
kathaM nu rAjA vR^iddhaH sa vane vasati nirjane .
gAndhArI cha mahAbhAgA sA cha kuntI pR^ithA katham .. 3..\\
sukhArhaH sa hi rAjarShirna sukha.n tanmahAvanam .
kimavasthaH samAsAdya praGYA chakShurhatAtmajaH .. 4..\\
suduShkara.n kR^itavatI kuntIputrAnapashyatI .
rAjyashriyaM parityajya vanavAsamarochayat .. 5..\\
viduraH kimavasthashcha bhrAtuH shushrUShurAtmavAn .
sa cha gAvalgaNirdhImAnbhartR^ipiNDAnupAlakaH .. 6..\\
AkumAra.n cha paurAste chintAshokasamAhatAH .
tatra tatra kathAshchakruH samAsAdya parasparam .. 7..\\
pANDavAshchaiva te sarve bhR^isha.n shokaparAyaNAH .
shochanto mAtara.n vR^iddhAmUShurnAtichiraM pure .. 8..\\
tathaiva pitara.n vR^iddhaM hataputra.n janeshvaram .
gAndhArI.n cha mahAbhAgA.n viduraM cha mahAmatim .. 9..\\
naiShAM babhUva samprItistAnvichintayatA.n tadA .
na rAjye na cha nArIShu na vedAdhyayane tathA .. 10..\\
paraM nirvedamagamaMshchintayanto narAdhipam .
tachcha GYAtivadha.n ghora.n sa.nsmarantaH punaH punaH .. 11..\\
abhimanyoshcha bAlasya vinAsha.n raNamUrdhani .
karNasya cha mahAbAhoH sa~NgrAmeShvapalAyinaH .. 12..\\
tathaiva draupadeyAnAmanyeShA.n suhR^idAm api .
vadha.n sa.nsmR^itya te vIrA nAtipramanaso.abhavan .. 13..\\
hatapravIrAM pR^ithivI.n hataratnA.n cha bhArata .
sadaiva chintayantaste na nidrAm upalebhire .. 14..\\
draupadI hataputrA cha subhadrA chaiva bhAminI .
nAtiprIti yute devyau tadAstAmaprahR^iShTavat .. 15..\\
vairATyAstu suta.n dR^iShTvA pitaraM te parikShitam .
dhArayanti sma te prANA.nstava pUrvapitAmahA .. 16..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29}
vai
eva.n te puruShavyAghrAH pANDavA mAtR^inandanAH .
smaranto mAtara.n vIrA babhUvurbhR^ishaduHkhitAH .. 1..\\
ye rAjakAryeShu purA vyAsaktA nityasho.abhavan .
te rAjakAryANi tadA nAkArShuH sarvataH pure .. 2..\\
AviShTA iva shokena nAbhyanandanta ki.n chana .
sambhAShyamANA api te na ki.n chitpratyapUjayan .. 3..\\
te sma vIrA durAdharShA gAmbhIrye sAgaropamAH .
shokopahataviGYAnA naShTasA~nj~nA ivAbhavan .. 4..\\
anusmaranto jananI.n tataste kurunandanAH .
kathaM nu vR^iddhamithuna.n vahatyadya pR^ithA kR^ishA .. 5..\\
katha.n cha sa mahIpAlo hataputro nirAshrayaH .
patnyA saha vasatyeko vane shvApada sevite .. 6..\\
sA cha devI mahAbhAgA gAndhArI hatabAndhavA .
patimandha.n katha.n vR^iddhamanveti vijane vane .. 7..\\
eva.n teShAM kathayatAmautsukyamabhavattadA .
gamane chAbhavadbuddhirdhR^itarAShTra didR^ikShayA .. 8..\\
sahadevAstu rAjAnaM praNipatyedamabravIt .
aho me bhavato dR^iShTa.n hR^idaya~NgamanaM prati .. 9..\\
na hi tvA gauraveNAhamashaka.n vaktumAtmanA .
gamanaM prati rAjendra tadida.n samupasthitam .. 10..\\
diShTyA drakShyAmi tA.n kuntI.n vartayantIM tapasvinIm .
jaTilA.n tApasI.n vR^iddhAM kushakAshaparikShatAm .. 11..\\
prAsAdaharmya sa.nvR^iddhAmatyantasukhabhAginIm .
kadA nu jananI.n shrAntA.n drakShyAmi bhR^ishaduHkhitAm .. 12..\\
anityAH khalu martyAnA.n gatayo bharatarShabha .
kuntI rAjasutA yatra vasatyasukhinI vane .. 13..\\
sahadeva vachaH shrutvA draupadI yoShitA.n varA .
uvAcha devI rAjAnamabhipUjyAbhinandya cha .. 14..\\
kadA drakShyAmi tA.n devI.n yadi jIvati sA pR^ithA .
jIvantyA hyadya naH prItirbhaviShyati narAdhipa .. 15..\\
eShA te.astu matirnitya.n dharme te ramatAM manaH .
yo.adya tvamasmAnrAjendra shreyasA yojayiShyasi .. 16..\\
agrapAdasthita.n chema.n viddhi rAjanvadhU janam .
kA~NkShanta.n darshanAM kuntyA gAndhAryAH shvashurasya cha .. 17..\\
ityuktaH sA nR^ipo devyA pA~nchAlyA bharatarShabha .
senAdhyakShAnsamAnAyya sarvAnidamathAbravIt .. 18..\\
niryAtayata me senAM prabhUtarathaku~njarAm .
drakShyAmi vanasa.nstha.n cha dhR^itarAShTraM mahIpatim .. 19..\\
stryadhyakShAMshchAbravIdrAjA yAnAni vividhAni me .
sajjIkriyantA.n sarvANi shibikAshcha sahasrashaH .. 20..\\
shakaTApaNa veshAshcha koshashilpina eva cha .
niryAntu kopapAlAshcha kurukShetrAshramaM prati .. 21..\\
yashcha paurajanaH kashchiddraShTumichchhati pArthivam .
anAvR^itaH suvihitaH sa cha yAtu surakShitaH .. 22..\\
sUdAH paurogavashchaiva sarva.n chaiva mahAnama .
vividhaM bhakShyabhojya.n cha shakaTairuhyatAM mama .. 23..\\
prayANa.n ghuShyatAM chaiva shvobhUta iti mAchiram .
kriyantAM pathi chApyadya veshmAni vividhAni cha .. 24..\\
evamAGYApya rAjA sa bhrAtR^ibhiH saha pANDavaH .
shvobhUte niryayau rAjA sastrI bAla puraskR^itaH .. 25..\\
sa bahirdivasAneva.n janaughaM paripAlayan .
nyavasannR^ipatiH pa~ncha tato.agachchhadvanaM prati .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30}
vai
AGYApayAmAsa tataH senAM bharatasattamaH .
arjuna pramukhairguptA.n lokapAlopamairnaraiH .. 1..\\
yogo yoga iti prItyA tataH shabdo mahAnabhUt .
kroshatA.n sAdinA.n tatra yujyatAM yujyatAm iti .. 2..\\
ke chidyAnairnarA jagmuH ke chidashvairmanojavaiH .
rathaishcha nagarAkAraiH pradIptajvalanopamaiH .. 3..\\
gajendraishcha tathaivAnye ke chiduShTrairnarAdhipa .
padAtinastathaivAnye nakharaprAsayodhinaH .. 4..\\
paurajAnapadAshchaiva yAnairbahuvidhaistathA .
anvayuH kururAjAna.n dhR^itarAShTra didR^ikShayA .. 5..\\
sa chApi rAjavachanAmAchAryo gautamaH kR^ipaH .
senAmAdAya senAnI prayayAvAshramaM prati .. 6..\\
tato dvijairvR^itaH shrImAnkururAjo yudhiShThiraH .
sa.nstUyamAno bahubhiH sUtamAgadhabandibhiH .. 7..\\
pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani .
rathAnIkena mahatA niryayau kurunandanaH .. 8..\\
gajaishchAchalasa~NkAshairbhImakarmA vR^ikodaraH .
sajjayantrAyudhopetaiH prayayau mArutAtmajaH .. 9..\\
mAdrIputrAvapi tathA hayArohaiH susa.nvR^itau .
jagmatuH prItijananau saMnaddha kavachadhvajau .. 10..\\
arjunashcha mahAtejA rathenAdityavarchasA .
vashIshvetairhayairdivyairyuktenAnvagamannR^ipam .. 11..\\
draupadI pramukhAshchApi strI sa~NgghAH shibikA gatAH .
stryadhyakShayuktAH prayayurvisR^ijanto.amita.n vasu .. 12..\\
samR^iddhanaranAgAshva.n veNuvINA ninAditam .
shushubhe pANDava.n sainya.n tattadA bharatarShabha .. 13..\\
nadItIreShu ramyeShu saratsu cha vishAM pate .
vAsAnkR^itvA krameNAtha jagmuste kurupu~NgavAH .. 14..\\
yuyutsushcha mahAtejA dhaumyashchaiva purohitaH .
yudhiShThirasya vachanAtpuraguptiM prachakratuH .. 15..\\
tato yudhiShThiro rAjA kurukShetramavAtarat .
krameNottIrya yamunAM nadIM paramapAvanIm .. 16..\\
sa dadarshAshrama.n dUrAdrAjarShestasya dhImataH .
shatayUpasya kauravya dhR^itarAShTrasya chaiva ha .. 17..\\
tataH pramuditaH sarvo janastadvanama~njasA .
vivesha sumahAnAdairApUrya bharatarShabha .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31}
vai
tataste pANDavA dUrAdavatIrya padAtayaH .
abhijagmurnarapaterAshrama.n vinayAnatAH .. 1..\\
sa cha paurajanaH sarvo ye cha rAShTranivAsinaH .
striyashcha kurumukhyAnAM padbhirevAnvayustadA .. 2..\\
Ashrama.n te tato jagmurdhR^itarAShTrasya pANDavAH .
shUnyaM mR^igagaNAkIrNa.n kadalI vanashobhitam .. 3..\\
tatastatra samAjagmustApasA vividhavratAH .
pANDavAnAgatAndraShTu.n kautUhalasamanvitAH .. 4..\\
tAnapR^ichchhattato rAjA kvAsau kaurava vaMshabhR^it .
pitA jyeShTho gato.asmAkamiti bAShpapariplutaH .. 5..\\
tamUchuste tato vAkya.n yamunAmavagAhitum .
puShpANAmudakumbhasya chArthe gata iti prabho .. 6..\\
tairAkhyAtena mArgeNa tataste prayayustadA .
dadR^ishushchAvidUre tAnsarvAnatha padAtayaH .. 7..\\
tataste satvarA jagmuH piturdarshanakA~NkShiNaH .
sahadevastu vegena prAdhAvvadyena sA pR^ithA .. 8..\\
sasvanaM prarudandhImAnmAtuH pAdAvupaspR^ishan .
sA cha bAShpAvila mukhI pradadarsha priya.n sutam .. 9..\\
bAhubhyA.n sampariShvajya samunnAmya cha putrakam .
gAndhAryAH kathayAmAsa sahadevamupasthitam .. 10..\\
anantara.n cha rAjAnaM bhImasenamathArjunam .
nakula.n cha pR^ithA dR^iShTvA tvaramANopachakrame .. 11..\\
sA hyagre.agachchhata tayordampatyorhataputrayoH .
karShantI tau tataste tA.n dR^iShTvA saMnyapatanbhuvi .. 12..\\
tAnrAjA svarayogena sparshena cha mahAmanAH .
pratyabhiGYAya medhAvI samAshvAsAyata prabhuH .. 13..\\
tataste bAShpamutsR^ijya gAndhArI sahitaM nR^ipam .
upatasthurmahAtmAno matara.n cha yathAvidhi .. 14..\\
sarveShA.n toyakalashA~njaghR^ihuste svayaM tadA .
pANDavA labdhasa~nj~nAste mAtrA chAshvAsitAH punaH .. 15..\\
tato nAryo nR^isi.nhAnA.n sa cha yodhajanastadA .
paurajAnapadAshchaiva dadR^ishustaM narAdhipam .. 16..\\
nivedayAmAsa tadA jana.n taM nAmagotrataH .
yudhiShThiro narapatiH sa chainAnpratyapUjayat .. 17..\\
sa taiH parivR^ito mene harShabAShpAvilekShaNaH .
rAjAtmAna.n gR^ihagataM pureva gajasAhvaye .. 18..\\
abhivAdito vadhUbhishcha kR^iShNAdyAbhiH sa pArthivaH .
gAndhAryA sahito dhImAnkuntyA cha pratyanandata .. 19..\\
tatashchAshramamAgachchhatsiddhachAraNasevitam .
didR^ikShubhiH samAkIrNaM nabhastArAgaNairiva .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32}
vai
sa taiH saha naravyAghrairbhrAtR^ibhirbharatarShabha .
rAjA ruchirapadmAkShairAsA.n chakre tadAshrame .. 1..\\
tApasaishcha mahAbhAgairnAnAdeshasamAgataiH .
draShTu.n kurupateH putrAnpANDavAnpR^ithuvakShasaH .. 2..\\
te.abruva~nGYAtumichchhAmaH katamo.atra yudhiShThiraH .
bhimArjuna yamAshchaiva draupadI cha yashasvinI .. 3..\\
tAnAchakhyau tadA sUtaH sarvAnnAmAbhinAmataH .
sa~njayo draupadI.n chaiva sarvAshchAnyAH kuru striyaH .. 4..\\
ya eSha jAmbUnadashuddha gaura
tanurmahAsi.nha iva pravR^iddhaH .
prachaNDa ghoNaH pR^ithu dIrghanetras
tAmrAyatAsyaH kururAja eShaH .. 5..\\
ayaM punarmattagajendra gAmI
prataptachAmIkarashuddhagauraH .
pR^ithvAyatA.nsaH pR^ithu dIrghabAhur
vR^ikodaraH pashyata pashyatainam .. 6..\\
yastveSha pArshve.asya mahAdhanuShmA~n
shyAmo yuvA vAraNayUthapAbhaH .
si.nhonnatA.nso gajakhela gAmI
padmAyatAkSho.arjuna eSha vIraH .. 7..\\
kuntI samIpe puruShottamau tu
yamAvimau viShNumahendra kalpau .
manuShyaloke sakale samo.asti
yayorna rUpe na bale na shIle .. 8..\\
iyaM punaH padmadalAyatAkShI
madhya.n vayaH ki.n chidiva spR^ishantI .
nIlotpalAbhA puradevateva
kR^iShNA sthitA mUrtimatIva lakShmIH .. 9..\\
asyAstu pArshve kanakottamAbhA
yaiShA prabhA mUrtimatIva gaurI .
madhye sthitaiShA bhaginI dvijAgryA
chakrAyudhasyApratimasya tasya .. 10..\\
iya.n svasA rAjachamU patestu
pravR^iddhanIlotpala dAma varNA .
paspardha kR^iShNena nR^ipaH sadA yo
vR^ikodarasyaiSha pariggraho.agryaH .. 11..\\
iya.n cha rAGYo magadhAdhipasya
sutA jarAsandha iti shrutasya .
yavIyaso mAdravatIsutasya
bhAryA matA champakadAmagaurI .. 12..\\
indIvarashyAma tanuH sthitA tu
yaiShAparAsanna mahItale cha .
bhAryA matA mAdravatIsutasya
jyeShThasya seya.n kamalAyatAkShI .. 13..\\
iya.n tu niShTapta suvarNagaurI
rAGYo virATasya sutA saputrA .
bhAryAbhimanyornihato raNe yo
droNAdibhistairviratho rathasthaiH .. 14..\\
etAstu sImanta shiroruhA yA
shuklottarIyA nararAja patnyaH .
rAGYo.asya vR^iddhasya para.n shatAkhyAH
snuShA vivIrA hataputra nAthAH .. 15..\\
etA yathAmukhyamudAhR^itA vo
brAhmaNya bhAvAdR^iju buddhisattvAH .
sarvA bhavadbhiH paripR^ichchhyamAnA
narendrapatnyaH suvishuddhasattvAH .. 16..\\
eva.n sa rAjA kuruvR^iddha varyaH
samAgatastairnaradeva putraiH .
paprachchha sarvAnkushala.n tadAnIM
gateShu sarveShvatha tApaseShu .. 17..\\
yodheShu chApyAshramamaNDala.n taM
muktvA niviShTeShu vimuchya patram .
strI vR^iddhabAle cha susaMniviShTe
yathArhataH kushalaM paryapR^ichchhat .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33}
dhr
yudhiShThira mahAbAho kachchittAta kushalyasi .
sahito bhrAtR^ibhiH sarvaiH paurajAnapadaistathA .. 1..\\
ye cha tvAmupajIvanti kachchitte.api nirAmayAH .
sachivA bhR^itya vargAshcha guravash chaiva te vibho .. 2..\\
kachchidvartasi paurANA.n vR^ittiM rAjarShisevitAm .
kachchiddAyAnanuchchhidya koshaste.abhiprapUryate .. 3..\\
arimadhyasthamitreShu vartase chAnurUpataH .
brAhmaNAnagrahArairvA yathA vadanupashyasi .. 4..\\
kachchitte parituShyanti shIlena bharatarShabha .
shatravo guravaH paurA bhR^ityA va svajano.api vA .. 5..\\
kachchidyajasi rAjendra shraddhAvAnpitR^idevatAH .
atithIMshchAnna pAnena kachchidarchasi bhArata .. 6..\\
kachchichcha viShaye viprAH svakarmaniratAstava .
kShatriyA vaishya vargA vA shUdrA vApi kuDumbinaH .. 7..\\
kachchitstrIbAlavR^iddha.n te na shochati na yAchate .
jAmayaH pUjitAH kachchittava gehe nararShabha .. 8..\\
kachchchidrAjarShivaMsho.aya.n tAmAsAdya mahIpatim .
yathochitaM mahArAja yashasA nAvasIdati .. 9..\\
vai
ityeva.n vAdina.n taM sa nyAyavatpratyabhAShata .
kushalaprashna sa.nyukta.n kushalo vAkyakarmaNi .. 10..\\
kachchitte vardhate rAja.nstapo mandashramasya te .
api me jananI cheya.n shushrUShurvigataklamA .
apyasyAH saphalo rAjanvanavAso bhaviShyati .. 11..\\
iya.n cha mAtA jyeShThA me vItavAtAdhva karshitA .
ghoreNa tapasA yuktA devI kachchinna shochati .. 12..\\
hatAnputrAnmahAvIryAnkShatradharmaparAyaNAn .
nApadhyAyati vA kachchidasmAnpApakR^itaH sadA .. 13..\\
kva chAsau viduro rAjannainaM pashyAmahe vayam .
sa~njayaH kushalI chAya.n kachchinnu tapasi sthitaH .. 14..\\
ityuktaH pratyuvAcheda.n dhR^itarAShTro janAdhipam .
kushalI viduraH putra tapo ghora.n samAsthitaH .. 15..\\
vAyubhakSho nirAhAraH kR^isho dhamani santataH .
kadA chiddR^ishyate vipraiH shUnye.asminkAnane kva chit .. 16..\\
ityeva.n vadatastasya jaTI vITA mukhaH kR^ishaH .
digvAsA maladigdhA~Ngo vanareNu samukShitaH .. 17..\\
dUrAdArakShitaH kShattA tatrAkhyAto mahIpateH .
nivartamAnaH sahasA jana.n dR^iShTvAshramaM prati .. 18..\\
tamanvadhAvannR^ipatireka eva yudhiShThiraH .
pravishanta.n vana.n ghoraM lakShyAlakShyaM kva chitkva chit .. 19..\\
bho bho vidura rAjAha.n dayitaste yudhiShThiraH .
iti bruvannarapatista.n yatnAdabhyadhAvata .. 20..\\
tato vivikta ekAnte tasthau buddhimatA.n varaH .
viduro vR^ikShamAshritya ka.n chittatra vanAntare .. 21..\\
ta.n rAjA kShINabhUyiShThamAkR^itI mAtrasUchitam .
abhijaGYe mahAbuddhiM mahAbuddhiryudhiShThiraH .. 22..\\
yudhiShThiro.ahamasmIti vAkyamuktvAgrataH sthitaH .
vidurasyAshrave rAjA sa cha pratyAha sa~nj~nayA .. 23..\\
tataH so.animiSho bhUtvA rAjAna.n samudaikShata .
sa.nyojya vidurastasmindR^iShTi.n dR^iShTyA samAhitaH .. 24..\\
vivesha viduro dhImAngAtrairgAtrANi chaiva ha .
prANAnprANeShu cha dadhadindriyANIndriyeShu cha .. 25..\\
sa yogabalamAsthAya vivesha nR^ipatestanum .
viduro dharmarAjasya tejasA prajvalanniva .. 26..\\
vidurasya sharIra.n tattathaiva stabdhalochanam .
vR^ikShAshrita.n tadA rAjA dadarsha gatachetanam .. 27..\\
balavanta.n tathAtmAnaM mene bahuguNA tadA .
dharmarAjo mahAtejAstachcha sasmAra pANDavaH .. 28..\\
paurANamAtmanaH sarva.n vidyAvAnsa vishAM pate .
yogadharmaM mahAtejA vyAsena kathita.n yathA .. 29..\\
dharmarAjastu tatraina.n sa~ncaskArayiShustadA .
dagdhu kAmo.abhavadvidvAnatha vai vAgabhAShata .. 30..\\
bho bho rAjanna dagdhavyametadvidura sa~nj~nikam .
kalevaramihaitatte dharma eSha sanAtanaH .. 31..\\
lokAH santAnakA nAma bhaviShyantyasya pArthiva .
yati dharmamavApto.asau naiva shochyaH parantapa .. 32..\\
ityukto dharmarAjaH sa vinivR^itya tataH punaH .
rAGYo vaichitra vIryasya tatsarvaM pratyavedayat .. 33..\\
tataH sa rAjA dyutimAnsa cha sarvo janastadA .
bhImasenAdayashchaiva para.n vismayamAgatAH .. 34..\\
tachchhrutvA prItimAnrAjA bhUtva dharmajamabravIt .
Apo mUlaM phala.n chaiva mamedaM pratigR^ihyatAm .. 35..\\
yadanno hi naro rAja.nstadanno.asyAtithiH smR^itaH .
ityuktaH sA tathetyeva prAha dharmAtmajo nR^ipam .
phalaM mUla.n cha bubhuje rAGYA datta.n sahAnujaH .. 36..\\
tataste vR^ikShamUleShu kR^itavAsa parigrahAH .
tA.n rAtriM nyavasansarve phalamUlajalAshanAH .. 37..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34}
vai
eva.n sA rajanI teShAmAshrame puNyakarmaNAm .
shivA nakShatrasampannA sA vyatIyAya bhArata .. 1..\\
tatra tatra kathAshchAsa.nsteShA.n dharmArthalakShaNAH .
vichitrapadasa~ncArA nAnA shrutibhiranvitAH .. 2..\\
pANDavAstvabhito mAturdharaNyA.n suShupustadA .
utsR^ijya sumahArhANi shayanAni narAdhipa .. 3..\\
yadAhAro.abhavadrAjA dhR^itarAShTro mahAmanAH .
tadAhArA nR^ipIrAste nyavasa.nstAM nisha.n tadA .. 4..\\
vyatItAyA.n tu sharvaryAM kR^itapUrvAhNika kriyaH .
bhrAtR^ibhiH saha kaunteyo dadarshAshramamaNDalam .. 5..\\
sAntaHpura parIvAraH sabhR^ityaH sapurohitaH .
yathAsukha.n yathoddesha.n dhR^itarAShTrAbhyanuGYayA .. 6..\\
dadarsha tatra vedIshcha samprajvalita pAvakAH .
kR^itAbhiShekairmunibhirhutAgnibhirupasthitAH .. 7..\\
vAneya puShpanikarairAjyadhUmodgamairapi .
brAhmeNa vapuShA yuktA yuktA munigaNaishcha tAH .. 8..\\
mR^igayUthairanudvignaistatra tatra samAshritaiH .
asha~NkitaiH pakShigaNaH pragItairiva cha prabho .. 9..\\
kekAbhirnIlakaNThAnA.n dAtyUhAnAM cha kUjitaiH .
kokolAnA.n cha kuharaiH shubhaiH shrutimanoharaiH .. 10..\\
prAdhIta dvija ghoShaishcha kva chitkva chidala~NkR^itam .
phalamUlasamudvAhairmahadbhishchopashobhitam .. 11..\\
tataH sa rAjA pradadau tApasArthamupAhR^itAn .
kalashAnkA~nchanAnrAja.nstathaivodumbarAnapi .. 12..\\
ajinAni praveNIshcha sruksruva.n cha mahIpatiH .
kamaNDalU.nstathA sthAlIH piTharANi cha bhArata .. 13..\\
bhAjanAni cha lauhAni pAtrIshcha vividhA nR^ipa .
yadyadichchhati yAvachcha yadanyadapi kA~NkShitam .. 14..\\
eva.n sa rAjA dharmAtmA parItyAshramamaNDalam .
vasu vishrANya tatsarvaM punarAyAnmahIpatiH .. 15..\\
kR^itAhnika.n cha rAjAnaM dhR^itarAShTraM manIShiNam .
dadarshAsInamavyagra.n gAndhArI sahitaM tadA .. 16..\\
mAtara.n chAvidUrasthA.n shiShyavatpraNatAM sthitAm .
kuntI.n dadarsha dharmAtmA satataM dharmachAriNIm .. 17..\\
sa tamabhyarchya rAjAnaM nAma saMshrAvya chAtmanaH .
niShIdetyabhyanuGYAto bR^isyAmupavivesha ha .. 18..\\
bhImasenAdayashchaiva pANDavAH kauravarShabham .
abhivAdyopasa~NgR^ihya niSheduH pArthivAGYayA .. 19..\\
sa taiH parivR^ito rAjA shushubhe.atIva kauravaH .
bibhradbrAhmI.n shriya.n dIptAM devairiva bR^ihaspatiH .. 20..\\
tathA teShUpaviShTeShu samAjagmurmaharShayaH .
shatayUpaprabhR^itayaH kurukShetranivAsinaH .. 21..\\
vyAsashcha bhagavAnvipro devarShigaNapUjitaH .
vR^itaH shiShyairmahAtejA darshayAmAsa taM nR^ipam .. 22..\\
tataH sa rAjA kauravyaH kuntIputrashcha vIryavAn .
bhImasenAdayashchaiva samutthAyAbhyapUjayan .. 23..\\
samAgatastato vyAsaH shatayUpAdibhirvR^itaH .
dhR^itarAShTraM mahIpAlamasyatAmityabhAShata .. 24..\\
nava.n tu viShTAraM kaushyaM kR^iShNAjinakushottaram .
pratipede tadA vyAsAstadarthamupakalpitam .. 25..\\
te cha sArve dvijashreShThA viShTareShu samantataH .
dvaipAyanAbhyanuGYAtA niShedurvipulaujasaH .. 26..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35}
vai
tathA samupaviShTeShu pANDaveShu mahAtmasu .
vyAsaH satyavatI putraH provAchAmantrya pArthivam .. 1..\\
dhR^itarAShTra mahAbAho kachchitte vardhate tapaH .
kachchinmanaste prINAni vanavAse narAdhipa .. 2..\\
kachchiddhR^idi na te shoko rAjAnputra vinAshajaH .
kachchchijGYAnAni sarvANi prasannAni tavAnagha .. 3..\\
kachchidbuddhi.n dR^iDhAM kR^itvA charasyAraNyaka.n vidhim .
kachchchidvadhUshcha gAndhArI na shokenAbhibhUyate .. 4..\\
mahApraGYA buddhimatI devI dharmArthadarshinI .
AgamApAya tattvaGYA kachchideShA na shochati .. 5..\\
kachchitkuntI cha rAja.nstvA.n shushrUShuranaha~NkR^itA .
yA parityajya rAjya.n sva.n gurushushrUShaNe ratA .. 6..\\
kachchiddharmasuto rAjA tvayA prItyAbhinanditaH .
bhImArjunayamAshchaiva kachchidete.api sAntvitAH .. 7..\\
kachchinnandasi dR^iShTvaitAnkachchitte nirmalaM manaH .
kachchidvishuddhabhAvo.asi jAtaGYAno narAdhipa .. 8..\\
etaddhi tritaya.n shreShThaM sarvabhUteShu bhArata .
nirvairatA mahArAja satyamadroha eva cha .. 9..\\
kachchitte nAnutApo.asti vanavAsena bhArata .
svadate vanyamanna.n vA munivAsA.nsi vA vibho .. 10..\\
vidita.n chApi me rAjanvidurasya mahAtmanaH .
gamana.n vidhinA yena dharmasya sumahAtmanaH .. 11..\\
mANDavya shApAddhi sa vai dharmo viduratA.n gataH .
mahAbuddhirmahAyogI mahAtmA sumahAmanAH .. 12..\\
bR^ihaspatirvA deveShu shukro vApyasureShu yaH .
na tathA buddhisampanno yathA sa puruSharShabhaH .. 13..\\
tapobalavyaya.n kR^itvA sumahachchirasambhR^itam .
mANDavyenarShiNA dharmo hyabhibhUtaH sanAtanaH .. 14..\\
niyogAdbrahmaNaH pUrvaM mayA svena balena cha .
vaichitra vIryake kShetre jAtaH sa sumahAmatiH .. 15..\\
bhrAtA tava mahArAja devadevaH sanAtanaH .
dhAraNAchchhreyaso dhyAnAdya.n dharmaM kavayo viduH .. 16..\\
satyena sa.nvardhayati damena niyamena cha .
ahi.nsayA cha dAnena tapasA cha sanAtanaH .. 17..\\
yena yogabalAjjAtaH kururAjo yudhiShThiraH .
dharma ityeSha nR^ipate prAGYenAmita buddhinA .. 18..\\
yathA hyagniryathA vAyuryathApaH pR^ithivI yathA .
yathAkAsha.n tathA dharma iha chAmutra cha sthitaH .. 19..\\
sarvagashchaiva kauravya sarva.n vyApya charAcharam .
dR^ishyate devadevaH sa siddhairnirdagdhakilbiShaiH .. 20..\\
yo hi dharmaH sa viduro viduro yaH sa pANDavaH .
sa eSha rAjanvashyaste pANDavaH preShyavatsthitaH .. 21..\\
praviShTaH sa svamAtmAnaM bhrAtA te buddhisattamaH .
diShTyA mahAtmA kaunteyaM mahAyogabalAnvitaH .. 22..\\
tvA.n chApi shreyasA yokShye nachirAdbharatarShabha .
saMshayachchhedanArtha.n hi prAptaM mAM viddhi putraka .. 23..\\
na kR^ita.n yatpurA kaishchitkarma loke maharShibhiH .
AshcharyabhUta.n tapasaH phala.n sandarshayAmi vaH .. 24..\\
kimichchhasi mahIpAla mattaH prAptumamAnuSham .
draShTu.n spraShTumatha shrotuM vada kartAsmi tattathA .. 25..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36}
j
vanavAsa.n gate vipra dhR^itarAShTre mahIpatau .
sabhArye nR^ipashArdUla vadhvA kuntyA samanvite .. 1..\\
vidure chApi sa.nsiddhe dharmarAja.n vyapAshrite .
vasatsu pANDuputreShu sarveShvAshramamaNDale .. 2..\\
yattadashcharyamiti vai kAriShyAMmItyuvAcha ha .
vyAsaH paramatejjasvI maharShistadvadasva me .. 3..\\
vanavAse cha kauravyaH kiyanta.n kAlamachyutaH .
yudhiShThiro narapatirnyavasatsAjano dvija .. 4..\\
kimAhArAshcha te tatra sasainyA nyavasanprabho .
sAntaHpurA mahAtmAna iti tadbrUhi me.anagha .. 5..\\
vai
te.anuGYAtAstadA rAjankururAjena pANDavAH .
vividhAnyannapAnAni vishrAmyAnubhavanti te .. 6..\\
mAsameka.n vijahruste sasainyAntaHpurA vane .
atha tatrAgamadvyAso yathokta.n te mayAnagha .. 7..\\
tathA tu teShA.n sarveShA.n kathAbhirnR^ipasaMnidhau .
vyAsamanvAsatA.n rAjannAjagmurmunayo.apare .. 8..\\
nAradAH parvatashchaiva devalashcha mahAtapAH .
vishvAvasustumburushcha chitrasenashcha bhArata .. 9..\\
teShAmapi yathAnyAyaM pUjA.n chakre mahAmanAH .
dhR^itarAShTrAbhyanuGYAtaH kururAjo yudhiShThiraH .. 10..\\
niSheduste tataH sarve pUjAM prApya yudhiShThirAt .
AsaneShvatha puNyeShu barhiShkeShu vareShu cha .. 11..\\
teShu tatropaviShTeShu sa tu rAjA mahAmatiH .
pANDuputraiH parivR^ito niShasAdA kurUdvahaH .. 12..\\
gAndhArI chaivva kuntI cha draupadI sAtvatI tathA .
striyashchAnyAstathAnyAbhiH sahopavivishustataH .. 13..\\
teShA.n tatra kathA divyA dharmiShThAshchAbhavannR^ipa .
R^iShINA.n cha purANAnAM devAsuravimishritAH .. 14..\\
tataH kathAnte vyAsastaM praGYA chakShuShamIshvaram .
provAcha vadatA.n shreShThaH punareva sa tadvachaH .
prIyamANo mahAtejAH sarvavedavidA.n varaH .. 15..\\
viditaM mama rAjenddra yatte hR^idi vivakShitam .
dahyamAnasya shokena tava putrakR^itena vai .. 16..\\
gAndhAryAshchaiva yadduHkha.n hR^idi tiShThati pArthiva .
kuntyAshcha yanmahArAja draupadyAshcha hR^idi sthitam .. 17..\\
yachcha dhArayate tIvra.n duHkhaM putrA vinAshajAm .
subhadrA kR^iShNa bhaginI tachchApi viditaM mama .. 18..\\
shrutvA samAgamamima.n sarveShAM vastato nR^ipa .
saMshaya chhedanAyAhaM prAptaH kauravanandana .. 19..\\
ime cha devagandharvAH sarve chaiva maharShayaH .
pashyantu tapaso vIryamadya me chirasambhR^itam .. 20..\\
taduchyatAM mahAbAho ka.n kAmaM pradishAmi te .
pravaNo.asmi vara.n dAtuM pashyaM me tapaso balam .. 21..\\
evamuktaH sa rAjendro vyAsenAmita buddhinA .
muhUrtamiva sa~ncchintya vachanAyopachakrame .. 22..\\
dhanyo.asmyanugR^ihIto.asmi saphala.n jIvitaM cha me .
yanme samagamo.adyeha bhavadbhiH saha sAdhubhi .. 23..\\
adya chApyavagachchhAmi gatimiShTAmihAtmanaH .
bhavadbhirbrahmakalpairyatsameto.aha.n tapodhanAH .. 24..\\
darshanAdeva bhavatAM pUto.ahaM nAtra saMshayaH .
vidyate na bhaya.n chApi paralokAnmamAnaghAH .. 25..\\
ki.n tu tasya sudurbuddhermandasyApanayairbhR^iSham .
dUyate me mano nitya.n smarataH putragR^iddhinaH .. 26..\\
apApAH pANDavA yena nikR^itAH pApabuddhinA .
ghAtitA pR^ithivI cheya.n sahasA sanara dvipA .. 27..\\
rAjAnashcha mahAtmAno nAnAjanapadeshvarAH .
Agamya mama putrArthe sarve mR^ityuvasha.n gatAH .. 28..\\
ye te putrAMshcha dArAMshcha prANAMshcha manasaH priyAn .
parityajya gatAH shUrAH pretarAjaniveshanam .. 29..\\
kA nu teShA.n gatirbrahmanmitrArthe ye hatA mR^idhe .
tathaiva putrapautrANAM mama ye nihatA yudhi .. 30..\\
dUyate me mano.abhIkShNa.n ghAtayitvA mahAbalam .
bhIShma.n shAntanavaM vR^iddha.n droNaM cha dvijasattamam .. 31..\\
mama putreNa mUDhena pApena suhR^ida dviShA .
kShayaM nIta.n kulaM dIptaM pR^ithivI rAjyamichchhatA .. 32..\\
etatsarvamanusmR^itya dahyamAno divAnisham .
na shAntimadhigachchhAmi duHkhashokasamAhataH .
iti me chintayAnasya pitaH sharma na vidyate .. 33..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37}
vai
tachchhrutvA vividha.n tasya rAjarSheH paridevitam .
punarnavIkR^itaH shoko gAndhAryA janamejaya .. 1..\\
kuntyA drupadaputryAshcha subhadrAyAstathaiva cha .
tAsA.n cha vara nArINA.n vadhUnAM kauravasya ha .. 2..\\
putrashokasamAviShTA gAndhArI tvidamabravIt .
shvashuraM baddhanayanA devI prA~njalirutthitA .. 3..\\
ShoDaShemAni varShANi gatAni munipu~Ngava .
asya rAGYo hatAnputrA~nshochato na shamo vibho .. 4..\\
putrashokasamAviShTo niHshvasanhyeSha bhUmipaH .
na shete vasatIH sarvA dhR^itarAShTro mahAmune .. 5..\\
lokAnanyAnsamartho.asi sraShTu.n sarvA.nstapobalAt .
kimu lokAntara gatAnrAGYo darshayitu.n sutAn .. 6..\\
iya.n cha draupadI kR^iShNA hataGYAti sutA bhR^isham .
shochAtyatIva sAdhvI te snuShANA.n dayitA snuShA .. 7..\\
tathA kR^iShNasya bhaginI subhadrA bhadra bhAShiNI .
saubhadra vadhasantaptA bhR^isha.n shochati bhAminI .. 8..\\
iya.n cha bhUri shvaraso bhAryA paramaduHkhitA .
bhartR^ivyasanashokArtA na shete vasatIH prabho .. 9..\\
yasyAstu shvashuro dhImAnbAhlIkaH sa kurUdvahaH .
nihataH somadattashcha pitrA saha mahAraNe .. 10..\\
shrImachchAsya mahAbuddheH sa~NggrAmeShvapalAyinaH .
putrasya te putrashataM nihAta.n yadraNAjire .. 11..\\
tasya bhAryA shatamidaM putrashokasamAhatam .
punaH punarvardhayAna.n shokaM rAGYo mamaiva cha .
tenArambheNa mahatA mAmupAste mahAmune .. 12..\\
ye cha shUrA mahAtmAnaH shvashurA me mahArathAH .
somadattaprabhR^itayaH kA nu teShA.n gatiH prabho .. 13..\\
tava prasAdAdbhagavAnvishoko.ayaM mahIpatiH .
kuryAtkAlamaha.n chaiva kuntI cheya.n vadhUstava .. 14..\\
ityuktavatyA.n gAndhAryAM kuntI vratakR^iShAnanA .
prachchhannajAtaM putra.n ta.n sasmArAditya sambhavam .. 15..\\
tAmR^iShirvarado vyAso dUrashravaNa darshanaH .
apashyadduHkhitA.n devIM mAtara.n savyasAchinaH .. 16..\\
tAmuvAcha tato vyAso yatte kArya.n vivakShitam .
tadbrUhi tvaM mahAprAGYe yatte manasi vartate .. 17..\\
tataH kuntI shvashurayoH praNamya shirasA tadA .
uvAcha vAkya.n savrIDaM vivR^iNvAnA purAtanam .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38}
kuntii
bhagava~nshvashuro me.asi daivatasyApi daivatam .
sA me devAtidevastvA.n shR^iNu satyA.n giraM mama .. 1..\\
tapasvI kopano vipro durvAsA nAma me pituH .
bhikShAmupAgato bhoktu.n tamahaM paryatoShayam .. 2..\\
shauchena tvAgasastyAgaiH shuddhena manasA tathA .
kopasthAneShvapi mahatsvakupyaM na kadA chana .. 3..\\
sa me varamadAtprItaH kR^itamityahamabruvam .
avashya.n te gR^ihItavyamiti mA.n so.abravIdvachaH .. 4..\\
tataH shApabhayAdvipramavochaM punareva tam .
evamastviti cha prAha punareva sa mA.n dvijaH .. 5..\\
dharmasya jananI bhadre bhavitrI tva.n varAnane .
vashe sthAsyanti te devA yA.nstvamAvAhayiShyasi .. 6..\\
ityuktvAntarhito viprastato.aha.n vismitAbhavam .
na cha sArvAsvavasthAsu smR^itirme vipraNashyati .. 7..\\
atha harmyatalasthAha.n ravimudyantamIkShatI .
sa.nsmR^itya tadR^iShervAkya.n spR^ihayantI divAkaram .
sthitAhaM bAlabhAvena tatra doShamabudhyatI .. 8..\\
atha devaH sahasrAMshurmatsamIpa gato.abhavat .
dvidhAkR^itvAtmano dehaM bhUmau cha gagane.api cha .
tatApa lokAnekena dvitIyenAgamachcha mAm .. 9..\\
sa mAmuvAcha vepantI.n varaM matto vR^iNIShva ha .
gamyatAmiti ta.n chAhaM praNamya shirasAvadam .. 10..\\
sa mAmuvAcha tigmAMshurvR^ithAhvAnaM na te kShamam .
dhakShyAmi tvA.n cha vipraM cha yena datto varastava .. 11..\\
tamaha.n rakShatI vipraM shApAdanaparAdhinam .
putro me tvatsamo deva bhavediti tato.abruvam .. 12..\\
tato mA.n tejasAvishya mohayitvA cha bhAnumAn .
uvAcha bhavitA putrastavetyabhyagamaddivam .. 13..\\
tato.ahamantarbhavane piturvR^ittAntarakShiNI .
gUDhotpanna.n sutaM bAla.n jale karNamavAsR^ijam .. 14..\\
nUna.n tasyaiva devasya prasAdAtpunareva tu .
kanyAhamabhava.n vipra yathA prAha sa mAmR^iShiH .. 15..\\
sa mayA mUDhayA putro GYAyamAno.apyupekShitaH .
tanmA.n dahati viprarShe yathA suviditaM tava .. 16..\\
yadi pApamapApa.n vA tadetadvivR^itaM mayA .
tanme bhaya.n tvaM bhagavanvyapanotumihArhasi .. 17..\\
yachchAsya rAGYo vidita.n hR^idisthaM bhavato.anagha .
ta.n chAya.n labhatAM kAmamadyaiva munisAttama .. 18..\\
ityuktaH pratyuvAcheda.n vyAso vedavidAM varaH .
sAdhu sarvamida.n tathyamevameva yathAttha mAm .. 19..\\
aparAdhashcha te nAsti kanyA bhAva.n gatA hyasi .
devAshchaishvaryavanto vai sharIrANyAvishanti vai .. 20..\\
santi deva nikAyAshcha sa~NkalpA~n janayanti ye .
vAchA dR^iShTyA tathA sparshAtsa~NgharSheNeti pa~nchadhA .. 21..\\
manuShyadharmo daivena dharmeNa na hi yujyate .
iti kunti vyajAnIhi vyetu te mAnaso jvaraH .. 22..\\
sarvaM balavatAM pathya.n sarvaM balavatAM shuchi .
sarvaM balavatA.n dharmaH sarvaM balavatA.n svakam .. 23..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39}
vyaasa
bhadre drakShyasi gAndhAri putrAnbhrAtR^InsakhI.nstathA .
vadhUshcha patibhiH sArdhaM nishi suptotthitA iva .. 1..\\
karNa.n drakShyati kuntI cha saubhadraM chApi yAdavI .
draupadI pa~ncha putrAMshcha pitR^InbhrAtR^I.nstathaiva cha .. 2..\\
pUrvamevaiSha hR^idaye vyavasAyo.abhavanmama .
yathAsmi chodito rAGYA bhavatyA pR^ithayaiva cha .. 3..\\
na te shochyA mahAtmAnaH sarva eva nararShabhAH .
kShatradharmaparAH santastathA hi nidhana.n gatAH .. 4..\\
bhavitavyamavashya.n tatsurakAryamanindite .
avaterurtataH sarve deva bhAgairmahItalam .. 5..\\
gandharvApsarasashchaiva pishAchA guhya rAkShasAH .
tathA puNyajanAshchaiva siddhA devarShayo.api cha .. 6..\\
devAshcha dAnavAshchaiva tathA brahmarShayo.amalAH .
ta ete nidhanaM prAptAH kurukShetre raNAjire .. 7..\\
gandharvarAjo yo dhImAndhR^itarAShTra iti shrutaH .
sa eva mAnuShe loke dhR^itarAShTraH patistava .. 8..\\
pANDuM marudgaNa.n viddhi vishiShTatamamachyutam .
dharmasyAMsho.abhavatkShattA rAjA chAya.n yudhiShThiraH .. 9..\\
kali.n duryodhana.n viddhi shakuniM dvAparaM tathA .
duHshAsanAdInviddhi tva.n rAkShasA~nshubhadarshane .. 10..\\
marudgaNAdbhImasenaM balavantamarindamam .
viddhi cha tvvaM naramR^iShimimaM pArtha.n dhana~njayam .
nArAyaNa.n hR^iShIkeshamashvinau yamajAvubhau .. 11..\\
dvidhAkR^itvAtmano dehamAditya.n tapasA varam .
lokAMshcha tApayAna.n vai viddhi karNa.n cha shobhane .
yashcha vairArthamudbhUtaH sa~NgharShajananastathA .. 12..\\
yashcha pANDava dAyAdo hataH ShaDbhirmahArathaiH .
sa soma iha saubhadro yogAdevAbhavaddvidhA .. 13..\\
draupadyA saha sambhUta.n dhR^iShTadyumnaM cha pAvakAt .
agnerbhAga.n shubhaM viddhi rAkShasa.n tu shikhaNDinam .. 14..\\
droNaM bR^ihaspaterbhAga.n viddhi drauNi.n cha rudrajam .
bhIShma.n cha viddhi gA~Ngeya.n vasuM mAnuShatAM gatam .. 15..\\
evamete mahAprAGYe devA mAnuShyametya hi .
tataH punargatAH svarga.n kR^ite karmaNi shobhane .. 16..\\
yachcha vo hR^idi sarveShA.n duHkhamenachchira.n sthitam .
tadadya vyapaneShyAmi paralokakR^itAdbhayAt .. 17..\\
sarve bhavanto gachchhantu nadIM bhAgIrathIM prathi .
tatra drakShyatha tAnsarvAnye hatAsminraNAjire .. 18..\\
vai
iti vyAsasya vachana.n shrutvA sarve janastadA .
mahatA si.nhanAdena ga~NgAm abhimukho yayau .. 19..\\
dhR^itarAShTrashcha sAmAtyaH prayayau saha pANDavaiH .
sahito munishArdUlairgandharvaishcha samAgataiH .. 20..\\
tato ga~NgA.n samAsAdya krameNa sajanArNavaH .
nivAsamakarotsArvo yathAprIti yathAsukham .. 21..\\
rAjA cha pANDavaiH sArdhamiShTe deshe sahAnugaH .
nivAsamakaroddhImAnsastrI vR^iddhapuraHsaraH .. 22..\\
jagAma tadahashchApi teShA.n varShashataM yathA .
nishAM pratIkShamANAnA.n didR^ikShUNAM mR^itAnnR^ipAn .. 23..\\
atha puNya.n girivaramastamabhyagamadraviH .
tataH kR^itAbhiShekAste naisha.n karma samAcharan .. 24..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40}
vai
tato nishAyAM prAptAyA.n kR^itasAyAhnika kriyAH .
vyAsamabhyagamansarve ye tatrAsansamAgatAH .. 1..\\
dhR^itarAShTrastu dharmAtmA pANDavaiH sahitastadA .
shuchirekamanAH sArdhamR^iShibhistairupAvishat .. 2..\\
gAndhAryA saha nAryastu sahitAH samupAvishan .
paurajAnapadashchApi janaH sArvo yathA vayaH .. 3..\\
tato vyAso mahAtejAH puNyaM bhAgIrathI jalam .
avagAhyAjuhAvAtha sarvA.NllokAnmahAmuniH .. 4..\\
pANDavAnA.n cha ye yodhAH kauravANAM cha sarvashaH .
rAjAnashcha mahAbhAgA nAnAdeshanivAsinaH .. 5..\\
tataH sutumulaH shabdo janAntarjanamejaya .
prAdurAsIdyathApUrva.n kurupANDavasenayoH .. 6..\\
tataste pArthivAH sarve bhIShmadroNapurogamAH .
sasainyAH salilAttasmAtsamuttasthuH sahasrashaH .. 7..\\
virATadrupadau chobhau saputrau saha sainikau .
draupadeyAshcha saubhadro rAkShasashcha ghaTotkachaH .. 8..\\
karNaduryodhanau chobhau shakunishcha mahArathaH .
duHshAsanAdayashchaiva dhArtarAShTrA mahArathAH .. 9..\\
jArAsandhirbhagadatto jalasandhashcha pArthivaH .
bhUrishravAH shalaH shalyo vR^iShasenashcha sAnujaH .. 10..\\
lakShmaNo rAjaputrashcha dhR^iShTadyumnasya chAtmajAH .
shikhaNDiputrAH sarve cha dhR^iShTaketushcha sAnujaH .. 11..\\
achalo vR^iShakashchaiva rAkShasashchApyalAyudhaH .
bAhlIkaH somadattashcha chekitAnashcha pArthivaH .. 12..\\
ete chAnye cha bahavo bahutvAdye na kIrtitAH .
sarve bhAsuradehAste samuttasthurjalAttataH .. 13..\\
yasya vIrasya yo veSho yo dhvajo yachcha vAhanam .
tena tena vyadR^ishyanta samupetA narAdhipAH .. 14..\\
divyAmbara dharAH sarve sarve bhrAjiShNu kuNDalAH .
nirvairA niraha~NkArA vigatakrodhamanyavaH .. 15..\\
gandharvairupagIyantaH stUyamAnAshcha bandibhiH .
divyamAlyAmbaradharA vR^itAshchApsarasA.n gaNaiH .. 16..\\
dhR^itarAShTrasya cha tadA divya.n chakShurnarAdhipa .
muniH satyavatI putraH prItaH prAdAttapobalAt .. 17..\\
divyaGYAnabalopetA gAndhArI cha yashasvinI .
dadarsha putrA.nstAnsarvAnye chAnye.api raNe hatAH .. 18..\\
tadadbhutamachintya.n cha sumahadromaharShaNam .
vismitaH sajanaH sarvo dadarshAnimiShekShaNaH .. 19..\\
tadutsava madodagra.n hR^iShTanArI narAkulam .
dadR^ishe balamAyAnta.n chitraM paTagata.n yathA .. 20..\\
dhR^itarAShTrastu tAnsarvvAnpashyandivyena chakShuShA .
mumude bharatashreShTha prasAdAttasya vai muneH .. 21..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41}
vai
tataste bharatashreShThAH samAjagmuH parasparam .
vigatakrodhamAtsaryAH sarve vigatakalmaShAH .. 1..\\
vidhiM paramamAsthAya brahmarShivihita.n shubham .
sAmprIta manasaH sarve devaloka ivAmarAH .. 2..\\
putraH pitrA cha mAtrA cha bhAryA cha patinA saha .
bhrAtA bhrAtrA sakhA chaiva sakhyA rAjansamAgatAH .. 3..\\
pANDavAstu maheShvAsa.n karNa.n saubhadrameva cha .
sampraharShAtsamAjagmurdraupadeyAMshcha sarvashaH .. 4..\\
tataste prIyamANA vai karNena saha pANDavAH .
sametya pR^ithivIpAlAH sauhR^ide.avasthitAbhavan .. 5..\\
R^iShiprasAdAtte.anye cha kShatriyA naShTamanyavaH .
asauhR^idaM parityajya sauhR^ide paryavasthitAH .. 6..\\
eva.n samAgatAH sarve gurubhirbAndhavaistathA .
putraishcha puruShavyAghrAH kuravo.anye cha mAnavAH .. 7..\\
tA.n rAtrimekA.n kR^itsnAM te vihR^itya prItamAnasAH .
menire paritoSheNa nR^ipAH svargasado yathA .. 8..\\
nAtra shoko bhaya.n trAso nAratirnAyasho.abhavat .
paraspara.n samAgamya yodhAnAM bharatarShabha .. 9..\\
samAgatAstAH pitR^ibhirbhrAtR^ibhiH patibhiH sutaiH .
mudaM paramikAM prApya nAryo duHkhamathAtyajan .. 10..\\
ekA.n rAtriM vihR^ityaiva.n te vIrAstAshcha yoShitaH .
AmantryAnyonyamAshliShya tato jagmuryathAgatam .. 11..\\
tato visarjayAmAsa lokA.nstAnmunipu~NgavaH .
kShaNenAntarhitAshchaiva prekShatAm eva te.abhavan .. 12..\\
avagAhya mahAtmAnaH puNyA.n tripathagAM nadIm .
sarathAH sadhvajAshchaiva svAni sthAnAni bhejire .. 13..\\
devaloka.n yayuH ke chitke chidbrahma sadastathA .
ke chichcha vAruNa.n loka.n ke chitkauberamApnuvan .. 14..\\
tathA vaivasvata.n loka.n ke chichchaivApnuvannR^ipAH .
rAkShasAnAM pishAchAnA.n ke chichchApyuttarAnkurUn .. 15..\\
vichitragatayaH sarve yA avApyAmaraiH saha .
Ajagmuste mahAtmAnaH savAhAH sapadAnugAH .. 16..\\
gateShu teShu sarveShu salilastho mahAmuniH .
dharmashIlo mahAtejAH kurUNA.n hitakR^itsadA .
tataH provAcha tAH sarvAH kShatriyA nihateshvarAH .. 17..\\
yA yAH patikR^itA.NllokAnichchhanti paramastriyaH .
tA jAhnavIjala.n kShipramavagAhantvatandritAH .. 18..\\
tatastasya vachaH shrutvA shraddadhAnA varA~NganAH .
shvashura.n samanuGYApya vivishurjAhnavIjalam .. 19..\\
vimuktA mAnuShairdehaistatastA bhartR^ibhiH saha .
samAjagmustadA sAdhvyAH sarvA eva vishAM pate .. 20..\\
eva.n krameNa sarvAstAH shIlavatyaH kulastriyaH .
pravishya toyaM nirmuktA jagmurbhartR^isalokatAm .. 21..\\
divyarUpasamAyuktA divyAbharata bhUShitAH .
divyamAlyAmbaradharA yathAsAM patayastathA .. 22..\\
tAH shIlasattvasampannA vitamaskA gala klamAH .
sarvAH sarvaguNairyuktAH sva.n svaM sthAnaM prapedire .. 23..\\
yasya yasya cha yaH kAmastasminkAle.abhavattadA .
ta.n ta.n visR^iShTavAnvyAso varado dharmavatsalaH .. 24..\\
tachchhrutvA naradevAnAM punarAgamanaM narAH .
jarhR^iShurmuditAshchAsannanyadehagatA api .. 25..\\
priyaiH samAgama.n teShA.n ya imaM shR^iNuyAnnaraH .
priyANi labhate nityamiha cha pretya chaiva ha .. 26..\\
iShTabAndhava sa.nyogamanAyAsamanAmayam .
ya ima.n shrAvayedvidvAnsa.nsiddhiM prApnuyAtparAm .. 27..\\
svAdhyAyayuktAH puruShAH kriyA yuktAshcha bhArata .
adhyAtmayogayuktAshcha dhR^itimantashcha mAnavAH .
shrutvA parva tvidaM nityamavApsyanti parA.n gatim .. 28..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42}
suuta
etachchhrutva nR^ipo vidvAnhR^iShTo.abhUjjanamejayaH .
pitAmahAnA.n sarveShA.n gamanAgamanaM tadA .. 1..\\
abravIchcha mudA yuktaH punarAgamanaM prati .
kathaM nu tyaktadehAnAM punastadrUpadarshanam .. 2..\\
ityuktaH sa dvijashreShTho vyAsa shiShyaH pratApavAn .
provAcha vadatA.n shreShThastaM nR^ipa.n janamejayam .. 3..\\
avipraNAshaH sarveShA.n karmaNAmiti nishchayaH .
karmajAni sharIrANi tathaivAkR^itayo nR^ipa .. 4..\\
mahAbhUtAni nityAni bhUtAdhipati saMshrayAt .
teShA.n cha nityasa.nvAso na vinAsho viyujyatAm .. 5..\\
anAshAya kR^ita.n karma tasya cheShTaH phalAgamaH .
AtmA chaibhiH samAyuktaH sukhaduHkhamupAshnute .. 6..\\
avinAshI tathA nitya.n kShetraGYa iti nishchayaH .
bhUtAnAmAtmabhAvo yo dhruvo.asau sa.nvijAnatAm .. 7..\\
yAvanna kShIyate karma tAvadasya svarUpatA .
sa~NkShINa karmA puruSho rUpAnyatvaM niyachchhati .. 8..\\
nAnAbhAvAstathaikatva.n sharIraM prApya sa.nhatAH .
bhavanti te tathA nityAH pR^ithagbhAva.n vijAnatAm .. 9..\\
ashvamedhe shrutishcheyamashvasa~nj~napanaM prati .
lokAntara gatA nityaM prANA nityA hi vAjinaH .. 10..\\
aha.n hitaM vadAmyetatpriya.n chettava pArthiva .
deva yAnA hi panthAnaH shrutAste yaGYasa.nstare .. 11..\\
sukR^ito yatra te yaGYastatra devA hitAstava .
yadA samanvitA devAH pashUnA.n gamaneshvarAH .
gatimantashcha teneShTvA nAnye nityA bhavanti te .. 12..\\
nitye.asminpa~nchake varge nitye chAtmani yo naraH .
asya nAnA samAyoga.n yaH pashyati vR^ithA matiH .
viyoge shochate.atyartha.n sa bAla iti me matiH .. 13..\\
viyoge doShadarshI yaH sa.nyogamiha varjayet .
asa~Nge sa~Ngamo nAsti duHkhaM bhuvi viyogajam .. 14..\\
parAparaGYastu naro nAbhimAnAdudIritaH .
aparaGYaH parAM buddhi.n spR^iShTvA mohAdvimuchyate .. 15..\\
adarshanAdApatitaH punashchAdarshana.n gataH .
nAha.n ta.n vedmi nAsau mAM na cha me.asti virAgatA .. 16..\\
yena yena sharIreNa karotyayamanIshvaraH .
tena tena sharIreNa tadavashyamupAshnute .
mAnasaM manasApnoti shArIra.n cha sharIravAn .. 17..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43}
vai
adR^iShTvA tu nR^ipaH putrAndarshanaM pratilabdhavAn .
R^iShiprasAdAtputrANA.n svarUpANA.n kurUdvaha .. 1..\\
sa rAjA rAjadharmAMshcha brahmopaniShada.n tathA .
avAptavAnnarashreShTho buddhinishchayameva cha .. 2..\\
vidurashcha mahAprAGYo yayau siddhi.n tapobalAt .
dhR^itarAShTraH samAsAdya vyAsa.n chApi tapasvinam .. 3..\\
j
mamApi varado vyAso darshayetpitara.n yadi .
tadrUpaveSha vayasa.n shraddadhyAM sarvameva te .. 4..\\
priyaM me syAtkR^itArthashcha syAmaha.n kR^itanishchayaH .
prasAdAdR^iShiputrasya mama kAmaH samR^idhyatAm .. 5..\\
suuta
ityuktavachane tasminnR^ipe vyAsaH pratApavAn .
prasAdamakaroddhImAnAnayachcha parikShitam .. 6..\\
tatastadrUpavayasamAgataM nR^ipati.n divaH .
shrImantaM pitara.n rAjA dadarsha janamejayaH .. 7..\\
shamIka.n cha mahAtmAnaM putraM taM chAsya shR^i~NgiNam .
amAtyA ye babhUvushcha rAGYastAMshcha dadarsha ha .. 8..\\
tataH so.avabhR^ithe rAjA mudito janamejayaH .
pitara.n snApayAmAsa svayaM sasnau cha pArthivaH .. 9..\\
snAtvA cha bharatashreShThaH so.a.astIkamidamabravIt .
yAyAvara kulotpanna.n jaratkAru sutaM tadA .. 10..\\
AstIka vividhAshcharyo yaGYo.ayamiti me matiH .
yadadyAyaM pitA prApto mama shokapraNAshanaH .. 11..\\
aastiika
R^iSherdvaipAyano yatra purANastapaso nidhiH .
yaGYe kuru kulashreShTha tasya lokAvubhau jitau .. 12..\\
shruta.n vichitramAkhyAna.n tvayA pANDavanandana .
sarpAshcha bhasmasAnnItA gatAshcha padavIM pituH .. 13..\\
katha.n chittakShako muktaH satyatvAttava pArthiva .
R^iShayaH pUjitAH sarve gati.n dR^iShTvA mahAtmanaH .. 14..\\
prAptaH suvipulo dharmaH shrutvA pApavinAshanam .
vimukto hR^idayagranthirudArajanadarshanAt .. 15..\\
ye cha pakShadharA dharme sadvR^ittaruchayash cha ye .
yAndR^iShTvA hIyate pApa.n tebhyaH kAryA namaH kriyAH .. 16..\\
suuta
etachchhrutvA dvijashreShThAtsa rAjA janamejayaH .
pUjayAmAsa tamR^iShimanumAnya punaH punaH .. 17..\\
papR^ichchha tamR^iShi.n chApi vaishampAyanamachyutam .
kathA visheSha.n dharmaGYo vanavAsasya sattama .. 18..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44}
j
dR^iShTvA putrA.nstathA pautrAnsAnubandhA~njanAdhipaH .
dhR^itarAShTraH kimakarodrAjA chaiva yudhiShThiraH .. 1..\\
vai
taddR^iShTvA mahadAshcharyaM putrANA.n darshanaM punaH .
vItashokaH sa rAjarShiH punarAshramamAgamat .. 2..\\
itarastu janaH sarvaste chaiva paramarShayaH .
pratijagmuryathAkAma.n dhR^itarAShTrAbhyanuGYayA .. 3..\\
pANDavAstu mahAtmAno laghu bhUyiShTha sainikAH .
anujagmurmahAtmAna.n sadAra.n taM mahIpatim .. 4..\\
tamAshramagata.n dhImAnbrahmarShirlokapUjitaH .
muniH satyavatI putro dhR^itarAShTramabhAShata .. 5..\\
dhR^itarAShTra mahAbAho shR^iNu kauravanandana .
shruta.n te GYAnavR^iddhAnAmR^iShINAM puNyakarmaNAm .. 6..\\
R^iddhAbhijana vR^iddhAnA.n vedavedA~NgavedinAm .
dharmaGYAnAM purANAnA.n vadatAM vividhAH kathAH .. 7..\\
mA sma shoke manaH kArShIdiShTena vyathate budhaH .
shruta.n deva rahasyaM te nAradAddeva darshanAt .. 8..\\
gatAste kShatradharmeNa shastrapUtA.n gati.n shubhAm .
yathAdR^iShTAstvayA putrA yathA kAmavihAriNaH .. 9..\\
yudhiShThirastvaya.n dhImAnbhavantamanurudhyate .
sahito bhrAtR^ibhiH sarvaiH sadAraH sasuhR^ijjanaH .. 10..\\
visarjayaina.n yAtveSha svarAjyamanushAsatAm .
mAsaH samadhiko hyeShAmatIto vasatA.n vane .. 11..\\
etaddhi nitya.n yatnena padaM rakShyaM parantapa .
bahu pratyarthika.n hyetadrAjyaM nAma narAdhipa .. 12..\\
ityuktaH kauravo rAjA vyAsenAmita buddhinA .
yudhiShThiramathAhUya vAgmI vachanamabravIt .. 13..\\
ajAtashatro bhadra.n te shR^iNu me bhrAtR^ibhiH saha .
tvatprasAdAnmahIpAla shoko nAsmAnprabAdhate .. 14..\\
rame chAha.n tvayA putrapureva gajasAhvaye .
nAthenAnugato vidvAnpriyeShu parivartinA .. 15..\\
prAptaM putraphala.n tvattaH prItirme vipulA tvayi .
na me manyurmahAbAho gamyatAM putra mAchiram .. 16..\\
bhavanta.n cheha samprekShya tapo me parihIyate .
tapo yukta.n sharIra.n cha tvAM dR^iShTvA dhAritaM punaH .. 17..\\
mAtarau te tathaiveme shIrNaparNakR^itAshane .
mama tulyavrate putra nachira.n vartayiShyataH .. 18..\\
duryodhanaprabhR^itayo dR^iShTA lokAntara.n gatAH .
vyAsasya tapaso vIryAdbhavatashcha samAgamAt .. 19..\\
prayojana.n chira.n vR^ittaM jIvitasya cha me.anagha .
ugra.n tapaH samAsthAsye tvamanuGYAtumarhasi .. 20..\\
tvayyadya piNDaH kIrtishcha kula.n chedaM pratiShThitam .
shvo vAdya vA mahAbAho gamyatAM putra mAchiram .. 21..\\
rAjanItiH subahushaH shrutA te bharatarShabha .
sandeShTavyaM na pashyAmi kR^itametAvatA vibho .. 22..\\
ityuktavachana.n tAta nR^ipo rAjAnamabravIt .
na mAmarhasi dharmaGYa parityaktumanAgasam .. 23..\\
kAma.n gachchhantu me sarve bhrAtaro.anucharAstathA .
bhavantamahamanviShye mAtarau cha yatavrate .. 24..\\
tamuvAchAtha gAndhArI maivaM putra shR^iNuShva me .
tvayyadhIna.n kuru kulaM piNDashcha shvashurasya me .. 25..\\
gamyatAM putra paryAptametAvatpUjitA vayam .
rAjA yadAha tatkArya.n tvayA putra piturvachaH .. 26..\\
ityuktaH sA tu gAndhAryA kuntImidamuvAcha ha .
snehabAShpAkule netre pramR^ijya rudatI.n vachaH .. 27..\\
visarjayati mA.n rAjA gAndhArI cha yashasvinI .
bhavatyAM baddhachittastu katha.n yAsyAmi duHkhitaH .. 28..\\
na chotsahe tapovighna.n kartuM te dharmachAriNi .
tapaso hi paraM nAsti tapasA vindate mahat .. 29..\\
mamApi na tathA rAGYi rAjye buddhiryathA purA .
tapasyevAnuraktaM me manaH sArvAtmanA tathA .. 30..\\
shUnyeya.n cha mahI sarvA na me prItikarI shubhe .
bAndhavA naH parikShINA balaM no na yathA purA .. 31..\\
pA~nchAlAH subhR^isha.n kShINAH kanyA mAtrAvasheShitAH .
na teShA.n kura kartAraM kaM chitpashyAmyaha.n shubhe .. 32..\\
sarve hi bhasmasAnnItA droNenaikena sa.nyuge .
avasheShAstu nihatA droNaputreNa vai nishi .. 33..\\
chedayashchaiva matsyAshcha dR^iShTa pUrvAstathaiva naH .
kevala.n vR^iShNichakra.n tu vAsudeva parigrahAt .
ya.n dR^iShTvA sthAtumichchhAmi dharmArthaM nAnyahetukam .. 34..\\
shivena pashya naH sarvAndurlabha.n darshanaM tava .
bhaviShyatyamba rAjA hi tIvramArapsyate tapaH .. 35..\\
etachchhrutvA mahAbAhuH sahadevo yudhAM patiH .
yudhiShThiramuvAchedaM bAShpavyAkulalochanaH .. 36..\\
notsahe.ahaM parityaktuM mAtaraM pArthivarShabha .
pratiyAtu bhavAnkShipra.n tapastapsyAmyaha.n vane .. 37..\\
ihaiva shoShayiShyAmi tapasAha.n kalevaram .
pAdashushrUShaNe yukto rAGYo mAtrostathAnayoH .. 38..\\
tamuvAcha tathA kuntI pariShvajya mahAbhujam .
gamyatAM putra maiva tva.n vochaH kuru vacho mama .. 39..\\
AgamA vaH shivAH santu svasthA bhavata putrakAH .
uparodho bhavedevamasmAka.n tapasaH kR^ite .. 40..\\
tvatsnehA pAshabaddhA cha hIyeya.n tapasaH parAt .
tasmAtputraka gachchha tva.n shiShTamalpaM hi naH prabho .. 41..\\
eva.n sa.nstambhitaM vAkyaiH kuntyA bahuvidhairmanaH .
sahadevasya rAjendra rAGYashchaiva visheShataH .. 42..\\
te mAtrA samanuGYAtA rAGYA cha kuru pu~NgavAH .
abhivAdya kurushreShThamAmantrayitumArabhan .. 43..\\
rAjanpratigamiShyAmaH shivena pratinanditAH .
anuGYAtAstvayA rAjangamiShyAmo vikalmaShAH .. 44..\\
evamuktaH sa rAjarShirdharmarAGYA mahAtmanA .
anujaGYe jayAshIrbhirabhinandyA yudhiShThiram .. 45..\\
bhIma.n cha balinA.n shreShThaM sAntvayAmAsa pArthivaH .
sa chAsya samya~NmedhAvI pratyapadyata vIryavAn .. 46..\\
arjuna.n cha samAshliShya yamau cha puruSharShabhau .
anujaGYe sa kauravyaH pariShvajyAbhinandya cha .. 47..\\
gAndhAryA chAbhyanuGYAtaH kR^itapAdAbhivandanAH .
jananyA samupAghrAtAH pariShvaktashcha te nR^ipam .
chakruH pradakShiNa.n sarve vatsA iva nivAraNe .. 48..\\
punaH punarnirIkShantaH prajagmuste pradakShiNam .
tathaiva draupadI sAdhvI sarvAH kaurava yoShitaH .. 49..\\
nyAyataH shvashure vR^ittiM prayujya prayayustataH .
shvashrUbhyA.n sAmanuGYAtAH pariShvajyAbhinanditAH .
sandiShTAshchetikartavyaM prayayurbhartR^ibhiH saha .. 50..\\
tatha prajaGYe ninadaH sUtAnA.n yujyatAm iti .
uShTrANA.n kroshatAM chaiva hayAnA.n heShatAm api .. 51..\\
tato yudhiShThiro rAjA sadAraH sahasainikaH .
nagara.n hAstinapuraM punarAyAtsabAndhavaH .. 52..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45}
vai
dvivarShopanivR^itteShu pANDaveShu yadR^ichchhayA .
devarShirnArado rAjannAjagAma yudhiShThiram .. 1..\\
tamabhyarchya mahAbAhuH kururAjo yudhiShThiraH .
AsInaM parivishvastaM provAcha vadatA.n varaH .. 2..\\
chirasya khalu pashyAmi bhagavantamupasthitam .
kachchitte kushala.n vipra shubhaM vA pratyupasthitam .. 3..\\
ke deshAH paridR^iShTAste ki.n cha kAryaM karomi te .
tadbrUhi dvijamukhya tvamasmAka.n cha priyo.atithiH .. 4..\\
naarada
chiradR^iShTo.asi me rAjannAgato.asmi tapovanAt .
paridR^iShTAni tIrthAni ga~NgA chaiva mayA nR^ipa .. 5..\\
y
vadanti puruShA me.adya ga~NgAtIranivAsinaH .
dhR^itarAShTraM mahAtmAnamAsthitaM parama.n tapaH .. 6..\\
api dR^iShTastvayA tatra kushalI sa kurUdvahaH .
gAndhArI cha pR^ithA chaiva sUtaputrashcha sa~njayaH .. 7..\\
katha.n cha vartate chAdya pitA mama sa pArthivaH .
shrotumichchhAmi bhagavanyadi dR^iShTastvayA nR^ipaH .. 8..\\
naarada
sthirI bhUya mahArAja shR^iNu sarva.n yathAtatham .
yathA shruta.n cha dR^iShTaM cha mayA tasmi.nstapovane .. 9..\\
vanavAsa nivR^itteShu bhavatsu kurunandana .
kurukShetrAtpitA tubhya.n ga~NgAdvAra.n yayau nR^ipa .. 10..\\
gAndhAryA sahito dhImAnvadhvA kuntyA samanvitaH .
sa~njayena cha sUtena sAgnihotraH sayAjakaH .. 11..\\
Atasthe sa tapastIvraM pitA tava tapodhanaH .
vITAM mukhe samAdhAya vAyubhakSho.abhavanmuniH .. 12..\\
vane sa munibhiH sarvaiH pUjyamAno mahAtapAH .
tvagasthi mAtrasheShaH sa ShaNmAsAnabhavannR^ipaH .. 13..\\
gAndhArI tu jalAhArA kuntI mAsopavAsinI .
sa~njayaH ShaShTha bhaktena vartayAmAsa bhArata .. 14..\\
agnI.nstu yAjakAstatra juhuvurvidhivatprabho .
dR^ishyato.adR^ishyatashchaiva vane tasminnR^ipasya ha .. 15..\\
aniketo.atha rAjA sa babhUva vanagocharaH .
te chApi sahite devyau sa~njayashcha tamanvayuH .. 16..\\
sa~njayo nR^ipaternetA sameShu viShameShu cha .
gAndhAryAstu pR^ithA rAjaMshchakShurAsIdaninditA .. 17..\\
tataH kadA chidga~NgAyAH kachchhe sa nR^ipasattamaH .
ga~NgAyAmApluto dhImAnAshramAbhimukho.abhavat .. 18..\\
atha vAyuH samudbhUto dAvAgnirabhavanmahAn .
dadAha tadvana.n sarvaM parigR^ihya samantataH .. 19..\\
dahyatsu mR^igayUtheShu dvijihveShu samantataH .
varAhANA.n cha yUtheShu saMshrayatsu jalAshayAn .. 20..\\
samAviddhe vane tasminprApte vyasana uttame .
nirAhAratayA rAjA mandaprANavicheShTitaH .
asamartho.apasaraNe sukR^ishau mAtarau cha te .. 21..\\
tataH sa nR^ipatirdR^iShTvA vahnimAyAntamantikAt .
idamAha tataH sUta.n sa~njayaM pR^ithivIpate .. 22..\\
gachchha sa~njaya yatrAgnirna tvA.n dahati karhi chit .
vayamatrAgninA yuktA gamiShyAmaH parA.n gatim .. 23..\\
tamuvAcha kilodvignaH sa~njayo vadatA.n varaH .
rAjanmR^ityuraniShTo.ayaM bhavitA te vR^ithAgninA .. 24..\\
na chopAyaM prapashyAmi mokShaNe jAtavedasaH .
yadatrAnantara.n kAryaM tadbhavAnvaktumarhati .. 25..\\
ityuktaH sa~njayenedaM punarAha sa pArthivaH .
naiSha mR^ityuraniShTo no niHsR^itAnA.n gR^ihAtsvayam .. 26..\\
jalamagnistathA vAyuratha vApi vikarshanam .
tApasAnAM prashasyante gachchaH sa~njaya mAchiram .. 27..\\
ityuktvA sa~njaya.n rAjA samAdhAya manastadA .
prA~NmukhaH saha gAndhAryA kuntyA chopAvishattadA .. 28..\\
sa~njayasta.n tathA dR^iShTvA pradakShiNamathAkarot .
uvAcha chainaM medhAvI yu~NkShvAtmAnamiti prabho .. 29..\\
R^iShiputro manIShI sa rAjA chakre.asya tadvachaH .
saMnirudhyendriya grAmamAsItkAShThopamastadA .. 30..\\
gAndhArI cha mahAbhAgA jananI cha pR^ithA tava .
dAvAgninA samAyukte sa cha rAjA pitA tava .. 31..\\
sa~njayastu mahAmAtrastasmAddAvAdamuchyata .
ga~NgAkUle mayA dR^iShTastApasaiH parivAritaH .. 32..\\
sa tAnAmantrya tejasvI nivedyaitachcha sarvashaH .
prayayau sa~njayaH sUto himavantaM mahIdharam .. 33..\\
eva.n sa nidhanaM prAptaH kururAjo mahAmanAH .
gAndhArI cha pR^ithA chaiva jananyau te narAdhipa .. 34..\\
yadR^ichchhayAnuvrajatA mayA rAGYaH kalevaram .
tayoshcha devyorubhayordR^iShTAni bharatarShabha .. 35..\\
tatastapovane tasminsamAjagmustapodhanAH .
shrutvA rAGYastathA niShThAM na tvashochangati.n cha te .. 36..\\
tatrAshrauShamaha.n sarvametatpuruShasattama .
yathA cha nR^ipatirdagdho devyau te cheti pANDava .. 37..\\
na shochitavya.n rAjendra svantaH sa pR^ithivIpatiH .
prAptavAnagnisa.nyoga.n gAndhArI jananI cha te .. 38..\\
vai
etachchhrutvA tu sarveShAM pANDavAnAM mahAtmanAm .
niryANa.n dhR^itarAShTrasya shokaH samabhavanmahAn .. 39..\\
antaHpurANA.n cha tadA mahAnArtasvaro.abhavat .
paurANA.n cha mahArAja shrutvA rAGYastadA gatim .. 40..\\
aho dhigiti rAjA tu vikrushya bhR^ishaduHkhitaH .
UrdhvabAhuH smaranmAtuH praruroda yudhiShThiraH .
bhImasenapurogashcha bhrAtaraH sarva eva te .. 41..\\
antaHpureShu cha tadA sumahAnruditasvanaH .
prAdurAsInmahArAja pR^ithA.n shrutvA tathAgatAm .. 42..\\
ta.n cha vR^iddhAM tathA dagdha.n hataputraM narAdhipam .
anvashochanta te sarve gAndhArI.n cha tapasvinIm .. 43..\\
tasminnuparate shabde muhUrtAdiva bhArata .
nigR^ihya bAShpa.n dhairyeNa dharmarAjo.abravIdidam .. 44..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46}
y
tathA mahAtmanastasya tapasyugre cha vartataH .
anAthasyeva nidhana.n tiShThatsvasmAsu bandhuShu .. 1..\\
durviGYeyA hi gatayaH puruShANAM matA mama .
yatra vaichitravIryo.asau dagdha eva.n davAgninA .. 2..\\
yasya putrashata.n shrImadabhavadbAhushAlinaH .
nAgAyuta balo rAjA sa dagdho hi davAgninA .. 3..\\
yaM purA paryavIjanta tAlavR^intairvarastriyaH .
ta.n gR^idhrAH paryavIjanta dAvAgniparikAlitam .. 4..\\
sUtamAgadha sa~Nghaishcha shayAno yaH prabodhyate .
dharaNyA.n sa nR^ipaH shete pApasya mama karmabhiH .. 5..\\
na tu shochAmi gAndhArI.n hataputrAM yashasvinIm .
patilokamanuprAptA.n tathA bhartR^ivrate sthitAm .. 6..\\
pR^ithAmeva tu shochAmi yA putraishvaryamR^iddhimat .
utsR^ijya sumahaddIpta.n vanavAsamarochayat .. 7..\\
dhigrAjyamidamasmAka.n dhigbalaM dhikparAkramam .
kShatradharmacha dhigyasmAnmR^itA jIvAmahe vayam .. 8..\\
susUkShmA kila kAlasya gatirdvija varottama .
yatsamutsR^ijya rAjya.n sA vanavAsamarochayat .. 9..\\
yudhiShThirasya jananI bhImasya vijayasya cha .
anAthavatkatha.n dagdhA iti muhyAmi chintayan .. 10..\\
vR^ithA santoShito vahniH khANDave savyasAchinA .
upakAramajAnansa kR^itaghna iti me matiH .. 11..\\
yatrAdahatsa bhagavAnmAtara.n savyasAchinaH .
kR^itvA yo brAhmaNachchhadma bhikShArthI samupAgataH .
dhigagni.n dhikcha pArthasya vishrutA.n satyasandhatAm .. 12..\\
ida.n kaShTataraM chAnyadbhagavanpratibhAti me .
vR^ithAgninA samAyogo yadabhUtpR^ithivIpateH .. 13..\\
tathA tapasvinastasya rAjarSheH kauravasya ha .
kathameva.nvidho mR^ityuH prashAsya pR^ithivImimAm .. 14..\\
tiShThatsu mantrapUteShu tasyAgniShu mahAvane .
vR^ithAgninA samAyukto niShThAM prAptaH pitA mama .. 15..\\
manye pR^ithA vepamAnA kR^iShA dhamani santatA .
hA tAta dharmarAjeti samAkrandanmahAbhaye .. 16..\\
bhIma paryApnuhi bhayAditi chaivAbhivAshatI .
samantataH parikShiptA mAtA me.abhUddavAgninA .. 17..\\
sahadevaH priyastasyAH putrebhyo.adhika eva tu .
na chainAM mokShayAmAsa vIro mAdravatIsutaH .. 18..\\
tachchhrutvA ruruduH sarve samAli~Ngya parasparam .
pANDavAH pa~ncha duHkhArtA bhUtAnIva yugakShaye .. 19..\\
teShA.n tu puruShendrANA.n rudatAM rudhita svanaH .
prAsAdAbhoga sa.nruddho anvarautsItsa rodasI .. 20..\\
\medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47}
naarada
nAsau vR^ithAgninA dagdho yathA tatra shrutaM mayA .
vaichitravIryo nR^ipatistatte vakShyAmi bhArata .. 1..\\
vanaM pravishatA tena vAyubhakSheNa dhImatA .
agnayaH kArayitveShTimutsR^iShTA iti naH shrutam .. 2..\\
yAjakAstu tatastasya tAnagnInnirjane vane .
samutsR^ijya yathAkAma.n jagmurbharatasattama .. 3..\\
sa vivR^iddhastadA vahnirvane tasminnabhUtkila .
tena tadvanamAdIptamiti me tApasAbruvan .. 4..\\
sa rAjA jAhnavI kachchhe yathA te kathitaM mayA .
tenA~NginA samAyuktaH svenaiva bharatarShabha .. 5..\\
evamAvedayAmAsurmunayaste mamAnagha .
ye te bhAgIrathI tIre mayA dR^iShTA yudhiShThira .. 6..\\
eva.n svenAgninA rAjA samAyukto mahIpate .
mA shochithAstvaM nR^ipati.n gataH sa paramAM gatim .. 7..\\
gurushushrUShayA chaiva jananI tava pANDava .
prAptA sumahatI.n siddhimiti me nAtra saMshayaH .. 8..\\
kartumarhasi kauravya teShA.n tvamudakakriyAm .
bhrAtR^ibhiH sahitaH sarvairetadatra vidhIyatAm .. 9..\\
vai
tathA sa pR^ithivIpAlaH pANDavAnA.n dhurandharaH .
niryayau saha sodaryaiH sadAro bharatarShabha .. 10..\\
paurajAna padAshchaiva rAjabhaktipuraskR^itAH .
ga~NgAM prajagmurabhito vAsasaikena sa.nvR^itAH .. 11..\\
tato.avagAhya salila.n sarve te kurupu~NgavAH .
yuyutsumagrataH kR^itvA dadustoyaM mahAtmane .. 12..\\
gAndhAryAshcha pR^ithAyAshcha vidhivannAmagotrataH .
shauchaM nivartayantaste tatroShurnagarAdbahiH .. 13..\\
preShayAmAsa sa narAnvidhiGYAnApta kAriNaH .
ga~NgA dvAra.n kurushreShTho yatra dagdho.abhavannR^ipaH .. 14..\\
tatraiva teShA.n kulyAni ga~NgA dvAre.anvashAttadA .
kartavyAnIti puruShAndattadeyAnmahIpatiH .. 15..\\
dvAdashe.ahani tebhyaH sa kR^itashaucho narAdhipaH .
dadau shrAddhAni vidhivaddakShiNAvanti pANDavaH .. 16..\\
dhR^itarAShTra.n samuddishya dadau sa pR^ithivIpatiH .
suvarNa.n rajata.n gAshcha shayyAshcha sumahAdhanAH .. 17..\\
gAndhAryAshchaiva tejasvI pR^ithAyAshcha pR^ithakpR^ithak .
sa~NkIrtya nAmanI rAjA dadau dAnamanuttamam .. 18..\\
yo yadichchhati yAvachcha tAvatsa labhate dvijaH .
shayanaM bhojana.n yAnaM maNiratnamatho dhanam .. 19..\\
yAnamAchchhAdanaM bhogAndAsIshcha parichArikAH .
dadau rAjA samuddishya tayormAtrormahIpatiH .. 20..\\
tataH sa pR^ithivIpAlo dattvA shrAddhAnyanekashaH .
pravivesha punardhImAnnagara.n vAraNAhvayam .. 21..\\
te chApi rAjavachanAtpuruShA ye gatAbhavan .
sa~Nkalpya teShA.n kulyAni punaH pratyAgama.nstataH .. 22..\\
mAlyairgandhaishcha vividhaiH pUjayitvA yathAvidhi .
kulyAni teShA.n sa.nyojya tadAchakhyurmahIpateH .. 23..\\
samAshvAsya cha rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram .
nArado.apyagamadrAjanparamarShiryathepsitam .. 24..\\
eva.n varShANyatItAni dhR^itarAShTrasya dhImataH .
vanavAse tadA trINi nagare dasha pa~ncha cha .. 25..\\
hataputrasya sa~NgrAme dAnAni dadataH sadA .
GYAtisambandhimitrANAM bhrAtR^INA.n svajanasya cha .. 26..\\
yudhiShThirastu nR^ipatirnAtiprIta manAstadA .
dhArayAmAsa tadrAjyaM nihataGYAtibAndhavaH .. 27..\\
##\end{multicols}##
##
\medskip\hrule\medskip
Last updated on \today ; Send corrections to sanskrit@cheerful.com
\end{document}